skkn phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ thông qua bộ môn làm quen tác phẩm văn học thể loại truyện kể

Thông qua hoạt động “làm quen văn học” là một hoạt động không thể thiếu được đối với trẻ ở lứa tuổi mầm non, vì thông qua các hoạt động làm quen với các tác phẩm văn học là loại hình ngh

I/ THỰC TRẠNG ĐỀ TÀI SKKN

Bác Hồ kính yêu của chúng ta khi còn sống Bác rất quan tâm đến mọi người, nhất là các cháu thiếu niên nhi đồng Bác chú trọng từ bửa ăn, giấc ngủ và sự tiến bộ của các cháu

Bác Hồ nói: “Trẻ thơ như búp trên cành

Biết ăn, biết ngủ, biết học hành ngoan”

Đúng như vậy, trẻ ở tuổi mầm non thật đáng yêu, tâm hồn trẻ thơ ngây, hồn nhiên như tờ giấy trắng Mọi hoạt động học tập và vui chơi trong quá trình chăm sóc giáo dục trẻ ở trường mầm non đều đem lại cho trẻ những điều kỳ lạ, thần tiên

Thông qua hoạt động “làm quen văn học” là một hoạt động không thể thiếu được đối với trẻ ở lứa tuổi mầm non, vì thông qua các hoạt động làm quen với các tác phẩm văn học là loại hình nghệ thuật, đặc sắc, nghệ thuật không thể thiếu được trong đời sống con người Đặc biệt nó rất gần gũi với trẻ thơ, từ buổi đầu thơ ấu trẻ đã sống chan hòa trong không khí lời ru “ầu ơ” đầy yêu thương tận tình của mẹ, bà… và đó cũng là cánh cửa mở ra chân trời nhận thức cho trẻ

Từ khi lọt lòng mẹ đến lúc chập chững tập đi, tập nói, đến lúc trẻ biết viết, đọc thì văn học là chiếc cầu nối, là phương tiện dẫn dắt trẻ Nói những tiếng nói, đi những bước đi đầu tiên, ngôn ngữ trau chuốt của trẻ, chuyện kể

là tấm gương mẫu mực về lời ăn tiếng nói cho trẻ học tập là phương tiện hữu hiệu trong việc giáo dục trẻ lòng yêu thiên nhiên, yêu quê hương, đất nước, tình yêu mến bạn bè, với những người thân, biết được việc làm tốt, biết yêu cái đẹp, cái thiện, ghét cái ác độc, phê phán những việc xấu, kính yêu Bác Hồ, thật thà, ngoan ngoãn… và còn là phương tiện hình thành các phẩm chất đạo đức trong sáng, mà đặc biệt ở trẻ, mẫu giáo thì vốn từ và ngôn ngữ của trẻ được phát triển mạnh mẽ, trẻ nói mạch lạc, nói diễn cảm, nói đúng câu, đúng từ và đúng ngữ pháp

Qua việc cho trẻ làm quen văn học chính là hình thành ở trẻ những tình cảm đạo đức tốt đẹp, những cảm xúc thẫm mỹ, phát triển trí tưởng tượng như: Lòng yêu thiên nhiên ở quả, cây hoa lá, lòng kính trọng yêu

thương gần gũi và giúp đỡ những người thân xung quanh trẻ như ông bà, bố

mẹ, cô giáo, anh chị em Thông qua hoạt động này trẻ làm tái tạo và sáng tạo thêm những tình tiết của tác phẩm một cách hồn nhiên phù hợp với nội dung của tác phẩm Thông qua sự hiểu biết, trí tưởng tượng của trẻ Đồng thời trẻ kể lại chuyện được Chính vì thế để đạt được mục đích của hoạt động làm quen với văn học bản thân tôi đã nghiên cứu suy nghĩ, tìm ra việc

“Phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ thông qua bộ môn làm quen tác phẩm văn học thể loại truyện kể”

II/ NỘI DUNG CẦN GIẢI QUYẾT

Tạo môi trường lớp học

Nội dung phát triển ngôn ngữ cho trẻ trong từng độ tuổi

Hình thành nhân cách cho trẻ thông qua các nhận vật trong truyện kể Hình thức thu hút trẻ vào giờ học

III/ BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT

1/Tạo môi trường lớp học:

Tạo môi trường cho trẻ hoạt động rất cần thiết trong chương trình

Giáo dục mầm non mới

Hiện nay, nếu cô tạo được môi trường cho trẻ hoạt động, sẻ kích thích

cho trẻ phát triển ngôn ngữ, tham gia được vào các hoạt động thì kết quả sẽ

đạt được rất cao Vì thế ngay từ đầu năm học học tôi đi sâu vào việc tạo môi

trường bằng cách đưa hình ảnh các nhân vật của các câu chuyện kể nổi bật

vào góc kể chuyện và các góc khác trong và ngoài lớp học thể hiện trên các

mảng tường Vẽ và sưu tầm một số bộ chuyện tranh đưa vào chương trình

để đưa vào giảng dạy, vận động phụ huynh đóng góp một số chuyện tranh

đưa vào góc sách cho trẻ hoạt động hàng ngày Những câu chuyện được thể

hiện trên mảng tường trong không gian to, đã giúp trẻ tri giác, giúp trẻ được

thảo luận, bàn bạc về câu chuyện đó Từ đó trẻ vận dụng những kiến thức

đó vào việc kể chuyện một cách dễ dàng

Điều dặc biệt hơn nữa tôi suy nghĩ làm ra các loại rối tay cho trẻ hoạt

động Thực tế nhận thấy đồ dùng làm bằng rối tay ở các lớp ít cho trẻ hoạt

động, qua nghiêng cứu tôi vận dụng tìm tòi từ các quả bóng, chổi rơm, các

dĩa nhựa đồ chơi… để làm mặt con rối sau đó tôi dùng vải hoặc len làm

váy, thân tay khi trẻ sử dụng không bị thô và cứng, các khuôn mặc có thể

thay đổi tùy nội dung nhận vật của câu chuyện mà trẻ kể

Qua suy nghĩ và làm như vậy tôi đã tạo ra góc sách với đủ loại đồ

dùng trực quan phong phú sẽ giúp thu hút trẻ thích được kể chuyện

Tạo môi trường thu hút trẻ thích kể chuyện là một việc hết sức quan

trọng Đòi hỏi cô giáo phải tạo cảm xúc bằng các nhận vật ngộ nghĩnh gợi

mở cho trẻ có những cảm xúc tích cực khi tham gia hoạt động làm quen văn

học Qua nội dung câu chuyện trẻ nói lên cảm xúc của mình Như vậy ngôn

ngữ của trẻ phát triển một cách phóng phú và đa dạng

2/ Nội dung phát triển ngôn ngữ cho trẻ trong từng độ tuổi:

Trẻ 3-4 tuổi trong khi nghe kể những câu chuyện có tính hài hước

đã biểu hiện hành động điệu bộ cho thấy chúng hiểu không chỉ nội dung

mà cả sự bất bình thường của những tình tiết có tính hài hước của tác

phẩm Qua quan sát, người ta nhận thấy trẻ ở độ tuổi này rất thích xem

kịch thiếu nhi và chúng khoái chí cười theo khi xuất hiện những nói hóm

hỉnh, sâu sắc của các nhân vật Người lớn thấy cảnh đó chắc là ngạc

nhiên vì sao một cô, cậu bé lại hiểu được những chuyện khôi hài, khó

hiểu dến như vậy Nhưng rõ ràng là các em có khả năng bẩm sinh hiểu

được sự hài hước

Nói chung trẻ phát âm chưa được rõ, còn ê, a, ậm ừ Trẻ vẫn còn phát âm sai những âm thanh khó hoặc những từ có 2 3 âm tiết như: lựu -lịu, hươu - hiu, mướp - mớp, chiêm chiếp - chim chíp, thuyền buồm - thiền bờm, rắn - dắn… Tuy nhiên còn một số cháu còn nói lấp

Vốn từ của trẻ tăng nhanh Danh từ và động từ ở trẻ vẫn chiếm ưu thế Tính từ và các loại từ khác trẻ đã sử dụng nhiều hơn

Trẻ đã sử dụng chính xác các từ chỉ tính chất không gian như: Cao -thấp, dài- ngắn, rộng - hẹp, các từ chỉ tốc độ như: nhanh - chậm, các từ chỉ màu sắc: Đỏ, vàng, trắng, đen

Dạy cho cháu chọn từ phù hợp với nội dung Ví dụ: đi, chạy….

Chọn từ mang sắc thái tu từ Ví dụ: lật đật, lon ton, lom khom…Đây

là một việc khó đối với trẻ, giáo viên cần hướng dẫn và làm mẫu cho trẻ bắt chước, đặc biệt là việc chọn từ mang sắc thái từ chủ yếu được dùng thông qua việc cho trẻ làm quen với các tác phẩm văn học

Ví dụ: câu chuyện: Hoa mào gà: Ngay xưa các chú gà nào cũng có cái mào rất đẹp Gà mơ đập cánh hát bài hát quen thuộc “Cục ta cục tác, mào ta đã mọc, cục ta cục tác, mào ta đã mọc”… Cô cho trẻ làm quen từ

“cục ta cục tác” bằng cách giải thích cho trẻ nghe và lặp lại

Hình ảnh cô kể chuyện “Hoa mào gà” cho trẻ nghe

Đối với trẻ ở tuổi mẩu giáo nhỡ 4-5 tuổi, giáo viên cần chọn và đọc cho trẻ những tác phẩm có nội dung và hình thức nghệ thuật phức tạp hơn Trên cơ sở những gì trẻ tiếp thu được ở giai đoạn trước, ở chúng sẽ tạo ra khả năng xâm nhập sâu hơn vào nội dung tác phẩm khiến chúng xác định thái độ đối với các nhân vật, sự kiện phản ánh trong tác phẩm

Hình ảnh: Kể chuyện sáng tạo câu chuyện “Tích Chu”

Ví dụ: “Câu chuyện Tích Chu”

Cô cho cháu chơi trò chơi giới thiệu vào bài

Cô kể cho cháu nghe

Cô tóm nội

Cho cháu kể lại từng đoạn cùng với cô

Giải thích những từ khó cho cháu hiểu

Cho cháu đặt tên câu chuyện

Cho cháu xung phong kể lại chuyện một cách sáng tạo theo ý của cháu

Cuối giờ kể chuyện cô nhận xét những ưu và khuyệt đểm của cháu

để cho cháu biết lần sau cháu chú ý sửa sai Qua câu chuyện giáo dục cháu biết yêu thương và giúp đỡ bà và mọi người

Trẻ kể xong, cô nhận xét, đánh giá truyện kể của trẻ, không nên để đến cuối giờ trẻ sẽ quên mất những ưu nhược điểm của mình hay của bạn Cô cần

nhận xét đúng, chính xác để có tác dụng khuyến khích, động viên trẻ, nhận xét

cả về nội dung, ngôn ngữ tác phong

Khi kể chuyện sáng tạo, trẻ phải tham gia vào câu chuyện thật khéo léo, linh hoạt để kể theo tranh một cách sáng tạo, xác định được chính xác từng nhân vật, làm cho ngôn ngữ của trẻ thêm phong phú và đa dạng

Đối với trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi, ở giai đoạn này, cảm nhận thẫm mĩ đã

có một bước phát triển trong tiếp nhận văn học Sự tiếp nhận tác phẩm đầy

đủ hoàn thiện hơn, biểu hiện trước tiên là sự hiểu biết những câu chuyện cổ tích, những đoạn văn xuôi hay và sự làm giàu tình cảm qua quá trình tích lũy hình tượng nghệ thuật

Đối với trẻ mẫu giáo lớn thì sự quan tâm tới tác phẩm văn học sẽ giúp trẻ hiểu được nội dung tác phẩm, các nhân vật trong tác phẩm trở nên gần gũi dễ hiểu hơn Sự cảm thông với nhân vật, sự lo lắng cho số phận của nhân vật của trẻ đã mang đặc điểm cá tính hơn Sự hồi hộp, lo lắng này của trẻ em đã nếm trải ngay cả trong sự kiện đời sống hàng ngày

Cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học nhà sư phạm cần hướng trẻ đến

vẻ đẹp mang “bản chất người” của hình tượng văn học Vẻ đẹp của tính người trong cá nhân đơn nhất ở “Bác gấu đen và hai chú thỏ”, trong sự thành thật đối với bản thân và người khác, trong cử chỉ biết ơn… Cần dạy trẻ nghệ thuật tự đặt mình vào chổ đứng và tình thế của người khác như hiểu được sự cực nhọc

mẹ, nỗi ưu tư của cha, hiểu sự cô đơn nghèo khó của bạn bè, nỗi bất hạnh của con người, rồi tận tình làm nhẹ vơi đi gánh nặng đó Từ những vẻ đẹp nhỏ nhặt,thường ngày trong cư xử mang “tính người” ấy sẽ nãy sinh ra những hành động cao thượng nhân ái vì con người

Làm quen với tác phẩm văn học còn bao hàm công việc cô giáo tổ chức để trẻ hứng thú bước vào hoạt động văn học nghệ thuật một cách tự nhiên như kể lại chuyện một cách sáng tạo, hóa thân vào các vai diễn trong trò chơi đóng kịch…Để trẻ trở thành một cách chủ thể hoạt động văn học nghệ thuật một cách tích cực, sáng tạo

Hình ảnh kể chuyện câu chuyện “ Quả táo của ai”

Ví dụ : câu chuyện “Quả táo của ai”: Ở một khu rừng nọ, trên cây táo đầu rừng chỉ còn sót lại một quả táo Một hôm Thỏ đi dạo trong rừng vô tình nhìn thấy quả táo Thỏ thích thú reo lên: “Ôi! Quả táo kia mới ngon làm sao”

Thời gian đầu khi chưa quen trẻ kể theo mẫu của cô (hoặc đối với trẻ kém) Khi trẻ đã quen cô khuyến khích trẻ kể bằng ngôn ngữ của mình

Tôi đặc biệt lưu ý khi trẻ kể:

Trẻ phải quay mặt xuống các bạn, kể với tốc độ vừa phải, giọng rõ ràng,

tư thế tự nhiên Trong quá trình kể, trẻ đứng sai tư thế, phát âm sai cô nên để trẻ

kể xong mới sửa cho trẻ

Khi cô gọi trẻ lên, trẻ không kể, cô nên đặt câu hỏi gợi ý để trẻ trả lời giúp trẻ mạnh dạn, có thói quen giao tiếp tốt

Nếu trẻ quên, cô có thể nhắc hoặc đặt câu hỏi cho trẻ nhớ

Trẻ kể xong, cô nhận xét, đánh giá truyện kể của trẻ, không nên để đến cuối giờ trẻ sẽ quên mất những ưu nhược điểm của mình hay của bạn Cô cần nhận xét đúng, chính xác để có tác dụng khuyến khích, động viên trẻ, nhận xét

cả về nội dung, ngôn ngữ tác phong.

Ví dụ: Chủ đề: thế giới thực vật – câu chuyện: Quả táo của ai

Cháu Phước Nguyên đóng vai Bạn Nhím (lúc đầu cho rằng quả táo đó là của mình nên tranh giành với các bạn), sau biết lỗi (tỏ thái độ biết nhận lỗi và biết sẻ chia với các bạn): Để mình đi bổ quả táo ra nhe và sau đó chia cho các bạn cùng ăn chung?

Cháu Thanh Liêm đóng vai Bác Gấu (giong to và dứt khoát): Có chuyện

gì mà các cháu cãi nhau ầm ĩ thế

Cháu Thanh Thúy đóng vai bạn Thỏ (nhanh nhẹn, giọng dịu dàng, nhỏ nhẹ): Chúng cháu xin mời Bác ăn táo ạ Bác đã giúp chúng chúng cháu phân xử công bằng và giúp chúng cháu biết đoàn kết với nhau đấy ạ

Hình đóng kịch câu chuyện “Quả táo của ai”

3/ Hình thành nhân cách cho trẻ thông qua các nhân vật trong chuyện kể:

Việc cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học tuy mới chỉ là như

vậy nhưng nó là việc làm cao cả, có ý nghĩa lớn trong việc hình thành ở

trẻ những phẩm chất cao quý, đẹp của con người, đặc biệt là tình yêu

đối với ngôn ngữ nghệ thuật

Bản chất giàu xúc cảm và tình cảm là nét tâm lý nổi bật của trẻ thơ khiến trẻ nhanh chống bộc lộ cảm xúc, tình cảm khi nghe kể và nhận

thấy sự thể hiện của cô giáo Khả năng tự chủ, tự vệ của trẻ rất mong

manh cho nên những hình tượng nghệ thuật tác động đến trẻ vô cùng

mạnh mẽ Tính dễ xúc cảm có thể làm có thể kêu lên trước một cảnh

tượng thương tâm nào đó Hay mọi hành động của nhân vật, hình ảnh,

tiếng nói có tính hài hước đều gây được sự phấn khởi Chẳng hạn khi cô

giáo cho trẻ làm quen với chuyện “Tấm cám”, những chi tiết thể hiện

tiếng khóc của Tấm trong tác phẩm đều gây cho trẻ cảm xúc mạnh mẽ

Đó là tiếng khóc “nức nở” khi bị Cám lừa trút sạch giỏ cá, tôm: là tiếng

“Òa lên khóc” khi con bống là người bạn thân thiết bị mẹ con Cám làm

thịt: là tiếng khóc “Tức tưởi” lúc phải nhặt thóc với gạo, là nổi tủi thân

tủi phận “Tấm bưng mặt khóc” Trẻ thể hiện nỗi lo lắng, thương tâm với

nhân vật Khi cô kể đến đoạn Tấm thử hài, được về cung làm hoàng

hậu, trẻ vui mừng, thốt lên phấn khởi…

Tiếp nhận của trẻ là tiếp nhận ngây thơ, triệt để.Trong tiếp nhận văn học

trẻ thường vận dụng kinh nghiệm trực tiếp, không phân biệt sự khác

nhau giữa chúng Trẻ em không đòi hỏi lí lẽ mà đòi hỏi sự hợp lí về tình

cảm trong khuôn khổ hạn hẹp của mình Cho nên giáo viên khi giải

thích cho trẻ cần nhất quán và tạo dựng niềm tin Với niềm tin ngây thơ

trẻ em Chúng luôn đứng về cái thiện, chia sẽ, bênh vực những nhân vật

tốt, dũng cảm và cao cả , những nhân vật nhỏ bé yếu ớt cần được bảo

vệ Chẳng hạn khi cô giáo tổ chức cho trẻ chơi trò chơi đóng kịch tác

phẩm “Chú Dê đen” trẻ rất thích nhân vật chú Dê đen và hứng thú ghi

nhớ đó là bởi trẻ tiếp nhận ngây thơ, không phân biệt thế giới nghệ thuật

trong tác phẩm và hiện thực đời sống

Tiếp nhận văn học của trẻ em ít bị ràng buộc bởi lí trí và chứa đựng tưởng tượng mạnh mẽ Ở trẻ em, tưởng tượng về cái có thật Do

vậy trẻ em rất dễ bị cuốn hút bởi những hình tượng hoang đường kì vĩ,

tác động mạnh vào trí tưởng tượng của các em như: Hình tượng cậu bé

làng gióng vươn vai bỗng lớn thành một tráng sĩ, những chi tiết về sự

hóa thân kì diệu của nhân vật cô Tấm, phép màu kì lạ của “Quả Bầu

tiên”…, Như vậy trí tưởng tượng phát triển sớm ở trẻ mẫu giáo là một

thứ của trời cho, là tiền đề để cô giáo thực hiện tốt hoạt động kể tác

phẩm

Tôi thường xuyên nghiên cứu kỹ các bài soạn, soạn bài trước khi giảng dạy

Tôi nghiên cứu làm đồ dùng từ các phế liệu, nguyên vật liệu từ địa phương, sưu tầm đủ đồ dùng, đồ chơi phong phú hấp dẫn với trẻ và

đảm bảo tính khoa học như: Tranh, con rối, vật thật …

Cùng với từng bài dạy, tôi dùng các thủ thuật khác nhau để dẫn dắt

vào bài chuyển hoạt động một cách linh hoạt vì như trong một hoạt

động kể chuyện : “Bác gấu đen và hai chú thỏ” vào bài tôi cho trẻ chơi:

“Trời nắng, trời mưa” Hỏi trẻ: “Con gì đi tắm nắng” Cô giới thiệu

chuyện và kể cho trẻ nghe, sau đó cô kể kết hợp cho trẻ tri giác bằng

tranh, con rối, cho trẻ xem “Chương trình bông hoa nhỏ” từ đó trẻ dể

nhận thấy, phân tích tính cách nhân vật, biết đâu là thiện - ác, đâu là tốt

đẹp - xấu để trẻ hướng tới cái đích mà trẻ cần làm đó là biết yêu thương,

giúp đỡ như trẻ yêu bạn “Thỏ trắng” giúp “Bác gấu đen” chuyện “Bác

gấu đen và hai chú thỏ” Làm những công việc nhỏ mà có lễ giáo như

lấy tăm, bưng nước mời ông bà, giúp cô lau bàn, ghế…

Cô giáo khi dạy trẻ kể chuyện giọng của cô phải chuẩn xác, diễn đạt trôi chảy phù hợp với từng bài, cô phát âm không ngọng Khi dạy trẻ

kể chuyện cô chú ý nghe trẻ kể và phát hiện ra trẻ nói ngọng, đọc sai để

sửa cho trẻ như cô đọc lại để cho trẻ đọc theo nhiều lần và động viên trẻ

Dạy trẻ nói đủ câu, cô nói trước và cho trẻ nhắc lại nhiều lần hoặc cho trẻ khác giúp đỡ các bạn

Trong giờ học cô luôn chú ý bao quát chung để tìm hiểu đặc điểm của từng trẻ để gần gũi động viên trẻ giúp đỡ những trẻ còn yếu kém,

4 Hình thức thu hút trẻ vào giờ học:

Để thu hút, lôi cuốn trẻ vào giờ học tôi lựa chọn các hình thức

tổ chức phù hợp, hấp dẫn như qua tổ chức hội thi: “Bé yêu chuyện”;

câu đố, tham quan và đặc biệt là chọn những hình ảnh thật, đẹp và

những nhân vật ngộ nghỉnh sáng tạo đưa vào công nghệ thông tin để

trẻ hòa nhập , hóa thân vào các nhân vật trong tác phẩm mà tôi lồng

ghép được Để rồi từ đó trẻ chăm chú xem, lắng nghe cô giới thiệu

dẫn đến trẻ nắm bắt được nội dung tiết học một cách chủ động

Với từng bài dạy, thể loại tôi đưa ra hệ thống câu hỏi đã chuẩn bị

có tính lôgic, để đàm thoại với trẻ một cách sôi nổi theo phương

châm: “Lấy trẻ làm trung tâm” để phát huy trí tưởng tượng, những

cảm xúc của trẻ, tính liên hệ thực tiễn, sáng tạo phù hợp với từng nội

dung của bài mà trẻ không bị áp đặt một cách gò bó