sáng kiến kinh nghiệm đã đã đạt giải cấp thành phố, là sáng kiến mới, có hình ảnh minh họa có chất lượng...............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
Trang 1MỤC LỤC
A ĐẶT VẤN ĐỀ 1
B NỘI DUNG 3
I Cơ sở lý luận 3
1 Một số vấn đề liên quan đến bản đồ tư duy 3
2 Nội dung, chương trình phân môn Luyện từ và câu lớp 4 4
II Cơ sở thực tiễn 4
1 Thuận lợi 5
2 Khó khăn 5
III Một số biện pháp nhằm vận dụng có hiệu quả bản đồ tư duy trong dạy học phân môn Luyện từ và Câu lớp 4 6
1 Lập kế hoạch sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học phân môn Luyện từ và Câu 6
2 Hướng dẫn học sinh tìm hiểu về bản đồ tư duy 9
3 Hướng dẫn học sinh vẽ bản đồ tư duy 10
4 Hướng dẫn học sinh lưu giữ bản đồ tư duy 13
5 Lựa chọn thời điểm vận dụng phương pháp BĐTD 13
C KẾT LUẬN 23
I Kết quả đạt được 23
II Bài học kinh nghiệm 24
Trang 2A ĐẶT VẤN ĐỀ
Như chúng ta đã biết, không có phương pháp dạy học nào là vạn năng Bảnthân mỗi phương pháp đều thể hiện những ưu, nhược điểm riêng của nó Tuynhiên, có một phương pháp mới đang được chú ý, nhiều ưu điểm, đã được ứngdụng rất nhiều và thành công trong hầu hết các lĩnh vực của cuộc sống, đáp ứngđược yêu cầu đổi mới và có thể vận dụng tốt vào quá trình dạy học hiện nay đóchính là phương pháp “Bản đồ tư duy”
Trên thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chỉ họcthuộc lòng để nhớ kiến thức một cách máy móc mà chưa được rèn luyện kỹ năng
tư duy Học sinh chỉ học gì biết nấy, chưa có sự liên hệ kiến thức nên các em chưaphát triển được tư duy logic và tư duy hệ thống Để có thể giúp học sinh dễ nhớ vànhớ lâu bài, kích thích hứng thú học tập của các em ở tất cả các môn học, “Bản đồ
tư duy” chính là một trong những phương pháp học tập đạt hiệu quả cao Học tậpbằng “Bản đồ tư duy” sẽ giúp các em nắm tri thức một cách có hệ thống, dễ nhớ,hình thành cho HS tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc và khoa học,các em sẽ học tốt không chỉ các kiến thức trong sách vở mà còn nắm bắt được cáckiến thức từ thực tế cuộc sống Vì vậy, nếu giáo viên giúp các em biết sử dụng
“Bản đồ tư duy” cũng có nghĩa là giáo viên đã giúp các em có phương pháp họctập tốt nhằm nâng cao hiệu quả học tập
Môn Tiếng Việt nói chung và phân môn Luyện từ và Câu nói riêng chiếm vịtrí vô cùng quan trọng ở bậc Tiểu học.Tuy nhiên, việc dạy môn học này còn nhiềukhó khăn bởi bản thân Tiếng Việt vốn rất giàu và rất đẹp, sự diễn đạt trong TiếngViệt rất phong phú và đa dạng Muốn diễn đạt tốt ngôn ngữ của chính dân tộcmình, các em cần phải hiểu rõ cấu tạo, ý nghĩa, bản chất và cách sử dụng của TiếngViệt trong từng ngữ cảnh, trong từng trường hợp cụ thể Do đó, cần phải có biện
Trang 3pháp giúp học sinh học tốt Tiếng Việt, cụ thể là học tốt phân môn Luyện từ vàCâu.
Từ đó thấy rằng, môn Tiếng Việt nói chung và phân môn Luyện từ và Câu nóiriêng rất thuận lợi để đưa các phương pháp dạy học mới vào giảng dạy, đặc biệt làphương pháp “Bản đồ tư duy” Bản thân tôi nghĩ rằng: Việc vận dụng phương pháp
“Bản đồ tư duy” vào phân môn Luyện từ và Câu sẽ góp phần đổi mới mạnh mẽphương pháp dạy học, nâng cao chất lượng dạy học phân môn này
Thời gian qua phương pháp “Bản đồ tư duy” được áp dụng cho một số mônhọc trong nhà trường Tiểu học ở Việt Nam, trong đó có môn Tiếng Việt đã đạtđược những kết quả nhất định Tuy vậy, việc áp dụng phương pháp này vào dạyhọc các môn Tiếng Việt ở Tiểu học nói chung và phân môn Luyện từ và Câu nóiriêng còn gặp rất nhiều hạn chế Hầu hết giáo viên chưa có kiến thức đầy đủ vềphương pháp “Bản đồ tư duy” nên việc vận dụng phương pháp này vào dạy họcchưa có cơ sở khoa học và chưa đạt hiệu quả cao
Trong quá trình giảng dạy tôi luôn suy nghĩ: Làm sao để vận dụng phươngpháp nàytrong phân môn Luyện từ và Câu lớp 4 có cơ sở khoa học, phù hợp vớiđiều kiện của nhà trường và mang lại hiệu quả dạy học cao? Chính vì vậy tôi đã
tìm tòi và nghiên cứu đề tài “Vận dụng bản đồ tư duy trong dạy học phân môn Luyện từ và Câu lớp 4”.
Trang 4B NỘI DUNG
I Cơ sở lý luận
1 Một số vấn đề liên quan đến bản đồ tư duy
Bản đồ tư duy được phát triển vào
cuối thập niên 60 (của thế kỉ 20) bởi
Tony Buzan (ông sinh năm 1942 tại
London), là người sáng tạo ra phương
pháp tư duy bằng sơ đồ
Bản đồ tư duy hay còn gọi là sơ đồ
tư duy, lược đồ tư duy, sơ đồ cây… là
hình thức ghi chép nhằm tìm tòi, đào
sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt
những ý chính của một nội dung, hệ thống hóa một chủ đề… bằng cách kết hợp việc sử dụng hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết Đây là một sơ đồ mở, nó pháthuy tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người
Phương pháp bản đồ tư duy có những điểm vượt trội như sau:
+ Giúp mở rộng ý tưởng, đào sâu kiến thức
+ Giúp hệ thống hóa kiến thức
+ Giúp ghi nhớ nhanh, nhớ sâu, nhớ lâu kiến thức
Trang 52 Nội dung, chương trình phân môn Luyện từ và câu lớp 4
Học kì I Học kì II Cả năm
- Mở rộng và hệ thống hóa vốn từ
- Cấu tạo tiếng, từ:
+ Cấu tạo của tiếng
522
43
1132
10
931
61
30
19
23
522
43931
62162
II Cơ sở thực tiễn
Qua thực tế giảng dạy ở trường Tiểu học, tôi nhận thấy rằng việc vận dụngphương pháp “Bản đồ tư duy” trong dạy học Luyện từ và Câu lớp 4 có nhữngthuận lợi và khó khăn sau:
1 Thuận lợi
Trang 6- Hiện nay, Bộ giáo dục và Đào tạo đang thực hiện đổi mới căn bản và toàndiện nền giáo dục, trong đó đổi mới phương pháp dạy học là một trong nhữngnhiệm vụ cấp bách Phương pháp “Bản đồ tư duy” là một trong những phươngpháp dạy học có nhiều ưu điểm, được Phòng giáo dục, chuyên môn cụm, trường tổchức tập huấn, rút kinh nghiệm để từng bước triển khai áp dụng trong các trườngTiểu học.
- Cơ sở vật chất trường lớp ngày càng khang trang hơn, thiết bị dạy học phongphú, hiện đại, cán bộ quản lí luôn tạo mọi điều kiện và khuyến khích giáo viên tíchcực phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh Đây là điều kiện thuận lợi hỗtrợ giáo viên rất nhiều trong việc vận dụng các kỹ thuật dạy học tích cực vào dạyhọc các môn học
- Qua quá trình áp dụng phương pháp “Bản đồ tư duy” vào trong các lớp học,
có thể thấy sự ham thích của học sinh Các em hứng thú với những hoạt động họctập, cùng nhau thảo luận, cùng nhau hoàn thành bản đồ tư duy
2 Khó khăn
a Về điều kiện, cơ sở vật chất
Trong các lớp học hiện nay, bàn ghế được bố trí theo dãy, nối tiếp nhau,không thuận lợi cho việc tổ chức học theo nhóm, gặp khó khăn khi các em cùnglàm việc theo nhóm để hoàn thành một bản đồ tư duy trên giấy khổ lớn.Trang thiết
bị nói chung trong các lớp học chưa đầy đủ phục vụ cho việc tổ chức các hoạt độngdạy học, nhất là đang thiếu các phương tiện hỗ trợ hoạt động báo cáo, thảo luậncủa học sinh như máy tính, máy chiếu,…Mặt khác, số học sinh trên một lớp quáđông nên việc tổ chức học tập theo nhóm rất khó khăn
b Về đội ngũ giáo viên
Trình độ chuyên môn của giáo viên chưa đồng đều về cả chuyên môn và nănglực sư phạm Việc áp dụng phương pháp mới của giáo viên còn hạn chế Hầu hếtgiáo viên rất ít sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy học Tiếng Việt nói chung và phânmôn Luyện từ và câu nói riêng
Trang 7Việc sử dụng bản đồ tư duy chưa được giáo viên đầu tư với lý do như: khôngnghiên cứu kĩ nội dung bài dạy nên không biết vận dụng vào lúc nào, bài nào thìphù hợp hoặc không chuẩn bị giấy bút để học sinh vẽ, hay vì giáo viên không biết
sử dụng phần mềm để vẽ bản đồ tư duy trên máy tính…
Nhiều giáo viên còn chưa thành thạo trong việc sử dụng công nghệ thông tin
để vẽ bản đồ tư duy bằng phần mềm MindMap để phục vụ cho bài dạy nên việcchữa bài các nhóm chỉ dựa vào bài vẽ của học sinh (thường là vẽ chưa đầy đủ) Vìthế các tiết dạy thiếu sinh động và hấp dẫn
c Thời lượng tiết học
Phương pháp này đòi hỏi mất nhiều thời gian, trong khi 1 tiết học trên lớp chỉ
có 40 phút thì không đủ thời gian hoạt động Đặc biệt là giai đoạn các em bắt đầulàm quen với phương pháp “Bản đồ tư duy” nên việc hướng dẫn các em các bướctheo phương pháp này còn nhiều khó khăn, các em chưa biết cách bố trí các nhánhtrên giấy sao cho cân đối và phù hợp
III Một số biện pháp nhằm vận dụng có hiệu quả bản đồ tư duy trong dạy học phân môn Luyện từ và Câu lớp 4
Trên cơ sở lý luận và qua quá trình dạy học thực tế ở trường tôi xin đã nêumột số biện pháp nhằm giúp giáo viên vận dụng hiệu quả hơn bản đồ tư duy vàodạy học phân môn Luyện từ và Câu lớp 4
1 Lập kế hoạch sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học phân môn Luyện từ và Câu
Tôi nghĩ đây là một việc quan trọng nhằm giúp cho việc thực hiện vận dụngphương pháp “Bản đồ tư duy” trong dạy học phân môn Luyện từ và Câu đạt hiệuquả cao Trước hết, giáo viên cần nghiên cứu các địa chỉ, bài học, các modul kiếnthức có thể áp dụng phương pháp “Bản đồ tư duy” trong chương trình Luyện từ vàCâu lớp 4 Từ đó, lựa chọn, lập danh sách các bài học mình sẽ dạy có sử dụng bản
đồ tư duy
Ngay từ đầu năm, tôi đã lập cho mình một kế hoạch sử dụng phương pháp
“Bản đồ tư duy”; trong đó lên kế hoạch cụ thể, thời điểm vận dụng, hình thức, cách
Trang 8thức tổ chức, lịch trình, giải pháp thực hiện việc áp dụng phương pháp “Bản đồ tư duy” trong dạy học phân môn Luyện từ và câu trong năm học.Việc làm này giúp cho giáo viên chủ động hơn về các giờ dạy có sử dụng phương pháp “Bản đồ tư duy” trong suốt một năm học.
Sau đây là một phần kế nội dung hoạch của tôi:
- Căn cứ vào công tác chỉ đạo việc triển khai sử dụng bản đồ tư duy trong dạyhọc khoa học ở trường Tiểu học của Hiệu trưởng nhà trường, chúng tôi thực hiệnxây dựng kế hoạch sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học phân môn Luyện từ vàcâu lớp 4, năm học 2017-2018 như sau:
I MỤC TIÊU, PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG ÁP DỤNG VÀ GIẢI PHÁP THỰC HIỆN
đồ tư duy vào dạy học Luyện từ và câu trong năm học
- Kế hoạch thực hiện đổi mới PPDH giúp mỗi giáo viên có sự chuyển biếnnhận thức về PPDH mới này, có ý thức tự giác, nhiệt tình, tích cực nghiên cứu, tìmhiểu, học tập, áp dụng, điều chỉnh phương pháp, hình thức dạy học phù hợp với đốitượng học sinh, điều kiện của Nhà trường; hướng tới giáo dục cho học sinh tíchcực, chủ động trong học tập, giúp các em nhớ nhanh, nhớ lâu hơn
Trang 92 Phạm vi, đối tượng áp dụng
- Môn Tiếng Việt lớp 4, phân môn Luyện từ và Câu
- Áp dụng cho học sinh khối lớp 4
3 Giải pháp thực hiện
- Giáo viên cần chủ động điều chỉnh nội dung, yêu cầu đối với mỗi bài họcmột cách linh hoạt phù hợp với đối tượng học sinh và điều kiện dạy học của nhàtrường trên cơ sở Chuẩn kiến thức, kỹ năng và định hướng phát triển năng lực họcsinh
Ngoài ra, giáo viên cũng cần chủ động vận dụng linh hoạt, nhuần nhuyễn giữaphương pháp “Bản đồ tư duy” với các các phương pháp dạy học khác nhằm pháthuy tính chủ động, tích cực, tự học của học sinh Đặc biệt đối với đối tượng học sinhđạt và chưa đạt chuẩn GV cần hướng dẫn cụ thể, chi tiết và giúp đỡ kịp thời các emtrong quá trình học tập
- Đối với công tác chuẩn bị trước giờ học, giáo viên cần nghiên cứu kỹ bàidạy, chuẩn bị giấy bút cho học sinh vẽ, vẽ bản đồ đầy đủ bằng phần mềmMindMap để chốt kiến thức cho học sinh
B KẾ HOẠCH CỤ THỂ
2 4 Luyện tập về từ ghép, từ láy Kiểm tra bài cũ
7 22 Chủ ngữ trong câu kể Ai thế nào? Củng cố kiến thức
2 Hướng dẫn học sinh tìm hiểu về bản đồ tư duy
Đối với học sinh Tiểu học, các em còn nhỏ, tư duy còn chậm Để sử dụngđược Bản đồ tư duy trong dạy học Tiểu học đạt hiệu quả, tôi nghĩ yếu tố quan
Trang 10trọng nhất vẫn là ở học sinh Nghĩa là học sinh phải nắm chắc kiến thức cơ bảnsách giáo khoa truyền thụ và biết liên kết các kiến thức liên quan với nhau Để các
em lĩnh hội tốt Bản đồ tư duy trong việc học,trước tiên, giáo viên cho học sinh làmquen với Bản đồ tư duy bằng cách giới thiệu cho học sinh một số “bản đồ” cùngvới dẫn dắt của giáo viên để các em làm quen với Bản đồ tư duy Nghĩa là tập chohọc sinh thuyết trình, diễn giải mạch nội dung kiến thức hàm chứa trong bản đồ tưduy đó Khi các em đã thành thạo thì chỉ cần nhìn vào bản đồ tư duy bất kỳ mộthọc sinh nào cũng thuyết minh được một cách trôi chảy, mạch lạc
Ví dụ: Với chủ đề về: Từ loại
Nhìn vào sơ đồ, học sinh dễ dàng thuyết minh được 3 nội dung thuộc chủ đề
từ loại là: danh từ, động từ, tính từ Đồng thời các em có thể bổ sung thêm một số ýmới bằng cách vẽ thêm nhánh
3 Hướng dẫn học sinh vẽ bản đồ tư duy
- Bước 1: Chọn từ trung tâm (từ khóa) hay một hình ảnh, hình vẽ hợp với tên
chủ đề (Tên chủ đề có thể là tên bài học, tên mảng kiến thức…)
Trang 11Giáo viên nên hướng dẫn học sinh:
+ Đặt tờ giấy nằm ngang sẽ giúp các em có không gian rộng lớn hơn để triểnkhai các ý
+ Vẽ chủ đề ở chính giữa tờ giấy, từ đó mới phát triển các ý khác xung quanhnó
+ Có thể tự do sử dụng tất cả màu sắc mà các em thích, chủ đề trung tâm cóthể là chữ hoặc là hình, nếu kết hợp cả hai thì càng tốt
+ Chủ đề trung tâm cần vẽ to và nổi bật hơn để chúng ta dễ nhìn
- Bước 2: Vẽ tiêu đề phụ (nhánh cấp 1): Các nhánh cấp 1 chính là các nội dung chính của chủ đề.
+Tiêu đề phụ nên gắn liền với trung tâm
+ Tiêu đề phụ nên vẽ theo hướng góc chéo chứ không nằm ngang, như vậynhiều nhánh khác có thể được vẽ tỏa ra một cách dễ dàng hơn
- Bước 3: Vẽ nhánh cấp 2, 3…
Giáo viên cần hướng dẫn học sinh:
+ Vẽ nối tiếp nhánh cấp 2 vào nhánh cấp 1, nhánh cấp 3 vào nhánh cấp 2,…
để tạo sự liên kết
Đối với học sinh Tiểu học không nên vẽ quá nhiều nhánh
+ Nên vẽ nhiều nhánh cong hơn đường thẳng như thế sẽ làm cho Bản đồ nhìnmềm mại, uyển chuyển và dễ nhớ hơn
+ Có thể dùng biểu tượng, cách viết tắt để tiết kiệm không gian và thời gianbất cứ lúc nào có thể
- Bước 4: Thêm các hình ảnh minh họa
Ở bước này tùy thuộc vào khả năng, trí tưởng tượng,… của từng em Các em
có thể thêm nhiều hình ảnh giúp các ý quan trọng thêm nổi bật, cũng như lưuchúng vào trí não tốt hơn vì bộ não của con người có khả năng tiếp thu hình ảnh
Trang 12cao hơn chữ viết Nên khuyến khích học sinh đừng ngại mình vẽ xấu, cứ vẽ theonhững gì các em nghĩ, các em liên tưởng, đôi khi càng hài hước càng giúp các emnhớ chúng được lâu hơn.
Hình ảnh học sinh làm việc nhóm cùng hoàn thành Bản đồ tư duy
phẩm của học sinh:
Trang 144 Hướng dẫn học sinh lưu giữ bản đồ tư duy
Theo tôi, nên bắt buộc 100% học sinh phải có bản đồ tư duy những bài đã học
và các bản đồ tư duy được học sinh lưu trong bìa giấy hoặc một túi hồ sơ để sửdụng khi ôn tập và khi giáo viên kiểm tra thay cho vở ghi bài Học sinh cũng có thể
có một quyển vở vẽ bản đồ tư duy ngay tại lớp trong giờ học lưu để ôn tập các kìthi.Từ đầu năm học, tôi đã hướng dẫn học sinh của mình chuẩn bị một quyển vởdùng để vẽ tất cả các bản đồ tư duy vào đó Tôi thấy các em tích cực, hứng thú họctập và nắm bài tốt hơn rất nhiều
5 Lựa chọn thời điểm vận dụng phương pháp BĐTD
a, Vận dụng khi kiểm tra bài cũ
Sử dụng bản đồ tư duy trong kiểm tra bài cũ giúp giáo viên kiểm tra đượcphần nhớ lẫn phần hiểu của học sinh Lúc này, giáo viên có thể sử dụng bản đồ tưduy dạng thiếu thông tin, yêu cầu học sinh điền và rút ra nhận xét về mối quan hệcủa các nhánh thông tin với từ khóa trung tâm Việc hoàn thành thông tin ở cácnhánh còn thiếu là một yêu cầu đơn giản nhưng nếu học sinh không nắm được bàicũng sẽ không điền được thông tin hoặc điền không chính xác Hoặc học sinh lên
Trang 15bảng thuyết trình về bản đồ tư duy của bài học cũ trước lớp Giáo viên và các bạnkhác có thể đặt thêm câu hỏi để học sinh trả lời.
Ví dụ: Trước khi học bài mới về Câu cảm, giáo viên yêu cầu 1 học sinh lênbảng điền thông tin còn thiếu để hoàn thành Bản đồ tư duy về Câu khiến:
Hoặc học sinh nhìn vào sơ đồ tư duy đầy đủ của mình lên để trình bày Saukhi học sinh trình bày, giáo viên có thể yêu cầu học sinh đặt câu về câu khiến bằngcác cách vừa nêu hoặc nêu tình huống yêu cầu học sinh đặt câu khiến sao cho lịchsự Đây chính là phần hiểu bài của học sinh mà giáo viên cần dựa vào để nhận xét,đánh giá