Tác động của yếu tố khí hậu đối với nông nghiệp

Sự tồn tại và phát triển của sinh vật tại một nơi nào đó thường phụ thuộc vào tổ hợp các điều kiện môi trường trong đó khí hậu là một trong những điều kiện quan trọng ảnh hưởng sâu sắc nhất.

Tr ường ðại học Nông nghiệp 1 - Giáo trình Khí tượng Nông nghiệp - 105

C TÁC ðỘNG CỦA CÁC YẾU TỐ KHÍ HÂU ðỐI VỚI NÔNG NGHIỆP

Chương VI TÁC ðỘNG CỦA CÁC YẾU TỐ KHÍ HẬU ðỐI VỚI SINH VẬT

1 BỨC XẠ MẶT TRỜI

Mặt trời là một quả cầu lửa khổng lồ với ñường kính quang cầu 1.392.000 km Năng lượng bức xạ toàn phần của mặt trời truyền thẳng góc ñến diện tích 1 cm2 , ở khoảng cách 1 ñơn vị thiên văn, trong 1 phút ñạt ñược 1,95 calo/cm2/phút gọi là Hằng số mặt trời

Khi ñi qua khí quyển, năng lượng bức xạ mặt trời bị suy yếu ñáng kể Theo Gate (1965), vào buổi trưa nắng mùa hè chỉ có khoảng 67% năng lượng bức xạ mặt trời chiếu xuống bề mặt sinh quyển, tức là bằng 1,34 calo/cm2/ phút ðối với sinh vật, năng lượng bức xạ mặt trời là nguồn năng lượng ñầu tiên trong chuỗi chuyển hoá năng lượng của cá thể và quần thể Bức xạ mặt trời có các ñặc trưng ñặc biệt ảnh hưởng tới ñời sống sinh vật như cường ñộ, ñộ dài bước sóng (λ), ñộ dài thời gian chiếu sáng

1.1 Cường ñộ bức xạ mặt trời

Năng lượng bức xạ mặt trời là nhân tố quyết ñịnh sự sống của thực vật và chi phối các yếu tố thời tiết, khí hậu mỗi vùng

a) Ảnh hưởng của cường ñộ bức xạ mặt trời tới cường ñộ quang hợp

K.A Timiriazep ñã phát hiện quá trình quang hợp của thế giới thực vật nhờ chất diệp lục hấp thu bức xạ mặt trời Chất hữu cơ ñầu tiên là glucoza (C6H12O6) ñược tổng hợp từ CO2

và H2O

6 CO2 + 12H2O → C6H12O6 + 6 H2O + 6 O2 ↑ Quá trình quang hợp tiến hành theo 2 pha:

Pha sáng: 12 H2O 12[H2] + 6 O2 Pha tối: 6 CO2 + 12[H2] → C6H12O6 + 6 H2O Năng lượng ánh sáng dùng ñể phân ly nước, giải phóng O2 [H2] sản sinh trong pha sáng ñược dùng ñể khử CO2 tạo thành sản phẩm quang hợp và tái tạo phân tử nước mới trong pha tối

A.S

D.L

Sự tồn tại và phát triển của sinh vật tại một nơi nào ñó thường phụ thuộc vào tổ hợp các ñiều kiện môi trường, trong ñó khí hậu là một trong những ñiều kiện quan trọng ảnh hưởng sâu sắc nhất Trong ñời sống sinh vật, các yếu tố khí hậu, khí tượng chi phối các quá trình sinh trưởng, phát triển quyết ñịnh năng suất và chất lượng nông sản phẩm Nghiên cứu tác ñộng của các yếu tố thời tiết, khí hậu ñối với ñời sống sinh vật là một công việc không thể thiếu ñược của ngành Khí tượng nông nghiệp, giúp các nhà khoa học quản lý và khai thác hợp lý tài nguyên khí hậu phục vụ sản xuất nông nghiệp Ảnh hưởng của khí hậu ñối với sản xuất nông nghiệp phản ánh thông qua ảnh hưởng của từng yếu tố khí tượng như bức xạ mặt trời, chế ñộ nhiệt, chế ñộ ẩm, lượng mưa, chế ñộ gió…tới quá trình sinh trưởng, phát triển và năng suất của sinh vật

Tr ường đại học Nông nghiệp 1 - Giáo trình Khắ tượng Nông nghiệp - 106

Tổng lượng năng lượng sử dụng trong pha sáng ∆G = 686 Kcal/mol Tùy thuộc vào chủng loại thực vật mà hiệu suất quang hợp khác nhau Mỗi giống cây trồng hiệu suất sử dụng bức

xạ mặt trời (BXMT) cũng khác nhau

Hiệu suất sử dụng BXMT:

Hiệu suất sử dụng BXMT là tỷ số giữa năng lượng tắch luỹ ở dạng hữu cơ của quá trình quang hợp và tổng số năng lượng BXMT chiếu trên diện tắch bề mặt quần thể thực vật Năng lượng BXMT trên bề mặt quần thể thực vật bằng khoảng 1,34 calo/cm2/ phút Chỉ có gần 50% ựược quần thể thực vật hấp thu Trong ựó, chỉ có 50% năng lượng của các tia sáng

có hoạt ựộng quang hợp Trong ựiều kiện tự nhiên, thực vật quang hợp với ánh sáng trắng thì 28% năng lượng hấp thu dùng ựể ựồng hoá CO2 và 8% bị tiêu hao do hô hấp Vì vậy, hiệu suất sử dụng BXMT tối ựa chỉ ựạt ựược: 50% x 50% x (28% - 8%) = 5%

Mỗi loài thực vật, thậm chắ từng cá thể sử dụng năng lượng BXMT ựể quang hợp với hiệu suất khác nhau Hiệu suất quang hợp phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: bản chất của giống, cấu trúc quần thể, sức sinh trưởng, các yếu tố ngoại cảnh (nhiệt ựộ, ựộ ẩm, dinh dưỡng ) Theo Duvigneaud P (1967), một hecta rừng nhiệt ựới hàng năm cho năng suất trung bình 6 tấn gỗ và 4 tấn cành, lá Nếu ựốt toàn bộ sản phẩm ựó sẽ thu ựược lượng năng lượng như sau:

6 tấn gỗ cho: 27.106 Kcal

4 tấn lá cho: 19.106 Kcal - Tổng số: 46.106 Kcal Trong một năm ở vùng nhiệt ựới, mặt ựất nhận ựược khoảng 9.109 Kcal/ha Như vậy, hiệu suất sử dụng bức xạ mặt trời của thực vật có thể tắnh ựược là: (46.106/9.109) x 100% = 0,5% Cây rừng sở dĩ có hiệu suất sử dụng bức xạ mặt trời rất thấp là vì nó không ựược chon giống, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh đối với cây trồng thì hiệu suất sử dụng bức xạ mặt trời cao hơn ựáng kể Theo đào Thế Tuấn (1982), hiệu suất sử dụng BXMT của cây trồng thông thường chỉ ựạt 1,5 - 3% ở vùng ựồng bằng sông Hồng (lúa mùa 1,5 - 2%; ngô 2 - 2,5%; khoai tây 2,5 - 3%) Ở vùng nhiệt ựới, hiệu suất sử dụng BXMT thường bằng khoảng 2,5% và thấp hơn ở vùng ôn ựới với trị số khoảng 3,5% (IRRI, 1997) Người ta cũng nhận thấy, năng suất giống lúa IR747 có quan hệ với cường ựộ BXMT ở các giai ựoạn sinh trưởng khác nhau Vào giai ựoạn sinh trưởng dinh dưỡng, nếu ựủ ánh sáng thì năng suất lúa cao do số nhánh ựẻ tăng lên Cường ựộ chiếu sáng giai ựoạn này cần từ 100-400 calo/cm2/ngày, giai ựoạn làm hạt cũng cần cường ựộ BXMT cao từ 100-600 calo/cm2/ngày mới cho năng suất lúa từ 30-80 tạ/ha (Yoshida và Parao, 1976)

Trong ựiều kiện ựược tưới nước và tăng cường các khâu quản lý kỹ thuật, ở một số nước tiên tiến, hiệu suất sử dụng BXMT như sau (bảng 6.1):

Bảng 6.1 Hiệu suất sử dụng bức xạ mặt trời trong ựiều kiện kỹ thuật tối ưu

N ăng lượng (Kcal/m 2 /ngày) T ỷ lệ (%)

Cây tr ồng, ựịa ựiểm B ức xạ

(BX)

T ổng sản

l ượng (TS)

S ản lượng

nguyên (SLN)

TS/

BX

SLN /BX

SLN /TS

2 Ngô có tưới Israel 6000 405 190 6,8 3,2 47

Ngu ồn: Odum E.P 1978

Tr ường đại học Nông nghiệp 1 - Giáo trình Khắ tượng Nông nghiệp - 107

Ghi chú: T ổng sản lượng Kcal/m /ngày hay là n ăng lượng tổng hợp của quá trình quang hợp

S ản lượng nguyên (SLN) là năng lượng tắch luỹ của cây trồng sau khi tiêu hao một phần năng

l ượng cho quá trình hô hấp

Qua bảng 6.1 chúng ta thấy, tỷ lệ giữa SLN và bức xạ mặt trời (Hiệu suất sử dụng bức xạ mặt

tr ời) ựạt 3,2 - 5,4% Trong công tác tạo giống, các nhà khoa học cố gắng tạo ra các giống có

hiệu suất sử dụng năng lượng bức xạ mặt trời cao Thuật ngữ "kiểu cây" ựược Viện nghiên cứu lúa quốc tế (IRRI) sử dụng từ khi tạo ra giống lúa thấp cây, lá ựứng, có năng suất cao, hiệu suất sử dụng bức xạ cao là giống IR8 Ngày nay, hàng loạt các giống cây trồng có năng suất cao ựược trồng rộng rãi khắp nơi ựều có "kiểu cây" sử dụng hiệu quả nhất nguồn bức xạ mặt trời

b) Bức xạ quang hợp (Photosynthesis Active Radiation) (PAR):

Là phần năng lượng bức xạ mặt trời mà thực vật hấp thụ ựể có thể quang hợp ựược Bức xạ quang hợp ựược chấp nhận ở các nước ASEAN và trên thế giới trong ựiều kiện chưa

có máy ựo thực tế là bằng một nửa bức xạ tổng cộng Chắnh xác hơn, M.K Ross ựã ựưa ra các

hệ số chuyển ựổi từ trực xạ, tán xạ và bức xạ tổng cộng như sau:

PARS' = CS.ΣS' PARD = CD.ΣD PARQ = CQ.ΣQ Trong ựó: PARS', PARD, PARQ là bức xạ quang hợp tắnh theo trực xạ (SỖ), tán xạ (D) hoặc bức xạ tổng cộng (Q); CS, CD, và CQ là các hệ số tương ứng; ΣS', ΣD, và ΣQ là tổng các giá trị trực xạ, tán xạ và bức xạ tổng cộng trong tháng

Thông thường các hệ số C thay ựổi theo ựộ cao mặt trời

CS từ 0,2 ựến 0,45

CD từ 0,5 ựến 0,80

CQ gần bằng 0,5

Ở Việt Nam, Viện khắ tượng thuỷ văn (1989) ựã tắnh toán ựược bức xạ quang hợp cho các vùng khắ hậu như sau:

Bảng 6.2: Bức xạ quang hợp các tháng ở một số nơi

đơn vị: Kcal/cm 2 /tháng

Tháng

địa ựiểm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Cả năm

Hà Nội 2,8 2,6 3,1 4,3 7,1 7,0 7,6 6,9 6,3 5,4 4,3 3,9 61,4 Phủ Liễn 2,8 2,1 2,2 3,6 6,4 6,4 7,3 6,4 5,7 5,4 4,7 4,0 56,9 Vinh 2,3 1,8 2,6 4,3 6,8 6,8 7,6 6,3 5,1 4,1 2,6 2,6 53,1

đà Nẵng 4,1 5,2 6,9 7,4 7,5 7,6 7,6 7,6 5,6 5,6 3,9 3,3 75,8 TPHCM 6,8 7,6 8,8 7,4 6,7 6,3 6,3 6,6 6,2 6,0 5,6 6,2 81,0 Hậu Giang 6,4 6,6 7,8 7,2 6,0 5,4 6,2 5,6 5,4 5,2 5,4 5,9 73,3

Ngu ồn: Trung tâm nghiên cứu Khắ tượng nông nghiệp, viện KT - TV (1989)

Như vậy, bức xạ quang hợp ở Hà Nội, đà Nẵng, TPHCM và Hậu Giang rất cao, ựặc biệt trong các tháng mùa hè đây là những vùng có tiềm năng năng suất cao

c) Giới hạn quang hợp

Tr ường ðại học Nông nghiệp 1 - Giáo trình Khí tượng Nông nghiệp - 108

Kết quả nghiên cứu sinh lý thực vật cho thấy, các giống cây trồng tiến hành quang hợp trong các ngưỡng giới hạn cường ñộ BXMT nhất ñịnh Người ta phân biệt các ngưỡng chủ yếu:

+ ðiểm bù ánh sáng: cây trồng có thể quang hợp ñược ở cường ñộ ánh sáng rất thấp Lúc ñó cường ñộ quang hợp nhỏ hơn cường ñộ hô hấp Khi cường ñộ ánh sáng tăng dần lên thì cường

ñộ quang hợp cũng tăng theo ðiểm bù là cường ñộ ánh sáng mà cây trồng có cường ñộ quang hợp bằng cường ñộ hô hấp Nói cách khác, ñó là cường ñộ ánh sáng ñủ ñể duy trì trọng lượng khô của lá Khi cường ñộ ánh sáng tăng lên thì cường ñộ quang hợp cũng tăng lên và cây trồng bắt ñầu tích lũy sản phẩm quang hợp ñể sinh trưởng

+ ðiểm bão hoà ánh sáng: Khi cường ñộ ánh sáng tiếp tục tăng lên, cường ñộ quang hợp cũng tiếp tục tăng lên nhưng ñến một lúc nào ñó sẽ không tăng nữa ðiểm bão hoà ánh sáng là cường ñộ ánh sáng mà cây trồng có cường ñộ quang hợp ñạt tối ña

Các loại cây trồng khác nhau, nồng ñộ CO2 và ñiều kiện khí tượng khác nhau sẽ có trị số cũng như khoảng cách ñiểm bù và ñiểm bão hoà ánh sáng khác nhau Dựa vào yêu cầu về cường ñộ ánh sáng với quang hợp người ta chia thực vật làm 2 nhóm:

- Cây ưa bóng: có ñiểm bù ánh sáng từ 500 - 1000 lux, ñiểm bão hoà ánh sáng từ 10.000 - 50.000 lux Loại cây này có ñặc ñiểm thực vật học ñiển hình như lá rộng, mỏng, lớp cutin mỏng, khí khổng lớn (Ví dụ: phong lan, cây họ ñậu, cà phê chè, tam thất ) Cây ưa bóng thường có nguồn gốc ở vĩ ñộ cao Cũng có loại cây có nguồn gốc nhiệt ñới hay á nhiệt ñới nhưng do cư trú lâu dài dưới bóng các cây khác nên chúng trở thành cây ưa ánh sáng yếu Cây

cà phê chè sống ở rừng thưa nhiệt ñới, quanh năm ñược tán rừng che phủ nên yêu cầu cường

ñộ ánh sáng chỉ bằng 1/2 - 3/4 cường ñộ ánh sáng tự nhiên Nếu trồng ở ñiều kiện cường ñộ bức xạ mặt trời cao thì hoa bị rụng nhiều, lá bị vàng hơn Cây tam thất trồng ở cao nguyên Bắc Hà (Lào Cai) yêu cầu cường ñộ ánh sáng không quá 500 lux Mặc dù ở vùng trồng thời tiết thường nhiều mây, rất ít ánh sáng nhưng người dân vẫn phải làm dàn che cho chúng

- Cây ưa sáng: có ñiểm bù ánh sáng từ 3.000 - 5.000 lux; ñiểm bão hoà từ 50.000 - 100.000 lux ðặc ñiểm thực vật có bản lá nhỏ, cutin dày, khí khổng bé (Ví dụ: cây gỗ dẻ, xà cừ, cam, quýt ) Cây ưa sáng thường có nguồn gốc từ vùng nhiệt ñới

Trong nông nghiệp, lợi dụng ñặc ñiểm ưa sáng, ưa bóng, người ta xây dựng cấu trúc rừng nhiều tầng, trồng xen, trồng gối ðể tận dụng bức xạ mặt trời

1.2 Ảnh hưởng của quang chu kỳ tới sinh vật

ðộ dài chiếu sáng ảnh hưởng rất lớn tới ñời sống cây trồng, vật nuôi, ñặc biệt là tới sự phát dục của chúng Quan niệm ñầu tiên về quang chu kỳ ảnh hưởng tới cây trồng ñược Garner và Alard (1920) phát hiện Các tác giả nhận thấy cây thuốc lá Mariland Mamooth không ra hoa vào mùa hè trong khi các cây trồng khác thì ra hoa ñược Tuy nhiên khi ñưa thuốc lá vào nhà kính ñể tránh băng giá thì ñến dịp Noel là thời gian có ñộ chiếu sáng ngắn nhất chúng mới ra hoa Ngày nay, người ta ñã phát hiện ra nhiều loại cây trồng có phản ứng với quang chu kỳ như: lúa mì, spinat, bắp cải ra hoa trong ñiều kiện ngày dài Lúa nước, ñậu tương, hoa cúc ra hoa trong ñiều kiện ngày ngắn Người ta chia thực vật thành 3 nhóm cây có sự cảm ứng khác nhau với ñộ dài chiếu sáng như sau:

- Nhóm cây ngày ngắn: là những cây ra hoa ñược khi gặp ñiều kiện ngày ngắn nhưng không ra hoa ñược nếu gặp ñiều kiện ngày dài Những thực vật này thường có nguồn gốc ở vùng nhiệt ñới như lúa (nếp, tám, dự ), thuốc lá, ñậu rồng, ñay, mía

Người ta ñã làm thí nghiệm chiếu sáng nhân tạo với các thời gian khác nhau hoặc ñem trồng vào các thời vụ khác nhau ñối với loại cây này, kết quả thí nghiệm cho thấy, mỗi giống cây

Tr ường đại học Nông nghiệp 1 - Giáo trình Khắ tượng Nông nghiệp - 109

trồng ựều có ngưỡng về ựộ dài chiếu sáng Dưới ngưỡng ựó thì nở hoa rất nhanh và trên ngưỡng ựó thì bị kéo dài thời gian sinh trưởng Vắ dụ: Viện sĩ đào Thế Tuấn ựã làm thắ nghiệm với các giống lúa và nhận thấy, lúa mùa chắnh vụ (nếp, tám) không trỗ ự ược nếu chiếu ánh sáng liên tục trên 13 giờ mỗi ngày nhưng lại trỗ rất nhanh trong ựiều kiện chiếu sáng ngắt quãng Ở miền Bắc Việt Nam, các giống lúa phản ứng với ánh sáng ngày ngắn chỉ trỗ ựược vào khoảng tháng IX dương lịch khi ựộ dài ban ngày rút ngắn

- Nhóm cây dài ngày: gồm những thực vật ra hoa khi gặp ựiều kiện chiếu sáng ngày dài và không thể ra hoa trong ựiều kiện quang chu kỳ ngắn Các giống cây phản ứng với ựiều kiện chiếu sáng ngày dài thường có nguồn gốc ở vùng ôn ựới Vắ dụ: bắp cải, lúa mì, beta vulgarit; spinat Chúng ta ựều biết, một số giống cải bắp rất khó ra hoa ở ựiều kiện quang chu kỳ ngắn như nước ta, vì thế muốn có hạt giống bắp cải ựó chúng ta phải nhập nội hoặc xử

lý gibberilin ựể kắch thắch sự ra hoa

- Nhóm cây trung tắnh: một số loài thực vật hoặc giống cây trồng ra hoa không phụ thuộc vào ựộ dài chiếu sáng mà chỉ cần ựạt ựược một mức ựộ sinh trưởng, phát triển nhất ựịnh Nhóm cây trồng này thường có phản ứng với ựiều kiện nhiệt ựộ (tắch ôn) Vắ dụ: cà chua, ựậu Hà Lan, một số giống lúa mới Các giống cây trồng mới lai tạo thường phản ứng trung tắnh với quang chu kỳ là do bản tắnh di truyền của chúng chưa ổn ựịnh nên chưa phản ứng với ựiều kiện quang chu kỳ Thực tế, các giống mới có năng suất cao ựều có thể trồng ựược ở các thời vụ trong năm

Phản ứng quang chu kỳ của thực vật ựã ựược các nhà sinh lý thực vật nghiên cứu kỹ

cơ chế của chúng nhằm ngăn ngừa hay thúc ựẩy sự ra hoa Người ta ựã phát hiện rằng, phản ứng quang chu kỳ thực chất là cảm ứng với ựộ dài tối Năm 1938, Hammer và Bonner ựã nhận thấy cây ngày ngắn Xanthium nếu ngắt quãng thời gian tối bằng một thời gian chiếu sáng ngắn thì cây không ra hoa, nhưng nếu ngắt quãng bằng thời gian tối ngắn trong pha sáng thì cây ra hoa Trailachyan ựã nêu học thuyết về hoocmon ra hoa Theo ông, bản chất phản ứng quang chu kỳ là do tác nhân kắch thắch sự ra hoa gọi là hoocmon ra hoa (florigen) Các hoocmon này ựược hình thành trong những ựiều kiện chiếu sáng nhất ựịnh (Giáo trình sinh lý thực vật)

Trong sản xuất nông nghiệp, người ta ựã ứng dụng phản ứng quang chu kỳ của thực vật ựể ựiều chỉnh tỷ lệ ra hoa, làm tăng năng suất cây trồng Ở vùng Nam Trung Bộ người nông dân thường dùng ựèn thắp sáng ban ựêm ựể kéo dài quang chu kỳ giúp Thanh long ra hoa nhiều và tập trung hơn, vì thế năng suất tăng lên ựáng kể Vùng hoa nhài Sóc Sơn, Hà Nội người nông dân cũng áp dụng biện pháp tương tự ựể nâng cao năng suất hoa nhài, cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy chế biến chèẦ Việc nhập nội giống cây trồng trong nông nghiệp, ứng dụng phản ứng quang chu kỳ giúp chúng ta lựa chon ựược những giống cây có thể phát huy ựược tiềm năng năng suất của chúng trong ựiều kiện quang chu kỳ ựịa phương

đối với ựộng vật, một số loài cũng có phản ứng với quang chu kỳ thể hiện ở hoạt tắnh sinh dục và tốc ựộ sinh trưởng Cũng như thực vật, các loài ựộng vật có nguồn gốc ở vùng ôn ựới có hoạt tắnh sinh dục mạnh vào mùa xuân khi ựộ dài ngày tăng Ngược lại một số loài ựộng vật có nguồn gốc ở vùng nhiệt ựới thì lại sinh trưởng và có hoạt tắnh sinh dục mạnh vào mùa thu khi thời gian chiếu sáng rút ngắn dần

1.3 Ảnh hưởng của chất lượng ánh sáng ựối với sinh vật

a) Ảnh hưởng ựối với thực vật

Chất lượng ánh sáng phụ thuộc vào bước sóng của các tia hay thành phần quang phổ của bức xạ mặt trời Các tia bức xạ tử ngoại chiếu xuống mặt ựất với hàm lượng rất ắt sau khi

Tr ường ðại học Nông nghiệp 1 - Giáo trình Khí tượng Nông nghiệp - 110

qua tầng ôzôn nhưng chúng có khả năng hạn chế sinh trưởng chiều cao thực vật Trong tự nhiên, càng lên ñỉnh núi cao chúng ta có thể gặp nhiều thực vật có tán cây thấp, lóng ñốt ngắn ngay cả ở những chỗ ñất tốt ðiều ñó có thể giải thích rằng, càng lên cao, hàm lượng các tia bức xạ tử ngoại càng nhiều Nếu hàm lượng các tia tử ngoại quá lớn, các tế bào sống bị tiêu diệt Chúng ta cũng nhận thấy vai trò của tầng ôzôn trong khí quyển, vì nếu không bị chúng ngăn cản, bức xạ tử ngoại sẽ chiếu xuống mặt ñất rất nhiều là liều chết ñối với mọi tế bào thực vật nói riêng và sự sống nói chung

Nhóm bức xạ trông thấy ñược thực vật và mặt ñất hấp thu ðặc biệt các tia trông thấy có bước sóng khoảng 660 mµ (tia ñỏ) và 400-500 mµ (tia lam) bị hấp thu bởi diệp lục tham gia phản ứng quang hoá Những tia này gọi là các tia bức xạ sinh lý

Bức xạ hồng ngoại là những tia tải nhiều năng lượng, nguồn năng lượng từ những tia này làm tăng nhiệt ñộ mặt ñất và không khí rất cần thiết ñối với cây trồng Bức xạ hồng ngoại thường xuyên qua lớp khí quyển, ít bị khí quyển hấp thu nhưng lại bị mặt ñất hấp thu hầu hết Nhờ vậy mặt ñất ñược nung nóng và sưởi ấm lớp không khí sát mặt ñất ðối với thực vật, hình như

ñể tránh bị nung nóng quá mức, lá cây ñã ít hấp thu bức xạ hồng ngoại mang nhiều nhiệt năng

từ mặt trời Ngoài ra, bức xạ hồng ngoại ở liều lượng ít có tác dụng kích thích sinh trưởng chiều cao thực vật, vì thế những cây trồng nằm dưới tán cây, nơi thành phần ánh sáng chủ yếu

có bước sóng dài thường có xu thế tăng trưởng mạnh về chiều cao và ñốt lóng

b) Ảnh hưởng ñối với ñộng vật

Ánh sáng mặt trời ñược hấp thu trực tiếp qua da, có tác dụng kích thích các quá trình ñồng hoá trong cơ thể súc vật, khiến súc vật mau lớn hơn Nhân dân ta thường nói: "Trưởng ư hạ" nghĩa là súc vật mau lớn về mùa hạ, chính vì mùa hạ nắng nhiều mà mùa ñông thường u

ám Ánh sáng mặt trời có ý nghĩa quan trọng ñối với hoạt ñộng nội tiết và khả năng sinh sản của gia súc, gia cầm Thiếu ánh sáng các chất nội tiết của súc vật không sản sinh ñược Cường ñộ chiếu sáng yếu và thời gian chiếu sáng ngắn kìm hãm sự phát triển của lòng ñỏ trứng và sự hình thành vỏ trứng, khiến cho khả năng ñẻ trứng của gia cầm bị giảm

Ngoài ra ánh sáng còn có ảnh hưởng gián tiếp ñến trạng thái sinh lý của loài vật Do ảnh hưởng của các tia bức xạ sóng ngắn, các phân tử khí phân ly thành các ion mang ñiện, gây ra cảm ứng của cơ thể, vì vậy thiếu ánh sáng, khí trời ẩm ướt thì súc vật mệt mỏi, khả năng làm việc giảm sút

Trong thành phần quang phổ bức xạ mặt trời, nhóm tia tử ngoại có tác dụng sinh lý mạnh nhất ñối với ñộng vật Người ta nhận thấy, các tia tử ngoại nhóm A (bước sóng λ = 0,32

- 0,39µ) gây ban ñỏ và tạo thành các sắc tố ở da

Các tia tử ngoại nhóm B (λ = 0,28 - 0,32µ) có tác dụng kích thích hoạt ñộng các steroid sinh học Ðặc biệt, nhờ các tia nhóm này, tiền vitamin D biến thành vitamin D3 theo chiều hướng sau: (Esgosterin → 7.dehydrocolesterin (D3)

Vitamin D3 kích thích quá trình ñồng hoá canxi và lân, giúp cho ñộng vật mau lớn, xương cứng cáp Người ta cũng nhận thấy, nhờ các tia nhóm B của bức xạ tử ngoại, các loại thức ăn khô (cỏ, rơm) của ñộng vật nhai lại tích luỹ tiền vitamin D (esgosterin), sau ñó các vi sinh vật

dạ cỏ lại có thể biến esgosterin thành D3 ñể cung cấp cho cơ thể

Các tia bức xạ trông thấy còn có một tác dụng sinh lý quan trọng ñối với ñộng vật, ñó

là cảm giác màu sắc Các tia ñơn sắc qua thuỷ tinh thể của mắt, hội tụ vào võng mạc, kích thích các tế bào thần kinh gây nên cảm giác tâm lý về màu sắc Vì thế người và ñộng vật có thể nhìn ñược mọi vật, phân biệt ñược thế giới màu sắc ña dạng của thiên nhiên

2 YẾU TỐ NHIỆT ðỘ

Tr ường ðại học Nông nghiệp 1 - Giáo trình Khí tượng Nông nghiệp - 111

Nhiệt ñộ ñất và nhiệt ñộ không khí ñược quyết ñịnh bởi năng lượng bức xạ mặt trời do mặt ñất hấp thụ Vì thế yếu tố nhiệt ñộ biến ñộng rất nhiều phụ thuộc không những vào ñiều kiện vĩ ñộ ñịa lý, mùa trong năm mà còn phụ thuộc vào ñặc ñiểm vật lý của vật chất hấp thu bức xạ Các ñặc trưng nhiệt lượng của ñất như: nhiệt dung, hệ số dẫn nhiệt, lưu lượng nhiệt, màu sắc, ñộ xốp, ñộ ẩm ñất và các ñặc tính truyền nhiệt của không khí như truyền nhiệt phân tử , các dòng ñối lưu, loạn lưu, mật ñộ và thành phần không khí là những yếu tố chi phối chế ñộ nhiệt Chế ñộ nhiệt có ảnh hưởng sâu sắc ñến ñời sống sinh vật vì nó là tác nhân môi trường trực tiếp, ảnh hưởng tới nhịp ñiệu sống, các quá trình sinh trưởng, phát triển của sinh vật Nhiệt ñộ còn ñóng vai trò quan trọng ñối với chu trình nước trong tự nhiên và sự phân bố khí áp trên bề mặt trái ñất Vì vậy nhiệt ñộ biến ñổi cũng là nguyên nhân gây ra mọi hiện tượng thời tiết phức tạp ở mỗi ñịa phương

2.1 Các giới hạn nhiệt ñộ sinh vật học

Các loại cây trồng và gia súc sống trong ñiều kiện nhiệt ñộ thích hợp sẽ sinh trưởng và phát triển tốt, cho năng suất cao, phẩm chất tốt Ngược lại, ñiều kiện nhiệt ñộ quá thấp hoặc quá cao ñều có ảnh hưởng xấu tới quá trình sống

Các giống cây trồng, vật nuôi, tuỳ thuộc vào nguồn gốc và sức sống mà sinh trưởng, phát triển tốt ở một giới hạn nhiệt ñộ cho phép Người ta phân biệt những giới hạn về nhiệt ñộ sinh vật học như sau:

a) Nhiệt ñộ tối thấp sinh vật học:

Nhiệt ñộ tối thấp sinh vật học là nhiệt ñộ thấp nhất mà tại ñó cây trồng bắt ñầu ngừng sinh trưởng Trên thế giới, ở những vĩ ñộ cao có những loại thực vật và ñộng vật có thể sống ñược ở nhiệt ñộ rất thấp Ở vùng ôn ñới, các loại lúa mì, mạch sống ñược ở nhiệt ñộ -8 oC ñến -10 oC Ở vùng nhiệt ñới, nhiều loại cây trồng ñã bị chết khi nhiệt ñộ không khí xuống 3-4 oC Kết quả nghiên cứu của một số tác giả về nhiệt ñộ tối thấp sinh vật học như sau:

Theo I Trircôp (Nga), các cây ngũ cốc có nhiệt ñộ tối thấp sinh vật học khoảng 10 oC

Theo L.N Babusôkin (Nga), cây bông có nhiệt ñộ tối thấp sinh vật học khoảng 13 - 15 oC

Nhiệt ñộ tối thấp sinh vật học còn thay ñổi theo thời kỳ phát dục của cây trồng Hầu hết các loại cây trồng yêu cầu nhiệt ñộ tương ñối cao vào thời kỳ gieo hạt và ra hoa kết quả, còn các thời kỳ khác yêu cầu ở mức thấp hơn Theo nhiều tác giả, nhiệt ñộ tối thấp sinh vật học của lúa ở miền Bắc nước ta là 10-13 0C, riêng giai ñoạn trỗ bông là 18-200C Ðối với cây ngô, nhiệt ñộ tối thấp sinh vật học ở giai ñoạn từ gieo ñến mọc là 8-10 0C; giai ñoạn trỗ cờ, phun râu là 15-170C

Bảng 6.3 Một số giới hạn nhiệt ñộ thích hợp của cây trồng ( o C)

(FAO, Rome, 1991)

Tr ường ðại học Nông nghiệp 1 - Giáo trình Khí tượng Nông nghiệp - 112

Nhiệt ñộ thấp làm cho ñộ nhớt nguyên sinh chất tăng lên, hàm lượng nước trong nguyên sinh chất của tế bào thực vật giảm ñi, nồng ñộ dịch bào tăng lên, quá trình vận chuyển nước và dinh dưỡng trong cây bị cản trở, gây nên hiện tượng co nguyên sinh, ảnh hưởng xấu tới các quá trình sinh lý Nếu nhiệt ñộ xuống dưới 0oC, nước trong gian bào bị ñóng băng lại, giãn nở thể tích, gây nên hiện tượng dập vỡ tế bào, biến dạng tế bào chất, cây có thể bị chết

b) Nhiệt ñộ tối cao sinh vật học:

Nhiệt ñộ tối cao sinh vật là nhiệt ñộ cao nhất mà tại ñó các hoạt ñộng sống của sinh vật bị ngừng lại Hầu hết các loại cây trồng, nhiệt ñộ tối cao sinh vật học ở vào khoảng

35-45oC Tuy nhiên cũng có một số sinh vật sống ñược ở nhiệt ñộ rất cao của vùng sa mạc hoặc vùng có gió khô nóng nhiệt ñộ lên tới 45-50oC Dưới ảnh hưởng lâu dài của nhiệt ñộ cao, thời gian sinh trưởng của cây trồng bị rút ngắn lại, quá trình phát dục không bình thường làm giảm

năng suất và chất lượng

Nhiệt ñộ cao xúc tiến quá trình thoát hơi nước bề mặt lá, nếu trong ñiều kiện ñất khô hạn sẽ làm cây trồng thiếu nước, bị khô héo mà chết Nhiệt ñộ cao làm tăng cường quá trình

hô hấp của thực vật, tiêu hao các chất dinh dưỡng tích luỹ trong cơ thể, dẫn ñến giảm sức sống, dễ bị sâu bệnh Nhiệt ñộ quá cao còn làm suy yếu sức nảy mầm của hạt và hạt phấn, gây nên hiện tượng lép của các cây ngũ cốc Bảng 6.3 và 6.4 là một số kết quả nghiên cứu về chỉ tiêu nhiệt ñộ của cây trồng trong những ñiều kiện nhất ñịnh

c) Giới hạn nhiệt ñộ thích hợp của thực vật:

Giới hạn nhiệt ñộ thích hợp của thực vật là khoảng nhiệt ñộ thuận lợi nhất ñối với quá

trình sinh trưởng và phát triển Người ta nhận thấy rằng, trong giới hạn nhiệt ñộ thích hợp quá trình sinh trưởng, phát triển của thực vật tuân theo quy tắc Vant-Hoff tương tự như các phản ứng hoá học Tuy nhiên, hệ số Q10 thay ñổi từ 1 ñến 2 tức là khi nhiệt ñộ tăng lên 10oC thì quá trình sinh trưởng cũng tăng lên từ 1 ñến 2 lần Hệ số Q10 của thực vật cao hay thấp tùy thuộc vào tình trạng sinh trưởng, giai ñoạn phát dục của cây trồng Ngoài giới hạn nhiệt ñộ tối thích, quy tắc Vant-Hoff không còn ñúng nữa

Bảng 6.4 Giới hạn nhiệt ñộ tối thấp sinh vật học ( B 0 C) của cây trồng

(FAO, Rome, 1991)

Tr ường ðại học Nông nghiệp 1 - Giáo trình Khí tượng Nông nghiệp - 113

d) Giới hạn nhiệt ñộ cận tối thấp và cận tối cao

Khoảng từ nhiệt ñộ tối thấp sinh vật học ñến cận dưới giới hạn nhiệt ñộ thích hợp gọi

là giới hạn nhiệt ñộ cận tối thấp và khoảng từ cận trên giới hạn nhiệt ñộ thích hợp ñến nhiệt

ñộ tối cao sinh vật học gọi là giới hạn nhiệt ñộ cận tối cao ðây là 2 khoảng nhiệt ñộ gây cản trở ñối với sự sinh trưởng và phát triển Trong những khoảng nhiệt ñộ này cây trồng sinh trưởng, phát triển kém, nhiệt ñộ thấp là là yếu tố hạn chế trong khoảng nhiệt ñộ cận tối thấp

và nhiệt ñộ cao là yếu tố hạn chế trong khoảng nhiệt ñộ cận tối cao của chúng

Ở nước ta, miền Bắc có một mùa ñông lạnh, nhiệt ñộ thấp ảnh hưởng ñến cây trồng nghiêm trọng, nhất là các thời kỳ có sương muối Ngược lại, vùng ven biển miền Trung có gió lào khô nóng trong mùa hè, nhiệt ñộ cao thường gây cháy lá, khô héo do thoát hơi nước mạnh, làm giảm năng suất hoặc thất thu nghiêm trọng ñối với một số cây trồng

2.2 Ảnh hưởng của nhiệt ñộ ñất ñến sản xuất nông nghiệp

Nhiệt ñộ ñất là một trong những yếu tố cơ bản ảnh hưởng ñến quá trình sinh trưởng, phát triển và hình thành năng suất của cây trồng Nhiệt ñộ ñất có vai trò quan trọng ñối với sự nẩy mầm của hạt, sự phát triển của bộ rễ, chu trình dinh dưỡng khoáng và hoạt ñộng của vi sinh vật trong ñất Ở giai ñoạn nảy mầm, nhu cầu về nhiệt lượng phù hợp của các loại hạt giống cây trồng rất khác nhau Nếu nhiệt ñộ ñất thấp dưới giới hạn nhiệt ñộ tối thấp sinh vật học, hạt giống sẽ không nảy mầm ñược Hạt giống nằm lâu dưới ñất, dễ bị thối do nấm bệnh,

vi sinh vật, vi khuẩn hoặc bị các loại côn trùng phá hoại, ñặc biệt là các loại hạt giống có hàm lượng dầu cao như lạc, vừng, hướng dương Trong khoảng nhiệt ñộ thích hợp, nhiệt ñộ càng tăng càng rút ngắn thời gian từ gieo ñến mọc, tỷ lệ nảy mầm cao, chất lượng mầm tốt, sức sống cao

Bảng 6.5 Nhu cầu nhiệt ñộ ñất của một số hạt giống cây trồng thời kỳ nảy mầm

(FAO, 1986)

Nhiệt ñộ ñất (oC) Loại hạt giống

Khi nhiệt ñộ ñất vượt quá nhiệt ñộ tối cao sinh vật học sẽ làm cho hạt giống mất khả năng nảy mầm, hoặc nảy mẩm với tốc ñộ quá nhanh, chất lượng mầm thấp, cây kém phát triển

Nhiệt ñộ ñất còn ảnh hưởng trực tiếp ñến sinh trưởng và phát triển của bộ rễ và các bộ phận dưới ñất Nhiệt ñộ ñất ảnh hưởng ñến tốc ñộ sinh trưởng của rễ ngô trong ñiều kiện trồng trong ống nghiệm như sau:

Bảng 6.6 Ảnh hưởng của nhiệt ñộ ñến tốc ñộ sinh trưởng chiều dài của rễ ngô

Tr ường ðại học Nông nghiệp 1 - Giáo trình Khí tượng Nông nghiệp - 114

Nếu nhiệt ñộ tiếp tục tăng lên nữa thì tốc ñộ dài ra của rễ càng nhanh, bộ rễ càng phát triển mạnh Tuy vậy nếu nhiệt ñộ cao quá sẽ kìm hãm sự phát triển của rễ

Nhiệt ñộ ñất còn ảnh hưởng ñến hoạt ñộng của vi sinh vật trong ñất, nếu nhiệt ñộ ñất thích hợp, vi sinh vật hoạt ñộng mạnh, quá trình phân giải các chất hữu cơ diễn ra nhanh, cung cấp nhiều chất dinh dưỡng cho cây trồng Theo Prianhitnikov D.N nhiệt ñộ ñất là một nguồn năng lượng có vai trò trong việc huy ñộng các chất dinh dưỡng cho bộ rễ Nhiệt ñộ ñất còn ảnh hưởng ñến quá trình hút nước và các chất khoáng của cây trồng Nhiệt ñộ ñất thích hợp làm tăng khả năng hoà tan các chất dinh dưỡng trong ñất, làm tăng tính hoạt ñộng của dung dịch ñất, giúp cho bộ rễ của cây trồng sử dụng dinh dưỡng một cách thuận lợi hơn Nhiệt ñộ ñất tăng lên thúc ñẩy quá trình thoát hơi nước của lá, tạo ra áp lực vận chuyển nước

và các chất dinh dưỡng trong cây nhanh, góp phần tăng cường quá trình trao ñổi chất trong cây

Nhiệt ñộ ñất cũng ảnh hưởng ñến hoạt ñộng của các loại sâu, bệnh hại cây trồng Thường nhiệt ñộ ñất thích hợp với sinh trưởng và phát triển của cẩy trồng thì cũng thích hợp với sinh trưởng và phát triển của sâu bệnh Do vậy cần có những biện pháp kỹ thuật canh tác thích hợp

ñể tiêu diệt nguồn sâu bệnh trong ñất

2.3 Ảnh hưởng của nhiệt ñộ tới quá trình phát dục của thực vật

Nhiệt ñộ có vai trò quyết ñịnh tốc ñộ phát dục của cây trồng Nhiệt ñộ càng cao càng rút ngắn thời gian sinh trưởng, phát dục của cây trồng Thực tế sản xuất cho thấy, các giống cây trồng nếu gieo trồng trong vụ ñông xuân thì thời gian sinh trưởng dài hơn trong vụ mùa

Sở dĩ như vậy vì các tháng trong vụ ñông xuân có nhiệt ñộ thấp hơn các tháng trong vụ mùa

Ví dụ: giống lúa CR203 gieo cấy vụ xuân thời gian sinh trưởng từ 135-140 ngày, nhưng gieo cấy vụ mùa thời gian sinh trưởng rút ngắn chỉ còn 115-125 ngày

Mỗi giống cây trồng và ngay cả mỗi giai ñoạn phát dục của chúng thường yêu cầu một tích ôn (tổng nhiệt ñộ) tương ñối ổn ñịnh Từ năm 1734, Reomoure ñã ñề xuất chỉ tiêu tổng nhiệt ñộ hoạt ñộngm còn gọi là tích ôn hoạt ñộng (Active Temperature Sum - AcTS) ñể nghiên cứu nhu cầu về nhiệt của cây trồng

Tổng nhiệt ñộ hoạt ñộng là tổng số học các giá trị nhiệt ñộ lớn hơn nhiệt ñộ tối thấp sinh vật học và nhỏ hơn nhiệt ñộ tối cao sinh vật học của giai ñoạn phát dục nào ñó

Tổng nhiệt ñộ hoạt ñộng chưa ñánh giá ñúng ñắn ñược hiệu quả của nhiệt ñộ ñối với tốc ñộ phát dục của cây trồng Người ta ñã ñưa ra một chỉ tiêu khác ñể làm chính xác hơn hiệu quả

ñó gọi là tổng nhiệt ñộ hữu hiệu (tích ôn hữu hiệu - Effective Temperature Sum- ETS)

T ổng nhiệt ñộ hữu hiệu là tổng số các giá trị nhiệt ñộ có hiệu quả ñối với quá trình phát dục

của cây trồng tính theo công thức:

=

−

n

i

t

1

Trong ñó: ETS : tích ôn hữu hiệu

B: nhiệt ñộ tối thấp (hoặc tối cao) sinh vật học

t: giá trị nhiệt ñộ trung bình của giai ñoạn

n: số ngày giai ñoạn phát dục Tích ôn hữu hiệu là chỉ tiêu ổn ñịnh ñối với mỗi giai ñoạn phát dục hoặc cả chu kỳ sống của thực vật Dựa vào ñặc ñiểm này, Sugơlep ñã ñề nghị một công thức dự báo thời kỳ phát dục của cây trồng như sau: