PHÂN TÍCH LỢI ÍCH CHI PHÍ DỰ ÁN CẢI TẠOTHOÁT NƯỚCBẰNG BƠM KHU VỰC BẾN MỄ CỐC TP.HCM

Đây là cơ quan độc lập trực thuộc UBND TP.HCM có chức năng tham mưu giúp UBND chủ động và tập hợp các thành phần trong xã hội từ người dân tới các cấp, các ngành thực hiện các chương trì

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP HỒ CHÍ MINH

Thành phố Hồ Chí Minh Tháng 12/2012

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP HỒ CHÍ MINH

**************

TRẦN THỊ PHƯƠNG LINH

PHÂN TÍCH LỢI ÍCH CHI PHÍ DỰ ÁN CẢI TẠO THOÁT NƯỚCBẰNG BƠM KHU VỰC BẾN MỄ CỐC TP.HCM

Ngành: Kinh Tế Tài Nguyên Môi Trường

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Người hướng dẫn: ĐẶNG MINH PHƯƠNG

Thành phố Hồ Chí Minh

Tháng 12/2012

Hội đồng chấm báo cáo khóa luận tốt nghiệp đại học khoa Kinh Tế, Trường Đại Học Nông Lâm Thành Phố Hồ Chí Minh xác nhận khóa luận “PHÂN TÍCH LỢI ÍCH CHI PHÍ DỰ ÁN CẢI TẠO MÔI TRƯỜNG NƯỚC TP.HCM- DỰ ÁN CẢI TẠO THOÁT NƯỚC BẰNG BƠM KHU VỰC MỄ CỐC”, do TRẦN THỊ PHƯƠNG LINH, sinh viên khóa 35, ngành KINH TẾ TÀI NGUYÊN MÔI TRƯỜNG thực hiện, đã bảo vệ thành công trước hội đồng vào ngày

T.S ĐẶNG MINH PHƯƠNG Người hướng dẫn

Ngày Tháng Năm

Chủ tịch hội đồng chấm báo cáo Thư kí hội đồng chấm báo cáo

Ngày Tháng Năm Ngày Tháng Năm

LỜI CẢM TẠ

Lời đầu tiên, con xin gửi lời cảm ơn thành kính nhất đến gia đình, những người thân, những người đã luôn động viên, an ủi và tạo điều kiện cho con trong suốt những năm qua

Tiếp theo, em xin gởi lời tri ân đến quý thầy cô trong Bộ môn Kinh Tế Tài Nguyên Môi Trường và Khoa Kinh Tế Trường ĐH Nông Lâm, đặc biệt gửi lời tri

ân sâu sắc đến Thầy Đặng Minh Phương đã tận tình chỉ bảo trong suốt quá trình thực hiện khóa luận này

Xin gửi lời cảm ơn đến Trung Tâm điều hành chương trình Chống ngập nước TP.HCM và Ban quản lý Dự án Đại lộ Đông - Tây và Môi trường nước TP.HCM đã tạo điều kiện tốt nhất trong quá trình thu thập số liệu để em có thể hoàn thành khóa luận

Xin chân thành cảm ơn bạn Võ Tấn Nhuận, sinh viên trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên TP.HCM đã tận tình giúp đỡ trong thời gian tôi làm khóa luận tốt nghiệp

Và cuối cùng, tôi xin cảm ơn những người bạn đã ủng hộ, giúp đỡ và sát cánh cùng tôi suốt những năm qua

Xin chân thành cảm ơn!

Sinh viên Trần Thị Phương Linh

NỘI DUNG TÓM TẮT

TRẦN THỊ PHƯƠNG LINH.Tháng 08 năm 2012.“Phân tích lợi ích chi phí

dự áncải tạo thoát nước bằng bơm khu vực bến Mễ Cốc”

TRAN THI PHUONG LINH August 2012 “Cost- benefit analysis of improving the water environment by pumps drainage project at Me Coc in HCM city ”

Khóa luận tiến hành phân tích tình hình ngập úng tại khu vực bến Mễ Cốc, phân tích các đặc điểm về nhận thức vấn đề môi trường, tình trạng ô nhiễm môi trường của khu vực và đặc điểm về kinh tế xã hội của những người được phỏng vấn Bến Mễ Cốc đã chịu ngập hơn 20 năm nay, tình trạng ngập theo ý kiến các hộ dân được phỏng vấn là rất nghiêm trọng, nhưng sau dự án cải tạo môi trường nước TP.HCM – dự án cải tạo thoát nước bằng bơm khu vực bến Mễ Cốc đến năm 2011 bến Mễ Cốc đã thoát ngập

Khóa luận tiến hành phân tích về lợi ích- chi phí của dự án trên sau khi dự án

đã hoàn thành vào tháng 1 năm 2011 Đồng thời đưa ra những kiến nghị về các dự

án cải thiện môi trường các khu vực khác

Để phân tích lợi ích- chi phí của dự án, khóa luận tính toán các chỉ số: NPV, IRR, BCR Vì vậy cần tính toán dòng lợi ích và dòng chi phí cho dự án Dòng lợi ích ở đây chính là những tổn hại do ô nhiễm kênh gây ra.Qua tính toán, ta có được kết quả là: tổng tổn hại do ngập úng về tài sản và về sức khỏe tại khu vực là: tổn hại

về sức khỏe: 6,72 (tỷ đồng/ năm), tổn hại tài sản là 30,65 (tỷ đồng/ năm), từ đó tính được tổng tổn hại trung bình mỗi năm: 37,37 (tỷ đồng), hiện giá ròng NPV = 95,344 (tỷ đồng), suất nội hoàn IRR = 24%, BCR =2,36 Kết quả của đề tài là cơ sở để các

cơ quan hữu trách nhận thấy được tính khả thi của dự án Cải tạo thoát nước bằng bơm khu vực Bến Mễ Cốc để từ đó có các kế hoạch mở rộng mô hình hồ điều tiết nước tại các khu vực ngập úng khác

vi

3.1.2.  Vài tác động cơ bản do ô nhiễm môi trường nước gây ra 26 

3.1.3.  Cơ sở khoa học của việc tính toán thiệt hại do ô nhiễm 26 

3.1.4.  Nguyên nhân gây ngập úng tại TP.HCM 27 

3.2.  Các cơ sở lý thuyết phục vụ nghiên cứu 32 

3.2.1.  Phương pháp đánh giá dựa trên giá thị trường (MVPE) 32 

a) Phương pháp tài sản nhân lực (Human Capital Method) 36 

4.1.  Đặc điểm kinh tế xã hội của các hộ điều tra 38 

4.2.1.  Các vấn đề môi trường cần được giải quyết khẩn cấp 41 

4.2.2.  Đánh giá mức độ ngập úng tại phường 15 41 

4.2.5.  Các ảnh hưởng của ngập úng tại khu vực 45 

4.2.7.  Sự ảnh hưởng của ngập úng đến sức khỏe người dân trong khu vực 47 

4.2.8.  Một số bệnh liên quan đến ngập úng 48 

4.3.  Ước tính thiệt hại về tài sản và sức khỏe 49 

vii

4.3.1.  Ước tính thiệt hại về tài sản gia đình 49 

4.3.2.  Ước tính thiệt hại đối với sức khỏe con người 50 

ix

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 2.1: Bảng thời gian kéo dài các trận mưa trên 40 mm, trạm Tân Sơn Nhất 18 Bảng 2.2: Số trận mưa có vũ lượng vượt ngưỡng  100 mm, trạm Tân Sơn Nhất 18 Bảng 2.3: Thống kê số trận mưa có lượng mưa vượt ngưỡng , trạm Tân Sơn Hòa 19 Bảng 2.4: Bảng tổng quan về Dự án cải tạo thoát nước bằng bơm khu vực Mễ Cốc

Bảng 3.1 Lợi Ích Và Chi Phí Theo Năm Phát Sinh 37 

Bảng 4.2: Thời gian nước rút khi triều cường 44 Bảng 4.3: Mực nước dâng vào nhà trong khu vực 46 Bảng 4.4 : Ý kiến người dân về việc chuyển nơi ở do ngập úng 47 Bảng 4.5: Bảng thống kê các tài sản bị hư hại 49 Bảng 4.6: Tình hình khấu hao các loại tài sản gia đình 50 Bảng 4.7: Hiện giá ròng (NPV) và tỉ suất nội hoàn (IRR) 52 

Hình 2.6 Các khu vực thường xuyên bị ngập ở TP.HCM 24 Hình 3.1 Các Nguyên Nhân Chính Gây Ngập Tại TP.HCM 29 Hình 3.2 TP.Hồ Chí Minh Dự Báo Ảnh Hưởng Của Ngập Lụt 31 Hình 4.1 Tỷ Lệ Tuổi Của Các Hộ Được Phỏng Vấn 38 Hình 4.3 Tỷ Lệ Về Trình Độ Học Vấn Của Các Hộ Dân Được Phỏng Vấn 40 Hình 4.4 Các Vấn Đề Môi Trường Giải Quyết Khẩn Cấp 41 Hình 4.5 Đánh Giá Về Mức Độ Ngập Úng Tại Phường 15 Năm 2010 42 Hình 4.6 Nguồn Gây Ô Nhiễm Cho Môi Trường 43 Hình 4.7 Mức Độ Thường Xuyên Của Ngập 44 Hình 4.8 Ngập Úng Ảnh Hưởng Tới Cuộc Sống Con Người 45  

Ủy ban nhân dân (UBND)thành phố đã thành lập Trung tâm điều hành chương trình chống ngập nước (03/2008) còn gọi tắt là Trung tâm chống ngập (TTCN) Đây là cơ quan độc lập trực thuộc UBND TP.HCM có chức năng tham mưu giúp UBND chủ động và tập hợp các thành phần trong xã hội (từ người dân tới các cấp, các ngành) thực hiện các chương trình, dự án thoát nước, chống ngập trên địa bàn thành phố

TP.HCM đang triển khai nhiều dự án, như dự án Quy hoạch tổng thể hệ thống thoát nước TP đến năm 2020 theo Quyết định 752/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ (cải tạo, nâng cấp hệ thống thoát nước) và Quy hoạch thủy lợi chống ngập úng khu vực thành phố theo Quyết định 1547/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ (xây dựng hệ thống cống kiểm soát triều, hệ thống đê bao dọc sông Sài Gòn, cải

2

tạo các trục tiêu thoát nước chính,…) Một phần trong các Quy hoạch trên đã và đang được hiện thông qua các dự án Vệ sinh môi trường, dự án phát triển hạ tầng cơ sở…

Theo thống kê gần đây, hiện có hơn 100 điểm ngập trên toàn thành phố.Với những nỗ lực cao của các cấp chính quyền trong công tác phòng chống và giảm nhẹ ngập nước, số lượng các điểm ngập cũng như mức độ ngập có giảm trong thời gian vừa qua Tuy nhiên, dưới tác động của quá trình đô thị hóa thiếu kiểm soát như hiện nay, tình trạng san lấp các ao hồ, sông rạch cùng với những ảnh hưởng biến đổi khí hậu cục bộ và toàn cầu (như lượng mưa và mực nước cực trị không ngừng gia tăng) làm nguy cơ phát sinh những điểm ngập mới cũng như làm xuất hiện lại những điểm ngập cũ

Thực tế cho thấy, các hệ thống cống tiêu thoát nước dù được thiết kế với các thông số ngày một lớn hơn (điều chỉnh như mực nước thuỷ triều, vũ lượng mưa…) cũng cần có các so sánh về kinh tế và điều kiện thực tế của kinh tế xã hội và phạm

vi cho phép (tuyến đường nội đô) cũng không thể to lên tùy ý Do vậy, các công trình này mau chóng trở nên quá tải hay “lạc hậu” so với hiện tại Nhằm phát huy tối đa khả năng của các công trình và giảm thiểu mức độ ảnh hưởng của quá trình

đô thị hoá, đi đôi với các giải pháp “cứng” ta cần có các giải pháp “mềm” hơn hỗ trợ hay làm tăng chức năng nhiệm vụ công trình

Một trong những giải pháp mềm để chống ngập tại TP.HCM là xây dựng hồ điều tiết (HĐT) phân tán tại các khu vực trên địa bàn thành phố và TTCN đang lập quy hoạch mạng lưới HĐT này.Vai trò của HĐT là tiếp nhận nước mưa, điều hòa, chia sẻ khả năng tiêu thoát nước khi xảy ra mưa vượt quá tần suất thiết kế của hệ thống cống thoát nước HĐT còn được xem là giải pháp hiệu quả nhằm cải thiện môi trường, tăng mỹ quan đô thị cho thành phố, khai thác và sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên nước mưa Hơi nước, cây xanh xung quanh các HĐT sẽ giúp giảm

sự nóng bức, thoáng mát hơn cho nhiều khu vực của thành phố, tận dụng nguồn nước từ các HĐT này có thể còn phục vụ cho công tác phòng cháy chữa cháy, cấp nước, tưới nước cho cây xanh và bổ cập nguồn nước dưới đất đang bị khai thác quá mức Hiện nay TTCN đang tiến hành lập quy hoạch xây dựng hệ thống HĐT và trong tương lai sẽ có các công trình này đi vào hoạt động.Để bảo đảm công trình

3

này hoạt động hiệu quả chức năng hỗ trợ hệ thống tiêu thoát nước và cải thiện môi trường khu vực thì cần thiết phải có chương trình quản lý môi trường cho hệ thống HĐT

Bến Mễ Cốc thuộc phường 15, quận 8 TP.HCM là một khu vực chịu ngập nặng nề nhất thành phố Hồ Chí Minh từ 20 năm nay, mỗi tháng có đến 20 ngày người dân khu vực phải chịu ngập úng Năm 2007, Trung Tâm điều hành chương trình Chống ngập nước TP.HCM đã chỉ đạo đầu tư Dự án cải tạo môi trường nước bằng bơm khu vực Mễ Cốc 1 và Mễ Cốc 2 giai đoạn I với các hạng mục chính: trạm bơm, hồ điều tiết, lắp đặt đường ống,… trong đó hồ điều tiết đóng vai trò quan trọng nhất, là nơi chứa nước tạm thời khi có mưa lớn và là nơi chứa nước thải từ các

hộ dân phường 15.Giai đoạn I của dự án đã hoàn thành năm 2011

Trước vai trò đáng kể của hồ điều tiết nước, việc đầu tư xây dựng cũng cần tính toán đến lợi ích và chi phí để việc đầu tư xây dựng được cân nhắc là nên hay

không Đề tài “Phân Tích Lợi Ích Chi Phí Dự Án Cải Tạo Thoát Nước Bằng Bơm Khu Vực Bến MễCốc” sẽ tiến hành phân tích lợi ích và chi phí của dự án

4

1.3.2 Phạm vi không gian

Đề tài nghiên cứu tại phường 15, quận 8, TP.HCM

1.3.3 Phạm vi nội dung

Vì thời gian có hạn nên đề tài chỉ nhằm vào các nội dung chính là:

 Nghiên cứu hiện trạng ngập của phường 15, quận 8 trước khi tiến hành dự án vào năm 2010

 Đánh giá các tổn hại do ngập úng đối với sức khỏe và tài sản người dân trong khu vực

 Phân tích lợi ích chi phí của dự án

1.3.4 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng điều tra của đề tài là hộ dân được lựa chọn từ khu vực bị ngập nặng nhất phường 15, đó là các hộ dân tại Bến Mễ Cốc

1.4 Cấu trúc khóa luận

Luận văn gồm năm chương

Chương 1: Nêu lên sự cần thiết của đề tài, mục tiêu nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu và ý nghĩa của đề tài

Chương 2: Giới thiệu tổng quan về vị trí địa lý, lịch sử hình thành, điều kiện

tự nhiên xã hội quận 8, tóm tắt sơ lược dự án cải tạo thoát nước bằng bơm khu vực Bến Mễ Cốc

Chương 3: Trình bày các khái niệmliên quan đến ngập úng Nêu các nguyên nhân gây ngập úng tại TP.HCM.Các tác động bất lợi của ngập úng đối với hoạt động kinh tế và đời sống người dân Trình bày các cơ sở lý thuyết để đánh giá tổn hại do ngập úng gây ra bằng phương pháp đánh giá tổn hại theo giá thị trường

Trình bày các phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong đề tài: phương pháp thu thập số liệu thứ cấp, sơ cấp, phương pháp thống kê mô tả, phương pháp định giá do tổn hại theo giá thị trường, phương pháp phân tích lợi ích chi phí… Chương 4: Chương kết quả nghiên cứu và thảo luận tiến hành phản ánh thực trạng ngập úng của kênh trước khi có dự án dưới nhận thức của người dân và tìm ra một số nguyên nhân gây ngập úng tại khu vực

Đề tài định giá tổn hại về sức khỏe và tài sản người dân

5

Tiếp theo đề tài phân tích lợi ích chi phí dự án thông qua việc tính toán các chỉ số : NPV, IRR, BCR

Đưa ra các kiến nghị liên quan đến các dự án cải tạo môi trường nước

Chương 5: Kết luận, trình bày các kết quả chính mà đề tài đã đạt được trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu

Phần kết luận làm cơ sở cho việc đề xuất các kiến nghị, quan điểm khắc phục tình hình ngập tại TP.HCM

CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN

2.1 Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Để thực hiện các mục tiêu nghiên cứu ở chương một, tài liệu nghiên cứu của

đề tài được tổng hợp từ nhiều nguồn, nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác nhau và từ hệ thống các website về kinh tế, xã hội Bao gồm các lĩnh vực về môi trường, lĩnh vực

về đất đai, các yếu tố liên quan sức khỏe con người và các công cụ chính sách Bên cạnh đó đề tài nghiên cứu, tham khảo bài giảng của các giảng viên có liên quan cũng như các đề tài nghiên cứu của các sinh viên khóa trước

Báo cáo nghiên cứu của IDOM ở Tây Ban Nha “Plan Especcial Reforma Interior (PERI) Calvia– Mallorca” năm 2008.Bài nghiên cứu xác định có hay không nhu cầu của hồ chứa để thoát nước mưa cũng như việc tính toán kích thước, địa điểm và chứng minh tính hiệu quả của dự án xây hồ trong mạng thoát nước ngoài vùng Bài nghiên cứu sử dụng Phương pháp Tính dòng chảy bề mặt, phương pháp chuyển đổi mưa – lưu lượng.Kết quả của nghiên cứu xác định nên xây dựng hồ chứa trong khu vực vì tính hiệu quả của dự án

Nghiên cứu của tác giả Lê Hữu Lợi năm 2011 “Quản lý môi trường hệ thống

Hồ Điều Tiết trên địa bàn TP.HCM phục vụ công tác chống ngập”.Ngập lụt tại Thành Phố Hồ Chí Minh ngày càng trở nên trầm trọng Để giải quyết vấn đề tiêu thoát nước giảm ngập và ứng phó với biến đổi khí hậu trong tương lai UBND TP.HCM đã phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch hệ thống hồ điều tiết nhằm hỗ trợ hệ thống tiêu thoát nước phục vụ công tác chống ngập bền vững cho TP Để hồ điều tiết sau khi hoàn thành đi vào hoạt động phát huy hiệu quả, bên cạnh quy trình vận hành, thì cần có công tác quản lý môi trường cho hệ thống này Đề tài này đề xuất

thác và sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên nước mưa

Nghiên cứu của tác giả Trịnh Văn Hợp năm 2008 “Phân tích lợi ích chi phí

dự án chống sạt lở ven bờ sông Sài Gòn – khu vực bán đảo Bình Quới – Thanh Đa” Bán đảo Bình Quới – Thanh Đa, quận Bình Thạnh TP.HCM bao gồm phường 27 và phường 28 được biết đến như là một trong những điểm du lịch, nơi nghỉ dưỡng cuối tuần lý tưởng của người dân TP và các du khách trong và ngoài nước Tuy nhiên, cùng với sự phát triển không ngừng về cơ sở hạ tầng các hoạt động du lịch…là hàng loạt các vấn đề môi trường phát sinh, và một trong các vấn đề môi trường lo ngại nhất trong khu vực chính là vấn đề gia tăng xói lở, sạt lở bờ sông làm cho hàng trăm

hộ dân mất chỗ ở, phải sống tạm bợ, cuộc sống khó khăn Dự án chống sạt lở ven

bờ sông Sài Gòn – khu vực bán đảo Thanh Đa – Bình Quới đang từng bước được thực hiện được xem là động thái tích cực của các nhà chức trách trong nỗ lực khắc phục tình trạng sạt lở bờ sông, từng bước ổn định đời sống người dân, cũng như tiến tới phát triễn các hoạt động khác Việc giải quyết vấn đề trên không chỉ có một phương án Trên cơ sở thu thập các số liệu, phỏng vấn các hộ dân và các đối tượng

có liên quan, sử dụng các kỹ thuật dự báo cùng với phương pháp phân tích lợi ích – chi phí, Lợi ích – chi phí của các phương án sẽ được tính toán và từ đó tiến hành phân bổ chi phí cho các đối tượng hưởng lợi tương ứng

Nghiên cứu của tác giả Lê Thị Thanh Trà năm 2009 “ Đánh giá tổn hại sức khỏe do ô nhiễm kênh Ba Bò tại Quận Thủ ĐứcTP.HCM” Đề tài đã dùng phương pháp chi phí bệnh tật và phân tích hồi quy.Kết quả phân tích cho thấy chi phí cho điều trị bệnh của người dân phụ thuộc mạnh nhất vào khoảng cách từ nhà đến kênh.Chi phí trung bình cho điều trị bệnh là 487.000 (đồng/người/năm) và tổng mức chi tiêu cho điều trị bệnh trong khu vực là 3.081.870.000 đồng/ năm

Nghiên cứu của tác giả Phạm Nguy My Rê năm 2010 “ Phân tích thực trạng

và đánh giá dự án cải tạo ô nhiễm kênh Ba Bò” Trong đó, đề tài dùng phương pháp

8

phân tích hồi quy để xác định hàm cầu về giá đất, tính toán tổn hại về giá đất là 265.237,6 (triệu đồng/ năm) Đề tài dùng phương pháp chi tiêu ngăn ngừa ước tính thiệt hại nước ngầm là 3.107,2 (triệu đồng/ năm) Đề tài đã dùng phương pháp phân tích lợi ích chi phí để xác định dòng lợi ích và dòng chi phí cho dự án, tính được hai chỉ số NPV = 567,780 tỷ đồng > 0 và IRR = 16% nên dự án rất khả thi

2.2 Tổng quan địa bàn nghiên cứu

2.2.1 Tổng quan về địa bàn quận 8

Quận 8 là một quận nội thành, nằm ở phía tây nam của Thành phố Hồ Chí Minh Quận 8 có hình dáng thon dài theo hướng Đông Bắc-Tây Nam vì bị chia cắt mạnh bởi một hệ thống kênh rạch chằng chịt, có diện tích 19,17 km2

Hình 2.1 Bản Đồ Hành Chính Quận 8

Nguồn: UBND quận 8 TP.HCM, 2011

a Vị trí địa lý

Nằm ở vị trí 10o43’24’’Bắc 106o37’40’’ Đông

 Phía Bắc giáp Quận 5 và Quận 6 với ranh giới tự nhiên là kênh Tàu

Hũ và kênh Ruột Ngựa

 Phía Đông giáp Quận 4 và Quận 7 với ranh giới tự nhiên là rạch Ông Lớn

9

 Phía Tây giáp Quận Bình Tân

 Phía Nam giáp Huyện Bình Chánh, ranh giới không rõ ràng vì đây là vùng trũng và nhiều đồng ruộng

b Lịch sử

Địa danh Quận 8 chỉ mới xuất hiện các đây gần nửa thế kỷ, nhưng địa bàn của Quận 8 ngày nay đã có cách đây trên 300 năm cùng với lịch sử vùng đất Gia Định lúc bấy giờ khi Nguyễn Hữu Cảnh vào Nam lập ra phủ Gia Định với 2 huyện Phước Long và Tân Bình, thì vùng Quận 8 lúc bây giờ thuộc về địa bàn Tân Long, huyện Tân Bình

Năm 1836, quận 8 thuộc các thôn phường của nhiều tổng thuộc hai huyện Bình Dương và Tân Long, tỉnh Gia Định Sau khi đánh chiếm thành Gia Định, người Pháp tiến hành phân chia lại đô thị, xây dựng hai thành phố Sài Gòn và Chợ Lớn Năm 1899, sáp nhập các thôn làng nằm dọc theo kênh An Thông và kênh Ruột Ngựa vào thành phố Chợ Lớn và lập tỉnh Chợ Lớn Như vậy, vùng đất quận 8 ngày nay lúc này thuộc về tỉnh Chợ Lớn ThờiViệt Nam Cộng Hoà, địa bàn quận 8 ngày nay tương đương với quận 7 và quận 8 của thành phố Sài Gòn Trong đó, quận 8 có

5 phường là: Xóm Củi, Hưng Phú, Bình An, Chánh Hưng và Rạch Ông Quận 7 có

6 phường là phường Cây Sung, Bình Đông, Rạch Cát, Phú Định, Bến Đá và Hàng Thái

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, chính quyền Cách mạng tổ chức lại các cơ sở hành chính trên địa bàn thành phố Các quận, huyện cũng có sự thay đổi, trong đó Quận 7 và Quận 8 cũ được hợp thành Quận 8 với 22 phường mới, tên gọi theo số, từ

số 1 đến số 22 Năm 1986, quận 8 được điều chỉnh địa giới hành chính xuống còn

16 phường, đến bây giờ vẫn chưa có sự thay đổi

c Điều kiện tự nhiên

Quận 8 có hình dáng dài và hẹp, chiều dài gấp 5,2 lần chiều rộng, chu vi gần

32 km Quận 8 rộng gấp 4 lần các quận 3, quận 4, quận 5, tương đương với quận Gò Vấp Bề mặt địa hình bị chia cắt bởi nhiều sông rạch chằng chịt Dòng kênh Đôi như cái xương sống chạy dọc và chia quận thành hai mảnh dài và hẹp Các sông Bến Nghé, kênh Tàu Hũ, rạch Ong Lớn, rạch Ong Bé, rạch Xóm Củi, rạch Lồng

Dân số quận 8 năm 2011 là 423129 người, mật độ 22064 người/ km2

Cư dân của Quận 8 đông nhất là người Việt chiếm khoảng 85,4%, người Hoa cũng

có mặt ở Quận 8 từ rất sớm với tỷ lệ khoảng hơn 11%; ngoài ra còn có người Chăm, Khơ-me chiếm khoảng hơn 0,3% Các tầng lớp dân cư ở Quận 8 phần lớn theo đạo Phật (35%) với 52 chùa được xây dựng khắp nơi Một số tôn giáo khác cũng không ít tín đồ như: đạo Thiên Chúa(11,5%) với 12 nhà thờ, Tin Lành (0,4%)

có 5 nhà thờ, Cao Đài (0,48%) có 2 thánh thất, Đạo Hồi (0,52%) có 2 thánh đường…

Nhìn chung các tầng lớp dân cư, tôn giáo ở quận 8 dù từ nhiều nguồn gốc, thành phần đa dạng khác nhau, nhưng chủ yếu là người lao động nghèo, nông dân

và công nhân khuân vác

f Các thành tựu xã hội về y tế, thể thao

Trong 5 năm, từ 2007 – 2011, bên bên cạnh các thành tựu kinh tế, quận cũng đạt được một số thành tựu đáng ghi nhận về các lĩnh vực xã hội Đời sống nhân dân ngày càng được cải thiện, chương trình xóa đói giảm nghèo được đẩy mạnh, giảm tỉ

lệ hộ nghèo theo tiêu chí 3 triệu đồng/người/năm từ 12,60% năm 2007 còn 0,53% cuối năm 2009 Giải quyết việc làm trung bình hằng năm hơn 8.500 lao động có việc làm, số việc làm ổn định ngày càng tăng Quỹ quốc gia giải quyết việc làm đã trợ vốn cho trên 50 dự án, giải ngân gần 4,348 tỷ đồng

Công tác giáo dục có nhiều chuyển biến, đã củng cố sắp xếp ngành mầm non, phát triển nhiều loại hình trường lớp, tỷ lệ trẻ 6 tuổi vào lớp 1 đạt trên 99,9%,

tỷ lệ tốt nghiệp và hiệu quả đào tạo tiểu học và trung học cơ sở đạt khá, giữ vững

11

thành tích xóa mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học, đạt chuẩn phổ cập giáo dục trung học cơ sở, có nhiều nỗ lực nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chuẩn hóa trình độ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục

Hoạt động thể thao diễn ra sôi nổi, phát triển mạnh về thể thao phong trào Các bộ môn thể thao phát triển đa dạng hơn, quan tâm bồi dưỡng lực lượng vận động viên năng khiếu, cung cấp cho thành phố và quốc gia, số giải quận đăng cai ngày càng có uy tín, hàng năm tham dự các giải thành phố giành được hơn 300 huy chương các loại, giữ vững thành tích các môn có thế mạnh như vovinam, điền kinh

Ngành y tế tiếp tục thực hiện tốt các chương trình sức khỏe trọng điểm, chương trình phòng chống bệnh xã hội đi vào nề nếp, bước đầu chú trọng công tác

dự phòng các bệnh không lây nhiễm, truyền thông giáo dục sức khỏe được chú trọng thực hiện tại các tuyến y tế cơ sở, mạng lưới y tế được kiện toàn, đầu tư và đưa vào hoạt động một số kỹ thuật đã góp phần chăm sóc sức khỏe nhân dân ngày càng tốt hơn Hoàn thành trên 80% các chỉ tiêu khám chữa bệnh hàng năm do Sở Y

tế giao, đưa vào thực hiện qui chế về bệnh viện và thang điểm quốc gia về y tế phường xã, thang điểm đánh giá bệnh viện của Bộ y tế Tỷ lệ khám chữa bệnh hàng năm tăng 13,79%, giảm tỷ lệ trẻ suy dinh dưỡng và tử vong trẻ em dưới 5 tuổi, tỷ lệ tiêm chủng mở rộng năm sau đều cao hơn năm trước.Số cơ sở khám chữa bệnh: Năm 2010: 1 bệnh viện, 1 trung tâm y tế, 16 trạm y tế

Năm 2011: 1 bệnh viện, 1 trung tâm y tế, 16 trạm y tế

g Kinh tế

Trong phát triển kinh tế, quận 8 gặp phải không ít khó khăn Từ sau giải phóng đến nay, quận 8 nổi tiếng là quận nội thành nghèo nhất thành phố, với những dãy nhà ổ chuột lúp xúp bên các kênh rạch Tuy nhiên, được sự quan tâm của thành phố, cùng với sự nổ lực của chính quyền và nhân dân địa phương, ngày nay, bộ mặt quận 8 đã có nhiều thay đổi Các cây cầu mới xây bắt qua các con rạch đã góp phần rút ngắn khoảng cách giữa quận 8 và các quận trung tâm Nhiều công trình phúc lợi

xã hội cũng được quan tâm xây dựng Tuy nhiên quận 8 sẽ còn phải phấn đấu nhiều hơn để theo kịp tốc độ phát triển chung của thành phố

Trong 5 năm từ 2007 – 2011, kinh tế của quận có những bước phát triển đáng khích lệ Cơ cấu kinh tế từng bước chuyển dịch theo hướng thương mại, dịch

12

vụ, công nghiệp Môi trường kinh tế được cải thiện, thu hút các thành phần kinh tế tham gia sản xuất kinh doanh, tạo ra nhiều việc làm mới, số cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể tăng bình quân hàng năm 10,99%, với tổng vốn đăng ký tăng 26,59%

Số lượng doanh nghiệp mới ra đời tăng bình quân 22,30%, vốn đăng ký tăng 19,38%

Hoạt động thương mại dịch vụ phát triển nhiều loại hình đa dạng, tăng nhanh

về số lượng và quy mô, bán buôn chiếm tỷ trọng trên 80%, chi phối thị trường bán

lẻ, doanh thu thương mại, dịch vụ tăng bình quân hàng năm là 22,47%, tốc độ phát triển giá trị sản xuất công nghiệp bình quân đạt 23,17%/năm, kim ngạch xuất khẩu tăng 26,27%/năm

Thu ngân sách nhà nước của quận giai đoạn 2007 - 20012 tăng bình quân 19,34%/năm, cao hơn mức 4,08% của giai đoạn 1996 - 2000, trong đó: thu thuế công thương nghiệp tăng bình quân 20,86%/năm; Thu ngân sách địa phương tăng bình quân 16,33% Chi ngân sách địa phương tăng bình quân 17,27%/năm, trong

đó, tỷ trọng chi đầu tư xây dựng đạt 16,59% tổng chi, tăng bình quân 38,16%/năm, chi thường xuyên tăng bình quân 13,36%/năm, trong đó sự nghiệp kinh tế tăng bình quân 9,62%/năm

Số cơ sở sản xuất chia theo phường, xã năm 2010 là 1789 cơ sở, năm 2011 là

1650 cơ sở

h Giao thông

Giao thông ở quận 8 thuận lợi nhất là đường thủy bởi hệ thống 23 kênh rạch lớn nhỏ trên địa bàn quận nối các phường với nhau và với các địa phương khác trong và ngoài thành phố Kênh Đôi rộng 50 mét, sâu 20 mét có thể lưu thông tàu bè loại lớn Các kênh rạch, sông khác đều vừa sâu vừa rộng vừa dài tạo ra những huyết mạch giao thông mà không quận, huyện nào có được.Tuy nhiên hệ thống giao thông đường bộ quận cũng khá phát triển.Đường Phạm Thế Hiển nối quận 8 với trung tâm thành phố, các đường và hẻm khác đang xen làm thành hệ thống giao thông mạn nhện khắp quận Đặc biệt là hệ thống cầu của quận 8, với 44 cầu, tổng chiều dài lên tới hơn 2.500 mét Những cầu như cầu chữ Y, cầu Nhị Thiên Đường, cầu Chà Và, cầu Hiệp Ân với trọng tải lớn được xây dựng từ lâu và được nâng cấp nhiều lần làm tăng tính trọng điểm lưu thông của nó Chỗ gặp gỡ giao thông thủy và bộ là những

13

bến, cảng, một thế mạnh khác về giao thông và kinh tế của quận 8 Toàn Quận có

14 bến đò ngang, các cảng Chánh Hưng, Dương Bá Trạc, Bình Đông, Bình Lợi

Phường 15 có địa hình tương đối thấp và bằng phẳng, độ cao chỉ 1,2m đến 1,7m, độ dốc nhỏ hơn 0,1% Mực nước ngầm chỉ cách mặt đất 0,5m đến 1m Do đó thường xảy ra úng ngập khi thủy triều lên, nền đất dễ lún và lún không đều, gây trượt và làm biến dạng các công trình Khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo (nóng, ẩm, nhiều mưa), với hai mùa mưa nắng trong năm rõ rệt Những điều kiện tự nhiên đó rất thuận lợi cho việc chăn nuôi gia cầm, thủy cầm và trồng trọt, nên phường 15 là một trong 6 phường có hoạt động nông nghiệp của quận 8 Tuy nhiên,

do tác động của quá trình đô thị hóa, nên trong mấy năm gần đây diện tích đất nông nghiệp đã tụt giảm rất nhanh, từ khoảng 15ha trong giai đoạn 1987-1992, đến năm

2000 còn khoảng 13ha, và đến năm 2005 chỉ còn 5,60ha, chiếm 3,71% diện tích đất

tự nhiên

Về giao thông, địa bàn phường 15 có hai trục đường chính chạy song hành suốt tuyến là bến Bình Đông nối sang bến Mễ Cốc cặp theo kênh Tàu Hủ - kênh Lò Gốm, và đường Lưu Hữu Phước cặp theo kênh Đôi Kết nối hai trục đường chính vào nhau là sáu tuyến đường ngang, lần lượt từ đông sang tây là Nguyễn Nhược Thị, Lương Văn Can, Nguyễn Sĩ Cố, Bình Đức, Mai Hắc Đế, Rạch Cát Do địa bàn phường 15 bị kênh rạch bao vây, nên thông thương bằng đường thủy với bên ngoài tương đối thuận tiện, còn theo đường bộ thì thông qua những cây cầu nhỏ: cầu Kinh Ngang 2, cầu Rạch Cát và một bến đò ngang bắc qua kênh Đôi

14

Về kinh tế, tổng giá trị kinh tế phường 15 năm 2011 đạt 72 tỷ, phấn đấu cuối

năm 2012 đạt 83 tỷ Nghề nghiệp chính của người dân trước đây là đào rễ tranh, đập

bao giấy, gọt củ năng thuê, hiện nay vẫn còn nhưng không phổ biến Hiện nay

người dân chủ yếu làm thuê cho các xưởng gia công nhựa, điện dân dụng…(Nguồn:

Lịch sử truyền thống Đảng bộ và nhân dân phường 15 quận 8)

Bảng 2.1 Dân Số Và Mật Độ Dân Số Phường 15 Và Quận 8

Năm Dân Số Quận

8 (Người)

Mật Độ Quận8 (Người/ km 2 )

Dân Số Phường15 (Người)

Mật Độ Dân Số Phường15 (người/ km 2 )

Nguồn: UBND quận 8, 2012

Bảng 2.2 Bảng Cân Bằng Đất Đai Phường 15

15

2.2.3 Tổng quan bến Mễ Cốc

Bến Mễ Cốc là nơi buôn bán gạo ngày xưa, bến dài 1.500km, từ Kinh Ngang

Số 3 đến Rạch Cát ,phường 15 quận 8 Trước đây tên là Poterles, sau đổi tên thành ngày 04-05-1954, sau đó đổi tên Mễ Cốc ngày 06-10-1955

Ngày nay, ở Mễ Cốc thỉnh thoảng mới có một vài con thuyền chở trái cây tấp vào bỏ hàng Không ồn ào tấp nập như thời hoàng kim nhưng người dân vẫn quen gọi là "bến"

Bến Mễ Cốc trong hàng chục năm qua còn nổi tiếng vì là vùng "tâm ngập" của thành phố.Theo người dân ở đây hơn 20 năm qua, một tháng thì có đến hơn 20 ngày nước ngập bất kể nắng mưa Ngập ở đây là nước dâng cao trên nửa mét

Khu dân Mễ Cốc được giới hạn như sau:

 Phía đông giáp kênh Lò Gốm

 Phía tây giáp kênh Đôi

 Phía Nam giáp kênh Đôi, kênh Lò Gốm

 Phía Bắc giáp kênh ngang số 3

2.2.4 Mô tả tình hình ngập úng trong khu vực nghiên cứu

a Tình hình ngập úng

Qua khảo sát thực tế, điều tra ý kiến của người dân sống trong khu vực và tham khảo các báo cáo, đánh giá, chúng ta nhận thấy tình hình ngập úng diễn ra ngày càng nghiêm trọng

Theo báo cáo tổng kết công tác phòng chống lụt bão, các đợt triều cường trong các tháng 10, 11 và 12 năm 2008, đỉnh triều ở mức rất cao (hmax tại trạm Phú

An (sông Sài Gòn) ≤ 1,5m), triều cường cao nhất trong 49 năm qua từ năm 1960 Tình hình trên đã ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt của người dân, đặc biệt là tác động rất lớn đến sức khỏe và gây hư hại tài sản cho người dân trong khu vực

Theo kết quả điều tra các hộ dân thì tình hình ngập úng xảy ra nặng nhất vào các tháng 10, 11, 12 hàng năm, đây cũng là thời điểm mà lượng mưa và triều cường cao nhất trong năm

16

Hình 2.2 Diễn Biến Mực Nước Cao Nhất Hàng Năm Tại Phú An, Nhà Bè Và Vũng Tàu Thời Kỳ 1980 – 2008

Nguồn: Trung tâm Khí tượng Thủy văn phía Nam, 2008(Theo

Lê Hữu Lợi, 2011 Quản lý môi trường hệ thống HĐT trên địa bàn TP.HCM phục

vụ công tác chống ngập)

Qua hình 2.2.cho thấy diễn biến mực nước trong giai đoạn 1980 - 2007 tại trạm Phú An có đặc điểm là mực nước cao nhất xuất hiện thường xuyên hơn trong các năm gần đây, nhất là từ 1999 – 2007, tốc độ tăng mực nước cao nhất hàng năm giai đoạn 1990 – 2007 tại trạm Phú An là 1,45 cm/ năm

Mực nước cao nhất hàng năm

1990-2007

VT: y = -0.0774x + 289.4 PA: y = 1.452x - 2766

17

Hình 2.3 Thống Kê Số Lần Mực Nước Vượt Quá 1,3 m Trạm Phú An

Nguồn: Trung tâm Khí tượng Thủy văn phía Nam,2010(TheoLê Hữu

Lợi, 2011 Quản lý môi trường hệ thống HĐT trên địa bàn TP.HCM phục vụ công

tác chống ngập)

Hình 2.3 cho thấy ảnh hưởng của mực nước dâng cao tại Phú An là rất đáng ngại Theo hìnhvào năm 2007 các khu vực có cao trình dưới 1,30 m và 1,40 m đã bị ngập lần lượt 40 lần/năm và 12 lần/năm, gấp hàng chục lần so với thời kỳ trước

18

b Xu thế gia tăng vũ lượng và tần suất mưa

Mưa là một trong những nguyên nhân chính gây nên tình hình ngập lụt đô thị Theo kết quả thống kê của trạm Tân Sơn Nhất thì lượng mưa trận có khả năng gây ngập có vũ lượng  25mm

Thời gian mưa trong ngày thường tập trung vào buổi chiều từ 12 giờ đến 21 giờ chiếm 70 - 85%, trong đó mưa có cường độ cao chủ yếu từ 13 giờ 30 phút đến

Nguồn: Trung tâm Khí tượng Thủy văn phía Nam, 2008 (Theo Lê Hữu Lợi, 2011

Quản lí môi trường hệ thống HĐT trên địa bàn TP.HCM phục vụ công tác chống

ngập)

Biến đổi khí hậu toàn cầu đã gia tăng các hiện tượng khí hậu cực đoan, mưa,

lũ, hạn hán xảy ra bất thường Gần đây nhất, ngày 7-3-2009, trận mưa xảy ra vào giữa mùa khô ở TP.HCM với lượng mưa đo được trong 3 giờ là 117 mm, gây ngập lụt nghiêm trọng trên nhiều tuyến phố cũng là những hiện tượng hiếm thấy

Theo số liệu quan trắc cho thấy vũ lượng lớn nhất của trận mưa trong năm có xu thế gia tăng theo thời gian, có thể nhận thấy điều này trên Hình 2.4

Bảng 2.2 Số Trận Mưa Có Vũ Lượng Vượt Ngưỡng  100 mm, Trạm Tân Sơn Nhất

Thời kỳ 1952 -1961 1962 - 1971 1982 -1981 1982 - 1991 1992 - 2002

Nguồn: Trung tâm Khí tượng Thủy văn phía Nam, 2002(Theo Lê Hữu Lợi, 2011

Quản lý môi trường hệ thống HĐT trên địa bàn TP.HCM phục vụ công tác chống ngập)

19

Hình 2.4 Quan Hệ Vũ Lượng Max Và Thời Gian, Trạm Tân Sơn Nhất

Nguồn: Trung tâm Khí tượng Thủy văn phía Nam, 2002(Theo Lê Hữu Lợi, 2011

Quản lý môi trường hệ thống HĐT trên địa bàn TP.HCM phục vụ công tác chống

ngập)

Bảng 2.3 Thống Kê Số Trận Mưa Có Lượng Mưa Vượt Ngưỡng, Trạm Tân Sơn Hòa

Thờikỳ 1982-1986 1987-1991 1992-1996 1997-2001 2002-2009 Ngưỡng

Nguồn: Trung tâm Khí tượng Thủy văn phía Nam, 2010(Theo Lê Hữu Lợi,

2011 Quản lý môi trường hệ thống HĐT trên địa bàn TP.HCM phục vụ công tác

1962

20

Hình 2.5.Biểu Đồ Xu Thế Vũ Lượng, Tần Số Xuất Hiện Ứng Với Cường Độ Mưa Lớn Hơn 50 mm Của Trạm Tân Sơn Hòa

Nguồn: Trung tâm Khí tượng Thủy văn phía Nam, 2006(Theo Lê Hữu Lợi, 2011

Quản lý môi trường hệ thống HĐT trên địa bàn TP.HCM phục vụ công tác chống

ngập)

2.2.5 Tổng quan về dự án

I Tổng quan về Dự án cải thiện môi trường nước Thành phố Hồ Chí Minh, lưu vực kênh Tàu Hũ – Bến Nghé - Đôi – Tẻ giai đoạn I

a Tên dự án: dự án khả thi cải thiện môi trường nước Thành phố Hồ Chí

Minh, lưu vực kênh Tàu Hũ - Bến Nghé - Đôi - Tẻ giai đoạn I (2001 - 2006)

b Cơ sở pháp lý

Căn cứ theo quyết định số 1381/QĐ-TTg của Thủ Tướng Chính Phủ ngày 24/10/2011 phê duyệt Dự án khả thi cải thiện môi trường nước Thành phố Hồ Chí Minh, lưu vực kênh Tàu Hũ – Bến Nghé - Đôi – Tẻ giai đoạn I

c Mục tiêu đầu tư

 Cải tạo hệ thống thoát nước mưa, thu gom và xử lý nước thải

 Khôi phục cải tạo hệ thống kênh, chỉnh trang đô thị, kết hợp giao thông đường thuỷ và đường bộ, nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường trong khu vực

d Chủ đầu tư: Ban quản lý dự án cải thiện môi trường nước Thành phố Hồ

21

e Địa điểm xây dựng: thuộc lưu vực kênh Tàu Hũ - Bến Nghé - Đôi - Tẻ

rộng 3.046 ha nằm trên địa bàn của 11 quận, huyện: Quận 1, 3, 4, 5, 6, 8, 10, 11,

 Xây dựng tuyến cống bao thu gom nước thải xây dựng 6.594 m cống bao chính (đường kính từ 300 - 2.000 mm); xây dựng 7.018 m cống bao nhánh (đường kính từ 300 - 1.200 mm) và 32 giếng ngăn tràn

 Xây dựng trạm bơm chuyển tiếp nước thải tại Đồng Diều: 66,7 m3/phút x 3 máy bơm (1 máy dự phòng)

 Xây dựng hệ thống 3.530 m cống chuyển tải nước thải từ trạm bơm về nhà máy xử lý nước thải (quận 8, huyện Bình Chánh) cống hộp 1.300 x 1.300 mm

 Xây dựng nhà máy xử lý nước thải công nghệ sinh học bùn hoạt tính công suất nhà máy là 141.000 m3/ngày đêm

 Mua sắm thiết bị nạo vét

g Tổng mức đầu tư: 4.163,94 tỷ VNĐ

Đây là hạn mức tối đa làm cơ sở cho việc đàm phán vay vốn

h Nguồn vốn đầu tư:

 Vay của Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản: 24.426 triệu yên Nhật (tương đương với 3.213,980 tỷ VNĐ)

 Vốn đối ứng: 949,970 tỷ VNĐ

i Cơ chế vốn đầu tư:

22

Phần vốn vay của Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản được cấp lại cho Thành phố Hồ Chí Minh theo cơ chế cấp phát vốn đầu tư xây dựng cơ bản của nhà nước phần vốn đối ứng do ngân sách Thành phố Hồ Chí Minh cân đối

j Thời gian thực hiện dự án: từ 2001 đến năm 2006

II Tổng quan về Dự án cải tạo thoát nước bằng bơm khu vực Mễ Cốc quận

2 Thi công đường ống cống

2.1 Công tác chuẩn bị

2.2 Công tác đất

2.3 Lắp đặt đường ống

2.4 Thi công cống

2.5 Thi công hố thu

2.6 Thi công cửa xả

2.7 Công tác đường

Tổng

5638.5717.7492.9501.5421.6794.91227.966

Tổng 28.936 Công nhật (Mễ Cốc 1 và Mễ Cốc 2)

Nguồn: BQL Dự án Đại lộ Đông- Tây và Môi trường nước TP.HCM, 2012

 Chí phí vận hành trạm bơm: trạm bơm gồm 2 máy bơm, công suất 46

m3/ phút, chi phí vận hành trung bình mỗi tháng là 140 (triệu đồng)

2.2.6 Tổng quan hiện trạng ngập tại Thành phố Hồ Chí Minh

Trong những năm gần đây, tình hình ngập lụt ở TP.HCM ngày càng trở nên trầm trọng và đã trở thành một trong những chủ đề nóng bỏng với những diễn biến đáng quan ngại, mặc cho những nỗ lực của chính quyền các cấp nhằm khắc phục tình trạng này, nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng ngập lụt là do ảnh hưởng của

sự kết hợp giữa thủy triều, mưa, lũ lụt, điều kiện mặt đệm và do các nguyên nhân

Hình 2.6 Các khu vực thường xuyên bị ngập ở TP.HCM

Nguồn: Quy hoạch tổng thể hệ thống thoát nước TP.HCM đến năm

2020, 2008(Theo Lê Hữu Lợi, 2011 Quản lý môi trường hệ thống HĐT trên địa

bàn TP.HCM phục vụ công tác chống ngập)

Các giải pháp giảm ngập hiện nay

Hiện nay TP đang triển khai một số dự án nhằm giải quyết vấn đề vệ sinh môi trường và ngập lụt đô thị như: dự án vệ sinh môi trường lưu vực Nhiêu Lộc - Thị Nghè, dự án cải thiện môi trường nước lưu vực Tàu Hủ - Bến Nghé, dự án nâng

 Quy hoạch thủy lợi chống ngập úng khu vực TP.HCM theo Quyết định 1547/QĐ - TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc Xây dựng hệ thống cống kiểm soát triều, hệ thống đê bao dọc sông Sài Gòn,… cải tạo các trục tiêu thoát nước chính

Hầu hết các dự án đã và đang được triển khai được tiếp cận theo giải pháp tiêu thoát nước mưa ra hệ thống sông rạch càng nhanh càng tốt Các thông số tính

toán thiết kế (mưa, mực nước,…) chưa tính đến những ảnh hưởng của biến đổi khí

hậu và đô thị hóa Kích thước các công trình được tính toán dựa theo những biến cố mưa triều lũ cực đoan đã đã xảy ra trong quá khứ

Tuy nhiên, ảnh hưởng của đô thị hóa và biến đổi khí hậu thể hiện ngày càng

rõ nét hơn trong thời gian vừa qua, những trận mưa có vũ lượng lớn hơn 90 mm xuất hiện ngày càng nhiều, mực nước triều tại trạm Phú An liên tiếp xuất hiện đỉnh lịch sử trong các năm 2008, 2009 Những diễn biến bất thường của mưa, triều, lũ theo xu thế ngày càng bất lợi dẫn đến nguy cơ quá tải của các hệ thống thoát nước đang được thiết kế và Xây dựng Do đó, số điểm ngập cũng như thời gian và chiều sâu ngập trên địa bàn TP sẽ tăng lên và nghiêm trọng hơn bất chấp các nỗ lực khắc phục, giảm nhẹ của các cơ quan quản lý

CHƯƠNG 3 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Cơ sở lý luận

3.1.1 Các khái niệm

a) Thủy triềulà hiện tượng nước biển, nước sông…lên xuống trong ngày

Trong âm Hán-Việt, thủy nghĩa là nước, còn triều là cường độ nước dâng lên và rút xuống Sự thay đổi lực hấp dẫn từ Mặt Trăng (phần chủ yếu) và từ các thiên thể khác như Mặt Trời (phần nhỏ) tại một điểm bất kì trên Trái Đất trong khi Trái Đất quay đã tạo nên hiện tượng nước lên (triều cường) và nước rút (triều xuống) vào những khoảng thời gian nhất định trong một ngày

Hiện tượng triều cường nói chung là mực nước biển dâng cao dị thường trong

đó có vai trò của thủy triều Thủy triều vẫn có quy luật chung đều đều nhưng do kết hợp với các hiệu ứng khác nữa mới tạo nên mực nước biển dâng dị thường vào thời điểm này

Ở Việt Nam, triều cường hàng tháng đều có nhưng đặc biệt vào tháng 10, tháng

11, tháng 12 và tháng 1 hàng năm là thời kỳ thủy triều có độ lớn lớn nhất trong năm và xảy ra một cách đáng kể ở các bờ biển miền Trung và miền Đông Nam Bộ

b)Vai trò của hồ điều tiết

Vai trò của hổ điều tiết là tiếp nhận nước mưa, điều hòa, chia sẻ khả năng tiêu thoát nước khi xảy ra mưa vượt quá tần suất thiết kế của hệ thống cống thoát nước.Tại thời điểm xảy ra mưa lớn, kết hợp với triều cường, lượng nước mưa không tiêu thoát được sẽ tích trữ tạm thời trong hồ và được thoát ra sông rạch ngay sau đó Giải pháp sử dụng HĐT tuy chưa được sử dụng rộng rãi tại TP HCM, nhưng đã được áp dụng thành công tại các đô thị lớn ở Nhật Bản, Hà Lan và các nước trong khu vực như Singapore,

Thailan, Malaysia,…

25

Ngoài mục đích trữ nước chống ngập và cung cấp nước vào mùa nắng giúp giải quyết việc thiếu hụt nguồn nước trong mùa khô hạn, HĐT còn được xem là giải pháp hiệu quả nhằm cải thiện môi trường, tăng mỹ quan đô thị cho TP, khai thác và sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên nước mưa Thời gian qua, quá trình đô thị hóa đã biến địa hình TP thành những khối bê tông thu nhiệt, làm cho nhiệt độ nóng hơn bình thường Hơi nước, cây xanh xung quanh các HĐT sẽ giúp giảm sự nóng bức, thoáng mát hơn cho nhiều khu vực của TP Chưa hết, nếu tận dụng nguồn nước từ các HĐT này có thể còn phục vụ cho công tác phòng cháy chữa cháy, tưới nước cho cây xanh và bổ cập

nguồn nước dưới đất đang bị khai thác quá mức như hiện nay

Ở nhiều quốc gia tiên tiến, người dân còn được khuyến khích.Xây dựng hồ chứa nước mưa trong nhà để dùng cho các nhu cầu tưới cây, rửa xe… nhằm bớt phải

sử dụng nước sạch, bớt gánh nặng phải xử lý nước sạch cho ngân sách Với tính năng trữ nước trong mùa mưa, các hồ trong nhà dân cũng có thể giúp TP chống ngập.Trong những khu vực dân cư mới của TP.HCM, nơi đất còn rộng thì có thể nghiên cứu khuyến khích người dân xây hồ trữ nước mưa

c) Sự cần thiết xây dựng hồ điều tiết cho Thành phố Hồ Chí Minh

Mặc dù chúng ta chưa thể kết luận chính xác những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu đối với hệ thống thoát nước Tuy nhiên, theo các kịch bản biến đổi khí hậu

do Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố cho thấy những bất lợi và những thiệt hại nghiêm trọng là có thể xảy ra với TP.HCM Các biện pháp ứng phó thường dùng là biện pháp công trình (giải pháp “cứng”) với quy mô xác định Tuy nhiên giải pháp này hoàn toàn bị động, thiếu tính chắc chắn và linh động khi ứng phó với những diễn biến cực đoan của mưa triều, lũ trong tương lai Do đó, cần phải sử dụng các giải pháp linh hoạt, mềm dẻo (giải pháp “mềm”), nhằm bổ sung những khiếm khuyết và chưa phù

hợp của giải pháp “cứng”

Để giải quyết vấn đề tiêu thoát nước giảm ngập và ứng phó với biến đổi khí hậu trong tương lai, bên cạnh các giải pháp chính là xây dựng hệ thống cống thoát nước, xây dựng hệ thống cống kiểm soát triều, hệ thống đê bao đã được triển khai cần phải kết hợp giải pháp phụ trợ là xây dựng các HĐT Đây được coi là một trong những giải

Khi đó các HĐT là những thành phần kết cấu dành một phần diện tích đất, cùng với khả năng tích trữ tương ứng, để giữ lại một phần của lưu lượng của dòng chảy bề mặt của biểu đổ thủy văn và làm giảm lưu lượng cao điểm do sự điều tiết và tích nước Các HĐT có 2 dạng là hồ chôn ngầm và lộ thiên.Yếu tố chủ yếu trong thiết kế HĐT là khối lượng được điều tiết, giá trị này phụ thuộc trực tiếp vào lưu lượng vào và

ra của hồ chứa.Khối lượng ra là một giá trị chỉ phụ thuộc vào khả năng gom nước của mạng lưới thoát nước

3.1.2 Vài tác động cơ bản do ô nhiễm môi trường nước gây ra

Tác động đến con người: nước là đường truyền bệnh rất nguy hiểm Sau đợt triều cường người dân phải hứng chịu tình trạng ô nhiễm:nước ngập hôi thối, rác, xác súc vật từ trôi vào nhà Hệ thống nhà vệ sinh của các hộ dân bị nước tràn vào không thể sử dụng được Mật độ ruồi, muỗi xuất hiện ngày càng nhiều gây các bệnh về da, tiêu chảy và sốt, nguy cơ lay lan dịch bệnh cao khi mà ruồi, muỗi, chuột sinh sôi nảy nở

Ngoài ra, hiện tượng ngập úng còn làm hư hại tài sản, khi triều cường tràn vào bất ngờ, đồ đạc trong nhà không kịp di dời bị ngâm trong nước dẫn tới bị hư hại nặng Triều cường cũng làm ảnh hưởng đến tình hình giao thông: gây tắc nghẽn giao thông

do xe bị tắt máy giữa đường hoặc không lưu thông được

3.1.3 Cơ sở khoa học của việc tính toán thiệt hại do ô nhiễm

Hoạt động kinh tế bao gồm có sản xuất và tiêu thụ, sản xuất chính là việc sử dụng những dạng vật chất và năng lượng của tự nhiên biến đổi thành các dạng khác có

27

ích cho con người mà chúng ta gọi là hàng hóa Kết quả cuối cùng của sản xuất và tiêu thụ các dạng vật chất và năng lượng sẽ được hoàn trả trở về môi trường dưới dạng chất thải.Ô nhiễm môi trường gây ra ngoại ứng tích cực, đó là một tác động xảy ra trong sản xuất và và gây ra thiệt hại cho các đối tượng khác mà thiệt hại này không được tính đến trong giá cả hàng hóa trên thị trường.Khi có ngoại ứng xảy ra thì cái được và cái mất của cá nhân khác với cái được và cái mất của toàn xã hội.Hậu quả của hiện tượng này là giá cả hàng hoá không phản ánh đầy đủ giá trị xã hội của hàng hóa, nói cách khác giá không nội hóa được các nội ứng để sản xuất hàng hóa Một điểm mấu chốt nữa hết sức cơ bản đó là không có một cơ chế xác lập quyền sở hữu rõ ràng cho những yếu tố môi trường như nước, không khí…Do đó, trên thị trường dẫn tới sự sai lệch về lượng sản xuất giữa mức hiệu quả cá nhân và mức hiệu quả xã hội, vì thế gây nên một sự vô hiệu quả kinh tế do tổn thất phúc lợi xã hội

3.1.4 Nguyên nhân gây ngập úng tại TP.HCM

a) Nguyên nhân khách quan

Ngập do những bất lợi về địa hình trũng thấp, do tình trạng lún sụt mặt đất tại một số vùng và các đặc điểm thuỷ văn với ảnh hưởng việc xả lũ từ các công trình phía thượng lưu và quá trình gia tăng cao độ đỉnh triều trên các sông lớn trong những năm gần đây làm gia tăng mức độ và phạm vi ngập triều

Những khu vực cao với cao độ địa hình trên 2mchỉ chiếm khoảng 45% diện tích, phần còn lại là những khu vực thấp, bằng phẳng và chịu ảnh hưởng nặng của thủy triều

Trên địa bàn TP có 2.008 km sông, kênh rạch với khoảng 1.050 km đê bao, bờ bao (trong đó còn khoảng 200 km bờ bao chưa kiên cố, thường gặp sự cố khi triều cường) Riêng khu vực nội thành có hơn 100 km kênh rạch làm trục thoát nước chính với hơn 600 cửa xả với độ cao đáy cống khoảng 1,3 m nên khó tiêu thoát nước mưa và gây ngập khi xuất hiện triều cường

Ngập do cường độ mưa có xu hướng gia tăng làm chu kỳ tràn cống thực tế bị giảm xuống khiến hệ thống cống bị quá tải và gây ngập Điều này đang diễn ra cùng với quá trình đô thị hoá việc san nền, lấp các vùng trũng, thu hẹp diện tích công viên, thảm cỏ, cây xanh, tăng diện tích xây dựng, xi măng hoá các sân, vỉa hè và hẻm,… Đã