Một số biện pháp giúp học sinh học tốt phân môn Luyện từ và câu lớp 2

Để dạy học Luyện từ và câu ở lớp 2 có hiệu quả, không những đòi hỏi người thầy phải biết cách khai thác từ ngữ qua vốn sống của học sinh nhằm xây dựng hệ thống kiến thức trên cơ sở khai

HỒ SƠ SÁNG KIẾN

PHIẾU NHẬN XÉT, XẾP LOẠI SÁNG KIẾN

Tên đề tài : Một số biện pháp giúp học sinh học tốt phân môn Luyện từ và câu lớp 2

Tác giả :

Chức vụ :

Bộ phận công tác :

TỔ CHUYÊN MÔN

Nhận xét:

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

Xếp loại:………

Ngày… tháng… năm…….

Tổ trưởng HỘI ĐỒNG SK TRƯỜNG Nhận xét: ………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

Xếp loại:………

Ngày… tháng… năm…….

Hiệu trưởng Nhận xét: ………

………

………

………

Xếp loại:………

Ngày… tháng… năm……

Trưởng phòng

CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc ĐƠN YÊU CẦU CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN

Kính gửi: Hội đồng sáng kiến trường Tiểu học ………

Số

Ngày tháng năm sinh

Nơi công tác (hoặc nơi thường trú)

Chức danh

Trình độ chuyên môn

Tỷ lệ (%) đóng góp vào việc tạo ra giải pháp (ghi

rõ đối với từng đồng tác giả, nếu có)

Là tác giả đề nghị công nhận giải pháp:

1 Chủ đầu tư tạo ra giải pháp

2 Lĩnh vực áp dụng giải pháp

Lĩnh vực áp dụng là: Trong dạy học Tiếng Việt, phân môn Luyện từ và câu

3 Ngày giải pháp được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử

Ngày áp dụng lần đầu là: Ngày 8 tháng 10 năm 2017

4 Tình trạng của giải pháp đã biết

Đối với học sinh lớp 2, vốn từ của các em còn rất hạn chế, việc tìm hiểu

và sử dụng từ còn lúng túng, gặp rất nhiều khó khăn cần phải được bổ sung và phát triển để đáp ứng nhu cầu học tập và giao tiếp Muốn nói hay viết giỏi đều phải dùng từ Từ là vật liệu để cấu thành ngôn ngữ Hiểu được nghĩa của từ đã khó, còn phải biết dùng từ như thế nào cho hợp văn cảnh, đúng ngữ pháp còn khó hơn Cho nên, việc dạy cho học sinh nắm vững Tiếng Việt không thể không coi trọng việc dạy phân môn Luyện từ và câu, đặt nền móng cho việc tiếp thu tốt các môn học khác ở các lớp học trên

Để dạy học Luyện từ và câu ở lớp 2 có hiệu quả, không những đòi hỏi người thầy phải biết cách khai thác từ ngữ qua vốn sống của học sinh nhằm xây dựng hệ thống kiến thức trên cơ sở khai thác qua các câu có từ thuộc chủ đề nhằm bổ sung, củng cố, khắc sâu hệ thống kiến thức cho học sinh

Ngoài ra người giáo viên phải biết phối hợp một cách linh hoạt các hình thức tổ chức dạy học và phương pháp phù hợp của môn học như phương pháp đóng vai, phương pháp thảo luận nhóm, hỏi đáp theo cặp, tổ chức trò chơi… để học sinh được thực sự tham gia xử lí các tình huống có vấn đề, lĩnh hội kiến thức một cách nhẹ nhàng, tự nhiên, hiệu quả

5 Mô tả giải pháp

a) Mục đích của giải pháp:

+ Xác định một số nguyên nhân, học sinh chưa học tốt phân môn Luyện từ và câu

+ Đề xuất một số biện pháp giúp học sinh học tốt phân môn Luyện từ và câu b) Nội dung của giải pháp:

Để dạy Luyện từ và câu một cách có mục đích, có kế hoạch, có hiệu quả cần nắm vững một số nguyên tắc và hình thức tổ chức dạy học sau:

A Nguyên tắc giao tiếp

Việc thay tên gọi hai phân môn “Từ ngữ”, “Ngữ pháp” của chương trình Tiếng Việt cũ bằng “Luyện từ và câu” ở chương trình Tiếng Việt mới không chỉ đơn thuần là việc đổi tên mà là sự phản ánh quan điểm giao tiếp trong dạy học Luyện từ và câu Nó đòi hỏi việc dạy học từ, câu nằm trong quỹ đạo dạy tiếng như một công cụ giao tiếp, nhằm thực hiện mục tiêu của chương trình Tiếng Việt tiểu học mới: “Hình thành và phát triển ở học sinh kĩ năng sử dụng tiếng Việt (nghe, nói, đọc, viết) để học tập và giao tiếp trong các môi trường hoạt động của lứa tuổi” Quan điểm giao tiếp chi phối nội dung chương trình môn Tiếng Việt nói chung cũng như phân môn Luyện từ và câu nói riêng Trật tự các khái niệm

được đưa ra, “liều lượng” kiến thức và phương pháp của giờ học Luyện từ và câu đều bị chi phối bởi quan điểm này Nguyên tắc giao tiếp (hay cũng chính là

sự vận dụng nguyên tắc thực hành của lí luận dạy học vào dạy học tiếng mẹ đẻ nên còn gọi là nguyên tắc thực hành) trong dạy học Luyện từ và câu không chỉ được thể hiện trên phương diện nội dung mà cả ở phương pháp dạy học Về phương pháp dạy học, trước hết, các kĩ năng tiếng Việt phải được hình thành và phát triển thông qua hệ thống bài tập mang tính tình huống phù hợp với những tình huống giao tiếp tự nhiên Chính vì vậy, trong sách giáo khoa Tiếng Việt tiểu học, phần thực hành nhiều, dung lượng lí thuyết ít và khái niệm được hình thành

ở phần lí thuyết cũng ở dạng đơn giản nhất Như vậy, nguyên tắc giao tiếp trong

dạy Luyện từ và câu đòi hỏi học sinh phải tiến hành hoạt động ngôn ngữ thường xuyên Đó là việc yêu cầu thực hiện những bài tập miệng, bài viết trình bày ý nghĩ, tình cảm, đọc, ứng dụng tri thức lí thuyết vào bài tập, vào việc giải quyết các nhiệm vụ cụ thể của ngữ pháp, tập đọc, chính tả, tập làm văn Quán triệt nguyên tắc giao tiếp trong dạy Luyện từ và câu chính là việc hướng đến xây dựng nội dung dạy học dưới hình thức các bài tập Luyện từ và câu Để hướng dẫn học Luyện từ và câu, giáo viên phải tạo ra hệ thống nhiệm vụ và hệ thống câu hỏi nhằm dẫn dắt học sinh thực hiện

B Nguyên tắc tích hợp

Không có vốn từ phong phú, không hiểu nghĩa và đặc điểm ngữ pháp của

từ thì không thể đặt câu đúng, đồng thời, nếu không nắm vững quy tắc đặt câu thì dù có vốn từ phong phú, dù nắm chắc nghĩa của từ vẫn không trình bày được

ý kiến của mình một cách đúng đắn, mạch lạc, rõ ràng Vì vậy Luyện từ và luyện câu không thể tách rời Bên cạnh đó, các bộ phận của chương trình Luyện

từ và câu như từ, cấu tạo từ, từ loại, câu, các thành phần câu, các kiểu câu và liên kết câu cũng phải được nghiên cứu trong sự gắn bó thống nhất Mặt khác, ta

đã biết lượng từ, mẫu câu và các câu nói cụ thể học sinh thu nhận được trong giờ Luyện từ và câu là rất nhỏ so với lượng từ, mẫu câu thu nhận được trong các giờ học khác, trong các hoạt động ngoài giờ học cũng như rất nhỏ so với vốn từ, vốn

câu cần có của các em Do đó không thể dạy từ và câu bó hẹp trong tiết Luyện

từ và câu mà cần đề ra nguyên tắc tích hợp trong dạy từ, câu Nguyên tắc này đòi hỏi việc dạy Luyện từ và câu phải được tiến hành mọi nơi, mọi lúc ngoài giờ học, trong tất cả các môn học, trong tất cả các giờ học khác của các phân môn Tiếng Việt Không phải chỉ trong giờ học Tiếng Việt mà trong tất cả các hoạt động khác và trong các giờ học khác, giáo viên cần chú ý điều chỉnh kịp thời những cách hiểu từ sai lạc, những cách nói, viết câu không đúng ngữ pháp của

HS, kịp thời loại ra khỏi vốn từ tích cực của HS những từ ngữ không văn hoá Tất cả các môn học và các phân môn Tiếng Việt đều có vai trò to lớn trong việc luyện từ và câu Chúng mở rộng sự hiểu biết về thế giới, con người, góp phần làm giàu vốn từ và khả năng diễn đạt tình cảm, tư tưởng của học sinh Để nắm bất kì môn học nào: Toán, Tự nhiên - Xã hội, Đạo đức , học sinh phải nắm vốn

từ và mẫu câu tối thiểu của môn học đó Chúng sẽ bổ sung cho vốn tiếng mẹ đẻ của học sinh Người giáo viên khi dạy tất cả các môn học đều phải có ý thức gắn với dạy từ và câu Trên lớp cũng như khi hướng dẫn các hoạt động khác cho học sinh: tham quan, hoạt động tập thể, ngoại khoá v.v , giáo viên cần dạy học sinh phát hiện ra các từ mới, tìm hiểu nghĩa và cách sử dụng chúng trong câu, đoạn Việc hoàn thiện những từ này sẽ được tiếp tục trong giờ Luyện từ và câu

C Nguyên tắc trực quan

Những hình ảnh cảm tính, những biểu tượng của trẻ em về thế giới xung quanh là một tổ hợp cần thiết cho bất kì việc dạy học nào Quan điểm này là cơ

sở của nguyên tắc trực quan Nguyên tắc trực quan được xây dựng còn dựa vào

sự thống nhất giữa trừu tượng và cụ thể trong ngữ pháp Đặc điểm của việc vận dụng nguyên tắc trực quan trong dạy từ là ở chỗ: từ là một tổ hợp kích thích nghe, nhìn, vận động, cấu âm Một quy luật tâm lí là càng có nhiều cơ quan cảm giác tham gia vào việc tiếp nhận đối tượng (hiện tượng) thì càng ghi nhớ một cách chắc chắn đối tượng ấy, có nghĩa là càng ghi nhớ cả từ mà nó biểu thị, do

đó, khi giải nghĩa từ, trong phạm vi có thể, cần sử dụng các phương tiện tác động lên các giác quan Thực hiện nguyên tắc trực quan trong việc dạy nghĩa từ

là cần làm sao trong giải nghĩa, việc tiếp nhận của HS không phiến diện mà hình thành trên cơ sở của sự tác động qua lại của những cảm giác khác nhau: nghe, nhìn, phát âm, viết Giai đoạn đầu, khi giới thiệu cho học sinh một từ mới, một mặt cần phải đồng thời tác động bằng cả kích thích vật thật và bằng lời Mặt khác học sinh cần nghe, nhìn, phát âm và viết từ mới, đồng thời phải để học sinh nói thành tiếng hoặc nói thầm điều các em quan sát được Giáo viên cần giúp các em biểu thị thành lời, thành từ ngữ tất cả những gì đã quan sát Vì vậy, quán triệt nguyên tắc trực quan, ở một khía cạnh nào đó cũng đồng thời đã tuân thủ nguyên tắc thực hành Đối tượng nghiên cứu của Luyện từ và câu là từ ngữ, câu, thành phần câu v.v Do đó, bên cạnh biểu bảng, sơ đồ, vật thật, tranh vẽ như người ta vẫn thường quan niệm về đồ dùng trực quan trong giờ học, trực quan trong giờ dạy Luyện từ và câu còn được hiểu là sử dụng những ngữ liệu (lời nói) trực quan - những bài văn, những câu, những từ

D Nguyên tắc bảo đảm tính hệ thống của từ, câu trong dạy học Luyện từ và

câu

Những thành tựu nghiên cứu trong Ngôn ngữ học về bản chất nghĩa của từ,cấu tạo từ, các lớp từ, bản chất cấu tạo của câu, các kiểu câu, liên kết câu là

cơ sở để dạy các bài lí thuyết về từ, câu Chúng ta cần nắm được và cho học sinh từng bước làm quen với các khái niệm nghĩa của từ, tính nhiều nghĩa, đồng nghĩa, trái nghĩa, cấu tạo câu, các kiểu câu Mặt khác, dựa vào kiến thức từ vựng học, người ta đã xác lập những nguyên tắc để dạy từ theo quan điểm thực hành, hay nói cách khác, làm giàu vốn từ cho học sinh Dạy từ nhất thiết phải tính đến đặc điểm của từ như một đơn vị ngôn ngữ: quan hệ trực tiếp của từ với thế giới bên ngoài Việc dạy từ cần phải trình bày như là việc thiết lập quan hệ giữa từ và các yếu tố của hiện thực, quan hệ giữa từ với một lớp sự vật cùng loại được biểu thị bởi từ Đó là hai mặt hình thức và nội dung của tín hiệu từ Hai mặt này gắn chặt với nhau, tác động lẫn nhau Phải làm cho học sinh nắm vững hai mặt này

và mối tương quan giữa chúng Học sinh vừa phải thiết lập được mối quan hệ của các từ với sự vật, một lớp sự vật, mặt khác lại phải phải tách được ý nghĩa từ

vựng của từ khỏi vật được từ gọi tên Đồng thời dạy từ nhất thiết phải tính đến những quan hệ ý nghĩa của từ với những từ khác bao quanh trong các phong cách chức năng khác nhau (tính đến khả năng kết hợp của từ) Chính vì vậy, đặc điểm của từ trong hệ thống ngôn ngữ là cơ sở để xây dựng các bài tập từ ngữ Sự hiểu biết về nghĩa từ, đặc điểm của từ trong hệ thống sẽ giúp cho nhà sư phạm xác lập được mục đích, nội dung cũng như kĩ thuật xây dựng từng bài tập từ ngữ

cụ thể Giá trị của từ trong hệ thống sẽ là chỗ dựa để xem xét, đánh giá tính khoa học cũng như hiệu quả của một bài tập từ ngữ Từ đặc điểm tính hệ thống của ngôn ngữ, trong dạy học Luyện từ và câu, ngoài các nguyên tắc chung, người ta còn đề xuất một nguyên tắc dạy học có tính chất đặc thù, đó là nguyên tắc “Bảo đảm tính hệ thống của từ trong dạy học từ ngữ (luyện từ)” Nguyên tắc này đòi hỏi việc “luyện từ” phải tính đến đặc điểm của từ trong hệ thống ngôn ngữ

E Nguyên tắc đảm bảo tính thống nhất giữa nội dung và hình thức ngữ

pháp trong dạy học Luyện từ và câu

Khái niệm ngữ pháp mang tính trừu tượng và khái quát cao Dạy học phải chỉ ra được nội dung của khái niệm - ý nghĩa, chức năng, lí do tồn tại của khái niệm trong hệ thống, bởi vì đó là bản chất của khái niệm, lẽ sống còn của nó Nhưng nội dung ngữ pháp bao giờ cũng trừu tượng, nhất là đối với học sinh nhỏ

Ví dụ, những cách nói “danh từ chỉ sự vật, hiện tượng”, “từ có nghĩa, tiếng có thể không có nghĩa”, v.v… rất khó nắm bắt, nhận dạng Đây là nguyên nhân gây

ra những khó khăn của học sinh nhỏ trong quá trình hình thành khái niệm Để nắm bắt khái niệm ngữ pháp, cần có trình độ tư duy lôgic nhất định Quá trình hình thành khái niệm cũng đồng thời là quá trình học sinh nắm những thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hoá, trừu tượng hoá và cụ thể hoá Hiệu quả của việc hình thành khái niệm phụ thuộc vào trình độ phát triển của hoạt động trừu tượng của tư duy Những học sinh gặp khó khăn trong việc tách ý nghĩa ngữ pháp của từ ra khỏi ý nghĩa từ vựng của nó, không đối chiếu được từ và tập hợp chúng trong một nhóm theo những dấu hiệu ngữ pháp bản chất sẽ gặp khó khăn trong việc hình thành khái niệm và sẽ bị mắc lỗi Để giảm

bớt những khó khăn trên, đầu tiên chỉ để học sinh nhận ra những dấu hiệu dễ nhận, đập vào trực quan của các em, lần sau sẽ hướng vào những dấu hiệu mới, dần dần mở ra toàn bộ nội dung khái niệm Mặt khác, trong dạy học Luyện từ và câu, lúc nào cũng phải xác lập mối quan hệ giữa ý nghĩa và hình thức ngữ pháp, phải luôn giúp học sinh nhận ra ý nghĩa và các dấu hiệu hình thức của hiện tượng ngữ pháp được nghiên cứu và chức năng của nó trong lời nói Mỗi nội dung ý nghĩa đều có một hình thức tương ứng, nghĩa là nội dung được cố định lại trong một hình thức nhất định và hình thức này có thể nắm bắt được Khái niệm được lĩnh hội trong sự thống nhất của nội dung và hình thức mới chắc chắn Ví dụ, làm cho học sinh ý thức được danh từ là toàn bộ các từ chỉ người, vật, sự vật, có dấu hiệu hình thức trả lời được cho câu hỏi “Ai”, “Cái gì”, thường làm chủ ngữ trong câu đơn hai thành phần; động từ là từ chỉ hoạt động, trả lời cho câu hỏi: “Làm gì”, thường làm vị ngữ trong câu đơn hai thành phần; tính từ

là toàn bộ các từ chỉ tính chất của sự vật, trả lời cho câu hỏi “Như thế nào”; hình thức cấu tạo của từ và ý nghĩa của chúng, hình thức và ý nghĩa của câu, hình thức và chức năng của các kiểu câu Cần triệt để sử dụng các câu hỏi để phát hiện ra các dấu hiệu hình thức của hiện tượng nghiên cứu, ví dụ câu hỏi xác định thành phần câu, câu hỏi xác định từ loại

G Đa dạng hoá các hình thức tổ chức dạy học

Việc dạy học đối với mỗi bài học là trách nhiệm của mỗi giáo viên, vì vậy chính giáo viên là người quyết định cho việc lựa chọn phương pháp dạy học thích hợp cho từng bài học, sao cho tương tác giữa thầy và trò trong quá trình lĩnh hội tri thức của trò đạt hiệu quả cao nhất Kinh nghiệm cho thấy, trong một bài giảng thành công không bao giờ chỉ dùng một phương pháp

mà phải phối hợp nhiều phương pháp, cả phương pháp hiện đại và phương pháp truyền thống một cách hợp lý Mỗi giáo viên phải nắm chắc các phương pháp đặc trưng dạy phân môn Luyện từ và câu Lựa chọn phương pháp thích hợp để

bổ sung, hỗ trợ lẫn nhau

Ví dụ : Luyện từ và câu

Bài : MRVT: Từ ngữ về sông biển

Đặt và trả lời câu hỏi: Vì sao?

Dạy học bài mới :

Bài 1: Tìm các từ ngữ có tiếng biển :

M: tàu biển, biển cả

- Giáo viên tổ chức cho HS chơi trò chơi tiếp sức ( chia lớp làm 2 đội , mỗi

đội gồm 4 em, chơi trong 4 phút)

Đội A : Tìm từ có tiếng biển đứng sau.

Đội B : Tìm từ có tiếng biển đứng trước.

Đội A Đội B

….……biển biển………

- Giáo viên tổng kết trò chơi

- Học sinh dưới lớp bổ sung thêm 1 số từ khác ( nếu có )

Kết quả :

- Tàu biển, sóng biển, nước biển, cá biển, tôm biển , cua biển, rong biển…

- Biển cả, biển khơi, biển xanh, biển lớn…

a Dạy học theo nhóm nhỏ:

Dạy học nhóm là hình thức xã hội của dạy học, trong đó học sinh của một lớp học được chia thành các nhóm nhỏ trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi nhóm tự lực hoàn thành nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc Kết quả làm việc của học sinh được chia sẻ trong nhóm Số lượng học sinh trong nhóm thường khoảng 4-6 học sinh Nhiệm vụ của các nhóm có thể giống nhau hoặc mỗi nhóm nhận nhiệm vụ khác nhau, là các phần trong chủ đề chung.Trao đổi thảo luận, thực hiện một bài tập, một nhiệm vụ học tập