Một mặt, trong lao động sản xuất, đấu tranh xã hội, con người tạo ra nhữngđiều kiện cơ sở vật chất ngày một tốt hơn, phục vụ con người ngày một chuđáo hơn, cuộc sống của con người ngày c
Trang 2Lời mở đầu
Chủ nghĩa Mác Lê-nin cho rằng, con người vừa là thực thể tự nhiên, vừa làthực thể xã hội, đồng thời là chủ thể cải tạo hoàn cảnh
Con người là một thực thể "song trùng" tự nhiên và xã hội, là sự kết hợp cái
tự nhiên (sinh học) và cái xã hội Hai yếu tố này gắn kết với nhau, đan quyệnvào nhau, trong cái tự nhiên chứa đựng tính xã hội và cũng không có cái xãhội tách rời cái tự nhiên
Con người trong quá trình tồn tại không chỉ tác động vào tự nhiên, làm biếnđổi thế giới tự nhiên mà con người còn quan hệ với nhau tạo nên bản chấtngười, làm cho con người khác với con vật "Bản chất con người không phải
là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của
nó, bản chất con người là tổng hoà những quan hệ xã hội"
Con người không thể tồn tại được một khi tách khỏi xã hội Chỉ trong xã hộicon người mới có thể trao đổi lao động, thông qua đó mà thoả mãn nhữngnhu cầu trong cuộc sống, như ăn, ở, đi lại v.v Trong xã hội thông qua quan
hệ với người khác mà mỗi người nhận thức về mình một cách đầy đủ hơn,trên cơ sở đó mà rèn luyện, phấn đấu vươn lên về mọi mặt, từng bước hoànthiện nhân cách
-Quan niệm về con người xã hội chủ nghĩa:
Con người xã hội chủ nghĩa bao gồm cả những con người từ xã hội cũ để lại
và cả những con người sinh ra trong xã hội mới Con người sống dưới chế
độ xã hội chủ nghĩa mang những nét đặc trưng của chủ nghĩa xã hội, songvẫn còn chịu ảnh hưởng không ít những tư tưởng, tác phong, thói quen của
Trang 3xã hội cũ Cho nên, quá trình xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa làquá trình diễn ra cuộc đấu tranh gay go, quyết liệt giữa cái cũ và cái mới, cáitiến bộ và cái lạc hậu.
Con người xã hội chủ nghĩa vừa là chủ thể trong quá trình xây dựng chủnghĩa xã hội, vừa là sản phẩm của quá trình đó
Một mặt, trong lao động sản xuất, đấu tranh xã hội, con người tạo ra nhữngđiều kiện cơ sở vật chất ngày một tốt hơn, phục vụ con người ngày một chuđáo hơn, cuộc sống của con người ngày càng đầy đủ hơn, môi trường xã hộingày càng trong sạch, ngày càng nhân văn hơn, do vậy, càng có những điềukiện để xây dựng nên những phẩm chất của con người xã hội chủ nghĩa Mặtkhác, cũng chính trong quá trình lao động cải tạo tự nhiên, cải tạo xã hội màcon người cải tạo chính bản thân mình, tự rèn luyện khắc phục những hạnchế, thiếu sót của bản thân
Mỗi thời kỳ lịch sử, trên cơ sở của sự phát triển lực lượng sản xuất, của trình
độ phát triển xã hội, cần phải xác định mô hình con người cần xây dựng.Toàn bộ mọi hoạt động của xã hội, hệ thống luật pháp, những chính sáchkinh tế - xã hội, mục tiêu của giáo dục - đào tạo phải hướng vào mục tiêu đó,hình thành những phẩm chất con người theo bản chất, mục tiêu xã hội chủnghĩa Một khi con người đã hình thành với những phẩm chất tốt đẹp đó lạitrở thành chủ thể tự giác để phát triển xã hội theo mục tiêu xã hội chủ nghĩa.Dựa trên lý luận chủ nghĩa Mác-Lênin, tiếp thu những giá trị truyền thốngcủa dân tộc, căn cứ vào điều kiện cụ thể của Việt Nam, những đặc trưng conngười xã hội chủ nghĩa mà chúng ta phấn đấu xây dựng là:
-Con người xã hội chủ nghĩa là con người có ý thức, trình độ và năng lựclàm chủ Đồng thời xã hội tạo ra những điều kiện về kinh tế, chính trị, xãhội, v.v để con người thực hiện được quyền làm chủ đó
Trang 4- Con người xã hội chủ nghĩa là con người lao động mới, có tri thức sâu sắc
về công việc mà mình đang đảm nhận, lao động có ý thức kỷ luật, có tinhthần hợp tác với đồng nghiệp, biết đánh giá chất lượng lao động, hiệu quảlao động của bản thân
- Con người xã hội chủ nghĩa là con người sống có văn hoá, có tình nghĩavới anh em, bạn bè, mọi người xung quanh, biết được vị trí của mình trongtừng mối quan hệ xã hội và giải quyết đúng đắn được những mối quan hệ đó;thường xuyên có ý thức nâng cao trình độ tri thức về mọi mặt, ra sức rènluyện sức khoẻ, bảo đảm phát triển toàn diện cá nhân
- Con người xã hội chủ nghĩa là con người giàu lòng yêu nước, thương dân,
có tình thương yêu giai cấp, thương yêu đồng loại, sống nhân văn, nhân đạo,
có ý thức và kiên quyết đấu tranh bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệnhững thành quả cách mạng; kiên quyết đấu tranh làm thất bại mọi âm mưuchống phá của kẻ thù
Trang 5I NỘI DUNG VỀ CON NGƯỜI
- Khái quát về con người: Con người là một thực thể thống nhất giữamặt sinh vật với mặt xã hội
- Triết học Mác đã thừa kế quan niệm về con người trong lịch sử triếthọc, đồng thời khẳng định con người hiện thực là yếu tố sinh học và yếu tố
xã hội
- Con người là động vật cao cấp nhất, tinh hoa của muôn loài, conngười là sản phẩm của quá trình phát triển hết sức lâu dài của thế giới tựnhiên con người phải đi kiếm mội điều kiện cần thiết cho sự tồn tại trong dờisông tự nhiên nhu thức ăn, thức uống, hang động để ở Đó là quá trình conngười đấu tranh với tự nhiên, với thú dữ để sinh tồn trải qua hàng chục vạnnăm con người đã thay đổi từ vượn thành người, điều đó chứng minh trongcác công trình ngiên cứu của Đácuyn Các giai đoạn mang tính sinh học màcon người trải qua từ sinh thành, phát triểnđến mất đi quy định bản tính sinhhọc trong trong đời sống con người Như vậy, con người trước hết là một tồntại sinh vật biểu hiện trong mỗi cá nhân con người sống, là tổ chức cơ thểcủa con người và mối quan hệ của nó đối với tự nhiên Những thuộc tính,những đặc điểm sinh học, quá trình tâm - sinh lý, các giai doạn phát triểnkhác nhau nói lên bản chất sinh học của cá nhân con người
Trang 6- Bản chất của con người trong cuộc sống: trong tính hiện thực của nó,bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội.
- Từ những quan niệm trình bày ở trên, chúng ta thấy rằng,con ngườivượt lên thế giới loài vật cả ba phương diện khác nhau: quan hệ với tự nhiên,quan hệ với xã hội và quan hệ với chính bản thân con người Cả ba quan hệ
đó điều mang đến tính chất xã hội, trong đó xã hội giữ người với người vớingười là quan hệ bản chất, bao trùm các mối quan hệ khác và mội hoạt độngtrong chừng mực liên quan đến con người
- Bởi vậy, để nhấn mạnh bản chất xã hội của con người, C.Mác đã nêulên luận đề nổi tiếng trong luận cương phoiơbắc :“bản chất con người khôngphải là một cái triều tượng có hữu của cá nhân riêng biệt Trong tính hiệnthực của nó, bản chất con người là tông hòa những mối quan hệ xã hội”
- Luận đề khẳng định rằng không có con người trừu tượng thoát ly mộiđiều kiện, hoàng cảnh lịch sử xã hội Con người luôn luôn cụ thể, xác địnhsống trong một điều kiện lịch sử cụ thể nhất định một thời gian nhất định.Trong điều kiện lịch sử đó bằng mội hoạt động thực tiễn của mình, conngười tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần để tồn tại và phát triển cả thểlực và tư duy trí tuệ Chỉ trong toàn bộ các mối quang hệ xã hội đó (như
Trang 7quan hệ giai cấp, dân tộc, thời đại quan hệ chính trị, kinh tế quan hệ cá nhân,gia đình xã hội…) con người mới bộc lộ toàn bộ bản chất xã hội của mình
Điều cần lưu ý là luận đề trên khẳng định bản chất xã hội không có ngĩa làphủ nhận mặc tự nhiên trong đời sống con người; trái lại, điều đó muốn nhấnmạnh sự phân biệt giữa con người và thế giớ động vật trước hết là bản chất
xã hội và đấy cũng là để khắc phục sự thiếu sót của các nhà triết học trướcMác không thấy được bản chất xã hội của con người Mặt khác, cái bản chấtvới ý nghĩa là cái phổ biến, cái mang tính quy luật chứ không thể là duy cáiduy nhất Do đó cần phải thấy được các biểu hiện riêng biệt, phong phú và
đa dạng của mỗi cá nhân về cả phong cách, nhu cầu và lợi ích trong cộngđồng xã hội
Con người là chủ thể và là sản phẩm của lịch sử Không có thế giới tự nhiên, không có lịch sử xã hội thì không tồn tại conngười Bởi vậy, con người là sản phẩm của lịch sử, của sự tiến hoá lâu dàicủa giới hữu sinh Song, điều quan trọng hơn cả là: con người luôn luôn là
Trang 8chủ thể của lịch sử - xã hội C.Mác đã khẳng định “ Cái học thuyết duy vậtchủ nghĩa cho rằng con người là sản phẩm của những hoàn cảnh và giáodục cái học thuyết ấy quên rằng chính những con người làm thay đổi hoàncảnh và bản thân nhà giáo dục cũng cần phải được giáo dục” Trong tácphẩm Biện chứng của tự nhiên, Ph.Ăngghen cũng cho rằng : “ thú vật cũng
có một lịch sử phát triển dần dần của chúng cho tới trạng thái hiện nay củachúng Nhưng lịch sử ấy không phải do chúng làm ra và trong chừng mực
mà chúng tham dự vào việc làm ra lịch sử ấy thì điều đó diễn ra mà chúngkhông hề biết và không phải do ý muốn của chúng Ngược lại, con ngườicàng cách xa con vật, hiểu theo nghĩa hẹp của từ này bao nhiêu thì con ngườilại càng tự mình làm ra lịch sử của mình một cách có ý thức bấy nhiêu” Như vậy, với tư cách là thực thể xã hội, con người hoạt động thực tiễn, tácđộng vào tự nhiên, cải biến giới tự nhiên, đồng thời thúc đẩy sự vận độngphát triển của lịch sử xã hội Thế giới loài vật dựa vào những điều kiện cósẵn của tự nhiên Con người thì trái lại, thông qua hoạt động thực tiễn củamình để làm phong phú thêm thế giới tự nhiên, tái tạo lại một tự nhiên thứhai theo mục đích của mình Trong quá trình cải biến tự nhiên, con người cũng làm ra lịch sử của mình.Con người là sản phẩm của lịch sử, đồng thời là chủ thể sáng tạo ra lịch sửcủa chính bản thân con người Hoạt động lao động sản xuất vừa là điều kiệncho sự tồn tại của con người, vừa là phương thức để làm biến đổi đời sống
và bộ mặt xã hội Trên cơ sở nắm bắt quy luật của lịch sử xã hội, con ngườithông qua hoạt động vật chất và tinh thần, thúc đẩy xã hội phát triển từ thấpđến cao, phù hợp với mục tiêu và nhu cầu do con người đặt ra Không cóhoạt động của con người thì cũng không tồn tại quy luật xã hội, và do đó,không có sự tồn tại của toàn bộ lịch sử xã hội loài người Không có con người trừu tượng, chỉ có con người cụ thể trong mỗi giai đoạn
Trang 9phát triển nhất định của xã hội Do vậy, bản chất con người trong mối quan
hệ với điều kiện lịch sử xã hội luôn luôn vận động, biến đổi cũng không phảithay đổi cho phù hợp Bản chất con người không phải là một hệ thống đóngkín, mà là hệ thống mở, tương ứng với điều kiện tồn tại của con người Mặc
dù là “tổng hoà các quan hệ xã hội”, con người có vai trò tích cực trong tiếntrình lịch sử với tư cách là chủ thể sáng tạo Thông qua đó, bản chất conngười cũng vận động biến đổi cho phù hợp Có thể nói rằng, mỗi sự vậnđộng và tiến lên của lịch sử sẽ quy định tương ứng ( mặc dù không trùngkhắp) với sự vận động và biến đổi của bản chất con người
Vì vậy, để phát triển bản chất con người theo hướng tích cực, cần phải làmcho hoàn cảnh ngày càng mang tính người nhiều hơn Hoàn cảnh đó chính làtoàn bộ môi trường tự nhiên và xã hội tác động đến con người theo khuynhhướng phát triển nhằm đạt tới các giá trị có tính mục đích, tự giác, có ýnghĩa định hướng giáo dục Thông qua đó, con người tiếp nhận hoàn cảnhmột cách tích cực và tác động trở lại hoàn cảnh trên nhiều phương diện khácnhau: hoạt động thực tiễn, quan hệ ứng xử, hành vi con người, sự phát triểncủa phẩm chất trí tuệ và năng lực tư duy, các quy luật nhận thức hướng conngười tới hoạt động vật chất Đó là biện chứng của mối quan hệ giữa conngười và hoàn cảnh trong bất kỳ giai đoạn nào của lịch sử xã hội loài người
II Quan Điểm Chủ Nghĩa Mác Về Con Người.
Trang 10Theo chủ nghĩa Mác - Lênin con người là khái niệm chỉ những cá thể ngườinhư một chỉnh thể trong sự thống nhất giữa mặt sinh học và mặt xã hội của
nó Con người là sản phẩm của sự tiến hoá lâu dài từ giới tự nhiên và giớisinh vật Do vậy nhiều quy luật sinh vật học cùng tồn tại và tác động đến conngười Để tồn tại với tư cách là một con người trước hết con người cũng phải
ăn, phải uống Điều đó giải thích vì sao Mác cho rằng co người trước hếtphải ăn, mặc ở rồi mới làm chính trị
Nhưng chỉ dừng lại ở một số thuộc tỉnh sinh học của con người thì không thểgiải thích được bản chất của con người Không chỉ có “con người là tổng hoàcác quan hệ xã hội” mà thực ra quan điểm của Mác là một quan điểm toàndiện
Mác và Anghen nhiều lần khẳng định lại quan điểm của những nhà triết học
đi trước rằng Con người là một bộ phận của giới tự nhiên, là một động vật
xã hội, nhưng khác với họ, Mác, Anghen; xem xét mặt tự nhiên của conngười, như ăn, ngủ, đi lại, yêu thích Không còn hoàn mang tính tự nhiênnhư ở con vật mà đã được xã hội hoá Mác viết: “Bản chất của con ngườikhông phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt Trong tínhhiện thực của nó bản chất của con người là tổng hoà của những mối quan hệ
xã hội” con người là sự kết hợp giữa mặt tự nhiên và mặt xã hội nên Mácnhiều lần đã so sánh con người với con vật, so sánh con người với nhữngcon vật có bản năng gần giống với con người Và để tìm ra sự khác biệt đó.Mác đã chỉ ra sự khác biệt ở nhiều chỗ như chỉ có con người làm ra tư liệusinh hoạt của mình, con người biến đổi tự nhiên theo quy luật của tự nhiên,con người là thước đo của vạn vật, con người sản xuất ra công cụ sản xuất Luận điểm xem con người là sinh vật biết chế tạo ra công cụ sản xuất đượcxem là luận điểm tiêu biểu của chủ nghĩa Mác về con người
Trang 11Luận điểm của Mác coi “Bản chất của con người là tổng hoà các quan hệ xãhội” Mác hoàn toàn không có ý phủ nhận vai trò của các yếu tố và đặc điểmsinh học của con người, ông chỉ đối lập luận điểm coi con người đơn thuầnnhư một phần của giới tự nhiên còn bỏ qua, không nói gì đến mặt xã hội củacon người Khi xác định bản chất của con người trước hết Mác nêu bật cáichung, cái không thể thiếu và có tính chất quyết định làm cho con người trởthành một con người Sau, thì khi nói đến “Sự định hướng hợp lý về mặtsinh học” Lênin cũng chỉ bác bỏ các yếu tố xã hội thường xuyên tác động vàảnh hưởng to lớn đối với bản chất và sự phát triển của con người ChínhLênin cũng đã không tán thành quan điểm cho rằng mọ người đều ngangnhau về mặt sinh học Ông viết “thực hiện một sự bình đẳng về sức lực và tàinăng con người thì đó là một điều ngu xuẩn Nói tới bình đẳng thì đó luônluôn là sự bình đẳng xã hội, bình đẳng về địa vị chỉ không phải là sự bìnhđẳng về thể lực và trí lực của cá nhân”.
Để khẳng định cho tiến trình phát triển lịch sử của xã hội loài người là sựthay thế lẫn nhau của các hình thái kinh tế - xã hội, Mác đã nói tới việc lấy
sự phát triển toàn diện của con người làm thước đo chung cho sự phát triển
xã hội, Mác cho rằng xu hướng chung của tiến trình phát triển lịch sử đượcquy định bởi sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội bao gồm con người
và những công cụ lao động do con người tạo ra, sự phát triển của lực lượngsản xuất xã hội, tự nó đã nói lên trình độ phát triển của xã hội qua việc conngười đã chiếm lĩnh xã hội và sử dụng ngày càng nhiều lực lượng tự nhiênvới tư cách là cơ sở vật chất cho hoạt động sống của chính con người vàquyết định quan hệ giữa người với người trong sản xuất Sản xuất ngày càngphát triển tính chất xã hội hoá ngày cnàg tăng Việc tiến hành sản xuất tậpthể bằng lực lượng của toàn xã hội và sự phát triển mới của nền sản xuất do
nó mang lại sẽ cần đến những con người hoàn toàn mới Những con người
Trang 12có năng lực phát triển toàn diện và đến lượt nó, nền sản xuất sẽ tạo nênnhững con người mới, sẽ làm nên những thành viên trong xã hội có khả năng
sử dụng một cách toàn diện năng lực phát triển của mình theo Mác "pháttriển sản xuất vì sự phồn vinh của xã hội, vì cuộc sống tốt đẹp hơn cho mỗithành viên trong cộng đồng xã hội và phát triển con người toàn diện là mộtquá trình thống nhất để làm tăng thêm nền sản xuất xã hội" để sản xuất ranhững con người phát triển toàn diện hơn nữa, Mác coi sự kết hợ chặt chẽgiữa phát triển sản xuất và phát triển con người là một trong những biệnpháp mạnh mẽ để cải biến xã hội
Con người không chỉ là chủ thể của hoạt động sản xuất vật chất là yếu tốhàng đầu, yếu tố đóng vai trò quyết định trong lực lượng sản xuất của xã hội
mà hơn nữa, con người còn đóng vai trò là chủ thể hoạt động của quá trìnhlịch sử Thông qua hoạt động sản xuất vật chật con người sáng tạo ra lịch sửcủa mình, lịch sử 7của xã hội loài ngoài Từ đó quan niệm đó Mác khẳngđịnh sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội có ý nghĩa là sự phát triểnphong phú bản chất con người, coi như là một mục đích tự thân Bởi vậytheo Mác ý nghĩa lịch sử mục đích cao cả của sự phát triển xã hội là pháttriển con người toàn diện, nâng cao năng lực và phẩm giá con người, giảiphóng con người, loại trừ ra khỏi cuộc sống con người để con người đượcsống với cuộc sống đích thực Và bước quan trọng nhất trên con đường đó làgiải phóng con người về mặt xã hội
Điều đó cho thấy trong quan niệm của Mác thực chất của tiến trình phát triểnlịch sử xã hội loài người là vì con người, vì cuộc sống ngày cnàg tốt đẹp hơncho con người, phát triển con người toàn diện và giải phóng con người, nóitheo Anghen là đưa con người từ vương quốc của tất yếu sang vương quốccủa tự do, con người cuối cùng cũng là người tôn tại của xã hội của chínhmình, đồng thời cũng trở thành người chủ của tự nhiên, người chủ bản thân