Đà Lạt. Và bản đồ tạo nên thành phố… Pascal Bourdeaux – Viện Viễn đông Bác Cổ, thành phố Hồ Chí Minh

Để nhắc đến lịch sử đô thị 120 năm của thành phố Đà Lạt, vốn còn rất nhiều điểm còn chưa được biết đến một cách thấu đáo, Olivier Tessier, Trưởng đại diện của Viện Viễn đông Bác Cổ ÉFEO

1.2 Đà Lạt Và bản đồ

tạo nên thành phố…

Pascal Bourdeaux – Viện Viễn đông Bác Cổ,

thành phố Hồ Chí Minh

Nghiên cứu này được thực hiện trong bối

cảnh chào mừng năm giao lưu Pháp-Việt

2013-2014 Trong khuôn khổ các hoạt

động chào mừng, tuần lễ văn hóa Đà Lạt

(9-15/12/2013) đã được tổ chức và sự kiện mở

màn của tuần lễ văn hóa chính là lễ khai mạc

triển lãm «Đà Lạt Và bản đồ đã tạo nên thành

phố…» diễn ra ngày 9/12/2013 tại phòng

triển lãm Hòa Bình, thành phố Đà Lạt Ngoài

ra, đây cũng là thời điểm kỷ niệm 120 năm

ngày bác sĩ Yersin khám phá ra cao nguyên

Lang Biang với những điều kiện tự nhiên ưu

đãi, nơi sau này hình thành nên thành phố Đà

Lạt ngày nay

Để nhắc đến lịch sử đô thị 120 năm của thành

phố Đà Lạt, vốn còn rất nhiều điểm còn chưa

được biết đến một cách thấu đáo, Olivier

Tessier, Trưởng đại diện của Viện Viễn đông

Bác Cổ ÉFEO tại Việt Nam và tôi - những người tham gia vào xây dựng đề tài nghiên cứu này, chúng tôi đã quyết định lựa chọn góc tiếp cận bằng công cụ bản đồ lịch sử Góc tiếp cận này nhanh chóng thể hiện sự phù hợp

và độc đáo của mình trong việc làm sáng rõ

cả một mảng trong lịch sử của vùng, nhất là những điểm còn đang được tranh luận hiện nay về những thách thức và phương pháp cần áp dụng vào mục đích giữ gìn di sản đô thị Nghiên cứu tài liệu đã được chúng tôi thực hiện ở bốn nước với sự hỗ trợ của nhiều đồng nghiệp, chúng tôi cũng được nhiều cơ quan nhà nước, tư nhân và cá nhân tạo điều kiện để tiếp cận được với các nguồn tài liệu nguyên bản; nhân đây chúng tôi xin phép được gửi lời cảm ơn tới các cơ quan tổ chức

và cá nhân dưới đây:

Chúng tôi đã thực hiện việc phân loại, sắp

xếp và phân tích nguồn tư liệu khổng lồ này

và từ đó hình dung được toàn bộ các dự án

quy hoạch đô thị được thực hiện tiếp nối

nhau trên cao nguyên Lang Biang và thành

phố Đà Lạt trong suốt thế kỷ 20 và thậm chí

cho tới tận hiện nay Chính quyền thành phố

Đà Lạt đã đặt hàng thực hiện một nghiên cứu

đánh giá triển vọng vào cuối năm 2013, đề

án «Điều chỉnh quy hoạch tổng thể thành

phố Đà Lạt đến năm 2030, tầm nhìn 2050» đã

hoàn thành Đề án này đã được trình lên các

cơ quan chính phủ và chính thức được thông

qua vào giữa năm 2014 Nói như vậy để nhấn

mạnh rằng, câu chuyện về lịch sử đô thị

thành phố Đà Lạt mà chúng tôi chia sẻ trong

bài trình bày này sẽ mang đến cho chúng ta

một cái nhìn mới về thành phố - địa điểm tổ

chức khóa học mùa hè lần thứ hai liên tiếp,

đồng thời cũng giúp chúng ta có thêm chất

liệu về chủ đề «phát triển đô thị bền vững»

Trong bài trình bày này, chúng tôi tổng hợp lại các yếu tố quan trọng nhất từ catalogue các tư liệu đã được triển lãm vào tháng 12 vừa qua Nghiên cứu này của chúng tôi được thực hiện trên góc nhìn đa ngành, phương pháp luận và liên ngành qua đó cho thấy các chuyên ngành khác nhau về lịch sử, bản đồ

và quy hoạch đô thị cũng như cách tiếp cận lịch sử và tương lai có thể đối thoại với nhau như thế nào

1.2.1 Dẫn nhập

Việc sắp xếp trật tự của một không gian đô thị

sẽ phản ánh bản chất và sự đa dạng của các mối tương quan về quyền lực, quan hệ xã hội

và vị thế của các quan hệ đó, vốn là các yếu

tố nhào nặn nên một đô thị kể từ khởi nguồn Biểu diễn tất cả các quan hệ đó trong không gian, bản đồ sẽ giúp ta hình dung được những phương thức hình thành nên cấu trúc

xã hội, chính trị và kinh tế của một thời kỳ

Các cơ quan hỗ trợ tư liệu về lịch sử đô thị TP Đà Lạt

Cơ quan tổ chức tại Pháp Cơ quan tổ chức tại Việt Nam

Cục Lưu trữ hải ngoại

Viện Pasteur

Hội Kiến trúc (Cité de l’architecture)

Missions étrangères de Paris

Tu viện Couvent des Oiseaux

Ban lịch sử Bộ Quốc phòng (Service historique de

la défense)

Viện Địa lý quốc gia

Kho ảnh của ÉFEO

Cục Lưu trữ quốc gia (trung tâm lưu trữ số 1 tại

Hà Nội, số 2 tại thành phố Hồ Chí Minh, số 4 tại

Đà Lạt) Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng 

Sở xây dựng TP Đà Lạt

Các cơ quan khác Cơ quan tổ chức tư nhân, cá nhân

Hội nghị quốc tế về kiến trúc hiện đại (Congrès

International de l’architecture moderne - Zurich,

Suisse)

Đại học Rikkyo (Tokyo, Nhật Bản)

Văn phòng kiến trúc Interscène 

Tư liệu cá nhân của kiến trúc sư Veysseyre Hội những người bạn Huế xưa (Nouvelle Association des Amis du Vieux Huê) Eric Jennings (Đại học Toronto, tác giả một cuốn sách về lịch sử Đà Lạt)

Nhà nhiếp ảnh Tam Thái

1 Khung

nhất định Tuy nhiên, mặc dù chính quyền ở

các thời kỳ khác nhau, từ thời kỳ thực dân đến

giai đoạn hiện nay, đã bao lần mong muốn

kiểm soát được việc quy hoạch trên thực tế,

nhưng phải thừa nhận một điều là Đà  Lạt

ngày nay không có một chút gì là kết quả của

một sự phát triển liên tục và có kế hoạch

Tính thường kỳ của lịch sử đô thị tự áp đặt như

là điều hiển nhiên ngay khi ta xem xét toàn bộ

những kế hoạch chỉnh trang kế tiếp nhau từ

năm 1906 đến 1994 Nhìn về quá khứ, những

kế hoạch trên chứng tỏ sự lạc điệu lớn giữa

kế hoạch hóa đô thị được sắp xếp một cách

rất hoàn hảo với việc thực thi quá hỗn độn

và đôi khi lộn xộn, chứng tỏ rằng con người

không cam chịu bị trói buộc vào những loại

hình, hoạt động và không gian được xác định

từ trước nhưng được cho là quá xa so với thực

tiễn thường ngày của họ cũng như quá xa so

với khát vọng cá nhân và/hoặc tập thể

Đà Lạt có đầy đủ những đặc điểm của một

thành phố nghỉ dưỡng: «Tất cả các trạm nghỉ

mát trên cao mới được tạo ra và không một

trạm nào là sự phát triển từ một hạt nhân

nguyên thủy Chúng không có đặc tính phát

triển chậm của các thành phố cũng như

không có những lệ thuộc vốn có của một

trạng thái cũ Vì vậy, không có gì thúc đẩy để

định hướng toàn bộ các công trình xây dựng

ở những nơi này đến sự thể hiện kiến trúc, và

sự hoàn toàn tự do sáng tạo phải được thực

hiện» (Indochine hebdomadaire illustré, 1943)

Hơn nữa, sự phát triển đô thị ở đây được điều

chỉnh theo một nguyên tắc, đó là nguyên tắc

quy hoạch phân khu chức năng, tức là chia

khu và chuyên môn hóa không gian đô thị

tùy theo bản chất sử dụng Việc quy hoạch

đô thị tìm cách hợp lý hóa kế hoạch chỉnh

trang không gian bằng cách dung hòa hai

đặc tính nội tại của hệ thống thuộc địa Thứ

nhất là sự chung sống giữa dân thường và

quân sự, quân đội không thể thiếu để bảo vệ dân và bảo vệ tính bền vững của hệ thống Thứ hai là sự phân cách giữa cư dân người

Âu và người bản địa Theo những hoạch định đầu tiên, đây là nơi nghỉ dưỡng và khu đồn trú cho các đội quân, sau đó thành phố dao động giữa nhiều chức năng (trạm điều dưỡng, trung tâm nghỉ mát trên cao hướng tới du lịch và vui chơi giải trí ngoài trời, trung tâm chính trị) Đầu những năm 1960 đánh dấu sự chuyển tiếp sang đô thị hóa kiểu Việt Nam theo đúng lô-gic chuyển giao các dịch

vụ công của thành phố thuộc địa cho chính quyền mới của đất nước, song cũng là sự Việt Nam hóa các khu dân cư và các khu đất được

sử dụng khác của thành phố Cho đến năm

1975, nếu như thành phố vẫn phát triển chức năng du lịch, giáo dục và tôn giáo của mình, chính là do các vấn đề về an ninh và tiện ích công đã thúc đẩy triển khai những sáng kiến trong thành phố Thành phố cũng khẳng định khuynh hướng khoa học và đào tạo đại học Sau một thập kỷ chìm vào giấc ngủ, sự

ra đời của chính sách đổi mới (1986) đã mở đầu một động thái đô thị mới Từ nay nhiều vấn đề mới được đặt ra liên quan đến định hướng phát triển cho thành phố Năm 1994, một kế hoạch tổng thể đã được phê duyệt ở cấp nhà nước cao nhất nhằm xác định lại địa

lý của thành phố và của vùng cho tới thế kỷ

21 Những điều chỉnh gần đây giúp chúng

ta hình dung được các định hướng tương lai trong quy hoạch thành phố

Nếu bản đồ chắc chắn tạo ra thành phố, đồng thời trong một thời gian vun đắp hình ảnh của một «nước Pháp nhỏ miền nhiệt đới» (Le Brusq, 1999), thì xem xét triển vọng của việc lập bản đồ lịch sử và kết hợp nó với việc lập bản đồ tương lai có thể làm sáng tỏ những lựa chọn được mô tả ngày nay và từ

đó sinh ra sự phát triển của Đà Lạt

1.2.2 «Phát hiện» và các chuyến

khảo sát (1881-1905)

Những chuyến đi đầu tiên

Ý thức được sự thiếu hiểu biết của họ về phần

lớn lãnh thổ đã trở thành một thuộc địa của

Pháp từ năm 1867, chính quyền dân sự và

quân sự Nam Kỳ đã đưa ra một loạt các cuộc

thăm dò và trinh sát tại Tây Nguyên vào đầu

những năm 1880 Chuyến thám hiểm đầu

tiên do bác sĩ Paul Néis và trung úy Albert

Septans thực hiện Họ đã tới cao nguyên Lang

Biang năm 1881, sau khi đã ngược lên đầu

nguồn sông Đồng Nai, nơi Raoul Humann đã

lập một bản đồ chi tiết «Thung lũng sông La

Ngà và Đồng Nai Thượng» vào năm 1889

Yersin không phải là người châu Âu đầu tiên đặt chân lên cao nguyên Lang Biang, nhưng chuyến thám hiểm ông thực hiện từ tháng 2 đến tháng 10/1893 nhằm đánh giá nguồn tài nguyên và xem xét khả năng xây dựng một con đường ở vùng này vẫn có ý nghĩa quyết định đối với thành phố Đà Lạt tương lai bởi vì chuyến đi này có thể coi là tiền đề cho việc khai sinh Đà Lạt Tuy nhiên, cũng nên tương đối hóa việc ông «phát hiện» ra cao nguyên Lang Biang ngày 21/6 vì thực ra trước đó rất lâu nơi đây đã có sự hiện diện của con người (các tộc người Lát, Sre, M’nông Chil Bih)

Cao nguyên Lang Biang năm 1925

Nguồn: Hội những người bạn Huế xưa (Nouvelle Association des Amis du Vieux Huê).

1 Ảnh

Năm 1897, Doumer mong muốn xây dựng

một trạm nghỉ mát trên cao nên đã hỏi ý

kiến Yersin về điều kiện vệ sinh nơi đây, câu

trả lời của ông là cao nguyên Lang Biang đáp

ứng đầy đủ các tiêu chí: «độ cao phù hợp,

diện tích đủ, thời tiết ôn hòa, nguồn nước

có sẵn, giao thông có thể dễ tiếp cận» Cuối

cùng Doumer đã cho xây dựng gần Đăng Kia

(làng của tộc người Lát), còn gọi là Lang Sa

«phố Pháp», một đồn lính nhỏ cùng một đài

quan sát với trạm khí tượng và một trạm thử

nghiệm nông nghiệp

Từ năm 1897 đến năm 1900, nhiều phái đoàn

khảo sát về địa hình, khí tượng và y tế đã được

cử lên cao nguyên, với mục đích là để đánh

giá khả năng tiếp cận và điều kiện vệ sinh của

khu vực này Sau một loạt các chuyến khảo sát này, hiển nhiên là việc lựa chọn Đà Lạt đòi hỏi những nguồn nhân lực và tài chính kếch

xù, dẫn đến nhiều ý kiến gièm pha Một phái đoàn nghiên cứu mới được giao cho Debay, đối thủ của Yersin, thực hiện ở miền Trung (1900), tại Bà Nà Tuy nhiên, dự án vẫn cứ tiếp tục được thực hiện

Các công trình quy hoạch đầu tiên về đường giao thông

Ngay từ năm 1898, công trình làm con đường

bộ rải đá từ Phan Rang lên Đà Lạt đã được khởi công để có thể đi lại bằng ô tô, con đường bộ này được lát đá và rải nhựa trên chiều dài 48

km, kéo dài thêm theo con đường mòn dành

Vùng Đắk Lắk

Nguồn: Lưu trữ của Viện Pasteur, 38341.

2 Bản đồ

cho la và xe thồ Duy chỉ có cầu Balach và

đường đi là cần phải được nâng cấp và mở

rộng Kế hoạch xây dựng tuyến đường xe lửa

cũng được nghiên cứu chạy từ Tháp Chàm và

bỏ qua Nha Trang Nhưng chi phí về tài chính

và thiệt hại về nhân lực của dự án này quá lớn

Số người thiệt mạng vì dự án này lên tới hàng

nghìn người, đến nỗi Hồ Chí Minh đã dẫn ví

dụ về việc xây các con đường Đà Lạt để minh

chứng cho những tội ác ghê gớm mà thực

dân đã phạm phải

1.2.3 Một thành phố đang bước

đầu thành hình (1900-1916)

Năm 1901, Đà Lạt mới chỉ có một nhúm nhà

văn phòng công chính phần lớn vẫn đang

còn xây dựng, một vài lán trại dành cho quân

lính và một khối nhà lớn bằng gỗ được sử

dụng làm khách sạn

Nhưng ngay từ đầu, trạm điều dưỡng Đà Lạt

đã được xem là nơi có hai chức năng quân sự

và dân sự, mục đích này đã dẫn đến việc tổ

chức không gian theo hai chức năng

Kế hoạch Champoudry (1906)

Paul Champoudry, Thị trưởng đầu tiên của

Đà Lạt được bổ nhiệm năm 1900, là người

khởi xướng đồ án đầu tiên về đô thị hóa được

duyệt vào năm 1906, theo đó đồ án xác định

sự tách biệt song hành: một bên là tách biệt

giữa hai cực quân sự (phần Bắc cao nguyên

cho tới đỉnh Lang Biang) và dân sự (phần

Nam cao nguyên) và một bên là tách biệt

giữa các khu vực cư dân người Âu và khu vực

người bản xứ Bản đồ này được thiết kế trên

cơ sở nguyên lý về chia khu nhằm tập hợp

các cơ quan và sở công chính hoạt động một

phần trong năm:

- khu vực trung tâm và phía tây: khu vực hành

chính, nhà thương và khu thương mại;

- phía tây: nhà ga và trường học tiếp nối với khu nhà ở

Trong thực tế, Đà Lạt chưa có nhiều phát triển cho đến đầu những năm 1910 Thời kỳ đó, thành phố chỉ có khoảng chục ngôi nhà nhỏ bằng gỗ và một vài tòa nhà bằng gạch tập trung thành trung tâm hành chính

Bước ngoặt Đại thế chiến

Việc kết hợp hai nhân tố đã kéo Đà Lạt ra khỏi tình trạng đờ đẫn:

- Đại Thế chiến lần thứ nhất bùng nổ khiến cho các kiều dân khó quay trở lại chính quốc và những người này quyết định ở lại Đông Dương;

- Sau nhiều đợt hoãn đi hoãn lại, một vài công trường xây dựng hạ tầng giao thông cũng được hoàn thành (mở rộng con đường nối Phan Thiết – Djiring – Đà Lạt hoàn thành năm 1914; tuyến đường sắt Tháp Chàm-Xóm Gòn được đưa vào khai thác năm 1916)

Nghị định ngày 6/1/1916 đã chính thức hóa việc thành lập cùng lúc thị tứ Đà Lạt và tỉnh Lang Biang Chỉ dụ của triều đình ngày 20/4/1916 đã công nhận quyết định này Trung tâm đô thị Đà Lạt trở thành xứ Pháp nằm bên trong xứ bảo hộ Trung kỳ

1.2.4 Thành phố phát triển (1915-1932)

Nhằm đối phó với sự tăng mạnh số lượng khách du lịch châu Âu thường xuyên đến nơi nghỉ mát này từ khi đại chiến thế giới lần thứ nhất nổ ra, toàn quyền Đông Dương lúc đó là Ernest Roume đã ra lệnh xây biệt thự và một khách sạn lớn, đó là khách sạn Lang Biang Palace (nay là Đà Lạt Palace) được xây trong các năm từ 1916 đến 1922 Về phần mình, Albert Sarraut đã thiết lập Sở Công chính

chuyên tập trung cho việc xây dựng khu nghỉ

dưỡng và những con đường xung quanh

Cũng chính ở thời kỳ này mà hồ Xuân Hương

được đào ngay trung tâm thành phố vào

năm 1919

Đồ án quy hoạch của O’Neill (1919): cân bằng

quy hoạch lãnh thổ nghiêng về phía người dân

Vào năm 1919, Jean O’Neill đề xuất một bản

quy hoạch đô thị được xây dựng theo ba định

hướng chính:

- phần ruộng đất trưng dụng cho khu doanh

trại quân lính chiếm độc quyền toàn bộ

phần diện tích nằm bên bờ hữu ngạn sông

Cam Ly nay bị thu hẹp lại nhiều và được

chia thành hai vùng đẩy lùi lên phía Tây Bắc

và Đông Nam khu đô thị;

- vùng đất tập hợp những khu đất thuộc sở

hữu của Nhà nước được giải phóng, chia lô

“để bán” và “để dành riêng”;

- ở phía hạ lưu con đập của hồ nhân tạo đang xây dựng, có một khoảnh không gian được vạch định cho việc du nhập một “làng người An Nam”

Nếu như hai khuynh hướng lúc đầu của thành phố được chấp nhận thì việc cân bằng lại sự chiếm đóng lãnh thổ nghiêng nhiều về phía người dân Những yêu cầu nhượng đất thuộc

sở hữu Nhà nước, tạm thời hay vĩnh viễn, đã minh họa cho những thay đổi trong việc sử dụng không gian

Tiếp theo sau Chỉ dụ của triều đình ngày 11/10/1920 lập cao nguyên Lang Biang là khu

tự trị nằm bên trong tỉnh được lấy tên từ cao nguyên này, nghị định ngày 31/10 đã chính thức hóa việc thành lập thị tứ Đà Lạt và xác định rõ bản chất tổ chức hành chính của thị

tứ này

Cảnh hồ Đà Lạt (1919)

Nguồn: Hội những người bạn Huế xưa (Nouvelle Association des Amis du Vieux Huê).

2

Ảnh

Đồ án quy hoạch của Hébrard (1923) hay ý

tưởng về một thành phố Đà Lạt « đô thị-thủ đô »

Bản đồ án của Hébrard hướng tới thành lập

một trung tâm chính trị và hành chính quan

trọng bậc nhất kết hợp với các chức năng giải

trí và dưỡng bệnh Theo đó, Hébrard đi tới xác

định ba “thành phố” trong một:

- Một khu người Việt thực thụ Ông ta lên kế

hoạch mở rộng khu này về phía Bắc của

làng mà O’Neill đã xác định trước Hébrard

đề xuất thiết lập khu người Việt thứ hai gần

với trung tâm hành pháp trong trường hợp

trung tâm này ra đời

- Một thành phố dành cho người châu Âu cư

trú gồm ba lô lớn

- Một trung tâm hành chính sẽ sớm tiếp nhận

thủ đô mùa hè của Hội đồng Đông Dương

Tiếp tục theo hướng này, ông này còn dự

kiến xây dựng một “trung tâm hành pháp”

lớn về phía Đông thành phố, được xem như

thủ đô hành chính của Đông Dương

Bản đồ án này hoàn toàn lờ đi vấn đề phát

triển hạ tầng du lịch cũng như các yếu tố

cảnh quan Được duyệt vào năm 1923, dự án

tỏ ra có quá nhiều tham vọng Cuối cùng, chỉ

có một trong ba hạng mục phân lô và con

đường dạo quanh hồ là trở thành hiện thực

Đường xá lên Đà Lạt cũng được cải thiện

Năm 1918, đã có thể đi đường bộ từ Sài Gòn

lên Đà Lạt trong một ngày Năm 1919, con

đường nối Phan Rang – Đà Lạt xe cộ đã có

thể đi lại được từ đầu đến cuối

Công trường xây dựng tuyến đường sắt mất

thời gian hơn rất nhiều: mãi đến năm 1938,

một nhà ga mới được đưa vào sử dụng

Đổ xô về Đà Lạt và những hệ quả đi theo

Đà Lạt cũng là một địa điểm nghỉ ngơi và giải trí Người ta làm mọi thứ để thu hút du khách qua việc xây dựng một không gian

đô thị dễ chịu và thoải mái, vừa đảm bảo các tiêu chí thẩm mĩ và thống nhất về kiến trúc Một trong những nét hấp dẫn du khách đến thành phố này là hoạt động săn bắn thú rừng Ngoài săn bắn ra, Đà Lạt còn giới thiệu nhiều hành trình dã ngoại đi bộ xung quanh thành phố hoặc xe hơi Để đảm bảo đủ chỗ lưu trú cho du khách có tiền, nhiều khách sạn hạng sang đã được xây dựng  (Lang Biang Palace, khách sạn Desanti, Hôtel du Parc, và mấy năm sau, khách sạn Annam và khách sạn Chic Shanghai cũng được xây dựng)

Vào năm 1930, thành phố có khoảng 350 người châu Âu sinh sống cùng với gần

10 000 người Việt Nam, cộng thêm cư dân Sài Gòn khoảng 1 700 người trong đó có nhiều người Sài Gòn đến nghỉ Sự gia tăng dân số này khẳng định vai trò thành phố nghỉ dưỡng của Đà Lạt cũng như xu hướng đẩy dần các công trình quân sự ra khỏi khu vực trung tâm thành phố

1.2.5 Tham vọng trái ngược của một đô thị-thủ đô (1932-1940)

Các đồ án quy hoạch của Pineau

Thập niên 1930 là thời gian của mọi tham vọng Đồ án quy hoạch tổng thể mới với độ chính xác cao của nhà quy hoạch đô thị Pineau

đã đưa Đà Lạt hướng tới một dự án quy hoạch

đô thị thực thụ, hòa nhập với môi trường của

nó Một loạt đồ án-dự đoán và đồ án-kế hoạch được lập và cụ thể hóa theo chủ đề những định hướng mong muốn Pineau nhấn mạnh tới các hạng mục mở rộng hồ nhân tạo, các khu vườn, cũng như chăm chút cho sự đa dạng về kiến trúc để phát triển Đà Lạt thành

một «thành phố-khách sạn», và bảo tồn cảnh

quan cũng như không gian thiên nhiên

Nước, nhân tố tạo nên cấu trúc một đô thị-vườn

Tiếp cận và kiểm soát được nguồn nước là

trọng tâm của quá trình phát triển thành phố,

để đảm bảo đồng thời các vấn đề về vệ sinh,

phúc lợi xã hội, thực nghiệm sinh học-nông

học và đáp ứng được nhu cầu sau này đối

với nước và năng lượng Các hồ biến Đà Lạt

thành một thành phố-vườn Tuy nhiên, đến

tháng 5/1932, một cơn bão gây ra mưa lớn, vỡ

đập và lũ lụt mặc dù đã có biện pháp phòng

ngừa, khiến 17 người chết, đều là người Việt

Nam Thảm kịch này khiến các nhà quy hoạch

phải có biện pháp quản lý và phòng ngừa rủi

ro tốt hơn Việc vỡ đập cũng đẩy nhanh tiến

độ các dự án mở rộng hồ (nạo vét, quy hoạch

bờ bao, thành lập câu lạc bộ du thuyền mang

tên «la Grenouillère» - Đầm Ếch ).

Các chức năng đô thị mới và mở rộng cảnh quan

Năm 1936, thị xã Đà Lạt được tổ chức lại

thành hai khu vực đô thị nội đô và ngoại ô Đà

Lạt nổi lên với nhiều công sở và cơ quan đại

diện cho quyền lực của thực dân Hoàng đế

Bảo Đại thường xuyên lưu tại đây Nhiều tiện

ích công mới phát triển: một bệnh viện lớn

được xây dựng vào năm 1932, nhà ga và khu

vực chợ được quy hoạch lại, trường trung học

được đổi tên thành trường Alexandre Yersin

vào năm 1935, phân viện của Viện Pasteur

cũng được khánh thành vào năm 1936

Nếu từ lâu Đà Lạt đã có một «khu phố An

nam», thì ở thập kỷ này đã bắt đầu có những

bước đầu tiên trong việc gia tăng mật độ cư

trú cũng như xu hướng sinh sống lâu dài

Ngoài các khu nhà ở, thương mại, nhà vườn

trồng rau thuộc về người Việt, một thành phố

bản xứ nữa được bố trí ở khu vực phía Tây,

gần ga xe lửa sau này

Đà Lạt trước hết vẫn là một thành phố nghỉ mát Du lịch, những thú ăn chơi của xã hội thượng lưu, ẩm thực sánh vai tự nhiên cùng thể thao, phục hồi thể lực và hé mở đời sống văn hóa địa phương Một mặt, người ta tìm thấy ở đây thực phẩm của «Pháp» vốn có thể thiếu trầm trọng ở những nơi khác Mặt khác, điều kiện thuận lợi cho hoạt động thể thao đã khiến nơi đây thành trung tâm thể thao quan trọng của thuộc địa (sân quần vợt, đường đua xe đạp, đường đua ngựa, câu lạc

bộ đua thuyền, sân golf 18 lỗ, sân bóng đá)

Không gian xanh bao quanh Đà Lạt tăng thêm sức thuyết phục về sự quyến rũ của nó Một trong những hướng phát triển là nhằm xây dựng một «thành phố-cảnh quan» hòa nhập vào cao nguyên Lang Biang, tức là một thành phố trong rừng Điều này đòi hỏi phải thực hiện giải phóng mặt bằng theo hình nón để bảo vệ tầm nhìn toàn cảnh quan đặc biệt của miền núi Bên trong thành phố, các khu vườn và không gian được mở rộng để bảo vệ được di sản thiên nhiên này

1.2.6 Kết quả triển khai và những điều xảy ra ngoài kế hoạch quy hoạch dưới thời thuộc địa (1941-1955)

Đồ án quy hoạch của Lagisquet và việc kéo dài khu vực đô thị nội đô

Đầu những năm 1940 là một thời kỳ mới có nhiều thay đổi của thành phố Chính quyền thực dân bắt tay vào các dự án mới làm đẹp

và mở rộng thành phố, là một phần của kế hoạch rộng lớn hơn về chỉnh trang và quy hoạch đô thị trên toàn cõi Đông Dương thuộc Pháp Một ban quy hoạch đô thị và kiến trúc trung ương đã được lập vào tháng 12/1940 để thực hiện ý tưởng này, đồng thời một cao ủy về quy hoạch, làm đẹp và mở

rộng các thành phố đã bắt đầu nhiệm vụ của

mình năm 1941

Đồ án Lagisquet năm 1943 là đề xuất cải

thiện cơ cấu cuối cùng tái hiện thực những

kế hoạch tiếp theo nhằm nhấn mạnh đến

một số phương diện phát triển và làm đẹp

thành phố Đà Lạt vốn được cho là một «nước

Pháp nhỏ miền nhiệt đới» vì thế cần phải gìn

giữ những lợi thế thẩm mỹ và cảnh quan

Song dự án cũng đã phải đối mặt với những

thách thức về dân số

Chính sách kế hoạch hóa tập trung đặc biệt

chú ý đến nông nghiệp và quân đội Decoux

đặc biệt nhấn mạnh đến việc xây dựng hạ

tầng cho giáo dục và thể thao dành cho

thanh niên cũng như đưa ra một chính sách

mới về nhà ở xã hội ở khu vực ngoại ô

Ảo tưởng về một thành phố thủ đô với một vài

công trình xây dựng nổi tiếng

Đà Lạt trở thành thủ đô cố định dưới thời

Decoux Khi Hội nghị Đà Lạt được tổ chức

năm 1946, nó đã trở thành một thủ đô Liên

bang Đông Dương phi thực tế Sau đó, vào

năm 1949, khi trở về Việt Nam, Bảo Đại đóng

đô làm việc tại Đà Lạt đã làm rạng rỡ thêm

cho xứ sở này Cho đến năm 1955, ông đã

lấy Đà Lạt làm thủ đô không chính thức

để lãnh đạo Quốc gia Việt Nam và lãnh thổ

vùng Cao nguyên Nam phần, «hoàng triều

cương thổ» trực tiếp thuộc quyền của mình

Thành phố có thể tự hào về nhiều công trình

xây dựng uy tín tượng trưng cho quyền lực,

đứng đầu trong số đó là dinh Toàn quyền

cũ (được xây dựng từ năm 1933 đến năm

1937), nơi Decoux đã làm việc trong thời

gian nửa năm, hay biệt thự thứ hai của cựu

Hoàng đế An Nam được khởi công năm 1938

Tháng 11/1950, Trần Đình Quế trở thành thị

trưởng người Việt đầu tiên của thành phố

Đà Lạt đón nhận những cơ sở quân sự mới

(Trường thiếu sinh quân, Trường võ bị được thành lập năm 1950) và các cơ quan hành chính tỉnh và quốc gia Những năm 1950 đánh dấu việc thành phố thuộc địa trở thành thị xã Việt Nam, song song với việc chuyển giao quyền lực

Làm đẹp đô thị và bảo tồn cảnh quan

Từ 4500 người vào năm 1935, dân số thành phố đã tăng ba lần vào năm 1942 và tăng lên đến 25 500 người vào năm 1944 Sau đó, trong giai đoạn 1946-1953, khoảng hơn chục làng được hình thành và phát triển lên thành phường, thường là của những người dân di

cư cùng quê

Phong cách kiến trúc theo chủ nghĩa chiết trung được phản ánh trong nhiều công trình tôn giáo bắt đầu vào những năm 1930 và tiếp tục trong những năm 1950 Ngoài rất nhiều địa điểm theo Thiên chúa giáo, thành phố còn có nhiều đền thờ, lăng mộ lớn thờ Nguyễn Hữu Hào và nhiều chùa Tổng cộng

có hơn 40 chùa, 29 nhà thờ nhỏ và nhà thờ,

15 dòng Công giáo

Do ít có dự án xây dựng được thực hiện nên thành phố vẫn giữ được tầm nhìn cảnh quan Các khu vườn và khu vực trồng hoa làm tăng thêm sự hài hòa giữa phần xây dựng và các không gian thiên nhiên của thành phố Đây chắc chắn là thời kỳ hoàng kim trong quy hoạch kiến trúc và cảnh quan của Đà Lạt Thành phố được phát triển theo nhiều phong cách đa dạng Năm 1942, toàn thành phố có 730 biệt thự và chừng ấy vườn Các tòa nhà công chính được xây dựng chủ yếu theo phong cách hiện đại Các tòa nhà mới xây dựng trong thời gian này chủ yếu theo phong cách chức năng Di sản kiến trúc của thành phố đã trở thành biểu tượng và mang đến cho thành phố độ chín về thẩm mỹ