Cùng với quá trình phát triển đấtnước, trong những thập niên gần đây, khu vực doanh nghiệp này đã và đang làmục tiêu trọng tâm của các chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế của nước ta..
Trang 1TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LẬP PHÁP
Chuyên đề nghiên cứu:
CÁC BIỆN PHÁP HỖ TRỢ DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA – THỰC TRẠNG VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN
(Tài liệu phục vụ Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XIV)
Hà Nội, tháng 10/2016
ỦY BAN THƯỜNG VỤ QUỐC HỘI
VIỆN NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP
Trang 2MỤC LỤC
Lời mở đầu 2
I Quy định của pháp luật về các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa 3
II Thực tiễn thi hành các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa 4
1 Kết quả đạt được 4
2 Hạn chế, bất cập 11
III Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng các biện pháp, nguồn lực hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa 14
1 Xây dựng các chính sách hỗ trợ DNNVV tiếp cận được với nguồn vốn vay 14
2 Tăng cường sự hỗ trợ pháp lý đối với các DNNVV 15
3 Xây dựng hệ thống các cơ quan trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa đồng bộ 15
4 Cải cách thủ tục hành chính, thủ tục đăng ký kinh doanh tạo điều kiện cho DNNVV gia nhập thị trường 16
5 Hỗ trợ DNNVV tiếp cận thị trường công nghệ và thị trường lao động 16 6 Hỗ trợ tiếp cận mặt bằng sản xuất kinh doanh 16
7 Hỗ trợ DNNVV tiếp cận thị trường 17
8 Tạo mối liên hệ giữa các doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp trong nước và nước ngoài, giữa các doanh nghiệp nhỏ và vừa với nhau 17
Tài liệu tham khảo 19
Trang 3Lời mở đầu
Trên thế giới, Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) tồn tại và phát triểnnhư một thành phần tất yếu của nền kinh tế thị trường Ở nước ta, DNNVVđóng vai trò hết sức quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, đẩymạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Cùng với quá trình phát triển đấtnước, trong những thập niên gần đây, khu vực doanh nghiệp này đã và đang làmục tiêu trọng tâm của các chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế của nước ta
Sau 9 năm triển khai thực hiện Nghị định số 90/2001/NĐ-CP ngày23/11/2001 của Chính phủ về trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa ngày30/6/2009, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 56/2009/NĐ-CP về trợ giúpphát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa (thay thế Nghị định số 90/2001/NĐ-CP)
Để triển khai thực hiện Nghị định số 56/2009/NĐ-CP, ngày 05/5/2010, Chínhphủ đã ban hành Nghị quyết số 22/NQ-CP, trong đó quy định 6 biện pháp lớn
hỗ trợ các DNNVV, nhằm tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triểncủa khu vực doanh nghiệp này Tuy nhiên, sau hơn 5 năm triển khai thực hiện,một số chính sách, chương trình hỗ trợ chưa khả thi và bộc lộ những hạn chế,bất cập, không còn phù hợp với điều kiện nước ta hiện nay
Để có thêm thông tin tham khảo về dự án Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ
và vừa, phục vụ các vị Đại biểu Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XIV,
Viện Nghiên cứu lập pháp xin gửi tới Chuyên đề “Các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa – Thực trạng và kiến nghị hoàn thiện”
Trang 4I Quy định của pháp luật về các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa
Hiện nay, ở nước ta chưa có luật hỗ trợ DNNVV Tuy nhiên, từ năm
2001, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 90/2001/NĐ-CP ngày 23/11/2001của Chính phủ về trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa1 Ngày 30/6/2009,Chính phủ đã ban hành Nghị định số 56/2009/NĐ-CP về trợ giúp phát triểndoanh nghiệp nhỏ và vừa2 (thay thế Nghị định số 90/2001/NĐ-CP) Nghị địnhnêu rõ: nhà nước tiến hành trợ giúp tài chính; mặt bằng sản xuất; đổi mới, nângcao năng lực công nghệ, trình độ kỹ thuật; xúc tiến mở rộng thị trường; tạo điềukiện cho doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia kế hoạch mua sắm, cung ứng dịch
vụ công; cung cấp về thông tin, dịch vụ tư vấn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.Đồng thời giúp đào tạo nguồn nhân lực, chủ yếu tập trung vào quản trị doanhnghiệp; cung cấp các dịch vụ hỗ trợ kinh doanh và các nguồn lực cần thiết nhằmgiúp các doanh nghiệp hiện thực hóa, thương mại hóa các ý tưởng kinh doanh vàcông nghệ Nghị định cũng quy định rõ: Bộ Kế hoạch và Đầu tư là cơ quan giúpChính phủ thống nhất, thực hiện chức năng quản lý nhà nước Bộ Kế hoạch vàĐầu tư thành lập Trung tâm xúc tiến phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa để triểnkhai thực hiện một số chính sách, chương trình trợ giúp, là đầu mối tư vấn vàthực hiện thí điểm mô hình trợ giúp kỹ thuật UBND các tỉnh, thành phố trựcthuộc trung ương có trách nhiệm trợ giúp các doanh nghiệp nhỏ và vừa pháttriển trên địa bàn Cụ thể là: Định hướng công tác phát triển doanh nghiệp nhỏ
và vừa; tổ chức đối thoại nhằm trao đổi thông tin, giúp doanh nghiệp tháo gỡvướng mắc, khó khăn trong hoạt động kinh doanh…
Ngày 05/5/2010, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 22/NQ-CP về việctriển khai thực hiện Nghị định số 56/2009/NĐ-CP về trợ giúp phát triển doanhnghiệp nhỏ và vừa3, trong đó quy định 6 biện pháp lớn hỗ trợ các DNNVV,
1 Nghị định số 90/2001/NĐ-CP ngày 23/11/2001 của Chính phủ về trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa
2 Nghị định số 56/2009/NĐ-CP 30/6/2009 về trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa (thay thế Nghị định số 90/2001/NĐ-CP)
3 Nghị quyết 22/NQ-CP ngày 25/10/2010 về việc triển khai Nghị định 56/2009/NĐ-CP về trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Trang 5(3) Tháo gỡ khó khăn về mặt bằng sản xuất cho DNNVV;
(4) Hỗ trợ nâng cao năng lực cạnh tranh cho các DNNVV;
(5) Đẩy mạnh thực hiện một số giải pháp cải cách thủ tục hành chính tạothuận lợi cho DNNVV;
(6) Xây dựng và củng cố hệ thống trợ giúp phát triển DNNVV
Trong số 6 biện pháp lớn nêu trên, cần đặc biệt chú ý 3 biện pháp như:tăng cường khả năng tiếp cận nguồn vốn tín dụng và huy động các nguồn lực hỗtrợ tài chính cho DNNVV; hỗ trợ tháo gỡ khó khăn về mặt bằng sản xuất choDNNVV; hỗ trợ nâng cao năng lực cạnh tranh cho khu vực doanh nghiệp này
II Thực tiễn thi hành các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ
và vừa
1 Kết quả đạt được
1.1 Về hỗ trợ tài chính, tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa
a) Hỗ trợ DNNVV tiếp cận nguồn vốn qua hệ thống các ngân hàng thương mại
Các DNNVV ở Việt Nam gặp nhiều khó khăn trong hoạt động sản xuất,kinh doanh, trong đó, khó khăn lớn nhất vẫn là việc tiếp cận nguồn vốn vayngân hàng Do đó, để thực hiện hỗ trợ cho khu vực DN này, Ngân hàng Nhànước (sau đây gọi tắt là NHNN) đã thực hiện các biện pháp điều chỉnh chínhsách tiền tệ để kiểm soát hoạt động tín dụng của các tổ chức tín dụng theo hướngtập trung phục vụ hỗ trợ cho DNNVV các nhu cầu tiếp cận vốn các lĩnh vực sảnxuất, xuất khẩu, nông nghiệp, nông thôn Tính đến tháng 9/2015, tỷ trọng dư nợ
Trang 6khu vực DNNVV ở mức 987.808 tỷ đồng trên tổng số dư nợ 3,9 triệu tỷ đồng,chiếm 27% tổng dư nợ của toàn bộ hệ thống tổ chức tín dụng đối với nền kinh
tế Tốc độ tăng trưởng khu vực DNNVV đạt mức 2,2% so với năm 2014 với gần90% vay bằng nội tệ4
Đồng thời, NHNN đã điều hành chính sách lãi suất theo hướng giảm dầnlãi suất cho vay, phù hợp với diễn biến kinh tế vĩ mô và tiền tệ góp phần tháo gỡkhó khăn cho nền kinh tế, hỗ trợ tăng trưởng kinh tế ở mức hợp lý nhưng vẫnđảm bảo kiểm soát được lạm phát, ổn định thị trường tiền tệ, như: từ tháng3/2012 đến nay, NHNN đã điều chỉnh giảm các mức lãi suất điều hành củaNHNN với 9 lần điều chỉnh, tổng mức giảm khoảng 8,5%/năm5; quy định lãisuất tối đa đối với tiền gửi bằng VND, đồng thời điều chỉnh giảm mạnh trần lãisuất này từ mức 14%/năm xuống còn 5,5%/năm làm cơ sở để các TCTD giảmlãi suất cho vay; quy định lãi suất cho vay ngắn hạn tối đa bằng VND đối vớimột số lĩnh vực ưu tiên, trong đó có nông nghiệp - nông thôn, xuất khẩu vàDNNVV với mức lãi suất thấp hơn 1-2%/năm so với các lĩnh vực sản xuất kinhdoanh khác, qua đó góp phần tháo gỡ khó khăn về chi phí vay vốn của DNNVV
Nhờ triển khai đồng bộ các biện pháp điều chỉnh lãi suất nêu trên, mặtbằng lãi suất cho vay trên thị trường hiện nay đã giảm mạnh và duy trì ở mứchợp lý đối với DNNVV, hiện nay lãi suất cho vay thấp hơn mức áp dụng đối vớicác lĩnh vực sản suất thông thường:
- Lãi suất cho vay ngắn hạn bằng VND đối với DNNVV có tình hình tàichính minh bạch, lành mạnh ở mức 6-7%/năm - thấp hơn mức 7-9%/năm ápdụng đối với các lĩnh vực sản xuất kinh doanh thông thường;
- Lãi suất cho vay trung hạn, dài hạn đối với DNNVV ở mức 9-10%/năm
- thấp hơn mức 9,3-11%/năm áp dụng đối với các lĩnh vực sản xuất kinh doanhthông thường;
4 Bộ Kế hoạch và đầu tư, Báo cáo tổng kết thi hành Nghị định số 56/2009/NĐ-CP của Chính phủ về trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa
5 Lãi suất tái cấp vốn giảm từ 15%/năm xuống 6,5%/năm, lãi suất tái chiết khấu giảm từ 13%/năm xuống 4,5%/năm, lãi suất cho vay qua đêm trong thanh toán điện tử liên ngân hàng giảm từ 16%/năm xuống 7,5%/năm.
Trang 7- Lãi suất của các khoản vay cũ cũng được các TCTD tích cực giảm Như vậy, mặt bằng lãi suất cho vay đã giảm và chỉ bằng khoảng 40% nửacuối năm 2011, thấp hơn mức lãi suất của giai đoạn 2005 – 2006; đây là yếu tốtích cực để giúp cho hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp mở rộng,phát triển6.
b) Bảo lãnh tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa vay vốn
Căn cứ vào Nghị định số 56/2009/NĐ-CP ngày 30/6/2009 của Chính phủ
về trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, Thủ tướng Chính phủ đã banhành Quyết định số 58/2013/QĐ-TTg ngày 15/10/2013 về Quy chế thành lập, tổchức và hoạt động của Quỹ Bảo lãnh tín dụng doanh nghiệp nhỏ và vừa, Bộ Tàichính đã ban hành Thông tư số 147/2014/TT-BTC ngày 08/10/2014 hướng dẫnmột số điều của Quyết định số 58/2013/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ
Nhằm thực hiện bảo lãnh cho DNNVV vay vốn tín dụng, Bộ Tài chính đãthông qua hệ thống Ngân hàng Phát triển Việt Nam và các Quỹ bảo lãnh tíndụng của địa phương triển khai thực hiện bảo lãnh tín dụng cho các DNNVV vàbiện pháp hỗ trợ này đã đạt được các kết quả nhất định Việc ra đời và hoạt độngcủa Quỹ bảo lãnh tín dụng này đã tạo điều kiện thuận lợi cho DNNVV trongviệc tiếp cận nguồn vốn vay của các tổ chức tín dụng; giúp doanh nghiệp có vốn
để duy trì, mở rộng, phát triển hoạt động sản xuất kinh doanh, góp phần pháttriển kinh tế - xã hội địa phương
c) Thành lập Quỹ Phát triển DNNVV
Để hỗ trợ tài chính cho khu vực doanh nghiệp này, hầu hết các quốc giatrên thế giới đều có Quỹ Phát triển DNNVV Đây là một nguồn vốn quan trọnggiúp các DN khởi nghiệp Quỹ Phát triển DNNVV đã được Thủ tướng Chínhphủ phê duyệt theo Quyết định số 601/QĐ-TTg ngày 17/4/2013 Đây là mộtbước tiến quan trọng của Chính phủ trong việc tạo thêm kênh hỗ trợ tài chínhcho các DNNVV Quỹ có tổng vốn điều lệ là 2.000 tỷ đồng từ ngân sách nhà
6 Bộ Kế hoạch và đầu tư, Báo cáo tổng kết Nghị định số 56/2009/NĐ-CP của Chính phủ về trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa
Trang 8nước và các nguồn vốn huy động từ các khoản đóng góp của các tổ chức, cánhân trong và nước ngoài Quỹ tập trung hỗ trợ cho các DNNVV có dự án,phương án sản xuất-kinh doanh khả thi thuộc lĩnh vực ưu tiên, khuyến khích củaNhà nước, phù hợp với mục đích của Quỹ nhằm nâng cao khả năng cạnh tranhcủa DNNVV, góp phần tăng thu nhập, việc làm cho người lao động Quỹ pháttriển DNNVV chính thức đi vào hoạt động kể từ tháng 4/2016.
Ngoài ra, để hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua khó khăn trong thời gian vừaqua, Chính phủ đã kịp thời có nhiều biện pháp hỗ trợ về lãi suất, miễn, giảm,giãn nộp thuế thu nhập doanh nghiệp, nhằm tháo gỡ khó khăn, tạo điều kiệnthuận lợi hơn cho các doanh nghiệp đặc biệt DNNVV phát triển sản xuất-kinhdoanh Những biện pháp hỗ trợ về thuế đã từng bước có những tác động đáng
kể, đặc biệt việc áp dụng mức thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp 20% từngày 01/7/2013 (sớm hơn 06 tháng so với lộ trình thực hiện Luật sửa đổi, bổsung một số điều của Luật thuế thu nhập doanh nghiệp) đối với các DNNVV
1.2 Về hỗ trợ tháo gỡ khó khăn về mặt bằng sản xuất-kinh doanh
Trong thời gian qua, nhằm hỗ trợ cho các DNNVV tiếp cận mặt bằng sảnxuất-kinh doanh được thuận lợi hơn, Nhà nước đã từng bước hoàn thiện cácchính sách, pháp luật liên quan đến đất đai Cụ thể:
Quốc hội đã thông qua Luật đất đai (sửa đổi) năm 2013, tạo điều kiệnthuận lợi cho khu vực doanh nghiệp này tiếp cận đất sạch cho sản xuất, kinhdoanh Trong đó có 11 Điều quy định nhằm tạo kiện cho doanh nghiệp tiếp cậnđất sạch thông qua đấu giá quyền sử dụng đất Việc tiếp cận đất đai đối vớidoanh nghiệp cũng trở nên minh bạch hơn từ việc sửa đổi Luật Đất đai
Để tạo quỹ đất cho các DNNVV thuê, Bộ Tài Nguyên và Môi trường chủtrì, phối hợp với các Bộ, ngành thống kê và thu hồi đất hoang hóa, sử dụngkhông đúng mục theo Chỉ thị số 31/2007/CT-TTg ngày 14/12/2007 của Thủtướng Chính phủ về việc kiểm kê quỹ đất đang sử dụng của các tổ chức đượcNhà nước giao đất, cho thuê đất, trong đó có kiểm kê các doanh nghiệp thuộc
Trang 9đối tượng tổ chức kinh tế đang quản lý, sử dụng mà được Nhà nước giao hoặccho thuê đất.
1.3 Về hỗ trợ nâng cao năng lực cạnh tranh cho DNNVV
a) Hỗ trợ DNNVV đổi mới, nâng cao năng lực công nghệ, trình độ kỹ thuật:
Những năm qua, Nhà nước đã từng bước hoàn thiện pháp luật liên quanđến khoa học và công nghệ như: Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, Luật Chuyểngiao công nghệ năm 2006, Luật công nghệ cao năm 2008, đặc biệt Luật Khoahọc và công nghệ (sửa đổi) năm 2013, đã bổ sung những quy định mới, tạo hànhlàng pháp lý thuận lợi cho doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế, trong đó
có DNNVV có thể huy động các nguồn vốn đầu tư của Nhà nước, nhằm đổimới, nâng cao năng lực công nghệ, trình độ kỹ thuật Cụ thể:
- Chương trình hỗ trợ phát triển tài sản trí tuệ cho doanh nghiệp:
Chương trình này triển khai đã có những tác động tích cực, tạo ra giá trịgia tăng và hiệu quả kinh tế - xã hội, như: nâng cao nhận thức của doanh nghiệp
về sở hữu trí tuệ và thúc đẩy hoạt động sáng tạo trong khoa học, công nghệ và
sở hữu trí tuệ Chương trình đã thu hút hút được sự tham gia tích cực của các địaphương, huy động sự tham gia đông đảo các nhà sản xuất, kinh doanh, đặc biệt
là trong lĩnh vực nông sản; đưa kết quả nghiên cứu sáng chế vào thực tiễn đờisống, phục vụ lợi ích dân sinh Chương trình đã góp phần đưa hoạt động sở hữutrí tuệ tới nhiều địa phương, xã hội hóa công tác đầu tư cho hoạt động bảo hộ vàphát triển tài sản trí tuệ Với sự hỗ trợ của chương trình, đã có nhiều đặc sản nổitiếng của nhiều địa phương trong cả nước đã và đang được hỗ trợ thiết lập, quản
lý và phát triển tài sản trí tuệ cho các DNNVV
- Chương trình quốc gia nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, hàng hóa của doanh nghiệp Việt Nam đến năm 2020:
Chương trình này gồm các dự án: hỗ trợ DNNVV tại các địa phươngnhằm nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, hàng hóa của doanh nghiệp
Trang 10Hiện nay, Bộ Khoa học và Công nghệ đang triển khai 02 dự án đã được Thủtướng Chính phủ phê duyệt gồm Dự án “xây dựng và áp dụng tiêu chuẩn, quychuẩn kỹ thuật” và Dự án “thúc đẩy hoạt động năng suất và chất lượng”.Chương trình đã hỗ trợ được hàng trăm doanh nghiệp mỗi năm, góp phần nângcao năng suất, áp dụng các hệ thống quản lý, tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm,hàng hóa của khu vực doanh nghiệp này.
b) Hỗ trợ phát triển nguồn nhân lực cho DNNVV:
- Về trợ giúp đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực cho DNNVV:
Thực hiện Nghị quyết số 22/NQ-CP về việc triển khai Nghị định số56/2009/NĐ-CP về trợ giúp DNNVV, Nhà nước đã dành một khoản ngân sách
hỗ trợ hoạt động đào tạo, bồi dưỡng nhân lực cho DNNVV Giai đoạn
2011-2014, ngân sách nhà nước đã dành khoảng gần 160 tỷ đồng để hỗ trợ cho hoạtđộng này Bên cạnh nguồn kinh phí hỗ trợ của Nhà nước và đóng góp của họcviên, các tổ chức hiệp hội và một số Bộ (Kế hoạch và Đầu tư, Công thương) đãchủ động huy động được các nguồn tài trợ của các tổ chức quốc tế để tổ chứccác khóa đào tạo, góp phần giảm học phí cho các học viên7
- Hỗ trợ đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực theo Chương trình khuyến công quốc gia:
Hoạt động đào tạo nghề, truyền nghề và phát triển nghề, nâng cao nănglực quản lý kinh doanh cho các cơ sở công nghiệp nông thôn cũng được chútrọng Tổng kinh phí khuyến công quốc gia năm 2012 là 80 tỷ đồng và kinh phíkhuyến công địa phương năm 2012 là 135 tỷ đồng8
- Đào tạo, bồi dưỡng nâng cao kiến thức pháp luật cho DNNV:
Để tăng cường hoạt động hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nói chung,Chính phủ đã ban hành Nghị định số 66/2008/NĐ-CP ngày 28 tháng 5 năm 2008của Chính phủ về hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp Thủ tướng Chính phủ đã ban
7 Bộ Kế hoạch và đầu tư, Báo cáo tổng kết Nghị định số 56/2009/NĐ-CP của Chính phủ về trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa.
8 Bộ Kế hoạch và đầu tư, Báo cáo tổng kết Nghị định số 56/2009/NĐ-CP của Chính phủ về trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa.