tiểu luận: Một số vấn đề cơ bản về giải quyết vụ việc dân sự theo thủ tục rút gọn trong tố tụng dân sự

Bộ luật tố tụng dân sự được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 25 tháng 11 năm 2015, có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 7 năm 2016 đã dành hai chương quy định v

Đề 11: Một số vấn đề cơ bản về giải quyết vụ việc dân sự theo thủ tục rút gọn trong tố tụng dân sự

A.MỞ ĐẦU

Trong những năm qua, công cuộc đổi mới đất nước theo hướng đa phương hoá, đa dạng hoá, thực hiện phát triển nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa đã và đang có những bước tiến vượt bậc Đời sống Nhân dân ngày được nâng cao, các quan hệ kinh tế – quốc tế phát triển mạnh mẽ, giao lưu kinh

tế, dân sự, thương mại… ngày một gia tăng Theo quy luật chung, quan hệ xã hội nhiều sẽ dẫn đến các tranh chấp cũng nhiều Hàng năm, ngành Toà án nhân dân

đã thụ lý giải quyết một khối lượng rất lớn các vụ án tranh chấp liên quan đến dân sự, kinh tế, thương mại… Điều này đã tạo ra một áp lực lớn về công việc cho ngành

Nhận thức được thực trạng này, thể chế hóa đường lối chỉ đạo của Đảng

và Nhà nước tại Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02-6-2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và Hiến pháp năm 2013 Bộ luật tố tụng dân sự được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 25 tháng 11 năm 2015, có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 7 năm 2016 đã

dành hai chương quy định về thủ tục rút gọn để giải quyết một số loại vụ án khi

đáp ứng các điều kiện nhất định Đây là một chế định hoàn toàn mới Để tìm hiểu sâu hơn về thủ tục này, trong bài tiểu luận này em xin được chọn đề tài “ Một số vấn đề cơ bản về giải quyết vụ việc dân sự theo thủ tục rút gọn trong tố tụng dân sự”

B.NỘI DUNG

I LÝ LUẬN CHUNG VỀ GIẢI QUYẾT VỤ VIỆC DÂN SỰ THEO THỦ TỤC RÚT GỌN

1 Khái niệm thủ tục rút gọn trong tố tụng dân sự

Bộ luật tố tụng dân sự 2015, quy định việc giải quyết các vụ án dân sự với trình tự đơn giản so với thủ tục giải quyết các vụ án dân sự theo thủ tục thông thường nhằm giải quyết các vụ án nhanh chóng nhưng vẫn đảm bảo đúng pháp luật Tuy nhiên để giải quyết các vụ án dân sự theo thủ tục rút gọn đòi hỏi vụ án phải đáp ứng các điều kiện và phạm vi áp dụng mà BLTTDS quy định như: tranh chấp đơn giản, giá trị tài sản nhỏ, nội dung tranh chấp cụ thể và bang chứng rõ ràng…

Khoản 1 Điều 316 BLTTDS 2015 quy định thủ tục rút gọn là thủ tục được áp dụng để giải quyết vụ án dân sự có đủ điều kiện theo quy định của Bộ luật tố tụng dân sự với trình tự đơn giản so với thủ túc giải quyết các vụ án dân

sự thông thường nhằm giải quyết vụ án nhanh chóng nhưng vẫn bảo đảm đúng pháp luật

Xét về bản chất thì thủ tục rút gọn là một dạng của thủ tục đặc biệt Đó là

sự giản lược, đơn giản hóa một số khâu trung gian không cần thiết trong quá trình giải quyết vụ án nhằm xử lí nhanh chóng, kịp thời các vụ án nhưng vẫn đảm bảo tính chính xác

Từ đây ta có thể đưa ra khái niệm : Giải quyết vụ án dân sự theo thủ tục rút gọn là việc Tòa án giải quyết các tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động theo trình tự đơn giản so với thủ tục giải quyết các vụ án dân sự thông thường, khi các vụ án đó đáp ứng được các điều

kiện quy định trong BLTTDS năm 2015, nhằm giải quyết vụ án nhanh chóng nhưng vẫn đảm bảo đúng pháp luật.

2 Đặc điểm

Thủ tục tố tụng dân sự rút gọn là một thủ tục tố tụng đặc biệt do đó so với thủ tục tố tụng thống thường, thủ tục tố tụng dân sự rút gọn cũng mang một số đặc điểm đặc trưng riêng như sau:

Thứ nhất, Thủ tục TTDS rút gọn chỉ áp dụng giải quyết những tranh chấp có chứng cứ rõ ràng, nội dung tranh chấp đơn giản, tài sản tranh chấp có giá trị không lớn…

Thứ hai, Thủ tục tố tụng dân sự rút gọn được giản lược một số thủ tục tố tụng so với thủ tục tố tụng dân sự thông thường

Thứ ba, Thời gian giải quyết vụ án theo thủ tục tố tụng dân sự sẽ được rút ngắn hơn so với thời gian giải quyết theo thủ tục tố tụng thông thường: Thời hạn giải quyết theo thủ tục rút gọn không quá 1 tháng (so với thủ tục thông thường 4 tháng)

Thứ tư, Thủ tục tố tụng dân sự rút gọn chỉ do một Thẩm phán tiến hành giải quyết

Thứ năm, Áp dụng thủ tục rút gọn không phải tuần thủ tất các nguyên tắc cơ bản được quy định trong Luật tố tụng dân sự

Thứ sáu, Giải quyết vụ án theo thủ tục tố tụng dân sự rút gọn sẽ giảm thiểu chi phí cho Nhà nước và đương sự

3 Điều kiện áp dụng

Để có thể áp dụng thủ tục tố tụng rút gọn thì phải tuân theo các điệu kiện cần và đủ mà BLTTDS quy định Điều 317 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 về điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn đã xác định phạm vi loại việc có thể áp dụng thủ tục rút gọn

a) Vụ án có tình tiết đơn giản, quan hệ pháp luật rõ ràng, đương sự đã thừa nhận nghĩa vụ; tài liệu, chứng cứ đầy đủ, bảo đảm đủ căn cứ để giải quyết vụ án và Tòa án không phải thu thập tài liệu, chứng cứ.

Ta có thể hiểu rằng vụ án dân sự được coi là có tình tiết đơn giản, quan hệ pháp luật rõ ràng là vụ án đã xác định rõ về quan hệ tranh chấp, về giá trị tranh chấp và về tư cách tham gia tố tụng của các bên tranh chấp Còn đương sự đã thừa nhận nghĩa vụ được hiểu là bên có nghĩa vụ đã thừa nhận nghĩa vụ chuyển giao vật, chuyển giao quyền, trả tiền … cho bên có quyền trong vụ án tranh chấp đó Tài liệu chứng cứ đầy đủ là việc các bên đương sự đã nộp cho Tòa án đầy đủ chứng cứ chứng minh các quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia tố tụng cũng như người có quyền và nghĩa vụ liên quan

b)Các đương sự đều có địa chỉ nơi cư trú, trụ sở rõ ràng.

Điều kiện này được hiểu là phải xác định được rõ ràng, chính xác địa chỉ nơi đương sự ở: nếu đương sự là cá nhân thì là nơi thường xuyên sinh sống hoặc đang sinh sống; đối với đương sự là tổ chức, pháp nhân thì phải xác định được rõ ràng, chính xác địa chỉ nơi tổ chức đó có trụ sở giao dịch, trụ sở ở đây được xác định là trụ sở chính hoặc chi nhánh

c)Không có đương sự cư trú ở nước ngoài, tài sản tranh chấp ở nước ngoài.

Đương sự không cứ trú ở nước ngoài được hiểu là vào thời điểm tòa án thụ lý vụ án đương sự là cá nhân, không phân biệt là người Việt Nam hay người nước ngoài, phải đang sinh sống hoặc thường xuyên sinh sống trên lãnh thổ nước

ta, còn đương sự là cơ quan, tổ chức, không phân biệt là cơ quan, tổ chức nước ngoài hay cơ quan, tổ chức Việt Nam phải có trụ sở, chi nhánh, văn phòng đại diện tại Việt Nam Và không có tài sản tranh chấp ở nước ngoài được hiểu là tài sản tranh chấp đó không ở ngoài biên giới lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam vào thời điểm tòa án thụ lý vụ án dân sự đó

d)Tuy có đương sự cư trú ở nước ngoài, tài sản tranh chấp ở nước ngoài, nhưng các đương sự ở nước ngoài và đương sự ở Việt Nam có thỏa thuận đề nghị Tòa án giải quyết theo thủ tục rút gọn hoặc các đương sự đã xuất trình được chứng cứ về quyền sở hữu hợp pháp tài sản và có thỏa thuận thống nhất về việc xử lý tài sản thì Tòa án vẫn áp dụng thủ tục rút gọn để giải quyết vụ án

Trong quan hệ pháp luật dân sự nhà nước luôn tôn trọng, đảm bảo và khuyến khích sự thỏa thuận của các đương sự Việc đương sự thỏa thuận, thương lượng giải quyết tranh chấp trong mọi giai đoạn tố tụng dân sự luôn được Nhà nước khuyến khích Bởi, khi các đương sự thoả thuận với nhau về giải quyết vụ

án không chỉ có nội dung tranh chấp mà mâu thuẫn của các đương sự cũng được giải quyết triệt để, tiết kiệm, nhanh chóng nhất.Do vậy ở trường hợp này dù đương sự là người nước ngoài nhưng nếu các đương sự ở nước ngoài và các đương sự ở Việt Nam có thỏa thuận Tòa án giải quyết theo thủ tục rút gọn thì Tòa án vẫn chấp nhận

4 Ý nghĩa của thủ tục rút gọn trong tố tụng dân sự

Đầu tiên, đối với đương sự, việc xét xử theo thủ tục rút gọn sẽ tiết kiệm chi phí, công sức cũng như giảm bớt những phiền phức, nhất là đối với người thắng kiện vì đáng lẽ họ không phải gánh chịu những thiệt hại, phiền phức này Trong thủ tục rút tố tụng dân sự rút gọn thời gian để tiến hành tố tụng được rút ngắn đi rất nhiều lần so với thủ tục TTDS thông thường Do vậy quyền lợi hợp pháp của đương sự sẽ được đảm bảo một cách nhanh chóng kịp thời

Thứ hai, thủ tục TTDS rút gọn đáp ứng yêu cầu về bảo đảm quyền tiếp cận công lí của công dân, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho tòa án có thể giải quyết nhanh chóng vụ án Đáp ứng chủ trương của chính phủ là “ không từ chối người dân”

Từ đó lòng tin của người dân vào hoạt động của các cơ quan nhà nước nói chung được nâng lên, tạo thuận lợi cho người dân tham gia tố tụng Khi việc khiếu kiện tham gia tố tụng của người dân được thuận lợi thì khi đó họ sẽ chọn phương thức giải quyết tranh chấp là khởi kiện tại Tòa án, có sự tham gia của cơ quan tố tụng Hơn nữa, đây cũng là điều kiện thuận lợi để người dân tham gia vào việc giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước nói chung, cơ quan tư pháp nói riêng

Thứ ba, Áp dụng thủ tục rút gọn sẽ giảm chi phí giải quyết vụ án, giảm thời gian giải quyết vụ án nhưng vẫn đảm bảo việc giải quyết vụ án khách quan, đúng pháp luật, đảm bảo quyền lợi của các bên, giảm công việc của thẩm phán, thư ký đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động của tòa án Với việc giải quyết nhanh chóng các tranh chấp; khiếu kiện, thủ tục rút gọn góp phần làm giảm đáng

kể số lượng án ngày càng gia tăng trong giai đoạn hiện nay và xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh

Thứ tư, Thủ tục rút gọn là quy định mới trong Bộ luật tố tụng dân sự

2015 để cụ thể hóa quy định của Hiến pháp 2013, thể chế hóa chủ trương cải cách tư pháp của Đảng và phù hợp yêu cầu đòi hỏi của xã hội Mang lại ý nghĩa

vô cùng to lớn không chỉ đối với các đương sự, các cơ quan tiến hành tố tụng mà còn có ý nghĩa pháp lý và xã hội sâu sắc trong tình hình hiện nay, giúp người dân

dễ dàng tiếp cận pháp luật, công lý Việc xây dựng thủ tục TTDS rút gọn góp phần đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, đáp ứng nhu cầu hội nhập quốc tế của nước ta Trong xu thế hội nhập nền kinh tế quốc tế hiện nay đòi hỏi các thủ tục tố tụng nói chung và thủ tục tố tụng tư pháp dân sự nói riêng phải đáp ứng được yêu cầu về sự mềm dẻo, linh hoạt, nhanh chóng, thuận tiện để giải quyết kịp thời các tranh chấp phát sinh

5 Việc chuyển giải quyết vụ án theo thủ tục rút gọn sang thủ tục thông thường

Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử vụ án theo thủ tục rút gọn, nếu xuất hiện

tình tiết mới làm cho vụ án không còn đủ điều kiện để giải quyết theo thủ tục rút gọn theo quy định của khoản 3 Điều 317 BLTTDS năm 2015 thì Tòa án phải ra quyết định chuyển vụ án sang giải quyết theo thủ tục thông thường, cụ thể là:

- Phát sinh tình tiết mới mà các đương sự không thống nhất do đó cần phải xác minh, thu thập thêm chứng cứ, tài liệu hoặc cần phải tiến hành giám định

- Phải thẩm định giá, thẩm định tài sản tranh chấp

- Phải áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, phát sinh người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; phát sinh yêu cầu phản tố hoặc yêu cầu độc lập;

- Phát sinh đương sự cư trú ở nước ngoài, tài sản tranh chấp ở nước ngoài; yêu cầu xác minh, thu thập chứng cứ ở nước ngoài mà cần phải thực hiện ủy thác tư pháp

Tuy nhiên, pháp luật dân sự hiện hành không quy định trong trường hợp

vụ án đáp ứng đầy đủ các điều kiện để giải quyết theo thủ tục rút gọn thì Tòa án

có bắt buộc phải thụ lý và giải quyết theo thủ tục rút gọn hay không

Ngoài ra , khoản 4 Điều 317 BLTTDS năm 2015 về thời hạn tố tụng thì trường hợp chuyển vụ án sang giải quyết theo thủ tục thông thường thì thời hạn chuẩn bị xét xử vụ án được tính từ ngày ra quyết định chuyển vụ án sang giải quyết theo thủ tục thông thường Quy định này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho Tòa

án có thêm thời gian để giải quyết tranh chấp nhưng thời gian tổng thể để giải quyết việc kiện của đương sự sẽ bị kéo dài hơn so với trường hợp ngay từ đầu yêu cầu khởi kiện của đương sự được Tòa án thụ lý và giải quyết theo thủ tục thông thường

II THỰC TIỄN ÁP DỤNG GIẢI QUYẾT VỤ VIỆC DÂN SỰ THEO THỦ TỤC RÚT GỌN

1.Thực trạng giải quyết các vụ án dân sự hiện nay

Theo số liệu thống kê của Tòa án nhân dân tối cao, tại báo cáo tổng kết thực tiễn 10 năm thi hành Bộ luật tố tụng dân sự ngày 26 tháng 2 năm 2015 thì tính trung bình mỗi năm các Tòa án nhân dân đã giải quyết trên 150.000 vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình; trên 2.500 vụ việc về kinh doanh, thương mại; trên 2.000 vụ việc về lao động; tỷ lệ các vụ việc mà Tòa án phải giải quyết hàng năm tăng khoảng 15%; các vụ việc về kinh doanh, thương mại và lao động có tỷ lệ tăng cao hơn so với các vụ việc dân sự khác

Qua thống kê số lượng vụ án mà Tòa án thụ lý cho thấy số lượng các vụ

án dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại và lao động mà Toà án nhân dân cấp sơ thẩm thụ lý và giải quyết là rất lớn (chiếm hơn 90 % số lượng án giải quyết) Trong tổng số các vụ án mà toàn ngành Toà án thụ lý, giải quyết nêu trên có không ít những vụ án có chứng cứ rõ ràng, nội dung tranh chấp đơn giản, quan hệ pháp luật rõ ràng, vụ án có giá trị thấp nhưng vẫn phải giải quyết theo trình tự thủ tục tố tụng thông thường.Hệ quả là thời gian giải quyết vụ kiện sẽ bị kéo dài hoặc phải trải qua nhiều cấp xét xử một cách không cần thiết gây mất thời gian, tổn phí cho các đương sự và Nhà nước Hơn nữa, có rất nhiều các vụ

án bị đơn cố tình không thực hiện nghĩa vụ, lạm dụng quyền kháng cáo để kéo dài thời gian giải quyết vụ án góp phần làm cho tình trạng án tồn đọng kéo dài và gây sức ép không nhỏ cho cán bộ nhất là các Thẩm phán đã giải quyết vụ án

Qua đó cho thấy rằng việc áp dụng thủ tục rút gọn trong tố tụng dân sự là một bước chuyển biến mang tính cải cách quan trọng trong quá trình đổi mới thủ tục tố tụng dân sự ở nước ta Tuy nhiên, các quy định về thủ tục tố tụng rút gọn mới chỉ mới được đưa vào Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015, có hiệu lực vào 01/7/2016; chưa có các văn bản hướng dẫn thi hành về cách thức áp dụng và điều kiện bắt buộc phải áp dụng thủ tục rút gọn trên thực tế để cho thủ tục rút gọn được có thể áp dụng dễ dàng qua đó phát huy vai trò hiệu quả

2.Những khó khăn, bất cập trong việc áp dụng giải quyết vụ án dân sự theo thủ tục rút gọn vào thực tiễn

a) Về điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn

Theo quy định tại khoản 1 Điều 317 thì vụ án được giải quyết theo thủ tục

rút gọn khi đáp ứng điều kiện: “có tình tiết đơn giản, quan hệ pháp luật rõ ràng, đương sự đã thừa nhận nghĩa vụ” nhưng đến bây giờ vẫn chưa có văn bản

hướng dẫn cụ thể cách hiểu như thế nào là tình tiết đơn giản, rõ ràng Điều này

đã khiến cho việc áp dụng pháp luật trở nên khó khăn hơn vì có nhiều cách hiểu khác nhau từ đó có những cách áp dụng pháp luật khác nhau, gây mất thống nhất giữa các Tòa án và khó khăn trong việc lựa chọn thủ tục rút gọn của các đương sự

Điều kiện tiếp theo là : “đương sự trong vụ án đó phải thừa nhận nghĩa vụ của mình” Trong thực tế thì để các đương sự thừa nhận nghĩa vụ của mình rất

khó khăn Thực tiễn các vụ án đưa ra Tòa án để giải quyết thì thường các đương

sự mâu thuẫn, không thống nhất, xung đột nghĩa vụ với nhau, không ai thừa nhận nghĩa vụ của mình Các đương sự chỉ thừa nhận nghĩa vụ của mình khi được Tòa

án báo họ lên giải quyết

b) Về vấn đề chuyển vụ án được giải quyết theo thủ tục rút gọn sang thủ tục thông thường

Theo quy định tại khoản 3 Điều 317 và khoản 4 Điều 323 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015, luật mới chỉ quy định trong giai đoạn chuẩn bị xét xử vụ án

theo thủ tục rút gọn, nếu xuất hiện tình tiết mới làm cho vụ án không còn đủ điều

kiện để giải quyết theo thủ tục rút gọn thì Tòa án phải ra quyết định chuyển vụ

án sang giải quyết theo thủ tục thông thường

Quy định trên còn mang tính chất chung chung chưa cụ thể và cần có

hướng dẫn thế nào là “tình tiết mới” làm cho vụ án không còn đủ điều kiện để áp

dụng thủ tục rút gọn Ví dụ, trong vụ án phát sinh yêu cầu phản tố của bị đơn, tuy nhiên yêu cầu phản tố đó vẫn thỏa mãn các tiêu chí để áp dụng thủ tục rút gọn vậy thì có áp dụng không? Do vậy, cần có hướng dẫn rõ nhằm thống nhất áp dụng quy định tại khoản 4 Điều 232 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015

3 Giải pháp khắc phục và kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Thứ nhất, xây dựng quy định có tính bắt buộc đi kèm chế tài xử lý

trách nhiệm đối với thẩm phán khi có đủ điều kiện nhưng không áp dụng thủ tục tố tụng rút gọn để giải quyết vụ án

Thủ tục rút gọn trong việc giải quyết vụ án dân sự khi áp dụng vào thực tiễn giải quyết án chắc chắn sẽ gặp nhiều khó khăn, vì là quy định mới trong pháp luật TTDS Do đó tâm lý chung của không ít thẩm phán thường “ngại” áp dụng Để mục đích tôt đẹp của quy định giải quyết các vụ án dân sự bằng thủ tục rút gọn được phát huy trong thực tiễn áp dụng thì nên đề xuất Tòa án nhân dân tối cao ban hành các quy định bắt buộc sử dụng thủ tục rút gọn nếu đáp ứng điều kiện Có những chế tài để ràng buộc trách nhiệm của các thẩm phán khi các

vụ án có đủ điều kiện mà không áp dụng thủ tục rút gọn; Khuyến khích khen thưởng cho các thẩm phán khi áp dụng hiệu quả thủ tục rút gọn trong xét xử Bên cạnh đó, cần ban hành quy định tạo cơ chế kiểm soát việc áp dụng TTRG của thẩm phán ngay từ thời điểm nhận đơn khởi kiện và thụ lý thông qua kết quả xử lý đơn khởi kiện của Thẩm phán được phản ánh trong số nhận đơn và thông báo cho người khởi kiện biết việc áp dụng hoặc không áp dụng theo TTRG Đây cũng chính là cơ sở để người dân thực hiện quyền khiếu nại đối với quyết định của Tòa án trong việc áp dụng hay không áp dụng TTRG khi giải quyết tranh chấp