Ý thức pháp luật và vấn đề giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh quảng ninh hiện nay

Do đó, tác giả lựa chọn đề tài “Ý thức pháp luật và vấn đề giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay” làm luận án tiến sĩ triết học của mình nhằm làm sâu sắc hơn

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN CHÍ ĐÔNG

Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ VẤN ĐỀ GIÁO DỤC Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN TỈNH QUẢNG NINH HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - năm 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN CHÍ ĐÔNG

Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ VẤN ĐỀ GIÁO DỤC Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN TỈNH QUẢNG NINH HIỆN NAY

Chuyên ngành: CNDVBC và CNDVLS

Mã số: 9229002

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS Nguyễn Hữu Đễ

HÀ NỘI - năm 2019

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Công nghiệp hóa – hiện đại hóa CNH - HĐH

Giáo dục ý thức pháp luật GD YTPL

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 7

1.1 Các công trình nghiên cứu về ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật 7

1.2 Các công trình nghiên cứu về thực trạng ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên 17

1.3 Các công trình nghiên cứu về giải pháp nâng cao ý thức pháp luật và chất lượng giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên 23

1.4 Những vấn đề đặt ra tiếp tục nghiên cứu 29

Chương 2: Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ GIÁO DỤC Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN HIỆN NAY 30

2.1 Ý thức pháp luật ở nước ta hiện nay và vai trò của nó trong đời sống xã hội 30

2.1.1 Vấn đề ý thức pháp luật ở nước ta hiện nay 30

2.1.2 Vai trò của ý thức pháp luật trong đời sống xã hội ở nước ta hiện nay 49

2.2 Giáo dục ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên hiện nay 53

2.2.1 Quan niệm về giáo dục ý thức pháp luật 53

2.2.2 Giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên 57

2.3 Sự cần thiết phải giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên hiện nay 64

2.4 Tiêu chí cơ bản đánh giá ý thức pháp luật cho sinh viên hiện nay 70

Chương 3: THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG GIÁO DỤC Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN TỈNH QUẢNG NINH HIỆN NAY 75

3.1 Những nhân tố tác động đến ý thức pháp luật của sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay 76

3.2 Thực trạng ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay 79

3.2.1.Thực trạng ý thức pháp luật của sinh viên tỉnh Quảng Ninh 79

3.2.2 Thực trạng giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay 88

3.3 Nguyên nhân của thực trạng ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay 104

3.3.1 Nguyên nhân của mặt tích cực 105

3.3.2 Nguyên nhân của mặt hạn chế 107

3.4 Những vấn đề đặt ra trong giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay 114

Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN TỈNH QUẢNG NINH HIỆN

NAY 122

4.1 Một số quan điểm nâng cao chất lượng giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay 122

4.2 Một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay 128

4.2.1 Tăng cường vai trò của chủ thể giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh 128

4.2.2 Đổi mới nội dung, chương trình giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay 132

4.2.3 Tiếp tục đổi mới hình thức, phương pháp giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay 135

4.2.4 Kết hợp giáo dục ý thức pháp luật với giáo dục tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh 138

4.2.5 Tăng cường giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh qua sự phối kết hợp giữa nhà trường, gia đình và các tổ chức chính trị - xã hội 141

4.2.6 Tăng cường công tác bồi dưỡng, nâng cao trình độ chuyên môn cho đội ngũ giảng viên các trường đại học và cao đẳng tỉnh Quảng Ninh 145

4.7 Tăng cường ý thức tự học, tự giáo dục của sinh viên tỉnh Quảng Ninh nhằm nâng cao hiểu biết, khả năng vận dụng pháp luật vào đời sống 147

KẾT LUẬN 152

DANH MỤC CÔNG TRÌNH TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ 154

TÀI LIỆU THAM KHẢO 155

PHỤ LỤC 167

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Xuất phát từ yêu cầu của công cuộc đổi mới đất nước, Đảng và Nhà nước ta chủ trương xây dựng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam thực sự của dân, do dân, vì dân, với mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” Nhà nước pháp quyền là nhà nước quản lý mọi mặt của đời sống xã hội bằng pháp luật Nhà nước đó không chỉ xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, nâng cao dân trí và trình độ hiểu biết pháp luật cho mọi thành viên trong xã hội mà còn đảm bảo cho hệ thống văn bản pháp luật đi vào thực tiễn, được thực thi trong đời sống

Xu thế toàn cầu hóa đã đem lại nhiều thuận lợi nhưng đồng thời cũng đặt ra nhiều thách thức đối với mọi mặt của đời sống xã hội trong công cuộc đổi mới ở nước ta Đặc biệt, khi nước ta chuyển sang xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bên cạnh những thuận lợi, thời cơ và vận hội mới thì những khó khăn, thách thức của toàn cầu hóa, của kinh tế thị trường, của sự phân hóa giàu nghèo trong đời sống nhân dân, những tệ nạn xã hội, ô nhiễm môi trường cùng tình trạng suy thoái đạo đức, vi phạm pháp luật ngày càng gia tăng Để giải quyết các vấn đề đó cần phải tiến hành nhiều biện pháp đồng bộ, nhiều phương tiện khác nhau, trong đó pháp luật có vị trí hết sức quan trọng Do đó, việc trang bị kiến thức pháp luật cho nhân dân nói chung và cho thế hệ trẻ nói riêng sẽ là điều kiện cơ bản đảm bảo cho sự phát triển bền vững của đất nước trong quá trình hội nhập thế giới

Thực tế ở Việt Nam trong suốt thời gian qua cho thấy, pháp luật chưa thực sự

đi vào cuộc sống vì chúng ta chưa có một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, ý thức pháp luật của người dân còn rất nhiều hạn chế Do vậy, để pháp luật đi vào đời sống, đảm bảo được thi hành một cách nghiêm minh, công bằng thì công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục ý thức pháp luật có vị trí đặc biệt quan trọng Đây là một biện pháp có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình xây dựng và thực hiện pháp luật, nhằm hình thành ý thức tôn trọng pháp luật, thực hiện “sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật” của người dân

Nhận thức rõ tầm quan trọng của vấn đề này, trong Văn kiện Đại hội Đảng

toàn quốc lần thứ IX Đảng ta đã khẳng định: “Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật Mọi cơ quan, tổ chức, cán bộ, công chức và mọi công dân có nghĩa vụ chấp hành Hiến pháp và pháp luật” và “Phát huy dân chủ đi đôi với giữ vững kỷ luật, kỷ cương, tăng cường pháp chế, quản lý xã hội bằng pháp luật, tuyên truyền, giáo dục toàn dân nâng cao ý thức chấp hành pháp luật” [35, tr.135]

Tuy nhiên, thực tế công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục YTPL cho nhân dân trong những năm qua còn nhiều hạn chế, chưa được đặt ngang tầm với yêu cầu quản lý xã hội bằng pháp luật Kiểm điểm 3 năm thực hiện, Chỉ thị số 32-CT/TW, ngày 09/12/2003 của Ban Bí thư Trung ương Đảng khoá IX về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, nhân dân”, Ban Bí thư Trung ương Đảng khoá X kết luận: “Một số cấp uỷ, tổ chức Đảng nhận thức chưa đầy đủ về công tác này…Giáo dục pháp luật trong nhà trường, ngoài xã hội chậm đổi mới, còn nặng về

lý thuyết, ít gắn với thực tiễn cuộc sống, nội dung phổ biến, giáo dục pháp luật chưa sâu, thiếu trọng tâm, trọng điểm, nhất là với các đối tượng đặc thù Việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật còn chậm, giới thiệu, học tập, nghiên cứu pháp luật chưa được nhiều, đối tượng tiếp cận còn trong phạm vi hẹp” [4, tr.2]

Vì thế, vấn đề tăng cường tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật để nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của người dân là rất cấp thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn ở nước ta hiện nay, là yếu tố khách quan của quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân trong thời kỳ mới

Quảng Ninh là tỉnh thuộc vùng Đông Bắc Tổ quốc có tốc độ phát triển nhanh,

có vị trí chiến lược quan trọng về chính trị, kinh tế Tuy nhiên, trước xu hướng hội nhập kinh tế quốc tế của đất nước nói chung và của tỉnh Quảng Ninh nói riêng đã tác động nhiều đến lối sống của sinh viên Tình trạng vi phạm pháp luật, lối sống buông thả, thực dụng đã xuất hiện ở một bộ phận không nhỏ sinh viên trong tỉnh Đặc biệt, tình trạng vi phạm pháp luật ở sinh viên không chỉ gia tăng về số lượng

mà tính chất, mức độ phạm tội ngày càng nghiêm trọng hơn Hành vi vi phạm pháp luật hết sức đa dạng và phức tạp, đặc biệt có một bộ phận sinh viên tham gia các băng, ổ nhóm tội phạm, sử dụng bạo lực có tính chất côn đồ hung hãn gây hậu quả

Điều đó đặt ra cho nhà trường, xã hội một trách nhiệm phải quan tâm đến việc giữ gìn kỷ cương trong nhà trường, kịp thời uốn nắn những hành vi sai trái, hình thành ở sinh viên thái độ tôn trọng và chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật Chính vì vậy, việc nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn diện hoạt động giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to

lớn Do đó, tác giả lựa chọn đề tài “Ý thức pháp luật và vấn đề giáo dục ý thức

pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay” làm luận án tiến sĩ triết học

của mình nhằm làm sâu sắc hơn nữa về ý thức pháp luật, giáo dục ý thức pháp luật

và thực trạng ý thức pháp luật của sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên, góp phần vào công cuộc xây dựng tỉnh Quảng Ninh lành mạnh, trật tự, kỷ cương đáp ứng nhu cầu nâng cao nguồn nhân lực chất lượng cao của tỉnh cũng như yêu cầu của công cuộc đổi mới đất nước

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích

Luận án khảo sát, phân tích thực trạng và trên cơ sở đó, tác giả đề xuất giải

pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn hiện nay

2.2 Nhiệm vụ

Để thực hiện mục đích trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Phân tích làm rõ khái niệm, tính chất, kết cấu, vai trò của ý thức pháp luật; mục tiêu, nội dung, hình thức, phương pháp và sự cần thiết phải tăng cường giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên hiện nay

- Phân tích những yếu tố tác động, chỉ ra những thành tựu, hạn chế về ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay; làm

rõ những nguyên nhân của thực trạng trên

- Luận án luận chứng cơ sở khoa học cho việc đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao ý thức pháp luật và chất lượng giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh, đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đại học hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Tác giả tập trung nghiên cứu ý thức pháp luật và vấn đề giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên ở các trường đại học và cao đẳng tỉnh Quảng Ninh hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật dưới góc độ chủ nghĩa duy vật biện chứng; nghiên cứu những vấn đề liên quan đến

ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên của các trường cao đẳng

và đại học trong tỉnh Quảng Ninh như: nội dung chương trình, hình thức, phương pháp, chủ thể giáo dục ý thức pháp luật, các điều kiện kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật

Số liệu nghiên cứu lấy từ 12 trường trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh (trong đó

có 2 trường đại học, 01 phân hiệu đại học và 09 trường cao đẳng) trong thời gian từ năm 2015 đến nay Số phiếu điều tra là 1784 đối với sinh viên, 25 phiếu điều tra giảng viên luật, 31 phiếu điều tra cán bộ quản lý Thời gian điều tra từ tháng 12 năm

2016 đến tháng 3 năm 2017

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Luận án vận dụng lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, sự tác động biện chứng giữa các hình thái ý thức xã hội và tồn tại xã hội Đồng thời, luận án dựa trên tư tưởng Hồ Chí Minh, những quan điểm, chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước, chính sách của tỉnh Quảng Ninh về ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật Ngoài ra, luận án

kế thừa có chọn lọc những công trình khoa học của các tác giả đi trước đã công bố liên quan đến đề tài luận án

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án được thực hiện trên cơ sở phương pháp luật chung của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử kết hợp với các phương pháp như:

- Phương pháp phân tích và tổng hợp: Trên cơ sở nghiên cứu các tài liệu lý

luận, các văn kiện Đảng, các chủ trương, đường lối, Nghị quyết của Đảng, các chính sách, pháp luật của Nhà nước nhằm phân tích làm rõ các khái niệm, đặc điểm, kết cấu và vai trò của ý thức pháp luật; phân tích, xem xét chủ thể, đối tượng, nội dung, hình thức, phương pháp giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên hiện nay Từ đó sẽ khái quát lại vấn đề đã phân tích và hình thành nên quan niệm khoa học của mình giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên

- Phương pháp so sánh: Được sử dụng để so sánh chương trình, nội dung, hình

thức giáo dục ý thức pháp luật trong các trường đại học và cao đẳng trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh; đồng thời làm nổi bật nên những đặc thù của tỉnh Quảng Ninh tác động đến ý thức pháp luật của sinh viên trong tỉnh

- Phương pháp điều tra xã hội học: Được sử dụng nhằm điều tra, khảo sát thực tế

đối với cán bộ quản lý, giảng viên, sinh viên trên địa bàn tỉnh Từ đó làm rõ thực trạng YTPL và giáo dục YTPL cho sinh viên

- Ngoài các phương pháp trên, tác giả còn vận dụng một số phương pháp hỗ trợ khác như: phương pháp thống kê, tổng hợp số liệu để rút ra nhận định, khái quát

về thực trạng YTPL của sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay

5 Đóng góp khoa học của luận án

- Luận án góp phần sáng tỏ một số vấn đề lý luận liên quan đến giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay Đồng thời, khái quát những nét đặc trưng, thực trạng, những vấn đề đặt ra trong giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay

- Luận án đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao ý thức pháp luật và chất lượng giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh trong thời gian tới

6 Ý nghĩa của luận án

6.1 Ý nghĩa về mặt lý luận

Kết quả nghiên cứu của luận án có thể làm phong phú thêm luận cứ khoa học

về ý thức pháp luật, kết cấu ý thức pháp luật, mối quan hệ ý thức pháp luật với các hình thái ý thức xã hội khác Đồng thời, luận án góp phần làm sâu sắc thêm các quan điểm của Đảng và Nhà nước về tăng cường giáo dục ý thức pháp luật trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện công tác giáo dục đào tạo hiện nay

6.2 Ý nghĩa về mặt thực tiễn

Luận án cung cấp những tư liệu về cơ sở lý luận, giải pháp cho công tác phổ biến và giáo dục YTPL cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh; làm tư liệu cho công tác tuyên truyền, phổ biến và giáo dục pháp luật; là tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy và học tập các bộ môn triết học, giáo dục chính trị, giáo dục pháp luật trong các trường đại học cao đẳng trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh

7 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, các công trình khoa học đã công bố, danh mục chữ viết tắt, phụ lục, nội dung luận án gồm 4 chương, 14 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật là một trong những vấn đề cấp thiết ở nước ta trong giai đoạn hiện nay Đây là vấn đề đã và đang được các nhà nghiên cứu khoa học đặc biệt quan tâm dưới nhiều góc độ và ở những mức độ khác nhau, tùy thuộc vào mục đích, phương pháp tìm hiểu cụ thể Nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này đã được công bố có liên quan gián tiếp hoặc trực tiếp đến

“Ý thức pháp luật” của Lê Đức Tiết (Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, Hà

Nội, 1994) Tác giả đã nghiên cứu ý thức pháp luật xem như là hình thức của hình thái ý thức xã hội Từ đó chỉ ra, cấu trúc của ý thức pháp luật gồm: nhận thức, tri thức, trường phái và pháp luật; tình cảm, thái độ, quan điểm, lập trường; ý chí, thói quen về pháp luật Đồng thời chỉ ra, ý thức pháp luật của các giai cấp trong trong mỗi chế độ xã hội: ý thức pháp luật phong kiến, ý thức pháp luật tư sản, ý thức pháp luật tiểu tư sản, ý thức pháp luật của nông dân, ý thức pháp luật của giai cấp công nhân Trên cở sở đó, tác giả đã làm sâu sắc hơn vai trò của ý thức pháp luật đối với

sự nghiệp đổi mới đất nước hiện nay Qua đó, tác giả khẳng định ý thức pháp luật nếu không được quan tâm giáo dục, bồi dưỡng sẽ gây ra nhiều tác hại, cản trở, ảnh hưởng đến công cuộc đổi mới đất nước trong giai đoạn hiện nay Tuy đối tượng hướng tới của cuốn sách là đối tượng quân nhân đang công tác trong lực lượng quân đội nhân dân, nhưng cuốn sách là tài liệu tham khảo có giá trị cho tác giả trong việc

bổ sung làm sâu sắc hơn cơ sở lý luận của YTPL

“Xây dựng lối sống theo pháp luật nhìn từ góc độ lịch sử truyền thống, xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật” (Chương trình Khoa học công nghệ cấp

Nhà nước KX 07 - 17 của Vũ Minh Giang, trường Đại học Luật Hà Nội, 1995) Tác giả đã nghiên cứu sâu sắc quá trình hình thành pháp luật cũng như nhu cầu pháp

luật trong đời sống, đồng thời đã cho thấy sự cần thiết xây dựng lối sống theo pháp luật trong giai đoạn hiện nay Tác giả cho rằng, sự phát triển của kinh tế thị trường

và mặt trái của nó đã tạo ra những hạn chế ảnh hưởng đến những giá trị truyền thống tốt đẹp trong lịch sử dân tộc Từ đó cần thiết phải xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật trong thời kỳ đổi mới Đồng thời, tác giả đã đánh giá thực trạng ý thức pháp luật của nhân dân ta và khẳng định bên cạnh mặt tích cực, nhìn chung vẫn còn những hạn chế, bất cập Trên cơ sở đó, tác giả đã đề xuất phương hướng và một

số giải pháp xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật: cần nhận thức rõ sự cần thiết phải xây dựng nền tảng vật chất, tinh thần, hiện thực hóa pháp luật trong hoạt động của toàn xã hội

“Cơ sở khoa học cho việc xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật” Đề tài

Khoa học cấp Nhà nước KX 07 - 17, Viện Nghiên cứu Nhà nước và pháp luật, 1995) Đề tài đã làm rõ thực trạng yếu kém của ý thức pháp luật và đời sống pháp luật trước thời kỳ đổi mới Qua đó, chỉ rõ những nhân tố cơ bản quy định ý thức pháp luật là do tồn tại xã hội và đời sống pháp luật Đồng thời, các tác giả cũng kiến nghị một số giải pháp tích cực trong việc xây dựng và thực hiện pháp luật xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ đổi mới: phát triển kinh tế, xã hội, xây dựng pháp luật phải tôn trọng nguyên tắc khách quan Đồng thời phải đưa phương châm: “sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật” đi vào đời sống nhằm xây dựng Nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực sự của dân, do dân, vì dân

“Những đặc điểm của quá trình hình thành ý thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay” (Luận án tiến sĩ triết học của Đào Duy Tấn, 2000) Luận án đã phân tích cơ sở

lý luận của ý thức pháp luật như khái niệm, cấu trúc, tính độc lập tương đối của ý thức xã hội và mối quan hệ giữa ý thức pháp luật với các hình thái ý thức xã hội khác dựa trên các quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về ý thức xã hội Trên cơ

sở đó, tác giả đã khẳng định ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội mang tính giai cấp sâu sắc, phản ánh đời sống pháp luật Tác giả đã phân tính những nhân

tố khách quan và chủ quan ảnh hưởng đến quá trình hình thành ý thức pháp luật của người dân Việt Nam cũng như những hạn chế trong nhận thức và thực thi pháp luật của nhân dân trước những tác động của nền kinh tế thị trường thời kỳ đầu đổi mới

Do đó, việc nâng cao YTPL cho người dân là nhiệm vụ cấp thiết trong lúc này góp phần xây dựng một xã hội trật tự, kỷ cương đáp ứng những yêu cầu cho sự phát triển kinh tế - xã hội Để thực hiện được mục đích trên, tác giả đã đề xuất một số nhóm giải pháp hết sức cụ thể, thiết thực như nhóm giải pháp về kinh tế, chính trị,

xã hội; nhóm giải pháp về xây dựng, giáo dục và bảo vệ pháp luật Những giải pháp trên sẽ góp phần tích cực trong việc nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật cho người dân, góp phần tích cực vào việc xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Đây cũng là cơ sở lý luận cho các công trình nghiên cứu liên quan đến ý thức pháp luật sau này

“Một số đặc điểm của ý thức pháp luật Việt Nam” của Nguyễn Thúy Vân

(Tạp chí Triết học, số 4, 2000) Tác giả cho rằng ý thức pháp luật được hình thành trên cơ sở các điều kiện kinh tế - xã hội của từng giai đoạn lịch sử nhất định Từ đó,

đã chỉ ra những đặc điểm của ý thức pháp luật Việt Nam nhữ tâm lý coi thường pháp luật của một bộ phận người dân Vì vây, cần phải có chính sách tăng cường công tác giáo dục và phổ biến pháp luật trong nhân dân

“Lôgíc khách quan của quá trình hình thành và phát triển ý thức pháp luật ở Việt Nam” (Luận án tiến sĩ triết học của Nguyễn Thị Thúy Vân, 2001)

Luận án đã phân tích một cách có hệ thống về cơ sở lý luận của ý thức pháp luật, về vai trò của ý thức pháp luật với đời sống cũng như đi sâu phân tích những đặc điểm cơ bản của ý thức pháp luật nước ta trong những giai đoạn lịch sử cụ thể Trên cơ sở đó, luận án đã chỉ ra những yếu tố ảnh hưởng tới quá trình hình thành và phát triển của ý thức pháp luật Việt Nam xuất phát từ trình độ phát triển điều kiện kinh tế - xã hội, từ phương thức sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ đã quy định mối quan

hệ xã hội không phức tạp dẫn đến người dân không có nhu cầu sử dụng pháp luật điều chỉnh các quan hệ trong đời sống Do đó, làm cho hệ thống pháp luật ở nước ta thiếu động bộ và tính hiệu quả không cao Ngoài ra, do ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo, coi trọng đạo đức hơn các quy phạm pháp luật nên trong thời kỳ rất dài nước ta đã sử dụng các quy tắc đạo đức trong việc quản lý, điều hành xã hội dẫn đến pháp luật bị coi nhẹ Luận án cũng phân tích một cách sâu sắc, cụ thể quá trình hình thành ý thức pháp luật ở Việt Nam qua từng giai đoạn lịch sử từ thời kỳ dựng

nước cho đến ngày nay Luận án cũng đã khẳng định: khi đất nước chuyển sang giai đoạn phát triển mới thì sớm hay muộn thì các hình thái ý thức xã hội như ý thức pháp luật, ý thức đạo đức, ý thức chính trị…cũng phải thay đổi theo cho phù hợp với tồn tại xã hội Tác giả cũng cho rằng, quá trình hình thành và phát triển ý thức pháp luật cũng tuân theo con đường chung của quá trình nhận thức Đó là, đi từ nhận thức cảm tính, gồm những cảm xúc, thái độ, tình cảm đối với pháp luật đến quá trình nhận thức lý tính, với khái niệm, quan điểm về pháp luật Luận án đã mang đến cái nhìn sâu sắc hơn về quá trình hình thành và phát triển của ý thức pháp luật cũng như những yếu tố tác động đến quá trình đó Trên cơ sở đó, luận án đã đề

ra một số giải pháp để khắc phục những bất cập, nhằm tạo điều kiện cho ý thức pháp luật phát triển theo quy luật vốn có của nó, góp phần nâng cao ý thức pháp luật cho người dân đáp ứng yêu cầu mới của xã hội như: phải cải biến tồn tại xã hội để tạo cơ sở vật chất cho ý thức pháp luật mới ra đời và phát triển; nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng, hiệu quả quản lý của Nhà nước trong quá trình xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật; tăng cường công tác giáo dục pháp luật nhằm nâng cao văn hóa pháp luật cho các chủ thể đang hoạt động thực tiễn…Luận án đã có những đóng góp lớn khi phân tích một cách sâu sắc một khía cạnh về ý thức pháp luật đó là quá trình hình thành và phát triển của ý thức pháp luật ở Việt Nam Đây là

cơ sở lý luận cho các công trình nghiên cứu liên quan đến ý thức pháp luật Tuy nhiên, luận án chưa đề cập đến mặt trái của sự phát triển xã hội đối với thế hệ trẻ, đặc biệt là lứa tuổi học sinh, sinh viên Cho nên các giải pháp mà tác giả đưa ra chưa hướng đến nhóm đối tượng là học sinh, sinh viên - nguồn nhân lực chất lượng cao của xã hội, là tương lai của đất nước

“Bàn về ý thức pháp luật” của Hoàng Thị Kim Quế (Tạp chí Luật học, số 1,

2003) Thông qua bài viết, tác giả đã phân tích về nội hàm ý thức pháp luật Dưới góc độ pháp lý, tác giả cho rằng ý thức pháp luật được hiểu là tổng thể những học thuyết, tư tưởng, tình cảm, quan điểm của con người thể hiện thái độ, sự đánh giá về tính công bằng hay không công bằng, đúng đắn hay không đúng đắn của pháp luật hiện hành, pháp luật trong quá khứ, pháp luật cần phải có, về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong cách xử sự của con người, trong hoạt động của các cơ quan,

tổ chức xã hội Cũng theo tác giả, những yếu tố về bản chất nhà nước, cơ sở kinh tế, địa lý tự nhiên, phong tục tập quán, lối sống…đều ảnh hưởng nhất định đến ý thức pháp luật Do vậy, ý thức pháp luật vừa chịu sự quy định của tồn tại xã hội vừa có tính lạc hậu, tính tiên phong đối với tồn tại xã hội Trên cơ sở đó, tác giả cho rằng ý thức pháp luật trong thời kỳ đẩy mạnh xây dựng nền kinh tế thị trường, bên cạnh những mặt tích cựu thì ý thức pháp luật cũng tồn tại nhiều hạn chế như: nhiều nhận thức pháp luật mới được du nhập chưa được kiểm nghiệm, có sự đan xen tính tích cực sử dụng đúng pháp luật với sự ngại ngùng, sự lạm dụng pháp luật để làm điều sai trái…Từ đó, tác giả khẳng định việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa không thể không có hệ thống pháp luật cũng như ý thức tuân thủ pháp luật trong mọi tầng lớp dân cư Muốn vậy, phải xây dựng hệ thống chính sách đồng bộ cũng như những giải pháp cụ thể nhằm nâng cao ý thức pháp luật, xây dựng lối sống và thái độ tôn trọng pháp luật của nhân dân đáp ứng đòi hỏi của sự nghiệp đổi mới đất nước

“Yếu tố tâm lý pháp luật trong quá trình nâng cao ý thức pháp luật ở nước ta

hiện nay” của Nguyễn Minh Đoan (Tạp chí Khoa học pháp luật, số 4, 2004) Bài viết

đã làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về ý thức pháp luật khi khẳng định ý thức pháp luật

là một hình thái ý thức xã hội và được tạo nên bởi tư tưởng pháp luật và tâm lý pháp luật Trong đó, tâm lý pháp luật thể hiện tình cảm, yêu mến, ác cảm, mang tính tương đối ổn định và bền vững…Do đó, tác giả khẳng định tâm lý pháp luật có ảnh hưởng rất lớn đối với hành vi hợp pháp của con người góp phần nâng cao trách nhiệm của bản thân đối với xã hội Từ những luận bàn trên, tác giả cho rằng tâm lý pháp luật hiện nay ở nước ta vẫn chưa được quan tâm đúng mức nên tâm lý ác cảm với pháp luật, với người đại diện của pháp luật vẫn tồn tại Bên cạnh đó là tâm lý tùy tiện, tiểu nông vẫn còn tồn tại trong một bộ phận nhân dân, điều đó ảnh hưởng không nhỏ đến tác phong công nghiệp thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước Từ đó, tác giả khẳng định những trạng thái tâm lý dù nhỏ nhưng lại ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của xã hội Trên cơ sở đó, tác giả cũng đưa ra một số biện pháp cơ bản nhằm khắc phục, đổi mới tâm lý pháp luật trong đời sống xã hội như: hoàn thiện cơ chế; xóa bỏ những chính sách không còn phù hợp; khắc phục tư tưởng cửa quyền,

hách dịch; xây dựng một nền hành chính trong sạch… nhằm từng bước xây dựng nên những con người có trí tuệ, trình độ, có thói quen sống và làm việc theo pháp luật vì một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh

Bài viết “Tác động của dư luận xã hội đối với ý thức pháp luật” của Ngọ Văn Nhân (Tạp chí Triết học, số 4, 2004) tiếp tục khẳng định, ý thức pháp luật là

hiện tượng xã hội mang tính giai cấp, các giai cấp, tầng lớp xã hội khác nhau có sự thể hiện ý thức pháp luật cũng khác nhau Trong đó, ý thức pháp luật của giai cấp thống trị luôn giữ vai trò chủ đạo Tác giả cho rằng, trong các yếu tố tham gia điều chỉnh hành vi xã hội của con người như đạo đức, phong tục tập quán, truyền thống thì dư luận xã hội có vị trị quan trọng Từ đó, bài viết đã luận giải sự tác động của

dư luận xã hội đến hệ tư tưởng pháp luật và tâm lý pháp luật

“Vai trò của ý thức pháp luật đối với việc xây dựng và thực hiện pháp luật”

của Trần Thị Nguyệt (Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 8, 2005) Theo tác giả, thì

ý thức pháp luật luôn là tiền đề cho việc xây dựng, ban hành và thực hiện pháp luật Khi ý thức pháp luật ở trình độ cao sẽ đảm bảo cho hoạt động soạn thảo, ban hành pháp luật có tính đúng đắn và chất lượng cao nhất Tác giả cũng khẳng định, trong quá trình thực hiện pháp luật thì ý thức pháp luật có ý nghĩa hết sức quan trọng, ý thức pháp luật tốt sẽ là cơ sở, tiền đề để thực hiện pháp luật Do đó, phải coi công tác giáo dục ý thức pháp luật cho toàn thể xã hội là nhiệm vụ liên tục, thường xuyên đòi hỏi phải có hệ thống các giải pháp trong đó đặc biệt chú trọng đến công tác giám sát, kiểm tra việc ban hành, xây dựng và tuân thủ pháp luật trong toàn thể xã hội Từ đó, sẽ góp phần hình thành nên lối sống tuân thủ pháp luật ở nước ta trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện nay

Công trình “Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” do

Đào Trí Úc chủ biên (Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2005) Các tác giả

đã đi phân tích những quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật, chỉ ra tiền đề tư tưởng của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, từ đó làm rõ được những giải pháp, những điều kiện đảm bảo bản chất Nhà nước của dân,

do dân, vì dân Thông qua việc nghiên cứu thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay, công trình đã đề cấp đến vai trò của công

dân với việc xây dựng ý thức công dân trong thời kỳ xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Bài viết “Ý thức pháp luật với đời sống xã hội” của Nguyễn Minh Đoan

(Tạp chí Luật học, số 1, 2006) Bài viết đã bàn luận về vai trò của ý thức pháp luật trong trong việc điều chỉnh hành vi của mọi tầng lớp dân cư trong xã hội Bài viết khẳng định, một xã hội ổn định, kỷ cương là một xã hội mà trong đó mọi tầng lớp nhân dân phải có thái độ tôn trọng và thực hiện pháp luật một cách nghiêm minh Tác giả cho rằng, trình độ ý thức pháp luật cao hay thấp có liên quan chặt chẽ đến việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và thực tiễn quá trình áp dụng pháp luật Bởi vì, nếu ý thức pháp luật ở trình độ thấp sẽ khó có thể xây dựng được một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, khoa học Đồng thời cũng ảnh hưởng không nhỏ đến sự nhận thức

và điều chỉnh hành vi theo đúng quy định pháp luật của người dân Do đó, muốn quy định pháp luật đi sâu vào đời sống xã hội thì công tác giáo dục phổ biến pháp luật là nhiệm vụ hết sức quan trọng nhằm hình thành tư tưởng sống và làm việc theo hiến pháp của mọi tầng lớp dân cư

“Mấy suy nghĩ về việc đổi mới ý thức pháp luật ở nước ta hiện nay” của

Nguyễn Thúy Vân (Tạp chí Triết học, số 10, 2006), đã chỉ ra những thời cơ và thách thức đối với Việt Nam trong công cuộc đổi mới đất nước, đặc biệt là xu hướng toàn cầu hóa Từ đó, tác giả khẳng định việc đổi mới và nâng cao ý thức pháp luật trong nhân dân là vấn đề hết sức quan trọng Trên cơ sở đó, tác giả đã luận giải tính tất yếu của đổi mới ý thức pháp luật, những nội dung cần phải đổi mới và những xu hướng đổi mới ý thức pháp luật trong giai đoạn hiện nay

“Dư luận xã hội và sự tác động của nó đối với ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở ở nước ta hiện nay” (Luận án tiến sĩ Triết học của Ngọ Văn Nhân,

2008), đã đưa ra khái niệm ý thức pháp luật, đồng thời làm rõ cấu trúc ý thức pháp luật: căn cứ vào nội dung và tính chất của các bộ phận hợp thành ý thức pháp luật bao gồm: hệ tư tưởng pháp luật và tâm lý pháp luật; căn cứ vào cấp độ và giới hạn nhận thức ý thức pháp luật được chia thành: ý thức pháp luật thông thường và ý thức pháp luật lý luận; căn cứ vào chủ thể ý thức pháp luật gồm: ý thức pháp luật cá nhân, ý thức pháp luật nhóm, ý thức pháp luật xã hội Từ đó, luận án cho rằng, ý

thức pháp luật của cán bộ cơ sở là ý thức pháp luật của nhóm xã hội phản ánh thực tiễn đời sống pháp luật trên địa bàn cơ sở thể hiện năng lực nhận thức các quy phạm pháp luật; trình độ tri thức hiểu biết pháp luật, tình cảm, thái độ đối với pháp luật của họ Luận án đã phân tích sâu sắc ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở

và tác động của dư luận xã hội đối với ý thức pháp luật của cán bộ cấp cơ sở ở nước

ta hiện nay Qua đó, luận án cũng chỉ ra thực trạng, nguyên nhân của những tác động đó, từ đó tác giả đưa ra một số giải pháp nhằm phát huy tác động tích cực của

dư luận xã hội trong việc nâng cao ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở ở nước ta hiện nay Luận án là công trình khoa học công phu, nghiêm túc, là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị cho bản thân trong việc nghiên cứu những nhân tố tác động đến ý thức pháp luật của sinh viên

“Một số vấn đề lý luận và thực tiễn giáo dục pháp luật trong công cuộc đổi mới” (Đề tài khoa học cấp Bộ, Viện Nghiên cứu Khoa học pháp lý, Bộ tư pháp,

2009) Các tác giả đã đưa ra những vấn đề lý luận cơ bản về công tác giáo dục pháp luật ở nước ta trong thời kỳ đổi mới Từ đó, đề tài đã tiến hành khảo sát phân tích thực trạng giáo dục pháp luật một số địa phương và khẳng định, công tác giáo dục pháp luật nước ta trong thời kỳ đổi mới còn nhiều hạn chế Nội dung, phương thức giáo dục pháp luật chậm đổi mới, còn nặng về hình thức, hiệu quả chưa cao Do đó, các cơ quan pháp luật, xây dựng pháp luật, cần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ,

có chính sách đầu tư phù hợp cho công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật trong xã hội Đặc biệt, phải quan tâm hơn nữa tới vùng sâu, vùng xa, biên giới, vùng dân tộc

ít người

“Giáo dục ý thức pháp luật cho cán bộ, công chức ở Việt Nam hiện nay”

(Luận án tiến sĩ Quản lý Hành chính công của Trần Công Lý, 2009) Luận án đã xây dựng được những khái niệm cơ bản về giáo dục ý thức pháp luật, về chủ thể, khách thể, hình thức, phương pháp cũng như những điều kiện đảm bảo cho công tác giáo dục ý thức pháp luật cho cán bộ, công chức Trên cơ sở đó, tác giả đã làm sáng tỏ sự cần thiết phải giáo dục ý thức pháp luật cho cán bộ, công chức trong thời kỳ hiện nay, góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức trong sạch Luận án đã khẳng định, hơn 20 năm thực hiện công cuộc đổi mới với việc chuyển đổi từ nền kinh tế

kế hoạch hóa tập trung quan liên bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế cũng có những tác động không nhỏ đến đời sống nhân dân trong đó có bộ phận không nhỏ cán bộ, công chức như: tham ô, hối lộ, lãng phí của công… Do vậy, cần phải có các biện pháp để nâng cao ý thức pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức hiện nay Trên cơ sở đó, tác giả cho rằng, công tác giáo dục ý thức pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức trong giai đoạn hiện nay đã đạt được những thành tựu nhất định Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn tồn tại những yếu kém, hạn chế về nội dung chương trình còn cứng nhắc, khô khan, nặng về lý thuyết, phương pháp và hình thức giáo dục pháp luật chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới đất nước

Từ đó, luận án đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục ý thức pháp luật cho cán bộ, công chức ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Đây là công trình nghiên cứu rất công phu, nghiêm túc, có đóng góp quan trọng trong bổ sung hoàn thiện lý luận về giáo dục ý thức pháp luật nói chung, giáo dục ý thức pháp luật cho cán bộ, công chức nói riêng Là tài liệu tham khảo về cơ sở lý luận về nội dung, mục đính và chủ thể giáo dục ý thức pháp luật

“Ý thức pháp luật với việc thực hiện dân chủ ở nông thôn Việt Nam hiện nay” (Luận án tiến sĩ Triết học của Lê Xuân Huy, 2010) Dưới góc độ triết học,

luận án đã làm sáng tỏ quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin về ý thức pháp luật và thực hiện dân chủ Tác giả đã đưa ra những luận cứ khoa học về sự cần thiết nâng cao vai trò của ý thức pháp luật nhằm thực hiện dân chủ ở nông thôn Việt Nam hiện nay Từ đó, luận án đã chỉ ra thực trạng phát huy vai trò ý thức pháp luật trong thực hiện dân chủ ở nông thôn Việt Nam trong việc thực hiện chủ trương, chính sách mới về nông nghiệp, nông dân, nông thôn; về thực trạng trình độ văn hóa pháp lý của cán bộ và nhân dân ở nông thôn; thái độ và hành vi chấp hành pháp luật của người dân ở nông thôn Đồng thời, luận án đã phân tích những nguyên nhân chủ yếu

về cơ chế, chính sách, pháp luật ở nông thôn còn nhiều hạn chế; hệ thống pháp luật thiếu đồng bộ; trình độ am hiểu pháp luật của cán bộ còn hạn chế cũng như công tác tuyên truyền pháp luật thiếu hiệu quả…đã ảnh hưởng không nhỏ đến việc pháp huy vai trò ý thức pháp luật trong thực hiện dân chủ ở nông thôn Việt Nam hiện nay

“Về cấu trúc, vai trò và chức năng của văn hóa pháp luật” của Ngọ Văn

Nhân (Tạp chí Triết học, số 7, 2010) Trong bài viết này, tác giả đã đi sâu phân tích cấu trúc của văn hoá pháp luật, bao gồm ý thức pháp luật, hệ thống pháp luật và các thiết chế pháp luật, hành vi và lối sống theo pháp luật Tác giả đã làm rõ vai trò của văn hoá pháp luật trong việc tạo dựng môi trường pháp lý lành mạnh cũng như định hướng hành vi của con người trong xã hội phù hợp quy định của pháp luật Theo tác giả, văn hoá pháp luật có những chức năng quan trọng, đó là chức năng nhận thức, chức năng giáo dục và chức năng thực tiễn Do đó, đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu

văn hóa nói chung và văn hoá pháp luật nói riêng là vấn đề có ý nghĩa thời sự cấp bách

“Ý thức pháp luật” (Tác giả Nguyễn Minh Đoan, Nhà xuất bản Chính trị

Quốc gia, Hà Nội, 2011) Tác giả đã làm sâu sắc hơn nội hàm ý thức pháp luật, đặc điểm, thành phần ý thức pháp luật và phân loại ý thức pháp luật, mối quan hệ giữa ý thức pháp luật với các hình thái ý thức xã hội khác Tác giả phân tích rất chi tiết vai trò của ý thức pháp luật trong đời sống xã hội: ý thức với việc phản ánh, nhận thức đời sống xã hội; ý thức pháp luật góp phần điều chỉnh hành vi con người; ý thức pháp luật với việc thực hiện pháp luật…Trên cơ sở đó, tác giả đã chỉ ra mặt tích cực

và những tồn tại, hạn chế của ý thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay Từ đó, tác giả

đã đưa ra một số giải pháp nhằm nâng cao ý thức pháp luật ở nước ta hiện nay: không ngừng hoàn thiện hệ thống pháp luật; tăng cường công tác phổ biến, giáo dục pháp luật hình thành tri thức pháp luật, tâm lý pháp luật cho cán bộ và nhân dân; nâng cao trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước… Từ đó, tác giả khẳng định công tác phổ biến, giáo dục pháp luật là một biện pháp quan trọng nhất

để nâng cao ý thức pháp luật và lối sống theo pháp luật hiện nay ở Việt Nam Đây là hoạt động không thể thiếu, cần được quan tâm một cách thường xuyên của mọi cá nhân, tổ chức trong toàn xã hội

Bài viết “Vai trò của ý thức pháp luật trong đời sống xã hội” của Đào Thu

Hiền (Tạp chí Khoa học Kỹ thuật thủy lợi và môi trường, số 43, 2013), đã luận bàn

cơ sở lý luận của ý thức pháp luật và làm phong phú thêm về khái niệm, tính độc lập tương đối, tính giai cấp của ý thức pháp luật Từ đó, tác giả đã khẳng định ý thức pháp luật là nội dung quan trọng trong đời sống pháp luật của xã hội, giữ vai

trò quan trọng trong việc điều chỉnh hành vi của con người Bài viết đã phân tích và làm sâu sắc hơn sự tác động rất lớn của ý thức pháp luật đến xã hội, đặc biệt đời sống kinh tế, chính trị và đời sống văn hóa – tư tưởng Trên cơ sở phân tích được vai trò của ý thức pháp luật đối với xã hội, tác giả đã đề xuất một số định hướng nhằm nâng cao ý thức pháp luật và phát huy vai trò pháp luật trong đời sống xã hội

“Vai trò của ý thức pháp luật trong việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp ở nước ta hiện nay” (Luận án tiến sĩ Triết học của Lê Hoàng Nam, 2014) Luận án

khẳng định, trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường đình hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay thì doanh nghiệp đóng vai trò đặc biệt quan trọng Vì vậy, việc chăm

lo phát triển các doanh nghiệp là nhiệm vụ của toàn xã hội Do đó, việc xây dựng và hình thành văn hóa doanh nghiệp là nhiệm vụ cấp bách trong giai đoạn hiện nay Tác giả cho rằng, có nhiều yếu tố dẫn đến hình thành văn hóa doanh nghiệp, trong

đó ý thức pháp luật giữ vai trò là nhân tố đặc biệt quan trọng Nhằm làm rõ vai trò của ý thức pháp luật, luận án đã phân tích cơ sở lý luận về ý thức pháp luật và vai trò của ý thức pháp luật trong việc hình thành văn hóa doanh nghiệp ở nước ta hiện nay Trên cơ sở khảo sát tình hình văn hóa doanh nghiệp ở một số doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, doanh nghiệp tư nhân… tác giả đã làm nổi bật thực trạng vai trò ý thức pháp luật trong việc hình thành văn hóa doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay Tác giả đã đề xuất một số quan điểm cũng như giải pháp cụ thể nhằm nâng cao vai trò ý thức pháp luật trong việc hình thành văn hóa doanh nghiệp nhằm xây dựng doanh nghiệp phát triển bền vững trong giai đoạn đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Mặc dù đối tượng nghiên cứu của luận án là vai trò của ý thức pháp luật với việc hình thành văn hóa doanh nghiệp nhưng đây là tài liệu tham khảo có giá trị cho tác giả trong việc nghiên cứu

cơ sở lý luận của ý thức pháp luật cũng như thấy được vai trò to lớn của ý thức pháp luật trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội

Tóm lại, tác giả các công trình nghiên cứu trên đã phân tích tương đối sâu sắc và đầy đủ về cơ sở lý luận của ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật; đặc điểm, kết cấu, vai trò của ý thức pháp luật; tính độc lập tương đối của ý thức pháp luật; mối quan hệ giữa ý thức pháp luật với các hình thái ý thức xã hội

khác…Từ đó, các tác giả đã chỉ ra sự cần thiết phải xây dựng hệ thống các giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao ý thức pháp luật trong nhân dân Đây là những tài liệu có giá trị để chúng tôi tham khảo và làm rõ thêm nội hàm của ý thức pháp luật cũng như vai trò của ý thức pháp luật đối với thế hệ sinh viên hiện nay

2.2 Các công trình nghiên cứu về thực trạng ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên

Cuốn sách “Xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật” do Đào Trí Úc chủ

biên (Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Hà Nội, 1995), đã tập hợp các nghiên cứu về quá trình hình thành ý thức pháp luật của con người Việt Nam Trên cơ sở các cuộc điều tra xã hội học với nhiều đối tượng khác nhau trong phạm vi cả nước các tác giả

đã chỉ ra hiện trạng và lối sống theo pháp luật của người dân Việt Nam; từ đó làm sáng tỏ những ảnh hưởng của tư tưởng, đạo đức, văn hóa, phương thức sản xuất, điều kiện phát triển kinh tế xã hội của đất nước đến ý thức pháp luật và lối sống theo pháp luật ở Việt Nam Từ đó, các tác giả đã đề xuất các biện pháp, những luận

cứ khoa học nhằm xây dựng ý thức và thực hiện theo pháp luật trong thời kỳ đổi mới đất nước Những luận cứ khoa học được trình bày trong đề tài sẽ là tài liệu kham khảo có giá trị cho tác giả trong việc làm sâu sắc hơn cơ sở lý luận về ý thức pháp luật và công tác giáo dục ý thức pháp luật cho người dân nói chung và cho đối tượng sinhviên nói riêng

Trong bài “Giáo dục pháp luật góp phần nâng cao ý thức và nghĩa vụ tuân thủ

pháp luật” (Tạp chí Lý luận chính trị, số 10, 2006) Tống Đức Thảo đã nghiên cứu

vai trò, tác động của giáo dục pháp luật đối với việc hình thành và nâng cao ý thức pháp luật cho người dân, đồng thời nêu những đặc điểm cơ bản của ý thức pháp luật Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng ý thức pháp luật, tác giả đã đặt ra yêu cầu cần phải xây dựng nội dung, chương trình giáo dục pháp luật trong hệ thống các nhà trường, bồi dưỡng đội ngũ làm công tác giáo dục pháp luật, chuẩn bị các nguồn lực,

cơ chế cho công tác giáo dục pháp luật Qua bài viết tác giả khẳng định mục đích của giáo dục pháp luật không chỉ nhằm hình thành ý thức mà còn hướng tới việc nâng cao ý thức tự giác của các tầng lớp dân ca trong xã hội Do đó, cần phải biết khơi dậy ý thức, trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ pháp lý trong mỗi công dân

"Giáo dục pháp luật trong nhà trường - những vấn đề đặt ra hiện nay" của

Phạm Kim Dung, (Tạp chí Dân chủ và pháp luật, số chuyên đề Phổ biến, giáo dục pháp luật, 2006) Dựa trên cơ sở nghiên cứu vấn đề lý luận và kết quả công tác giáo dục pháp luật trong nhà trường, tác giả đã nêu lên những vấn đề cần được tiếp tục hoàn thiện nhằm nâng cao hiệu quả công tác giáo dục pháp luật ở các nhà trường trong giai đoạn hiện nay Tác giả cho rằng, nội dung môn học pháp luật ở các bậc học nói chung còn nặng về lý thuyết, hình thức giáo dục chưa thực sự phong phú và còn mang tính hình thức, giáo dục pháp luật trong nhà trường chưa thực sự chú trọng đến công tác bồi dưỡng tình cảm và rèn luyện kỹ năng điều chỉnh hành vi Bên cạnh đó, đội ngũ giáo viên giảng dạy pháp luật thiếu, không được bồi dưỡng thường xuyên về pháp luật; tài liệu học tập còn hạn chế làm ảnh hưởng tới chất lượng dạy học cũng như không tạo được sự hứng thú ở học sinh sinh viên đối với môn học Ngoài ra, một bộ phận các trường đại học, cao đẳng, pháp luật không phải

là môn học bắt buộc nên nhiều trường không đưa hoặc chỉ đưa vào giảng dạy ở một

số ngành đào tạo nhất định Do đó, tác giả khẳng định, cần quy định môn pháp luật

là bắt buộc trong chương trình giáo dục đại học đồng thời phải xây dựng nội dung, chương trình một cách chi tiết, phù hợp nhằm phục vụ tốt hoạt động dạy và học trong nhà trường

Bài viết " Giáo dục pháp luật cho sinh viên các trường đại học" của Phan Hồng

Dương (Tạp chí Giáo dục, số 190, kì 2 - 5/2008) đã nêu thực tế đáng báo động về tình trạng phạm tội của học sinh, sinh viên hiện nay Qua số liệu thống kê, tác giả đã chứng minh tỷ lệ vi phạm pháp luật ở lứa tuổi đang ngồi trên ghế nhà trường ngày càng gia tăng, hiểu biết về tri thức pháp luật, khả năng vận dụng pháp luật vào cuộc sống của sinh viên rất hạn chế Thực tế này ảnh hưởng không nhỏ đến mục tiêu đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng cao làm nòng cốt cho công cuộc xây dựng và phát triển đất nước Tác giả khẳng định, giáo dục pháp luật cho sinh viên là một bộ phận cấu thành trong chương trình giáo dục đại học và là nhiệm vụ có ý nghĩa đặc biệt trong việc xây dựng một xã hội có kỷ cương, nề nếp

Trong bài viết "Giáo dục pháp luật cho học sinh phổ thông hiện nay là vấn đề

cấp bách" của Nguyễn Khắc Hùng, (Tạp chí Tuyên giáo, số 9/2008) nhận định: sự

hiểu biết pháp luật của học sinh phổ thông còn thấp nên một bộ phận học sinh trong các trường phổ thông vừa là thủ phạm vừa là nạn nhân của hành vi vi phạm pháp luật Từ việc phân tích kết quả khảo sát, tác giả đã chứng minh học sinh phổ thông

có nhu cầu được tiếp xúc, giáo dục pháp luật là rất lớn Nhằm đáp ứng yêu cầu trên, tác giả đề xuất việc sửa đổi, bổ sung nội dung môn Giáo dục công dân theo hướng bảo đảm mục tiêu giáo dục pháp luật nhằm phát triển toàn diện con người Nội dung, chương trình môn Giáo dục công dân phải mang tính khoa học, tính giáo dục, tính hệ thống và vừa sức học sinh Ngoài ra, cần tăng cường phối kết hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong giáo dục pháp luật cho học sinh

Bài “Tình hình và giải pháp ngăn ngừa tình trạng vi phạm pháp luật của học

sinh, sinh viên” của Đặng Trần Thanh Ngọc, (Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 2,

2010) đã phân tích một cách sâu sắc tình trạng vi phạm pháp luật của lứa tuổi học sinh, sinh viên đang ở mức đáng báo động, tình trạng trẻ hóa tội phạm ngày càng tăng…Nguyên nhân chủ yếu của tình trạng trên, theo tác giả là do tâm lý, mặt trái của sự phát triển kinh tế, tác động tiêu cực của văn hóa phẩm độc hại, ảnh hưởng môi trường sống…Trên cơ sở đó, tác giả đã đề xuất một số giải pháp nhằm ngăn ngừa tình trạng vi phạm pháp luật của học sinh, sinh viên như: Đẩy mạnh phát triển kinh tế đi đôi với việc xây dựng xã hội lành mạnh, tăng cường công tác giáo dục pháp luật trong các nhà trường, không ngừng đổi mới nội dung chương trình phù hợp với tình hình xã hội, tăng cường sự phối kết hợp giữa nhà trường, gia đình và các tổ chức đoàn thể trong xã hội góp phần ngăn chặn và đẩy lùi tình trạng vi phạm pháp luật của học sinh, sinh viên

Luận án tiến sĩ Luật học của Phan Hồng Dương “Giáo dục pháp luật cho

sinh viên các trường đại học không chuyên luật ở Việt Nam” (2014) đã phân tích

một cách có hệ thống cơ sở lý luận về giáo dục pháp luật, về vai trò của công tác giáo dục pháp luật cho sinh viên các trường đại học không chuyên luật ở nước ta hiện nay, những thành tố chủ yếu của quá trình giáo dục pháp luật cho sinh viên Tác giả đã nghiên cứu công tác giáo dục pháp luật cho sinh viên tại 26 trường đại học không chuyên luật trên địa bàn các tỉnh, thành phố đại diện cho các vùng miền

ở Việt Nam Tác giả luận án đã tiến hành điều tra thực trạng công tác giáo dục pháp

luật cho sinh viên tại các trường đại học không chuyên luật, từ đó đưa ra những nhận định khá đầy đủ về thực trạng giáo dục pháp luật cho sinh viên như: nội dung, chương trình thì lạc hậu, chưa được xây dựng hoàn thiện, chưa kết nối lien thông giữa các cấp học, thời gian quá dành cho giáo dục pháp luật còn ít; đội ngũ giảng viên luật trong các trường còn thiếu, chưa đáp ứng được yêu cầu về chất lượng; hình thức và phương pháp giáo dục chưa phong phú, hình thức giáo dục pháp luật phần lớn được thực hiện trên lớp qua các môn học pháp luật, phương pháp giáo dục pháp luật chủ yếu là thuyết trình, thầy đọc trò ghi nên chưa phát huy được vai trò tích cực, chủ động của sinh viên…Điều đó ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng và hiệu quả công tác giáo dục pháp luật cho sinh viên không chuyên luật ở nước ta hiện nay Trên cơ sở đó, tác giả đã đề xuất các giải pháp cụ thể tăng cường giáo dục pháp luật cho sinh viên như: nâng cao nhận thức, đổi mới tư duy giáo dục và giáo dục pháp luật cho sinh viên; chuẩn hoá nội dung, chương trình, giáo trình giảng dạy pháp luật chính khoá; đổi mới phương pháp dạy và học pháp luật; đổi mới cách thức

tổ chức hoạt động giáo dục pháp luật; nâng cao chất lượng giảng viên giảng dạy pháp luật…Nhìn chung những giải pháp tác giả đưa ra rất phù hợp, nếu những giải pháp đó được cụ thể hoá trong quá trình giáo dục pháp luật cho sinh viên thì sẽ góp phần không nhỏ vào thành công của quá trình nâng cao chất lượng giáo dục pháp luật cho sinh viên không chuyên luật trong các trường đại học ở nước ta hiện nay Luận án là một công trình khoa học công phu, là tài liệu tham khảo quan trọng cho chúng tôi việc nghiên cứu thực trạng cũng như đưa ra những giải pháp trong công tác giáo dục YTPL cho sinh viên phù hợp với đặc thù sinh viên tỉnh Quảng Ninh

Luận án tiến sĩ Luật học “Giáo dục pháp luật cho trẻ em ở Việt Nam hiện

nay” của Lê Thị Phương Nga, (2015) đã phân tích và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về

giáo dục pháp luật cho trẻ em, phân tích những đặc điểm chủ yếu của giáo dục pháp luật cho trẻ em cũng như vai trò của giáo dục pháp luật cho trẻ em ở Việt Nam hiện nay Đồng thời, tác giả đã phân tích những yếu tố tác động đến công tác giáo dục pháp luật cho trẻ em hiện nay Trên cơ sở nghiên cứu cơ sở lý luận về giáo dục pháp luật cho trẻ em ở Việt Nam hiện nay, tác giả đã làm sáng tỏ thực trạng giáo dục pháp luật cho trẻ em hiện nay: thực trạng về hình thức giáo dục pháp luật cho trẻ em

hiện nay; thực trạng nhận thức pháp luật của trẻ em; thực trạng đội ngũ giáo viên giảng dạy môn giáo dục công dân, đạo đức, pháp luật trong nhà trường; thực trạng

sự kết hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong việc giáo dục pháp luật cho trẻ

em Từ đó, tác giả đã đề xuất một số nhóm giải pháp cụ thể về đổi mới giáo dục pháp luật cho trẻ em ở Việt Nam hiện nay Có thể thấy rằng, luận án có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần hình thành nhân cách, xây dựng YTPL cho trẻ em, bước đầu hình thành cho trẻ em thái độ tôn trọng pháp luật, sống và làm việc theo pháp luật Mặc dù vậy, đối tượng nghiên cứu của luận án là giáo dục pháp luật cho trẻ em nên các giải pháp của tác giả đưa ra chỉ tương đối phù hợp với đối tượng trẻ

em Mặc dù vậy, luận án cũng là kênh thông tin quan trọng phục vụ quá trình nghiên cứu về giáo dục YTPL cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh của bản thân tác giả

Luận án tiến sĩ Triết học của Đỗ Thành Đô “Giáo dục ý thức pháp luật cho

sinh viên các trường đại học ở các tỉnh Trung Trung Bộ trong giai đoạn hiện nay”

(2016), đã làm rõ cơ sở lý luận về ý thức pháp luật, kết cấu ý thức pháp luật, những nhân tố tác động đến ý thức pháp luật của sinh viên Tác giả cũng phân tích thực trạng công tác giáo dục YTPL cho sinh viên trong các trường đại học Trung Trung

Bộ hiện nay Trên cơ sở đó, tác giả đã đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao chất lượng giáo dục YTPL cho sinh viên các trường đại học ở các tỉnh Trung Trung Bộ hiện nay Luận án là công trình khoa học công phu, tác giả luận giải đầy

đủ về sự cần thiết phải giáo dục YTPL cho sinh viên nói chung, sinh viên các tỉnh Trung Trung Bộ nói riêng, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Luận

án là tài liệu quan trọng giúp tác giả có thể vận dụng linh hoạt cơ sở lý luận, một số giải pháp phù hợp với đặc thù sinh viên tỉnh Quảng Ninh, góp phần nâng cao YTPL

và chất lượng công tác giáo dục YTPL cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay

Bài viết “Giáo dục pháp luật cho sinh viên các trường đại học một số yêu

cầu cấp bách hiện nay” của Vũ Thị Hồng Vân (Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số 3,

2016) Bài viết cho rằng, hiện nay công tác giáo dục pháp luật cho sinh viên trong các trường đại học ở nước ta đã được quan tâm, giảng viên không ngừng đổi mới phương pháp giảng dạy, các nhà trường sử dụng nhiều hình thức giáo dục pháp luật cho sinh viên (chính khoá và ngoại khoá) Tuy nhiên, theo tác giả: phương pháp

giảng dạy pháp luật chính hiện nay vẫn là thuyết trình, truyền thu một chiều…làm mất đi khả năng tích cực, năng động của sinh viên; hoạt động ngoại khoá mang tính hình thức, không thu hút được đông đảo sinh viên tham gia; giảng viên giảng dạy pháp luật còn thiếu cả về số lượng và chất lượng, nhiều giảng viên không đúng chuyên ngành những vẫn phải tham gia giảng dạy bộ môn pháp luật nên chất lượng không cao Từ những thực trạng trên, tác giả đã đề xuất bảy giải pháp cơ bản nhằm nâng cao chất lượng giáo dục pháp luật cho sinh viên hiện nay

Bài viết “Tăng cường phổ biến, giáo dục pháp luật cho sinh viên” (của Doãn

Thị Chín – Học viện Báo chí và Tuyên truyền, tháng 1, 2017) cho rằng, giáo dục pháp luật cho sinh viên là một hoạt động có tổ chức, có mục đính và có tính định hướng của những người làm công tác giáo dục pháp luật tác động lên đối tượng được giáo dục pháp luật là sinh viên nhằm hình thành ở sinh viên khả năng vận dụng tri thức pháp luật vào đời sống Tác giả đánh giá rằng, do công tác giáo dục có nơi còn hạn chế nên dẫn đến tình trạng sinh viên vi phạm pháp luật, cụ thể như một

số sinh viên vi phạm pháp luật, tệ nạn xã hội, tiêu cực, lối thực dụng, trái với thuần phong mỹ tục của dân tộc Từ đó, tác giả đề xuất một số giải pháp cụ thể nhằm nâng cao chất lượng giáo dục pháp luật cho sinh viên như: tiếp tục đổi mới nội dung, chương trình giáo dục pháp luật cho sinh viên; đa dạng hóa các kênh truyền tải thông tin pháp luật phù hợp với từng đối tượng sinh viên; tăng cường bổ sung, bồi dưỡng phẩm chất, năng lực của các chủ thể giáo dục

“Quản lý hoạt động tham gia giáo dục pháp luật cho sinh viên không chuyên luật trong các trường đại học” (Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục của Đỗ

Thị Thu Hằng, 2017) Luận án đã làm phong phú them cơ sở lý luận về giáo dục pháp luật và sự tham gia quản lý hoạt động giáo dục pháp luật cho sinh viên không chuyên luật trong các trường đại học ở nước ta hiện nay Tác giả luận án cho rằng: hoạt động tham gia quản lý giáo dục pháp luật cho sinh viên là quá trình xác định các quan hệ để làm rõ trách nhiệm, quyền hạn để xây dựng quy trình phối hợp hoạt động giữa các đơn vị trong và ngoài nhà trường nhằm thực hiện công tác giáo dục pháp luật cho sinh viên Tác giả luận án cho rằng, hoạt động giáo dục pháp luật cho sinh viên không chuyên luật tại các trường đại học ở nước ta hiện nay còn tồn tại

nhiều bất cập về chủ thể giáo dục pháp luật, nội dung, chương trình, phương pháp, hình thức giáo dục pháp luật, sự phối hợp thiếu chặt chẽ của các đơn vị trong và ngoài nhà trường đã ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả hoạt động giáo dục pháp luật cho sinh viên Trên cơ sở đó, tác giả luận án đã đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm tăng cường sự tham gia của các đơn vị trong nhà trường như Đoàn thanh niên, Hội sinh viên phát huy vai trò tham gia quản lý hoạt động giáo dục pháp luật cho sinh viên Luận án là tiền đề quan trọng để phát huy vai trò của các cấp quản lý hoạt động giáo dục pháp luật cho sinh viên nhằm nâng cao sự hiểu biết pháp luật và thái

độ tôn trọng pháp luật của sinh viên

1.3 Các công trình nghiên cứu về giải pháp nâng cao ý thức pháp luật

và chất lượng giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên

“Giáo dục pháp luật trong các trường đại học, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề (không chuyên luật) ở nước ta hiện nay” (Luận án phó tiến sĩ luật học của

Đinh Xuân Thảo, 1996) Luận án đã nhấn mạnh vai trò đặc biệt quan trong của giáo dục pháp luật trong nhà trường hiện nay Từ góc độ của khoa học pháp lý tác giả cho rằng, giáo dục pháp luật là hoạt động có tổ chức, có định hướng của chủ thể giáo dục tác động lên đối tượng giáo dục nhằm hình thành ở họ tri thức pháp lý, thái

độ, tình cảm và hành vi phù hợp với quy định của pháp luật hiện hành Từ đó, tác giả đã khẳng định tính tất yếu của việc giáo dục pháp luật trong các trường đại học, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề ở nước ta hiện nay Luận án đã tìm hiểu thực trạng giáo dục pháp luật trên cơ sở phân tích nhu cầu hiểu biết pháp luật, tình hình thực hiện pháp luật và tình hình giáo dục pháp luật trong nhà trường Trên cơ sở đó tác giả rút ra một số bài học kinh nghiệm trong công tác giáo dục pháp luật đồng thời đưa ra một số kinh nghiệm giáo dục pháp luật trong nhà trường ở một số nước như Liên Xô (cũ), một số nước Tây Âu Trong phương hướng giáo dục pháp luật trong trường đại học, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề tác giả nhấn mạnh đến việc đổi mới quan điểm và nhận thức giáo dục pháp luật trong nhà trường; xác định đúng đắn các hình thức, phương pháp chuyển tải tri thức pháp luật phù hợp với các đối tượng, các loại hình trường lớp; đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ làm công tác giáo dục pháp luật; đổi mới và hoàn thiện cơ chế tổ chức thực hiện giáo dục pháp luật

Trên cơ sở phân tích trực trạng, phương hướng của công tác giáo dục pháp luật, luận án đã đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục pháp luật trong các trường đại học, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề như: xây dựng nội dung, chương trình giáo dục pháp luật trong các nhà trường thông qua các môn học pháp luật đại cương, pháp luật chuyên ngành, giáo dục pháp luật đối với trường trung học chuyên nghiệp và dạy nghề; tổ chức biên soạn giáo trình, sách tham khảo đầy đủ, khoa học; tích cực bồi dưỡng, đào tạo giáo viên dạy pháp luật nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ làm công tác giáo dục pháp luật trong nhà trường và cuối cùng là xây dựng cơ chế phối hợp tổ chức thực hiện giáo dục pháp luật trong nhà trường

Có thể nói, vấn đề giáo dục pháp luật trong trường đại học, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề (không chuyên luật) đã được tác giả nghiên cứu rất sâu sắc và

có hệ thống Đây là công trình nghiên cứu chuyên sâu về giáo dục pháp luật trong nhà trường với đối tượng chủ yếu là học sinh, sinh viên đang được đào tạo ở bậc đại học, trung cấp chuyên nghiệp và dạy nghề ở nước ta trong giai đoạn hiện nay Luận

án là công trình khoa học có giá trị về lý luận cũng như thực tiễn, là tài liệu tham khảo cho các trường nhằm xây dựng nội dung, kế hoạch giáo dục pháp luật cho học sinh, sinh viên góp phần tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước

Luận án Tiến sĩ Luật học “Nâng cao ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ

quản lý hành chính nhà nước ở nước ta hiện nay của Lê Đình Khiên, (1996) Xuất

phát từ việc phân tích thực tiễn nước ta trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân đi đến khẳng định, cán bộ quản lý hành chính nhà nước là lực lượng có trách nhiệm to lớn trong việc thực thi pháp luật, làm cho pháp luật đi vào đời sống Với vị trí và đặc thù công việc nên ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ quản lý hành chính có vai trò to lớn đối với hoạt động quản lý Nhà nước góp phần duy trì trật tự, kỷ cương xã hội, tác động mạnh mẽ đến toàn bộ xã hội Bằng điều tra xã hội học, luận án đã làm rõ thực trạng ý thức pháp luật của đội ngũ quản lý hành chính hiện nay: trình độ hiểu biết pháp luật, thái độ tôn trọng pháp luật còn kém, tâm lý pháp luật còn thiếu hệ thống… Từ đó, tác giả cho rằng, việc nâng cao ý thức pháp luật cho đội ngũ cán bộ quản lý hành chính là việc có tính cấp thiết Muốn vậy, thì cần phải xây dựng những

giải pháp nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho đội ngũ cán bộ quản lý hành chính ở nước ta hiện nay: phổ biến, tuyên truyền pháp luật đối với cán bộ quản lý hành chính, hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát hoạt động của cán bộ quản lý hành chính và cơ quan hành chính nhà nước, xử lý nghiêm khắc những hành vi vi phạm pháp luật của cán bộ quản lý hành chính…Những giải pháp trên nếu được thực hiện một cách đồng bộ sẽ góp phần đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ công tác quản lý Nhà nước trong điều kiện kinh tế xã hội có những phát triển mới Luận án là công trình khoa học rất công phu, đã giải quyết được nhiều vấn đề lý luận cũng như thực tiễn về công tác giáo dục ý thức pháp luật của đội ngũ quản lý hành chính nhà nước trong giai đoạn hiện nay

“Sự phát triển ý thức pháp luật của nhân dân đồng bằng sông Cửu Long trong điều kiện đổi mới ở Việt Nam” (Luận án Tiến sĩ luật học của Hồ Việt Hiệp,

2002) Luận án khẳng định, việc chuyển đổi mô hình kinh tế sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã đặt ra những yêu cầu phải tăng cường vai trò quản lý nhà nước bằng pháp luật Con đường hình thành phát triển ý thức pháp luật của nhân dân đồng bằng song Cửu Long trong lịch sử chịu sự tác động các nhân tố khách quan: điều kiện kinh tế và thiết chế làng xã; ảnh hưởng của tính đa dân tộc,

đa tôn giáo; tính cách người dân ở nơi đây đối với sự hình thành và phát triển ý thức pháp luật Từ đó, tác giả cũng đã chỉ ra những đặc điểm sự phát triển ý thức pháp luật của nhân dân đồng bằng sông Cửu Long Đồng thời khẳng định, ý thức pháp luật của nhân dân đồng bằng song Cửu Long tuy có phát triển, lối sống theo pháp luật bước đầu hình thành, nhưng chưa vững chắc và chưa ổn định Qua đó, tác giả đánh giá thực trạng, những vấn đề đặt ra đồng thời đưa ra những quan điểm, phương hướng, giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao ý thức pháp luật của nhân dân đồng bằng sông Cửu Long trong thời kỳ công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước

“Lệ làng truyền thống với việc hình thành ý thức pháp luật cho nông dân Việt Nam thời kỳ đổi mới” (Luận án tiến sĩ Triết học của Nguyễn Văn Long, 2002)

Luận án đã phân tích một cách sâu sắc quá trình hình thành lệ làng và mối quan hệ giữa lệ làng với luật nước trong các giai đoạn lịch sử Trong thời kỳ đổi mới đất nước hiện nay, lệ làng truyền thống vẫn tồn tại trong đời sống xã hội, điều đó có

những tác động tiêu cực trong việc hình thành ý thức pháp luật: người nông dân sống quen với lệ làng, tập tục ít quan tâm đến pháp luật, làm hạn chế quyền bình đẳng, dân chủ, tư tưởng độc đoán, chuyên quyền, quan hệ họ hàng…ảnh hưởng không nhỏ đến việc thực thi pháp luật ở nông thôn Trên cơ sở đó, tác giả khẳng định việc xây dựng và nâng cao ý thức pháp luật cho nông dân trong giai đoạn hiện nay là tất yếu khách quan Muốn làm được điều đó, cần phải có một hệ thống các giải pháp: đẩy mạnh phát triển kinh tế thị trường ở nông thôn nhằm phá vỡ tính biệt lập, khép kín ở làng xã, tiếp tục đổi mới kiện toàn hệ thống chính trị cấp cơ sở, đẩy mạnh thực hiện quy chế dân chủ ở địa phương, nâng cao đời sống văn hóa tinh thần cho nông dân, nâng cao khả năng thực hành pháp luật cho nông dân Luận án là một công trình khoa học có giá trị, với việc đề xuất những giải pháp trên sẽ góp phần hình thành thói quen sống và làm việc theo pháp luật trong nông dân nhằm xây dựng xã hội trật tự, kỷ cương, tôn trọng pháp luật

“Sự hình thành ý thức pháp luật và giải pháp nâng cao ý thức pháp luật ở nước ta trong thời kỳ đổi mới” (Tác giả Đào Duy Tấn, Nhà xuất bản Chính trị Quốc

gia, Hà Nội, 2004) Thông qua cuốn sách này, tác giả đã đề cập tới: Tính quy luật của sự hình thành ý thức pháp luật; những đặc điểm cơ bản của sự hình thành ý thức pháp luật ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới; những giải pháp cơ bản nhằm nâng cao

ý thức pháp luật ở nước ta hiện nay Tác giả đã khẳng định: ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội, nó ra đời và tồn tại cùng với sự ra đời và tồn tại của xã hội

có giai cấp Quá trình hình thành và phát triển của ý thức pháp luật tuân theo những quy luật vốn có của nó, phản ánh điều kiện kinh tế - xã hội và chịu sự tác động mạnh mẽ của các hình thái ý thức xã hội khác Tác giả đã chỉ ra rằng: ý thức pháp luật vừa là công cụ để giai cấp thống trị duy trì trật tự xã hội và địa vị thống trị của mình đồng thời vừa là thước đo đánh giá sự ổn định và phát triển xã hội Trong xu hướng hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay thì pháp luật đóng vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển của toàn xã hội Do đó, việc xây dựng và bảo đảm hệ thống pháp luật được thực thi trong xã hội nước ta là vấn đề then chốt được Đảng, Nhà nước đặc biệt quan tâm Trên cơ sở đó, tác giả đã đưa ra giải pháp phải xây dựng ý thức pháp luật cho người dân trên cơ sở củng cố và gắn chặt với ý thức

chính trị, ý thức đạo đức và truyền thống văn hóa của dân tộc Qua đó có thể thấy rằng, cuốn sách đã làm phong phú thêm quan niệm về ý thức pháp luật, về quá trình hình thành ý thức pháp luật Đồng thời cũng làm đa dạng hơn về những giải pháp góp phần nâng cao ý thức pháp luật cho người dân đáp ứng yêu cầu phát triển xã hội trong thời kỳ đổi mới

“Giáo dục ý thức pháp luật cho cán bộ, công chức ở Việt Nam hiện nay”

(Luận án tiến sĩ Quản lý Hành chính công của Trần Công Lý, 2009) Luận án đã luận bàn một cách sâu sắc cơ sở lý luận cũng như thực trạng của công tác giáo dục ý thức pháp luật cho cán bộ, công chức ở nước ta hiện nay Trên cơ sở đó, luận án đã đưa ra quan điểm cũng như giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác giáo dục ý thức pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức ở nước ta hiện nay: giải pháp nâng cao chất lượng của chủ thể, nội dung, hình thức và phương pháp giáo dục ý thức pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức; giải pháp nâng cao chất lượng và chất lượng đảm bảo của giáo dục ý thức pháp luật về kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục, khoa học - công nghệ, xã hội nhằm xây dựng những điều kiện tốt nhất cho công tác giáo dục ý thức pháp luật cho cán bộ, công chức nói riêng và mọi tầng lớp nhân dân nói chung Có thể nói, luận án đã đề xuất các giải pháp mang tính khả thi nhằm nâng cao hiệu quả công tác giáo dục ý thức pháp luật cho người dân nói chung Đồng thời luận án đã đóng góp quan trọng vào việc củng cố, nâng cao nhận thức về giáo dục ý thức pháp luật Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị đối với tác giả trong việc xây dựng một số giải pháp có tính hệ thống và đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả công tác giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay

“Các biện pháp tổ chức giáo dục pháp luật cho học sinh trung học phổ thông (tại Thành phố Hồ Chí Minh)” (Luận án tiến sĩ Giáo dục học của Nguyễn Khắc

Hùng, 2009) Công trình đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận về các biện pháp tổ chức giáo dục pháp luật như khái niệm giáo dục pháp luật, biện pháp tổ chức giáo dục pháp luật Luận án đã đánh giá chung công tác tổ chức giáo dục pháp luật trong trường học và thực trạng tiến hành các biện pháp tổ chức giáo dục pháp luật cho học sinh trong trường trung học phổ thông ở thành phố Hồ Chí Minh Trên cơ sở đó, luận án

đề xuất một số nhóm biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả trong việc tổ chức giáo dục

pháp luật cho học sinh: nhóm biện pháp tác động vào nhận thức của các lực lượng làm công tác giáo dục pháp luật; nhóm biện pháp về nội dung, chương trình giáo dục; nhóm biện pháp về công tác quản lý Đây là công trình nghiên cứu có ý nghĩa

về giáo dục pháp luật, các biện pháp được nêu ra nếu được triển khai đồng bộ sẽ góp phần nâng cao chất lượng công tác tổ chức giáo dục pháp luật trong nhà trường

“Ý thức pháp luật với việc thực hiện dân chủ ở nông thôn Việt Nam hiện nay” (Luận án tiến sĩ Triết học của Lê Xuân Huy, 2010) Từ việc luận bàn một cách

sâu sắc những lý luận chung về ý thức pháp luật, về thực trạng ý thức pháp luật ở nông thôn, luận án đã đề xuất một số quan điểm và giải pháp nhằm phat huy vai trò của ý thức pháp luật trong việc thực hiện dân chủ ở nông thôn như: cần tiếp tục đổi mới và hoàn thiện cơ chế chính sách, pháp luật về nông nghiệp, nông dân, nông thôn; tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật cho nhân dân; đồng thời phải nâng cao chất lượng hoạt động của hệ thống chính trị gắn với việc thực hiện tốt quy chế dân chủ cơ sở ở nông thôn…Những giải pháp có tính hệ thống trên nếu được thực hiện một cách đồng bộ sẽ góp phần phát huy vai trò của ý thức pháp luật trong việc thực hiện dân chủ ở nông thôn Việt Nam hiện nay nhằm tạo ra

sự ổn định chính trị, phát triển kinh tế - xã hội, đẩy mạnh CNH - HĐH ở nước ta

Như vậy, các công trình trên là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị đối với tác giả trong việc làm rõ những vấn đề lý luận của YTPL và giáo dục ý thức pháp luật, vai trò cúa YTPL trong đời sống cũng như những thực trạng và các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục YTPL cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay

1.4 Đánh giá các kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

Qua nghiên cứu các công trình khoa học ở trên có thể thấy rằng vấn đề YTPL

và giáo dục YTPL trong thời gian gần đây đã được đề cập một cách có hệ thống, được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau Các tác giả đề cập, đi sâu nghiên cứu và làm rõ cơ sở lý luận của ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật cũng như những thực trạng của công tác giáo dục pháp luật với những đối tượng khác nhau

Từ đó, các công trình đã đề xuất một số quan điểm, phương hướng và các giải pháp

có tính hệ thống nhằm nâng cao chất lượng giáo dục ý thức pháp luật cho mọi tầng

lớp nhân dân trong giai đoạn hiện nay Mặc dù vậy, cho đến nay vấn đề YTPL và giáo dục YTPL cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh là một vấn đề còn khá mới mẻ cả về mặt lý luận và thực tiễn và chưa có tác giả nào nghiên cứu một cách chuyên biệt và

cụ thể Do đó, việc làm sáng tỏ vấn đề này là yêu cầu cấp thiết đặt ra cho tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn hiện nay Để thực hiện luận án, tác giả tiếp thu có chọn lọc kết quả nghiên cứu của một số công trình khoa học liên quan đến nội dung của

đề tài Đồng thời, trong luận án tác giả tập trung làm rõ một số nội dung cụ thể như:

Một là, nghiên cứu một số vấn đề lý luận về ý thức pháp luật, vai trò của ý

thức pháp luật, đặc điểm, mục đích, nội dung, phương tiện, hình thức giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh; những nhân tố tác động đến YTPL của sinh viên tỉnh Quảng Ninh hiện nay

Hai là, khảo sát thực trạng YTPL và thực trạng giáo dục YTPL cho sinh viên

tỉnh Quảng Ninh Trên cơ sở đó, luận án sẽ làm rõ những điều kiện đặc thù tác động đến YTPL của sinh viên tỉnh Quảng Ninh

Ba là, luận án đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao YTPL và chất lượng

giáo dục YTPL cho sinh viên tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn hiện nay đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao cho tỉnh

Chương 2

Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ GIÁO DỤC Ý THỨC PHÁP LUẬT

CHO SINH VIÊN HIỆN NAY 2.1 Ý thức pháp luật ở nước ta hiện nay và vai trò của nó trong đời sống xã hội

2.1.1 Vấn đề ý thức pháp luật ở nước ta hiện nay

2.1.1.1 Khái niệm về ý thức pháp luật

Pháp luật là hệ thống các quy phạm xã hội có tính bắt buộc chung thể hiện ý chí của giai cấp thống trị quy thành luật và được bảo vệ bởi quyền lực nhà nước Pháp luật luôn có tính giai cấp, được giai cấp thống trị sử dụng để xác lập và củng

cố trật tự những quan hệ xã hội phù hợp với lợi ích của giai cấp thống trị đó Trong quá trình phát triển của lịch sử thì có các kiểu pháp luật tương ứng với các kiểu nhà nước như: pháp luật chủ nô, pháp luật phong kiến, pháp luật tư sản, pháp luật XHCN

Trong nhà nước XHCN, pháp luật thể hiện ý chí và lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, xác lập và bảo vệ các quyền lợi của nhân dân, là công

cụ sắc bén và có hiệu lực của nhân dân trong công cuộc xây dựng xã hội mới Đảng cộng sản Việt Nam rất quan tâm đến việc quản lý đất nước bằng pháp luật; củng cố những cơ sở pháp luật của đời sống xã hội; tăng cường pháp chế XHCN Điều 12, Hiến pháp năm 1992 của nước ta ghi rõ: Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, không ngừng tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa

Trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở nước ta hiện nay thì ý thức pháp luật đang xây dựng là ý thức pháp luật XHCN được hình thành trên cơ sở sự đoàn kết giữa các tầng lớp trong xã hội, mà nòng cốt là giai cấp công nhân Việt Nam, giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức do Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo nhằm thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” Ý thức pháp luật XHCN ở nước ta thể hiện và bảo vệ nền tảng kinh tế xã hội trong thời kỳ đổi mới đất nước với cơ sở là nền KTTT định hướng XHCN, cơ sở đó chi phối tính chất và

xu hướng pháp triển của YTPL Về cơ bản, YTPL ở nước ta hiện nay thỏa mãn được nhu cầu và lợi ích chính đáng của quảng đại quần chúng nhân dân, của quốc gia, dân tộc Việt Nam, phù hợp tiến bộ xã hội, phù hợp với tồn tại xã hội của một

đất nước đang quá độ lên CNXH

Ý thức pháp luật là tổng hợp những quan điểm, tư tưởng, học thuyết thể hiện thái độ của con người, của nhóm xã hội, của giai cấp… đối với pháp luật, pháp chế cũng như quan điểm của họ về sự hợp pháp hay không hợp pháp Sự thể hiện tập trung của ý thức pháp luật – một hình thái ý thức xã hội là hệ tư tưởng pháp luật Tức là hệ thống các quan điểm pháp luật dựa trên lập trường khoa học và xã hội nhất định Ý thức pháp luật có những nội dung chủ yếu: sự hiểu biết về pháp luật; thái độ đối với pháp luật; khả năng thực hiện và vận dụng pháp luật Ý thức pháp luật gắn bó rất mật thiết với văn hóa pháp luật và văn hóa nói chung Nâng cao ý thức pháp luật cho mọi thành viên trong xã hội, biến việc tuân thủ nghiêm chỉnh pháp luật thành niềm tin nội tâm của mỗi người là bộ phận cấu thành của giáo dục ý thức pháp luật XHCN đối với nhân dân lao động ở Việt Nam hiện nay Trong xã hội Việt Nam, ý thức pháp luật thống trị là ý thức pháp luật của giai cấp công nhân Việt Nam và nhân dân lao động Cùng với sự pháp triển của xã hội Việt Nam, ý thức pháp luật của giai cấp công nhân và nhân dân lao động sẽ trở thành một hệ thống tư tưởng và quan điểm pháp luật chung thống nhất trong toàn xã hội

YTPL được thể hiện thông qua toàn bộ những học thuyết, tư tưởng, quan điểm, quan niệm của một chế độ xã hội, một nhà nước, một giai cấp, đảng phái về bản chất và vai trò của pháp luật trong đời sống xã hội Trong đó, bản chất giai cấp của pháp luật chính là bản chất cơ bản quy định nội dung của pháp luật Pháp luật là

ý chí của giai cấp thống trị được thể hiện thành luật lệ, do đó mỗi chế độ xã hội, mỗi nhà nước chỉ có một hệ thống pháp luật của giai cấp nắm chính quyền, trong xã hội

có giai cấp đối kháng các giai cấp khác nhau lại có ý thức khác nhau về pháp luật, phản ánh và bảo vệ lợi ích của giai cấp mình Do đó, hiệu lực pháp luật không những phụ thuộc vào sức mạnh cưỡng chế của nhà nước mà còn phụ thuộc vào trình

độ hiểu biết pháp luật của xã hội

YTPL chịu ảnh hưởng trực tiếp của ý thức chính trị, bởi ý thức chính trị là ý thức của giai cấp cầm quyền, đây là một quy luật tất yếu vì đường lối chính trị được

cụ thể hóa thông qua luật pháp Trong mối quan hệ giữa YTPL và ý thức đạo đức, thì

ý thức đạo đức hình thành trước YTPL, cả hai hình thái ý thức này đều nhằm điều

chỉnh hành vi của con người đối với xã hội Ý thức đạo đức chi phối mọi hành vi của đời sống xã hội với quy tắc điều chỉnh bằng lương tâm cá nhân và dư luận xã hội, tính

tự nguyện của hành vi được đặt lên hàng đầu Với ý thức pháp luật dù muốn hay không muốn mỗi cá nhân đều phải tuân thủ và thi hành theo quy định đã được ban hành Do mục đích và phương diện nghiên cứu khác nhau mà cho đến nay cũng xuất hiện nhiều quan niệm khác nhau về YTPL:

Quan niệm thứ nhất cho rằng: "Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã

hội, biểu thị mối quan hệ của con người đối với pháp luật" [21, tr.130] Đây là quan niệm mang tính khái quát cao, nhưng lại quá chung chung chưa phản ánh đầy đủ kết cấu, nội dung và nguồn gốc của YTPL YTPL không chỉ đơn thuần là quan hệ chấp hành pháp luật mà còn nói đến vai trò của con người đối với pháp luật

Quan niệm thứ hai: nhấn mạnh mặt này hay mặt khác của YTPL: Chẳng

hạn, có quan niệm tập trung nhấn mạnh mặt tri thức pháp luật như: "Ý thức pháp luật là tổng thể những học thuyết, tư tưởng, quan điểm và quan niệm thịnh hành trong xã hội, thể hiện mối quan hệ thông qua sự hiểu biết của con người đối với pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua và pháp luật cần phải có, thể hiện sự đánh giá

về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi xử sự của con người cũng như trong hoạt động của các cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội" [23, tr 229] Quan điểm này cho thấy, YTPL bao gồm nhiều yếu tố khác nhau, các yếu tố này lại có vai trò khác nhau Tuy nhiên, nếu lấy kết cấu của YTPL để định nghĩa về YTPL thì chưa phản ánh được nguồn gốc, bản chất giai cấp của YTPL

Có quan niệm lại chỉ tập trung nhấn mạnh ý thức của chủ thể pháp luật: "Ý thức pháp luật là trình độ hiểu biết của các tầng lớp nhân dân về pháp luật ý thức pháp luật còn là thái độ đối với pháp luật, ý thức tôn trọng hay coi thường pháp luật,

đó là thái độ đối với hành vi vi phạm pháp luật và phạm tội" [125, tr.19] Quan niệm này chưa thể hiện rõ đặc trưng cơ bản của khái niệm, không thấy rõ được bản chất của ý thức pháp luật nên dễ rơi vào quan điểm phiến diện và chủ quan YTPL phải gắn với chủ thể nhất định, song với quan niệm trên sẽ là chưa hoàn chỉnh, bởi lẽ nó chưa đề cập đến yếu tố giáo dục, văn hoá pháp luật cũng như chức năng quản lý xã hội của Nhà nước thông qua pháp luật Quan niệm trên quá nhấn mạnh yếu tố ngăn

ngừa, răn đe trong việc thực hiện pháp luật sẽ gây tâm lý bắt buộc bởi sự áp đặt của văn bản pháp luật, nó không thể hiện tính chất nhân đạo của pháp luật XHCN

Nhấn mạnh yếu tố pháp lý của YTPL, có quan niệm cho rằng: “YTPL là một hình thái YTXH, là tổng hợp những quan điểm, học thuyết, tư tưởng, tình cảm của con người, thể hiện thái độ, sự đánh giá về tính công bằng hay không công bằng, đúng đắn hay không đúng đắn của pháp luật, về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi xử sự của con người, trong các hoạt động của các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội và của các chủ thể khác” [76, tr 326] Có thể nói, quan niệm này khá toàn diện khi được xem xét dưới góc độ người làm công tác quản lý pháp luật, nhưng nó chưa thể hiện được tính khái quát của YTPL Vì “tính hợp pháp hay không hợp pháp” cần phải gắn với chể thế nhà nước nhất định và sự phục vụ cho một giai cấp cầm quyền nào đó trong xã hội

Xét về mặt bản chất giai cấp, có quan niệm cho rằng, "ý thức pháp luật XHCN là tổng hòa những quan điểm quan niệm, tình cảm về mặt pháp luật thể hiện thái độ của giai cấp công nhân và của nhân dân lao động do giai cấp công nhân lãnh đạo, đối với pháp luật, đối với những yêu cầu khác của pháp luật, đối với các quyền

và nghĩa vụ của công dân [149, tr.196] Quan điểm này chỉ phản ánh nội dung cơ bản của YTPL XHCN theo thể chế chính trị Xô Viết, nhà nước XHCN theo mô hình kế hoạch hoá tập trung, nó đề cao vai trò yếu tố giai cấp được áp dụng trong

mô hình XHCN Xô Viết trước khi chế độ XHCN ở Liên Xô và Đông Âu tan rã Còn trong chế độ dân chủ nhân dân với sự tồn tại của nhiều giai cấp và tầng lớp

nhân dân thì cần phải có quan niệm toàn diện hơn

Quan niệm thứ ba: không những chỉ ra được tính chất, cơ cấu và nội dung

của YTPL mà còn đề cập đến cả nguồn gốc, mối liên hệ phổ biến, tất yếu của YTPL đối với đời sống xã hội Theo quan niệm này: “YTPL là một hình thái ý thức xã hội,

là tổng thể những quan điểm, khái niệm, học thuyết pháp lý, tình cảm của con người (cá nhân, giai cấp, tầng lớp) thể hiện thái độ của họ đối với pháp luật hiện hành, trật

tự pháp luật, sự đánh giá về tính công bằng hay không công bằng, đúng đắn hay không đúng đắn của pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua và pháp luật trong tương

lai, và hành vi hợp pháp, hành vi không hợp pháp của cá nhân, các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội” [18, tr 290]

Quan niệm thứ tư cho rằng: “Ý thức pháp luật là một bộ phận của ý thức xã

hội, phản ánh tồn tại xã hội từ góc độ pháp luật, thể hiện trình độ hiểu biết pháp luật

và thái độ đối với pháp luật của các giai cấp, các tầng lớp nhân dân trong xã hội có giai cấp” [141, tr 17] Quan niệm này chỉ ra tính chất, cơ cấu, nội dung, nguồn gốc, mối liên hệ phổ biến tất yếu của ý thức pháp luật trong đời sống xã hội Từ đó cho thấy trình độ hiểu biết pháp luật thể hiện trình độ phản ánh qua tri thức pháp luật, thái độ đối với pháp luật bao hàm cả tình cảm, niềm tin và ý chí pháp luật tất cả tồn tại trong những con người hiện thực cho nên quan niệm này bao hàm khá đầy đủ, toàn diện, sâu sắc về ý thức pháp luật xã hội thể hiện ra các cá nhân

Qua cách phân tích các quan niệm trên bước đầu cho thấy những điểm sau:

Một là, YTPL là một bộ phận của ý thức xã hội được quy định khách quan

bởi điều kiện kinh tế - xã hội Trình độ phản ánh của ý thức pháp luật không chỉ phụ thuộc vào sự phát triển kinh tế, xã hội mà còn phụ thuộc vào nhân tố chủ quan của con người phản ánh tồn tại xã hội từ phương diện pháp luật

Hai là, YTPL luôn mang tính giai cấp sâu sắc, thể hiện thái độ đánh giá của

con người đối với pháp luật; quyền lợi và nghĩa vụ công dân, tổ chức xã hội; tính công bằng, tính hợp pháp của hành vi, vai trò của pháp luật trong việc điều chỉnh hành vi của cá nhân, xã hội phù hợp với sự phát triển của xã hội

Ba là, quá trình hình thành phát triển YTPL của con người cũng tuân theo

con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý Từ nhận thức cảm tính như cảm xúc, tình cảm của con người đối với pháp luật đến nhận thức lý tính, khái niệm, quan điểm, bản chất pháp luật

Như vậy, với mục đích nghiên cứu của các chủ thể nên YTPL được xem xét theo những phương diện khác nhau, trên cơ sở tiếp thu những điểm hợp lý trong các quan điểm trên, cùng với mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài luận án, tác

giả khái quát và đưa ra khái niệm YTPL như sau: Ý thức pháp luật là một hình thái

ý thức xã hội, phản ánh những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội mà trước hết

là quan hệ sản xuất, là toàn bộ những quan điểm, tư tưởng, thái độ, tình cảm của