Phân tích bài thơ mùa thu câu cá - Nguyễn Khuyến

- Chủ đề : bày tỏ tình yêu thiên nhiên đất nước và tâm trạng tác giả trước thời thế... - Giọng đọc: bài thơ viết theo thể thất ngôn bát cú đường luật thể hiện tình cảm yêu quê hương đất

a Hoàn cảnh sáng tác, sự nghiệp sáng tác:

- Nguyễn Khuyến: quê ở Quế Sơn, sinh tại Nam Định lớn lên và sống chủ yếu ở Yên Đổ- Bình Lục - Hà Nam

- Xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo, từ năm 1864 đến

1871 ông đỗ đầu hết cả ba kì thi ( Hương, Hội, Đình) nên được gọi

là Tam Nguyên Yên Đổ

- Tuy đỗ đạt cao nhưng ông làm quan chỉ 10 năm, phần lớn cuộc đời ông dạy học và sống thanh bạch ở quê nhà

- Ông tà người tài năng có cốt cách thanh cao, tấm lòng yêu

nước thương dân, từng bày tỏ thái độ kiên quyết không hợp tác với thực dân Pháp

- Đóng góp nổi bật của ông cho nền văn học dân tộc là ở mảng thơ Nôm, thơ viết về làng quê, thơ trào phúng

- Tác phẩm: Hiện nay còn hơn 800 bài thơ cả chữ Hán và chữ Nôm gồm thơ, văn, câu đối, nhưng chủ yếu là thơ

- Nội dung sáng tác:

+ Thể hiện tình yêu quê hương, đất nước, gia đình,

bạn bè.

+ Phản ánh cuộc sống của những con người cùng khổ, thuần hậu, chất phác.

+ Châm biếm, đả kích thực dân xâm lược và tầng lớp thống trị.

+ Bộc lộ tấm lòng ưu ái đối với dân, với nước.

* Hoàn cảnh sáng tác:

- Xuất sứ: nằm trong chùm thơ thu gồm 3 bài thơ của Nguyễn Khuyến: Thu Vịnh, Thu Điếu, Thu Ẩm.

- Thể loại: thất ngôn bát cú đường luật.

- Chủ đề : bày tỏ tình yêu thiên nhiên đất nước và tâm trạng tác giả trước thời thế.

b Đọc hiểu bài thơ:

Thu Điếu

Tác giả: Nguyễn Khuyến

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo Sóng biếc theo làn hơi gợn tí

Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo Tầng mây lơ lững, trời xanh ngắt Ngõ trúc quanh co, khách vắng teo Tựa gối ôm cần lâu chẳng được

Cá đâu đớp động dưới chân bèo

- Giọng đọc: bài thơ viết theo thể thất ngôn bát cú đường luật thể hiện tình cảm yêu quê hương đất nước nhưng chứa nỗi buồn thầm kín của tác giả Nên đọc theo giọng tình cảm, thiết tha Nhấn

giọng ở các từ láy gợi tả âm thanh, màu sắc.

c Đại ý: ( nội dung chính )

- Thu điếu nằm trong chùm thơ thu gồm ba bài nức danh nhất về thơ Nôm cùa Nguyễn Khuyến Bài thơ nói lên một nét thu đẹp tĩnh

lặng nơi làng quê xưa, biểu lộ mối tình thu đẹp mà cô đơn, buồn của một nhà Nho nặng tình với quê hương đất nước Thu điếu cũng như Thu ẩm, Thu vịnh chỉ có thể được Nguyễn Khuyến viết vào thời gian sau khi ông đã từ quan về sống ở quê nhà (1884)

- Thu điếu nghĩa là mùa thu câu cá Sáu câu đầu mới chỉ có cảnh vật: ao thu, chiếc thuyền câu, sóng biếc, lá vàng, tầng mây, ngõ

trúc Mãi đến phần kết mới xuất hiện người câu cá Một tư thế

nhàn: tựa gối ôm cần Một sự đợi chờ: lâu chẳng được Một cái

chợt tỉnh khi mơ hồ nghe cá đâu đớp động dưới chân bèo

- Người câu cá như đang ru hồn mình trong giấc mộng

mùa thu Người đọc nghĩ về một Lã Vọng câu cá chờ thời bên

bờ sông Vị hơn mấy nghìn năm về trước Chỉ có một tiếng cá đớp động sau tiếng lá thu đưa vèo, đó là tiếng thu của làng

quê xưa

- Âm thanh ấy hòa quyện với một tiếng trên không ngỗng nước nào, như đưa hồn ta về với mùa thu quê hương Người câu cá đang sống trong một tâm trạng cô đơn và lặng lẽ buồn Một cuộc đời thanh bạch, một tâm hồn thanh cao đáng trọng

d Phân tích:

- Hai câu đề : « Ao thu lạnh lẽo nước trong veo

Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo»

+ Khung cảnh: ao thu, chiếc thuyền câu hình ảnh bình dị, gần gũi với quê hương, không gian mùa thu không gian mở ra bát ngát mà lại thu hẹp trên một ao thu rồi đến một chiếc thuyền đã bé lại càng bé hơn như muốn thu mình vào cảnh « bé tẻo teo».

+ Điểm nhìn: đi từ cái nhìn bao quát đến cận cảnh: từ ao thu đến chiếc thuyền.

+ Đường nét, sắc thái tinh tế của cảnh thu được bộc lộ qua các từ ngữ: «

lạnh lẽo», « trong veo», « tẻo teo» Cảnh thu vắng lặng có chút đìu

hiu.

- Cảnh quê hiện lên hết sức quen thuộc đối với làng quê Bắc bộ Việt

nhưng lại đìu hiu, vắng, lạnh và dường như cái lạnh thấm cả không gian Phải chăng cái lạnh của không gian chính là cái lạnh của lòng người.

- Hai câu thực: «Sóng biếc theo làn hơi gợn tí

Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo »

-

thành màu sắc kỳ diệu của mùa thu

- Đường nét: Gió thu thoáng nhẹ, sóng gợn nhẹ nhàng, lá bay khẽ khàng càng làm tô đậm thêm cái tĩnh lặng của mùa thu

- Nghệ thuật: lấy động để tả tĩnh

- Ý nghĩa: phác họa mùa thi với màu sắc hài hòa, không gian im lặng với bao nhiêu cử động mà vẫn im lìm, mỏng manh, nhỏ nhẹ Cho

ta thấy tác giả đã hòa điệu với thiên nhiên, đất trời mới cảm nhận được những rung động mơ hồ của vạn vật, đất trời

- Hai câu luận: « Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt

Ngõ trúc quanh co khách vắng teo»

- Điểm nhìn: mở rộng ra cao rộng và sâu thẳm hơn Từ « trời xanh ngắt» làm cho mùa thu thêm lắng đọng, tĩnh lặng hơn

- Không gian: tĩnh, vắng người, vắng tiếng, gần như im lặng tuyệt đối

- Cảnh thu đẹp với sắc xanh của bầu trời thu, nhưng không khí dường như ngưng đọng lại trong khảnh khắc không người, không tiếng động Đó là hình ảnh cảnh thu được vẽ lên mang cảm nhận, tâm trạng của tác giả

- Hai câu kết:

« Tựa gối buông cần lâu chẳng được

Cá đâu đớp động dưới chân bèo»

- Cái tôi trữ tình của nhà thơ: xuất hiện trạng thái: tựa gối,

buông cần» đó là sự chờ đợi mòn mỏi trong vắng lặng

mênh mông Đó là tư thế chứa đựng bao tâm sự thầm kín của tác giả trước thời thế

- Búc tranh thu yên ả, vắng lặng và yên tĩnh đến tuyệt đối, nói lên sự nhạy cảm trong tâm hồn thi nhân, được quan sát

tinh tế trong sự giao hòa của đất trời thiên nhiên Qua bài thơ chúng ta thấy được tình yêu với thiên nhiên, quê

hương và thái độ không màng danh lợi nhưng vẫn ưu tư cuộc đời của tác giả

Bài thơ ”Câu cá mùa thu” thể hiện sự cảm nhận và nghệ thuật gợi tả tinh tế của Nguyễn Khuyến về cảnh sắc mùa thu của Đồng bằng Bắc Bộ, cho thấy tình yêu thiên nhiên, đất nước, tâm trạng thời thế và tài thơ Nôm của nhà thơ

•Ý nghĩa và nội dung giáo dục đối với học sinh tiểu học:

-Thể hiện lòng yêu thiên nhiên, yêu quê hương nồng nàn của nhà thơ, tác giả đã để tâm hồn minh chìm đắm trong cảnh thu quê

hương Với ý nghĩa tả cảnh ngụ tình, nhà thơ đã khéo léo thông qua bức tranh thu mà bày tỏ tâm sự yêu nước thầm kín của mình -Gợi cho học sinh tình yêu thiên nhiên, đất nước, yêu cảnh sắc

mùa thu

-Giáo dục cho học sinh biết quý trọng và bảo vệ thiên nhiên

-Giúp học sinh cảm nhận về thiên nhiên rõ nét, hiểu về cảm xúc của con gười