Phát triển sản xuất quýt vàng trên địa bàn huyện bắc sơn, tỉnh lạng sơn

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAMNGUYỄN NGỌC TUÂN PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT QUÝT VÀNG TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN BẮC SƠN, TỈNH LẠNG SƠN Chuyên ngành: Quản lý kinh tế Mã số: 60.34.04.10 Người hướng dẫn kho

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

NGUYỄN NGỌC TUÂN

PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT QUÝT VÀNG TRÊN ĐỊA BÀN

HUYỆN BẮC SƠN, TỈNH LẠNG SƠN

Chuyên ngành: Quản lý kinh tế

Mã số: 60.34.04.10

Người hướng dẫn khoa học: TS Lê Ngọc Hướng

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quảnêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trìnhnào khác

Tôi xin cam đoan rằng các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõnguồn gốc

Hà nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Ngọc Tuân

Tôi trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của Sở Nông nghiệp và Phát triểnnông thôn tỉnh Lạng Sơn, UBND, các phòng ban mà trực tiếp là phòng Nông nghiệp vàPhát triển nông thôn, Chi cục Thống kê huyện Bắc Sơn, các xã Quỳnh Sơn, Bắc Sơn,Chiến Thắng đã tạo điều kiện cho tôi thu thập số liệu, những thông tin cần thiết để hoànthành luận văn.

Hà nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Ngọc Tuân

TÓM TẮT LUẬN VĂN

Tên tác giả: Nguyễn Ngọc Tuân

Tên luận văn: Phát triển sản xuất quýt vàng trên địa bàn huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng SơnNgành: Quản lý kinh tế Mã số: 60.34.04.10

Tên cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt Nam

1 Xu thế hội nhập của nền kinh tế thị trường ngày càng đòi hỏi các sản phẩm cóchất lượng cao, bảo đảm về chất lượng Từ đây đặt ra yêu cầu cấp thiết là phải tạo sảnphẩm chất lượng có thương hiệu và chỗ đứng trên thị trường trong, ngoài nước

Trong quá trình sản xuất một số vấn đề khó khăn đã đặt ra cho các hộ trồngquýt của huyện như: Kỹ thuật sản xuất quýt vàng của nông dân còn hạn chế, cơ sở hạtầng trang thiết bị còn thô sơ, sản phẩm quýt vàng Bắc Sơn chưa có thương hiệu…Do

đó chúng tôi đi nghiên cứu đề tài:“Phát triển sản xuất quýt vàng trên địa bàn huyện BắcSơn, tỉnh Lạng Sơn”

2 Tôi nghiên cứu đề tài trên với mục tiêu chính là: Trên cơ sở đánh giáthực trạng, các yếu tố ảnh hưởng tới sản xuất quýt vàng trên địa bàn huyện Bắc Sơn, tỉnhLạng Sơn từ đó đề xuất định hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm phát triển sảnxuất quýt vàng của huyện đạt hiệu quả cao và bền vững về kinh tế - xã hội và môitrường

Đối tượng khảo sát chính là các hộ nông dân sản xuất quýt vàng huyện Bắc Sơn.Điều tra trên địa bàn ba xã: Bắc Sơn, Quỳnh Sơn và Chiến Thắng với mẫu điều tra 75

hộ Qua đó có sự so sánh một số chỉ tiêu nghiên cứu với nhóm hộ sản xuất và theo vùngsản xuất trong huyện Phân tích những yếu tố ảnh hưởng tới việc sản xuất quýt vàngBắc Sơn

3 Diện tích quýt vàng trong giai đoạn 2013 – 2015 có xu hướng giảm về diệntích trong huyện Bắc Sơn nguyên nhân do nạn khai phá rừng ảnh hưởng đến thảm thựcvật và hệ sinh thái, do thay đổi diện tích cây già cội

Trong sản xuất quýt, không có sự chênh lệch lớn về đầu tư chi phí cũng như chiphí sản xuất kinh doanh của nhóm hộ sản xuất theo quý mô và theo vùng sản xuất

Về giá thì phụ thuộc khá nhiều vào thị trường và thương lái ép giá Tuy nhiênsản phẩm ngon và chất lượng cũng đã được khẳng định qua một nhóm người đã được sửdụng Hiện tại giá quýt buôn là 12 nghìn đồng/kg, giá bán lẻ trên thị trường năm 2015dao động từ 22 nghìn đồng/kg đến 25 nghìn đồng/kg

Giá trị sản xuất quýt của nhóm hộ sản xuất phân theo quy mô và theo vùng sảnxuất cũng tương đương nhau

Bình quân trên 1ha quýt thì chi phí sản xuất bình quân là 67,03 triệu đồng/ha và

có thay đổi theo vùng và quy mô sản xuất quýt

Để phát triển sản xuất quýt vàng các hộ nông dân đều chịu nhiều ảnh hưởng tácđộng từ môi trường bên trong và bên ngoài, trong đó có những yếu tố thuận lợi nhữngyếu tố cản trở Ngoài những ảnh hưởng chung, mỗi hộ nông dân cũng có những khókhăn thuận lợi riêng, trong đó khó khăn nhất là từ nhận thức đến điều kiện sản xuất.Trong đó một số yếu tố chính như: Các nhân tố chủ quan: 1 Trình độ kỹ thuật củangười sản xuất; 2 Áp dụng khoa học kỹ thuật, 3 Hiệu quả kinh tế…Các nhân tố kháchquan: 1.Các yếu tố tự nhiên; 2 Thị trường tiêu thụ; 3 Các tác động của các cơ quanban ngành có liên quan

4 Từ việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới hiệu quả sản xuất quýt vàng BắcSơn và phân tích SWOT, có thể đưa ra một số giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuấtquýt vàng

- Định hướng: Tập trung sản xuất ổn định diện tích quýt vàng hiện có, tập trungcải tạo, nâng cao chất lượng thâm canh để tăng năng suất, chất lượng sản phẩm

- Giải pháp: 1 Chất lượng giống; 2 Phân vùng quy hoạch ; 3 Giải pháp về vốn;

4 Khoa học công nghệ và công tác khuyến nông; 5 Giải pháp thị trường và xây dựngthương hiệu; 6 Về chính sách và thể chế

THESIS ABSTRACT

Author: Nguyen Ngoc Tuan

Thesis title: Development of yellow citrus production in the district, Bac Son, LangSon Province

Sector: Economic Management

Code: 60.34.04.10

Training Facility Name: Vietnam Agriculture Institute

1 The trend of economic integration of markets increasingly demanding high-qualityproducts, quality assurance From here poses urgent requirement is to create qualityproducts with brand and market position in the domestic and foreign

In the process of producing a number of problems were posed to the citrus growers ofthe district such as yellow citrus production technique by farmers is limited,infrastructure facilities are rudimentary, the tangerine Bac Son gold brand no So wewent to study the topic: "developing a yellow citrus production Bac Son district, LangSon province"

2 I researched the subject on the main objectives are: Based on the situation analysis,the factors affecting gold tangerine production Bac Son district, Lang Son provincewhich proposed orientations and main measures to develop the district's goldentangerine production effectively and economically sustainable - socially andenvironmentally

Respondents are farmers producing citrus yellow Bac Son District Investigation in theprovince three communes of Bac Son, Quynh Son and Victory with a sample of 75households Thereby there is a comparative study indicators with producer groups andregional production in the district Analysis of the factors affecting the production ofcitrus yellow Bac Son

3 The area of gold tangerine period 2013-2015 tended to decrease in area in Bac SonDistrict accidents caused by deforestation affects vegetation and ecosystems, due tochanges in the area of old trees

In citrus production, no significant differences in investment cost as well as the cost ofproduction and business of the quarterly producer group production model and byregion

About the price depends largely on the market and price pressure traders But deliciousand quality products has also been confirmed by a group of people have been using

Current wholesale price of citrus is 12 thousand VND / kg, the retail price in the market

in 2015 ranged from 22 thousand VND / kg to 25 thousand VND / kg

The production value of the producer group citrus by size and by region also producedequivalent

On average, the cost of 1 ha citrus production averaged 67.03 million / ha and can vary

by region and citrus production scale

To develop gold production tangerine farmers are influenced environmental impactsfrom inside and outside, including the favorable factors hindering factors In addition tothe overall effect, each household has its own difficulties and advantages, which is themost difficult of perception to production conditions In which a number of key factorssuch as subjective factors: 1 The technical level of the production; 2 Application ofscience and technology, economic efficiency 3 The objective factors: 1 The naturalelements; 2 The consumer market; 3 The impact of the agencies involved

4 From the analysis of the factors affecting gold tangerine production efficiency BacSon and SWOT analysis, can provide some solutions to improve the efficiency ofproduction citrus yellow

- Orientation: Focus production steady yellow tangerine existing area, concentrating itsefforts, improve the quality of intensive farming to increase productivity, productquality

- Solution: 1 Quality seed; 2 Zoning; 3 capital solutions; 4 Science and technologyand extension work; 5 Market solutions and branding; 6 policies and institutions

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn

ii Tóm tắt luận văn

iii Mục lục

vii Danh mục chữ viết tắt ix Danh mục bảng x Phần 1 Mở đầu 1

1.1 Tính cấp thiết 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

2 1.2.1 Mục tiêu chung

2 1.2.2 Mục tiêu cụ thể 2

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2 1.3.1 Đối tượng nghiên cứu 2

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu

3 1.4 Câu hỏi nghiên cứu 3

Phần 2 Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển sản xuất quýt vàng 5

2.1 Lý luận cơ bản về phát triển sản xuất quýt vàng

5 2.1.1 Lý luận về sản xuất 5

2.1.2 Phát triển sản xuất quýt 7

2.1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển sản xuất 8

2.1.4 Đặc điểm về giống, kỹ thuât, chăm sóc cây quýt

9 2.2 Thực tiến phát triển sản xuất quýt vàng trên thế giới và ở Việt Nam 13

2.2.1 Tình hình phát triển sản xuất quýt trên Thế giới 13

2.2.2 Tình hình sản xuất quýt ở việt Nam 15

2.2.3 Cây quýt đối với nền kinh tế của địa phương 15

Phần 3 Phương pháp nghiên cứu 18

3.2 Phương pháp nghiên cứu 30

3.2.1 Phương pháp tiếp cận 30

3.2.2 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu 31

3.2.3 Phương pháp thu thập dữ liệu và thông tin 33

3.2.4 Phương pháp xử lý số liệu 34

3.2.5 Phương pháp thống kê 34

3.2.6 Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu 34

3.2.7 Cách tính toán một số chỉ tiêu cụ thể trong nghiên cứu này 35

Phần 4 Kết quả nghiên cứu và thảo luận 37

4.1 Thực trạng phát triển sản xuất quýt vàng trên địa bàn huyện Bắc Sơn 37

4.1.1 Khái quát cơ cấu sản xuất quýt của huyện Bắc Sơn 37

4.1.2 Biến động diện tích, năng suất và sản lượng quýt vàng huyện Bắc Sơn giai đoạn 2012 – 2015 42

4.1.4 Tình hình chi phí, kết quả và hiệu quả sản xuất của các hộ điều tra 48

4.2 Các yếu tố ảnh hướng đến phát triển sản xuất quýt của hộ nông dân 60

4.2.1 Điều kiện tự nhiên 60

4.2.2 Nhóm yếu tố kinh tế - xã hội 60

4.2.3 Đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong phát triển sản xuất quýt vàng tại huyện Bắc Sơn 65

4.3 Định hướng và những giải pháp chủ yếu phát triển sản xuất và tiêu thụ quýt vàng 67

4.3.1 Định hướng phát triển 67

4.3.2 Giải pháp cho phát triển sản xuất quýt trên địa bàn huyện Bắc Sơn 68

Phần 5 Kết luận và kiến nghị 79

5.1 Kết luận 79

5.2 Kiến nghị…… 80

5.2.1 Đối với người sản xuất 80

5.2.2 Đối với Nhà nước và chính quyền địa phương 81

5.2.3 Đối với các cơ quan liên quan 82

Tài liệu tham khảo 83

1 0

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Diện tích quýt cho thu hoạch của một số nước trên thế giới 14

Bảng 2.2 Tình hình sản xuất quýt ở Việt Nam giai đoạn 2013 – 2015 15

Bảng 3.1 Tình hình thời tiết các tháng trong năm 2015 của huyện Bắc Sơn 20

Bảng 3.2 Tình hình đất đai huyện Bắc Sơn giai đoạn 2013-2015 23

Bảng 3.3 Tổng hợp diện tích nhóm đất và loại đất huyện Bắc Sơn năm 2015 24

Bảng 3.4 Tình hình dân số và lao động của huyện Bắc Sơn qua 3 năm 2013 - 2015 27

Bảng 3.5 Một số thông tin các xã trong vùng nghiên cứu 31

Bảng 3.6 Số hộ chọn điều tra tại 3 xã 32

Bảng 4.1 Cơ cấu giá trị sản xuất nông nghiệp phân theo ngành của huyện Bắc Sơn .38

Bảng 4.2 Diện tích, sản lượng một số cây ăn quả chính của huyện Bắc Sơn 39

Bảng 4.3 Diện tích cây ăn quả phân theo các xã của huyện Bắc Sơn 42

Bảng 4.4 Tình hình biến động diện tích, năng suất, sản lượng quýt vàng huyện Bắc Sơn giai đoạn 2012 – 2015 44

Bảng 4.6 Tình hình cơ bản của các hộ được điều tra năm 2015 45

Bảng 4.7 Diện tích, năng suất, sản lượng quýt của các hộ điều tra huyện Bắc Sơn 46

Bảng 4.8 Tình hình đầu tư chi phí sản xuất giai đoạn kiến thiết phân theo vùng sản xuất 48

Bảng 4.9 Tình hình đầu tư chi phí sản xuất giai đoạn kiến thiết phân theo quy mô sản xuất 49

Bảng 4.10 Chi phi sản xuất phân theo vùng sản xuất 51

Bảng 4.11 Chi phí giai đoạn kinh doanh phân theo quy mô 52

Bảng 4.12 Tổng hợp chi phí cho sản xuất quýt của các nhóm hộ điều tra 53

Bảng 4.13 Hiệu quả kinh tế của các hộ điều tra theo vùng sản xuất 54

Bảng 4.14 Hiệu quả kinh tế của hộ theo vùng sản xuất 55

Bảng 4.15 Hình thức tiêu thụ sản phẩm quýt của hộ điều tra tại huyện Bắc Sơn năm 2015 57

Bảng 4.16 Ý kiến người dân về tiếp cận chính sách 62

Bảng 4.17 Định hướng phát triển sản xuất quýt ở hộ điều tra 64

PHẦN 1 MỞ ĐẦU1.1 TÍNH CẤP THIẾT

Việt Nam nằm trong vành đai nhiệt đới gió mùa, khí hậu có nhiều nét độcđáo và đa dạng, tài nguyên đất phong phú… Điều kiện tự nhiên đó đã ưu đãi chonước ta rất nhiều loại cây trái đặc trưng của từng vùng khác nhau

Cây ăn quả có vai trò quan trọng trong đời sống con người sản phẩm hoaquả là nguồn dinh dưỡng quý cho con người về chất khoáng, đặc biệt chứa nhiềuvitamin A và vitamin C rất cần cho cơ thể Cũng như trong nền kinh tế quốc dâncây ăn quả có giá trị kinh tế cao Hiện nay, cây ăn quả trở thành một trong nhữngloại cây là thế mạnh kinh tế ở Việt Nam, sản phẩm cây ăn quả ngoài cung cấpcho thị trường trong nước còn là nguồn xuất khẩu sang các nước trong khu vực;Cùng với sự phát triển của ngành công nghiệp, sản phẩm cây ăn quả ngoài sửdụng ăn tươi còn là nguyên liệu cho ngành chế biến nước giải khát, đóng hộp,mứt Trong những năm qua, nghề trồng cây ăn quả đã trở thành một bộ phậnquan trọng không thể thiếu đối với nền nông nghiệp, là cây góp phần tích cực vàoviệc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, góp phần xóa đói giảm nghèo và tăng thu nhập.Một trong số loại cây ăn quả đó là cây quýt

Quýt là cây ăn quả dài ngày thích hợp với các vùng đất trung du và miềnnúi bởi đó mà cây quýt không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao mà còn góp phầncải thiện môi trường sinh thái, góp phần phủ xanh đất trống đồi trọc Những nămgần đây sản phẩm quýt trở thành hàng hóa được nhiều người tiêu dùng biết đếnvới màu vàng tươi, mùi thơm, vị ngọt đặc trưng được nhiều người ưa chuộng,cây cho quả sớm, sản lượng cao dễ tiêu thụ nên cây quýt đã chiếm vị trí quantrọng trong sản xuất nông nghiệp và phát triển kinh tế của tỉnh Lạng Sơn nóichung và của huyện Bắc Sơn nói riêng Cây quýt đem lại thu nhập cao cho đồngbào dân tộc trong vùng đồng thời đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế củađịa phương

Bắc Sơn có điều kiện tự nhiên khí hậu, đất đai thuận lợi cho cây quýt sinhtrưởng phát triển tốt So với những cây trồng khác cây quýt là cây trồng cho thunhập chủ yếu của người dân trong một số xã Năm 2015, có hơn 70 ha quýt đượctrồng mới ở các xã Chiến Thắng, Bắc Sơn và Quỳnh Sơn và chuyện thu về mấychục triệu đồng từ quýt đã không còn là chuyện xa lạ đối với người trồng quýtnơi đây nữa (Phòng thống kê huyện Bắc Sơn, 2015)

Theo đánh giá sơ bộ về hiệu quả kinh tế của huyện Bắc Sơn thì cây quýt làcây đem lại thu nhập tương đối cao và ổn định so với cây trồng khác Tuy nhiên,năng suất và chất lượng quả chưa thực sự cao so với tiềm năng thế mạnh của địaphương bởi gần đây do ảnh hưởng của khí hậu , suy thoái rừng đầu nguồn, giá cảnhiều lúc bấp bênh Mặt khác người dân sản xuất còn nhỏ lẻ, chưa mạnh dạn đầu

tư, cây quýt mới chỉ phát triển ở một số hộ trong xã chứ chưa mở rộng ra toàn xã

Để sản xuất quýt thực sự có hiệu quả đòi hỏi sự vào cuộc của các cấp ngành

Từ chính những lý do trên tôi quyết định thực hiện đề tài “Phát triển sảnxuất quýt vàng trên địa bàn huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn” góp phần đánh giáđúng thực trạng, hiệu quả kinh tế của việc sản xuất quýt đồng thời thấy đượcnhững tồn tại trong sản xuất từ đó đưa ra một số giải pháp nhằm nâng cao hiệuquả kinh tế

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

1.2.1 Mục tiêu chung

Trên cơ sở đánh giá thực trạng, các yếu tố ảnh hưởng tới sản xuất quýtvàng trên địa bàn huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn từ đó đề xuất định hướng vànhững giải pháp chủ yếu nhằm phát triển sản xuất quýt vàng của huyện đạt hiệuquả cao và bền vững về kinh tế - xã hội và môi trường

1.3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu

Các vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển sản suất cây ăn quả nói chung

và về phát triển sản xuất quýt vàng

Đề tài được thực hiện trên địa bàn huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn.

1.3.2.3 Phạm vi thời gian

- Số liệu thứ cấp sử dụng trong đề tài được thu thập trong thời gian từ năm

2011 đến năm 2015

- Số liệu sơ cấp sẽ khảo sát trong gian đoạn 2015

- Các giải pháp đề xuất cho năm 2016 – 2020

1.4 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

1 Biến động sản xuất quýt ở huyện Bắc Sơn trong những năm qua như thếnào: diện tích, cơ cấu, năng suất, sản lượng…?

2 Hoạt động sản xuất quýt của hộ nông dân như thế nào?

3 Hiệu quả kinh tế sản xuất quýt ở hộ nông dân như thế nào và xu hướngbiến động?

4 Các yếu tố nào ảnh hưởng tới phát triển sản quýt tại huyện Bắc Sơn?

5 Những giải pháp nào khắc phục các khó khăn, các vấn đề hạn chế nhằmphát triển sản xuất quýt tại huyện trong những năm tới?

1.5 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC MỚI

Luận văn đã có được một số những đóng góp mới sau:

Vận dụng và bổ sung vào lý luận về các khái niệm, phương pháp phântích, đánh giá hiệu quả kinh tế trong sản xuất cây quýt Đây là nguồn tham khảohữu ích và quan trọng cho các nhà nghiên cứu phát triển sản xuất nông nghiệptrong nước

Những kết quả nghiên cứu của luận văn được tổng kết lại là sự bổ sung vàlàm phong phú thêm tài liệu về phát triển sản xuất cây ăn quả nói riêng và sảnxuất nông nghiệp nói chung ở các địa phương trong cả nước

Đề tài đã phân tích được thực trạng và đánh giá các yếu tố ảnh hưởngtrong phát triển sản xuất quýt vàng với sự kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứutruyền thống và hiện đại; các phương pháp nghiên cứu phù hợp với điều kiện,đặc điểm tình hình sản xuất của huyện Bắc Sơn và mục tiêu, nội dung thực hiệncủa đề tài

PHẦN 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN SẢN

XUẤT QUÝT VÀNG2.1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT QUÝT VÀNG

Theo MalcomGills – Viện nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương: pháttriển bao gồm sự tăng trưởng và thay đổi cơ bản trong cơ cấu của nền kinh tế, sựtăng lên của sản phẩm quốc dân do ngành công nghiệp tạo ra, sự đô thị hóa, sựtham gia của các dân tộc của một quốc gia trong quá trình tạo ra các thay đổi trên(MalcomGills, 2010)

Theo tác giả Raaman Weitz: “Phát triển là quá trình thay đổi liên tục làmtăng trưởng mức sống của con người và phân phối công bằng những thành quảtăng trưởng trong xã hội”

Tuy nhiên các ý kiến đều cho rằng: Phát triển được hiểu là một phạm trùtriết học dùng để chỉ quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đếnphức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của sự vật Quá trình đó diễn ravừa dần dần, vừa nhảy vọt, đưa tới sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ Sựphát triển là kết quả của quá trình thay đổi dần dần về lượng dẫn đến sự thayđổi về chất, là quá trình diễn ra theo đường xoáy ốc và hết mỗi chu kỳ sự vậtlặp lại dường như sự vật ban đầu nhưng ở cấp độ cao hơn (Nguyễn Ngọc Long

và cs, 2009)

2.1.1.1 Khái niệm về sản xuất

Theo Trần Văn Đức và cs (2006) đã đưa ra các nội dung sau:

Sản xuất là quá trình phối hợp và điều hòa các yếu tố đầu vào (tàinguyên hoặc các yếu tố sản xuất) để tạo ra sản phẩm hàng hóa hoặc dịch vụ(đầu ra) Nếu giả thiết sản xuất sẽ diễn biến một cách có hệ thống với trình độ

sử dụng đầu vào hợp lý, người ta mô tả mối quan hệ giữa đầu vào và đầu ra bằng một hàm sản xuất:

Q = f (X1, X2, , Xn)

lượng của một yếu tố đầu vào nào đó được sử dụng trong quá trình sản xuất

Có 2 phương thức sản xuất là:

- Sản xuất mang tính tự cung tự cấp: quá trình này thể hiện trình độ dântrí còn thấp của chủ thể sản xuất, sản phẩm sản xuất ra chỉ nhằm mục đích đảmbảo chủ yếu cho các nhu cầu của chính họ, không có sản phẩm dư thừa cung cấpcho thị trường

- Sản xuất cho thị trường: tức là phát triển hướng sản xuất hàng hóa, sảnphẩm sản xuất ra chủ yếu trao đổi trên thị trường, thường được sản xuất trên quy

mô lớn, khối lượng sản phẩm nhiều Sản xuất này mang tính tập trung chuyêncanh và tỷ lệ sản phẩm hàng hóa cao

Phát triển kinh tế thị trường phải theo phương thức thứ 2 Nhưng cho dùsản xuất theo mục đích nào thì người sản xuất cũng phải trả lời được 3 câu hỏi cơbản là: Sản xuất cái gì ? Sản xuất cho ai ? Sản xuất như thế nào ?

Tóm lại sản xuất là quá trình tác động của con người vào các đối tượng sản xuất,thông qua các hoạt động để tạo ra các sản phẩm, hàng hóa dịch vụ phục vụ đờisống con người

2.1.1.2 Khái niệm về phát triển sản xuất

Phát triển sản xuất là yêu cầu tất yếu trong quá trình tồn tại và phát triểncủa mỗi quốc gia trên thế giới Phát triển sản xuất càng có vai trò quan trọng hơnnữa khi nhu cầu về các sản phẩm hàng hóa, dịch vụ ngày càng được nâng cao,đặc biệt hiện nay với xu thế tăng mạnh nhu cầu về chất lượng sản phẩm (ĐỗĐình Ca, 1995)

*Phát triển sản xuất hàng hóa

Hàng hóa là sản phẩm của lao động có thể thỏa mãn nhu cầu nào đó củacon người và có thể dùng trao đổi với hàng hóa khác Hàng hóa là một phạm trùkinh tế phản ánh những mối quan hệ xã hội giữa người sản xuất và trao đổi hànghóa Sản phẩm lao động mang hình thái hàng hóa khi nó trở thành đối tượng muabán trên thị trường Hàng hóa có thể ở dạng hữa hình và ở dạng phi vật thể (BùiThị Thanh Tâm, 2006)

Quá trình sản xuất nhỏ đi lên sản xuất lớn là quá trình chuyển hóa nềnkinh tế mang nặng tính tự cấp tự túc thành nền kinh tế hàng hóa mà đỉnh cao làkinh tế thị trường

Kinh tế hàng hóa không phải là một hình thái kinh tế xã hội riêng biệttrong lịch sử, mà kinh tế hàng hóa là phương thức phát triển kinh tế chung củaloài người, của nhiều phương thức sản xuất là một bước tiến của lịch sử Ngàynay nhân loại chưa biết đến phương thức kinh tế nào tiến bộ hơn phương thứchàng hóa

Phát triển sản xuất hàng hóa toàn diện, chuyên môn hóa là phát triển mộtcách hợp lý hay vùng kinh tế toàn diện, đa dạng Thực hiện chuyên môn hóa gắnvới công nghiệp chế biến, thị trường tiêu thụ sản phẩm phù hợp với đặc điểm tựnhiên, kinh tế - Xã hội

Phát triển sản xuất hàng hóa có giá trị kinh tế cao, an toàn về sử dụng vàsạch về môi trường sinh thái

2.1.2 Phát triển sản xuất quýt

Quýt Bắc Sơn là cây trồng có hiệu quả kinh tế cao nhưng cũng đòi hỏingười sản xuất đầu tư một lượng vốn khá lớn và kỹ thuật chăm sóc cao hơn một

số loại cây ăn quả khác Vì vậy, việc phát triển sản xuất quýt sẽ đưa giá trị củangành nông nghiệp tăng lên, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về loại quả chấtlượng cao của người tiêu dùng; dẫn đến cơ cấu chuyển dịch kinh tế trong nôngnghiệp là tỷ trọng các nông sản có giá trị cao, tỷ trọng hàng hóa lớn tăng lên

Phát triển sản xuất cây ăn quả nói chung, cây quýt nói riêng góp phầnlàm tăng cho ngành công nghiệp chế biến phát triển, tạo thêm công ăn việc làmcho một phần lao động nông nghiệp dôi dư ở khu vực nông thôn trở thành côngnhân, thực hiện chủ trương chuyển dịch lao động nông nghiệp sang làm côngnghiệp của Đảng và Nhà nước; đồng thời cung cấp nguồn quả nhanh, chất lượng,quanh năm cho nhân dân

Phát triển sản xuất quýt còn góp phần tạo quan, môi trường sinh tháithúc đẩy ngành du lịch dịch vụ nông nghiệp phát triển như tham quan mô hình,

du lịch miệt vườn, nghỉ dưỡng

Chính vì những ý nghĩa to lớn nêu trên, cùng với việc áp dụng nhữngthành tựu khoa học trong sản xuất cây ăn quả đã tạo ra nhiều sản phẩm phục vụcho nhu cầu của người tiêu dùng trong nước và xuất khẩu, đem lại lượng ngoại tệlớn cho đất nước

2.1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển sản xuất

Vốn sản suất: là những tư liệu sản xuất như máy móc, thiết bị, cácphương tiện vận tải, kho tàng, cơ sở hạ tầng và kỹ thuật Vốn đối với quá trìnhphát triển sản xuất là vô cùng quan trọng Trong điều kiện năng suất lao độngkhông đổi thì tăng tổng số vốn sẽ dẫn đến tăng thêm sản lượng sản phẩm hànghóa Tuy nhiên, trong thực tế việc tăng thêm sản lượng hàng hóa còn phụ thuộcvào nhiều yếu tố khác nữa, như chất lượng lao động, trình độ khoa học kỹ thuật

Lực lượng lao động: là yếu tố đặc biệt quan trọng trong quá trình pháttriển sản xuất Mọi hoạt động của sản xuất đều do lao động của con người quyếtđịnh, nhất là người lao động có trình độ kỹ thuật, kinh nghiệm và kỹ năng laođộng Do đó chất lượng lao động quyết định kết quả và hiệu quả của quá trìnhphát triển sản xuất

Đất đai: là yếu tố sản xuất không chỉ có ý nghĩa quan trọng với ngànhnông nghiệp, mà còn rất quan trọng với sản xuất công nghiệp Đất đai là yếu tố

cố định lại bị giới hạn về quy mô, nên người ta phải đầu tư thêm vốn và lao độngtrên một đơn vị diện tích nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất đai Các loại tàinguyên khác trong lòng đất như khoáng sản,tài nguyên rừng, biển và tài nguyênthiên nhiên đều là những đầu vào quan trọng trong quá trình phát triển sản xuất

Khoa học và công nghệ: quyết định đến sự thay đổi năng suất lao động

và chất lượng sản phẩm Những phát minh sáng tạo mới được ứng dụng trong sản

xuất đã giải phóng được lao động nặng nhọc, độc hại cho người lao động và tạo

ra sự tăng trưởng nhanh chóng, góp phần vào sự phát triển kinh tế của xã hội và

đó là nhân tố quan trọng thúc đẩy nhanh quá trình phát triển sản xuất

Ngoài ra còn một số yếu tố khác: các hình thức tổ chức sản xuất, mốiquan hệ cân đối tác động qua lại lẫn nhau giữa các ngành, giữa các thành phầnkinh tế, các yếu tố về thị trường nguyên liệu, thị trường tiêu thụ sản phẩm, cácchủ chương, chính sách của Đảng và Nhà nước liên quan đến phát triển sảnxuất cũng có quyết định tới quá trình phát triển sản xuất

2.1.4 Đặc điểm về giống, kỹ thuât, chăm sóc cây quýt

2.1.4.1 Đặc điểm về giống

Quýt có tên khoa học là Citrus reticulata thuộc họ rutaceae Là loài cây

ăn quả cùng họ với bưởi Nó có quả nhỏ hơn bưởi, vỏ mỏng, khi chin thường cómàu vàng, có vị ngọt hoặc hơi chua Nó là cây nhỏ, cao đến khoảng 10m có cànhgai và là thường xanh dài khoảng 4–10 cm Quýt bắt nguồn từ Đông Nam Á, cóthể từ Ấn Độ, Việt Nam hay miền Nam Trung Quốc Trên thế giới cũng có nhiềuloại Quýt, sau đây là một số loại chính:

Quýt Satsuma: Chịu rét tốt, trồng nhiều ở Nam Nhật Bản, Trung Quốc

và một số nước khác Giống quýt này không hạt, ngon, chín sớm và có rấtnhiều loại phụ

Quýt Ponkan: Gồm nhiều loại quýt trồng ở các nước Đông Nam Á nhưngmỗi nước có một tên gọi khác nhau

Quýt Dancy: Vỏ đỏ tươi, rất đẹp, là loại quýt Tiều vì nguồn gốc ở tỉnhPhúc Kiến (Trung Quốc) Quýt Tiều không được ngọt lắm nhưng vỏ đỏ như son,rất được ưa chuộng để cúng giỗ Tết, trang trí

Quýt Tangrin: có vỏ vàng cam, trồng nhiều ở Maroc Bắc Phi

Quýt Kinh: quả to, vỏ dầy, hơi khó bóc Thịt qủa khi chín màu đỏ vàng rấtđẹp, nước quả làm nước giải khát có màu rất đẹp Quýt Kinh được trồng nhiều ởViệt Nam, Campuchia, Thái Lan Ở nước ta, Quýt Kinh là giống Cam sành phổbiến rộng rãi cả nước Các nhà khoa học thế giới cho rằng Quýt Kinh (Cam sành)

là cây lai giữa cam và quýt nên quả có cả đặc tính của cam, quýt Họ xếp là quýtnhưng ở ta lại gọi là cam (Vũ Công Hậu, 2000)

Ở nước ta có một số giống quýt điển hình như: Quýt vàng Bắc Sơn(Lạng Sơn); Quýt đường Canh; Quýt Tích Giang; Quýt Đỏ; Quýt vàng Bắc

Chọn cây mẹ có năng suất cao, ổn định, không có triệu chứng bệnhgreening hoặc phytophthorasp (quan sát bằng mắt) Chọn cành bánh tẻ (khônggià không non), sinh trưởng tốt, vị trì ở ngoài trảng.

 Ghép

mắt:

Gieo gốc ghép (hạt) khoảng 10-12 tháng có đường kính 1 cm là tiếnhành ghép được Gốc ghép phải mọc thẳng,không dị dạng và sâu bệnh (hạtgiống làm gốc ghép có thể là cam mật, cam 3 lá , volkameriana, citrangecarrizo, quýt cleopatra…)

Chọn nhánh ghép là chọn cây mẹ tốt, tương đối sạch bệnh, chọn nhánhmọc ngoài trảng, sau đó tách mắt ghép có kích thước vừa nhỏ hơn miệng ghép,chú ý không để mắt ghép bị dơ, dập bể

Hiện nay cam quýt thường được nhân giống bằng 2 phương pháp trên Tuynhiên một so bệnh như: Tristeza, greening, virus đều lây lan qua mắt ghép, cànhchiết Vì vậy để cây giống được sạch bệnh và khõe mạnh chúng ta cần phải sảnxuất cây giống bằng phương pháp vi ghép đỉnh sinh trưởng (shoot tip-grafting):

 Vi ghép: là một kỹ thuật đòi hỏi sự chính xác, trong đó mắt ghép vàgốc ghép đều được nhân lên trong ống nghiệm và thực hiện trong điều kiện vôtrùng

b Kỹ thuật trồng và chăm sóc

 Thời vụ trồng: Cây quýt có thể trồng quanh năm, đầu hoặc cuối mùamưa (nếu trồng trong mùa nắng mà đủ nước tưới cây sẽ phát triển tốt hơn và ít bịsâu bệnh tấn công)

 Khoảng cách trồng: Cây quýt nên trồng với khoảng cách 4mx4m,4mx5m

 Đắp mô trồng: Đất làm mô có thể từ đất mặt ruộng, đất bãi bồiven sông, mô trồng cao khoảng 20-40cm và đường kính ban đầu là 60-80cm.Trước

khi trồng nên trộn tro trấu, phân chuồng hoai mục vào mô, xử lý đất bằngFuradan để trừ côn trùng

 Trồng cây chắn gió và cây che mát: Quýt thích hợp ánh sáng tán xạ,

do đó phải trồng cây che mát, đồng thời phải trồng cây chắn gió để hạn chế sựthiệt

hại do gió bão, cũng như sự lây lan của côn trùng, mầm bệnh

 Tụ gốc giữ ẩm: Đa số rễ hấp thu dinh dưỡng của quýt mọc cạn,nhiệt độ của đất vào mùa nắng cao, ảnh hưởng đến bộ rễ, do đó cần phải tụ gốcgiữ ẩm

bằng rơm rạ (cách gốc 20cm), biện pháp nầy cũng tránh cỏ dại phát triển,khi câyquýt còn tơ có thể trồng xen hoa màu (ngô, đậu, khoai)

 Phân bón: Khi cây quýt còn nhỏ (năm I, II ) có thể dùng Urê phanước để tưới ( 40g Urê/8 lít nước) gốc và cây phát triển mạnh, khoảng 3 thángtưới

một lần Ở thời kỳ kinh doanh ( cây trên 5 năm tuổi ) phân bón cho quýt trên

Dạng phân sử dụng : Nên sử dụng ở dạng phân Urê, phân Super Lân nênbón sau thu hoạch, các dạng phân có chứa lân khác NPK nên bón vào giai đoạnnuôi quả Phân chuồng : 5-20 kg/gốc/năm

Đối với cây trưởng thành, ở giai đoạn kinh doanh cần chú ý bón phân vào các thời kỳ sau :

+ Sau thu hoạch ( bón phục hồi ) 1/5 N + 2/5P + hữu cơ

+ Sau khi xiết nước ( tưới trở lại)1/5 N + 1/5 P + 1/5 K

+ Sau khi quả đậu 1/5 N + 1/5 P + 1/5 K

+ Giai đoạn phát triển nhanh (*) 2/5 N + 1/5 P

+ Một tháng trước thu hoạch 3/5 K

Liều lượng phân bón tùy theo loại đất, giống , giai đoạn sinh trưởng màlượng phân cung cấp cho cây thích hợp

Cách bón : Dựa theo hình chiếu của tán cây mà cuốc rảnh xung quanh gốcsâu 10-20cm, rộng 20-30cm, cho phân vào, lấp đất lại và tưới nước

Khi cây giao tán nên dùng cuốc xúp nhẹ lớp đât xung quanh cây theo hìnhchiếu của tán, và phải cách gốc 50 cm Hoặc có thể rải phân thẳng lên mặt liếp,tốt nhất là tưới ẩm liếp trước, sau đó mới bón phân (Vũ Công Hậu, 2000)

c Xử lý phòng ngừa sâu bệnh

- Hàng năm nên quét vôi, xử lý thuốc trừ nấm bệnh cho gốc quýt

- Tránh tưới nước, bón phân hoặc vét sình thẳng vào gốc

- Cần phun thuốc phòng ngừa sâu bệnh các đợt đọt non và giai đoạnmang trái

- Để hạn chế mầm bệnh trong đất gây hại bộ rễ quýt (nhất là trong mùamưa) nên dùng Zineb rải gốc, trung bình 40 kg/ha và chia làm 2 lần vào tháng 5

âm lịch và tháng 9 âm lịch

- Phát hiện sớm những cây có triệu chứng bệnh greening để kịp thờiloại bỏ

Các loại sâu bệnh thường gặp ở cây quýt:

Sâu vẽ bùa:(Phyllocnistis citrella Stainton) Sâu đục dưới lớp biểu bì láthành những dường ngoằn nghèo Sự phá hại của sâu làm cho lá co cúm, quănqueo, hạn chế quang hợp Ngoài ra, các vết thương do sâu to nên trên lá, chồi tođiều kiện cho bệnh loét phát triển

Rầy mềm: (Toxoptera sp) Thường chích hút nhựa ở đầu ngọn làm chồi và

lá non không phát triển được, co rúm lại, đồng thời phân của chúng thải ra tạođiều kiện cho nấm bồ hóng cộng sinh và phát triển Rầy mềm còn là môi giớitruyeền bệnh Tristeza trên cây có múi

Rầy chống cánh: (diaphorina citri Kuwayama)

- Là côn trùng truyền bệnh vàng lá greening trên cam quýt

- Trực tiếp gây hại bằng cách chích hút trên đọt non, làm đọt non bị chết.Nhện đỏ: Cả ấu trùng và thành trùng đều rất nhỏ, màu nâu, vàng lợt hoặctrắng trong tùy loại, thường bu chích hút bên ngoài vỏ trái non khoảng 1-2 thángtuổi, ít khi trái bị rụng nhưng thường làm cho vỏ trái sần sùi như cám, nênthường gọi là trái da cám, làm giảm giá trị thương phẩm

Bệnh vàng lá: Bệnh vàng lá do vi khuẩn gram âm tên là Liberobacterasiaticum (châu á) sống trong mạch dẫn libe của cây, lây lan qua mắt ghép hoặc

do rầy chổng cánh truyền qua Vi khuẩn gây xáo trộn sinh lý, làm tắt nghẽn quátrình vận chuyển dinh dưỡng Do đó làm thiệt hại đến năng suất,phẩm chất trái.Bệnh mang tính hủy diệt vì không có tổ hợp gốc ghép-mắt ghép nào kháng được

Bệnh thối gốc chảy nhựa:

Do nấm Phytopthora sp gây ra Lúc đầu bệnh làm vỏ của thân cây ở vùnggốc bị úng nước, thối nâu thành những vùng bất dạng, sau đó khô, nứt dọc, chảy

mủ hôi Cây bệnh ít rễ mảnh, rễ ngắn, vỏ rễ thối rất dễ tuột, nhất là ở các rễ con,

lá bị vàng Nấm gây bệnh này cũng làm thối trái, nhất là trái ở gần mặt đất vàthường thấy ở các vườn trồng dầy

Ở Việt Nam theo thống kê bước đầu đã có khoảng trên 80 giống quýt,được trồng ở các nhà vườn, trong các trang tại, trung tâm nghiên cứu, các giốngnày thường theo tên các địa phương chúng sinh sống hoặc theo hương vị

Do nguồn gốc á nhiệt đới quýt không chịu được nhiệt độ quá cao hoặc

lượng mưa từ 1.200 - 1.600 mm Quýt là cây mẫn cảm với sự dao động của độ

ẩm trong đất khi thì cao, khi thì thấp dễlàm cho quýt ra quả trái vụ lãng phí dinhdưỡng, loạn nhịp sinh trưởng, hơn nữa khi quả đã lớn, dù chưa chín nếu độ ẩmđất thay đổi thất thường quả quýt dễ bị nứt đôi cho nên đất rồng phải tương đốidày, độ mùn hơn 2% tơi xốp, thoát nước, tầng canh tác dày từ 70 cm trở lên, giữđược ẩm (Trần Đình Tuấn, 2003)

2.2 THỰC TIẾN PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT QUÝT VÀNG TRÊN THẾGIỚI VÀ Ở VIỆT NAM

2.2.1 Tình hình phát triển sản xuất quýt trên Thế giới

Quýt là cây ăn quả có múi được trồng và phát triển ở nhiều nơi trên thếgiới Các vùng trồng quýt hiện nay trên thế giới chủ yếu nằm ở những vùngkhí hậu khá ôn hòa thuộc vùng á nhiệt đới hoặc vùng ven biển chịu ảnh hưởngchính của khí hậu đại dương Những nước trồng quýt quýt nổi tiếng hiện nayphải kể đến là vùng biển Địa Trung Hải và châu Âu như Tây Ban Nha, Italya,

Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ; Vùng Bắc Mỹ như Hoa Kỳ, Mêhicô; Vùng Nam Mỹ nhưBraxil, Venezuela, Achentina; Các hòn đảo châu Mỹ như Cu Ba, Jamaica,cộng hòa Đôminica; Các nước Châu Á có diện tích trồng quýt lớn hiện naynhư Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam (Viện quy hoạch và thiết kế nôngnghiệp, 1993)

31

33Br

57

53

51A

3

14

2

47

2

00Q

ha chiếm hơn nửa diện tích cho thu hoạch của thế giới, tiếp đến là Braxil,Achentina , Italya có diện tích thu hoạch lần lượt là 51.841 ha, 36.000 ha, 35.515

ha và nước có diện tích thu hoạch nhỏ nhất là Cu Ba 2.006 ha

Vùng Châu Mỹ sản xuất quýt nhiều phải kể đến là Hoa Kỳ, Mêhicô,Braxil, Achentina các nước này có diện tích tương đối lớn, năng suất tương đốicao bởi có điều kiện khí hậu thuận lợi và khoa học kỹ thuật phát triển

Vùng Châu Á được coi là quê hương của quýt, hầu hết các nước này đềutrồng quýt Diện tích lớn nhất là Trung Quốc, Nhật Bản tuy nhiên năng suất sảnxuất quýt của các nước Châu Á vẫn còn thấp do điều kiện kinh tế, xã hội chưaphát triển đồng đều, canh tác theo phương pháp truyền thống

2.2.2 Tình hình sản xuất quýt ở việt Nam

Là nước có khí hậu nhiệt đới gió mùa, đất đai màu mỡ thuận lợi cho pháttriển nghề trồng cây ăn quả Ở Việt Nam cây quýt là một trong những cây ăn quảdài ngày có năng suất cao, dễ khai thác, được trồng nhiều ở nhiều nơi trong cảnước như Bắc Sơn, Bắc Sơn (Lạng Sơn), Trà Vinh, Nghệ An, Từ sản xuất quýt

bà con nông dân đã có thêm công ăn việc làm và có thu nhập cao Sản phẩm từquýt chủ yếu được dùng để ăn tươi và cung cấp nguyên liệu cho ngành côngnghiệp chế biến và một số được xuất khẩu sang nước khác

Bảng 2.2 Tình hình sản xuất quýt ở Việt Nam giai đoạn 2013 – 2015

là 11,85 tấn/ha đến năm 2015 là 12,13 tấn/ha chứng tỏ người dân có sự đầu tưchăm sóc, áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất để đem lại hiệu quả kinh tếcao và tiếp tục mở rộng diện tích trồng quýt trong những năm tới là một trongnhững hướng phát triển sản xuất của người dân

2.2.3 Cây quýt đối với nền kinh tế của địa phương

Quýt vàng Bắc Sơn của tỉnh Lạng Sơn là một trong những giống quýt cóhương vị ngon nhất hiện nay Quýt vàng Bắc Sơn là giống cây ăn quả bản địa.Cây ưa ánh sáng tán xạ, độ ẩm vừa phải, sinh trưởng tốt trong các khe núi, thunglũng thuộc vùng núi đá huyện Bắc Sơn - vùng có nền nhiệt với biên độ chênhlệch giữa ngày và đêm khá lớn Từ hàng chục năm nay, giống quýt vàng Bắc Sơn

đã nổi tiếng bởi màu vàng của nắng, vị ngọt của núi, hương thơm của gió rừng,

dường như bao tinh tuý của núi rừng Bắc Sơn đã dồn vào, tạo cho quả quýt cómột hương vị đặc biệt thơm ngon mà không một nơi nào có thể sánh được Thạc

sĩ Lê Thị Mỹ Hà (Viện NC Rau quả) đánh giá: "Quýt Bắc Sơn có màu sắc rất hấpdẫn, mã quả vàng sáng, múi quả căng mọng màu vàng sẫm, ít hạt, ăn có vị ngọtđậm hơi chua, hương vị rất đặc trưng mà quýt ở nơi khác không có được…".Thực tế, quýt vàng Bắc Sơn đã từng được xuất khẩu sang nước bạn Liên Xô (cũ)

từ những năm 80 của thế kỷ XX Có giá trị kinh tế và mang tính hàng hoá cao,giống quýt vàng đã thực sự trở thành loại cây xoá đói giảm nghèo cho phần lớnđồng bào các dân tộc ở Bắc Sơn Nhiều hộ chỉ với vườn quýt 400 cây nhưng đãđạt mức thu nhập đều hàng năm từ 110 đến 130 triệu đồng như gia đình ôngDương Hữu Lên, dân tộc Tày, ở thôn Gia Hoà I, xã Nhất Hoà Ngay cả vớinhững nơi thuộc vùng sâu vùng xa, sau mỗi vụ quýt nhiều hộ vẫn đạt mức thunhập gần 100 triệu đồng Điển hình như gia đình bà Đặng Thị Nảy, dân tộc Dao,

ở thôn Đồng Tiến, xã Nhất Tiến có thu nhập khoảng 80 - 90 triệu đồng Có câyquýt đã 67 năm tuổi nhưng vẫn cho thu hoạch tới gần 2 tạ quả với mẫu mã rấtđẹp như ở vườn bà Hoàng Thị Nhớ ở thôn Tiên Đáo I, xã Long Đống…

Hiện toàn huyện Bắc Sơn có tổng cộng 974,1ha quýt, trong đó diện tích đãcho thu hoạch quả là 542,9 ha, sản lượng hàng năm đạt trên 1.600 tấn Cây quýttập trung nhiều nhất tại một số xã như: Nhất Hoà, Nhất Tiến, Quỳnh Sơn, BắcSơn, Tân Lập, Chiến Thắng, Vũ Sơn và Đồng ý Có thời điểm cao nhất, diện tíchcây quýt trên toàn huyện đã đạt tới trên 1.300 ha Có một thực tế là hiện nay câyquýt ngày càng bị giảm cả về diện tích và phẩm cấp hàng hoá (Viện khoa họcnông nghiệp Việt Nam, 2009)

Hiện nay, Bắc Sơn đã được cấp giấy chứng nhận chỉ dẫn địa lý “Quýt BắcSơn” một cơ hội để khẳng định giá trị của quýt Bắc Sơn, đồng thời góp phần tíchcực vào việc quảng bá, giới thiệu sản phẩm từ đó nâng cao giá trị, hiệu quả kinh

tế cho bà con nông dân

Cây quýt góp phần thúc đẩy nền kinh tế của huyện phát triển nhanh, bềnvững, thu nhập từ quýt chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng thu nhập của huyện

Cây quýt góp phần tạo môi trường sinh thái trong lành, phủ xanh đấttrống đồi trọc, chống xói mòn, rửa trôi nâng tỷ lệ độ che phủ rừng hàng nămcủa địa phương

Thúc đẩy phát triển cơ sở hạ tầng nông nghiệp nông thôn, các côngtrình phúc lợi nông thôn hàng năm tăng khá nhanh như: Đường giao thông, hệthống kênh mương thuỷ lợi, tưới tiêu các công trình thiết chế văn hoá, côngtrình công cộng

Thu nhập từ sản xuất quýt góp phần ổn định chung đời sống nhân dântrên địa bàn các xã, người dân có khả năng chi trả nhiều hơn cho cuộc sốnghàng ngày, có điều kiện tham gia văn hóa, vui chơi giải trí; Đến nay trên địabàn không còn hộ đói, tỷ lệ hộ nghèo toàn huyện giảm, số hộ giàu, số hộ khátăng lên

Sản phẩm từ cây quýt đã tạo ra nguồn thu nhập khá ổn định cho nhân dân,cải thiện cơ bản đời sống đại bộ phận nhân dân, từng bước nâng cao mức sốngdân cư nông thôn

Có thu nhập ổn định, nhân dân đã tạo dựng được cơ sở vật chất phục vụcho đời sống và sinh hoạt như tivi, tủ lạnh, phương tiện đi lại như xe máy,phương tiện sản xuất như máy gặt, máy tuốt; Mở mang phát triển văn hoá xã hội,giáo dục góp phần thúc đẩy nền kinh tế nông nghiệp nông thôn của địa phương

Tác động cùng các ngành dịch vụ khác phát triển, tạo ý thức trong nhândân về quản lý, tu bổ phát triển rừng trồng, góp phần thiết thực, hiệu quả trongcông tác xoá đói giảm nghèo trên địa bàn (Phòng Nông nghiệp và phát triểnnông thôn huyện Bắc Sơn, 2015)

PHẦN 3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU3.1 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

3.1.1 Điều kiện tự nhiên

3.1.1.1 Vị trí địa lý

Huyện Bắc Sơn là một huyện miền núi nằm trên trục quốc lộ 1B vàtỉnh lộ 241 chạy qua, là vùng cao về phía Tây tỉnh Lạng Sơn Phía Đông BắcSơn giáp 2 huyện Văn Quan, Chi Lăng Phía Tây giáp huyện Võ Nhai (tỉnhThái Nguyên) Phía Bắc giáp huyện Bình Gia Phía Nam giáp huyện HữuLũng Là cửa ngõ giao lưu kinh tế, văn hóa giữa tỉnh Lạng Sơn với tỉnh TháiNguyên và các tỉnh miền xuôi

Sơ đồ 3.1 Bản đồ hành chính huyện Bắc Sơn

Nguồn: UBND huyện Bắc Sơn (2015)

Huyện Bắc Sơn có diện tích tự nhiên 69.786 ha trong đó 40% diện tích lànúi đá và đồi núi Dân số có 66.100 người Mật độ dân cư phân bố không đều(mật độ dân cư cao ở gần các trung tâm huyện lỵ, trung tâm xã cao, và mật độthưa ở các vùng sâu vùng xa thuộc các xã vùng núi cao).

Trung tâm huyện lỵ đặt tại thị trấn Bắc Sơn nằm trên trục đường quốc lộ1B, là vị trí thuận lợi cho sự phát triển giao lưu văn hóa, kinh tế Đông – Tây Hầuhết các xã thuộc huyện Bắc Sơn nằm trong cánh cung đá vôi Bắc Sơn (trừ 2 xãTân Tri và Vạn Thủy) Toàn huyện có 19 xã và 01 thị trấn

Nhìn chung Bắc Sơn tuy là huyện miền núi nhưng có vị trí địa lý tươngđối thuận lợi để giao lưu với các trung tâm kinh tế, xã hội quan trọng trong vùng,qua đó có thể tiếp cận nhanh chóng với thị trường khu vực phía Bắc, Đông Bắc

Bộ và các địa phương khác trong cả nước

3.1.1.2 Khí hậu, thuỷ văn

Bắc Sơn nằm trọn trong vùng Đông Bắc Việt Nam nên chịu ảnh hưởngcủa vùng nhiệt đới gió mùa, khí hậu mang nét đặc trưng của của vùng miềnnúi Theo tài liệu của trạm khí tượng thủy văn cho thấy: Lượng mưa trungbình hàng năm là 1500 - 1600mm, lượng mưa cao nhất 1780mm vào cáctháng 6, 7, 8 Lượng mưa thấp nhất 912mm, tháng có ngày mua ít nhất làtháng 12 và tháng 1 Độ ẩm trên 82 % So với các vùng khác trong tỉnh LạngSơn, Bắc Sơn thường có lượng mưa ít hơn Đây là khó khăn cho việc pháttriển cây trồng vật nuôi

Bức xạ nhiệt trung bình so với các vùng khí hậu nhiệt đới, số giờ nắngbình quân cả năm là 1729 giờ, số giờ nắng bình quân trong ngày là 4,4 giờ Vớđặc điểm bức xạ như vậy là điều kiện thuận lợi cho việc phát triển nhiều loại câytrồng Độ ẩm không khí trung bình 81%, cao nhất 85% và thấp nhất 72%

Bắc Sơn nằm trong vòng cung đá vôi Bắc Sơn nên ít bị ảnh hưởng củagió bão Tình hình khí hậu thời tiết tạo nhiều điều kiện để phát triển cây quýtvàng, tuy nhiên vẫn có những khó khăn nhất định cho phát triển cây quýt như:Bắc Sơn có một mùa đông lạnh nên thường chịu sự ảnh hưởng các đợt rét đậm,rét hại

Nguồn: Phòng Nông Nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Bắc Sơn (2015)

Được hình thành từ một nền nhiệt cao của đới chí tuyến và sự thay thế củacác hoàn lưu lớn theo mùa, kết hợp với điều kiện địa hình nên mùa đông (từtháng 10 năm trước đến tháng 4 năm sau) giá lạnh, nhiệt độ không khí thấp, khôhanh, có sương muối; mùa hè (từ tháng 5 đến tháng 9) nóng ẩm, mưa nhiều

hướng núi, nhưng không đáng kể

Ngoài chênh lệch về nhiệt độ theo các mùa trong năm, khí hậu Bắc Sơncòn có những đặc trưng khác như sương mù Một năm bình quân có khoảng 87 -

88 ngày sương mù Vào các tháng 10, 11 số ngày sương mù thường cao hơn Vềmùa đông các xã vùng núi đá vôi thường xuất hiện sương muối; từ tháng 12 đếntháng 2 năm sau bình quân xuất hiện 1 - 2 đợt, mỗi đợt kéo dài 1-3 ngày Mưa đá

là hiện tượng xảy ra không thường xuyên, trung bình 2-3 năm một lần vào cáctháng 5 và 6

Lượng mưa thuộc loại thấp, bình quân 1.620mm/năm Các tháng có lượngmưa lớn là tháng 6 và 7 là 340mm; thấp nhất là vào tháng 12 và tháng 1 năm sau15mm Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10 và chiếm tới 75-80% lượng mưa cảnăm Độ ẩm không khí trung bình 84%, thấp nhất vào tháng 2 với 81% và caonhất vào tháng 7 tới 88%

Chế độ gió thịnh hành là gió mùa Đông Bắc kèm theo không khí lạnh vàgió mùa Đông Nam mang theo hơi nước từ biển Đông, tạo ra các trận mưa lớn vềmùa hè

Những đặc điểm trên rất thích hợp cho trồng các loại cây nhiệt đới và ánhiệt đới, cụ thể là cây quýt là điều kiện để đa dạng hoá cây trồng, tăng vụ; tuynhiên cũng cần đề phòng mưa lũ và hạn hán

Huyện Bắc Sơn có hệ thống sông suối khá dày đặc nhưng đa số là cácnhánh thượng nguồn với đặc điểm chung là đầu nguồn, lòng sông ngắn, dốc, thuỷchế thất thường Giao thông đường sông ít phát triển do sông suối dốc, lắm thácghềnh Một số suối cạn nước vào mùa khô nhưng mùa mưa nước dồn nhanh cóthể xảy ra lũ quét ảnh hưởng xấu đến đời sống nhân dân

Nhìn chung nguồn cung cấp nước chủ yếu hiện nay của huyện là nước mặtsong do tập quán sinh hoạt và sản xuất nên chất lượng nước chưa tốt, cần phải xử

lý trước khi sử dụng trong sinh hoạt Đồng thời cần bảo vệ, phát triển rừng đầunguồn để bảo vệ nguồn sinh thuỷ

3.1.1.3 Môi trường

Cảnh quan môi trường của huyện Bắc Sơn mang vẻ đẹp của vùng núi phíaBắc với các dãy núi xen kẽ, dưới là những cánh đồng trồng lúa, trồng màu và hệthống các khe, suối kết hợp một cách hài hòa, tạo nên một bức tranh thiên nhiênphong phú, đa dạng

Trong quá trình khai thác sử dụng đất đai, tài nguyên thiên nhiên và tậpquán sinh hoạt của người dân chưa thực sự hợp lý gây ảnh hưởng đến môitrường sinh thái Trong một thời gian dài, việc bảo vệ rừng không được quan

tâm đúng mức dẫn đến diện tích đất rừng, các loại động thực vật quý hiếm giảmsút nghiêm trọng Cân bằng sinh thái bị phá vỡ làm ảnh hưởng đến việc tạonguồn sinh thủy, điều hòa nguồn nước, xói mòn đất Song mức độ ô nhiễmchưa nhiều và đến mức nghiêm trọng, về cơ bản môi trường tự nhiên của huyệncòn giữ được sắc thái tự nhiên

Để đạt được sự phát triển bền vững trong tương lai, cần tiếp tục đẩy mạnhcác biện pháp bảo vệ môi trường sinh thái như: Chú trọng phát triển rừng, cónhững chính sách khuyến khích nhân dân thay đổi nếp sống sinh hoạt, giữ gìn vệsinh sạch sẽ trong từng thôn, bản

3.1.1.4 Đất đai

Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá của quốc gia, là tư liệu sảnxuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bànxây dựng và phát triển dân sinh, kinh tế - xã hội, an ninh và quốc phòng

Theo thống kê năm 2010, huyện Bắc Sơn có tổng diện tích tự nhiên là69.786 ha, trong đó diện tích đất nông nghiệp là 11.631,51 ha chiếm 16,66%diện tích tự nhiên Qua 3 năm diện tích đất nông nghiệp giảm bình quân0,17%/năm, nguyên nhân là do được chuyển sang đất dãn dân, đất xây dựng cáccụm, điểm tiểu thủ công nghiệp, quy hoạch xây dựng nông thôn Tuy nhiên, đấttrồng cây ăn quả có xu hướng tăng là do điều kiện diện tích đất nông nghiệp cóhạn nên chủ trương của huyện và mong muốn của người dân muốn chuyển mộtphần đất trồng cây hàng năm kém hiệu quả, thích hợp sang trồng cây ăn quả chothu nhập cao

Theo kết quả đánh giá đất đai phục vụ cho việc phát triển cây quýt đặc sản

ở Huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng sơn của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp ViệtNam và Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông Nghiệp năm 2004 cho thấy: Trên lãnhthổ của huyện có 5 nhóm đất với 10 loại đất chính, trong đó đất đỏ vàng trên đáphiến sét có diện tích lớn nhất với 18.653,5 ha, chiếm 26,7% diện tích tự nhiên.Trong khi đó đất đen trên sản phẩm bồi tụ cỏa cácbonnát chỉ có 121,7 ha, chiếm0,2% diện tích tự nhiên

Kết quả tổng hợp về diện tích loại đất theo dộ dốc và tầng dày cho thấy, phần lớnđất trong huyện có tần mỏng, một số diện tích tầng dày lại phân bố ở độ dốc lớn,không có khả năng sản xuất nông nghiệp

Bảng 3.2 Tình hình đất đai huyện Bắc Sơn giai đoạn 2013-2015

2013 2014 2015 Tốc độ phát triển (%)

(

h

%(h

%(h

%2014/2

2015/2

quT

11

16

11

16

99,83

99,82

99

2

17

2

18

10

10

10

52

4,

57

5,

10

11

10II

Đ

2

9

41

29

42

29

42

10

10

10III

28

41,

28

41,

99,

20 99,23 99

,

Nguồn: Phòng Nông Nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Bắc Sơn (2015)

chiếm 35,17% DTĐ và 20,20% DTTN Với những diện tích này có thể bố trítrồng các loại cây lâu năm trong đó có quýt

Bảng 3.3 Tổng hợp diện tích nhóm đất và loại đất huyện Bắc Sơn năm 2015

Diện tíchSTT

0,

56

6,

0,

26

IV Đ

ất

23

0,

0,

ất

18

0,

57Diện tích

không

29

42Nguồn: Phòng Tài nguyên môi trường huyện Bắc Sơn (2015)

Về độ phì tụ nhiên: Đa số diện tích đất của huyện Bắc Sơn có phản ứng

nhiên của đất rất biến động phụ thuộc vào nhiều yếu tố Hạn chế chung là đấtnghèo lân và kali dễ tiêu

Kết quả phân hạng mức độ thích hợp của đất đai với cây quýt cho thấy:Diên tích đất thích hợp cao có 570,5 ha; thích hợp trung bình co 822,2 ha; ít thíchhợp có 15.323,1 ha; không thích hợp có 23.300,7 ha

Đất đai của Bắc Sơn thích hợp trồng các loại cây như: quýt, lê, mận, mơ,ngô, khoai, sắn, hồi, quế…

3.1.1.5 Tài nguyên nhân văn

Huyện Bắc Sơn có bảy dân tộc cùng sinh sống phân bố trong 22 xã, thịtrấn gồm các dân tộc như: Tày, Nùng, Dao, Mông, Hoa, Sán Chỉ, Kinh Do cácdân tộc

cùng sống trên địa bàn nên tập quán, bản sắc tương đối đa dạng và phong phú.Vào các dịp lễ tết và các ngày hội người dân thường tổ chức vui chơi thể thao, vănnghệ, làm lễ thờ cúng tổ tiên, tảo mộ và sum họp gia đình Nhân dân trong huyệnluôn thể hiện tinh thần tương thân, tương ái, vượt qua khó khăn, thử thách trongcông cuộc xây dựng, bảo vệ tổ quốc và phát triển kinh tế - xã hội

Trong những năm gần đây, được sự quan tâm của Huyện uỷ, UBNDhuyện, UBND các xã và nhân dân các xã đã cùng nhau vượt khó đi lên, bước đầuđạt được những thành tựu quan trọng về kinh tế, văn hóa và giữ vững trật tự anninh xã hội, được tỉnh tặng nhiều bằng khen, giấy khen về công tác thi đua trongthời kì đổi mới

3.1.2 Điều kiện kinh tế, xã hội

Tình hình kinh tế xã hội của huyện Bắc Sơn tương đối ổn định, sản xuấtnông nghiệp đóng vai trò chủ đạo mặc dù vẫn còn nhiều hạn chế như phát triểnchưa đồng đều nhưng là ngành chủ đạo đem lại hiệu quả kinh tế nhất, cung cấp

đủ lương thực và đáp ứng được các nhu cầu khác của người dân, tỷ lệ hộ nghèogiảm, năm 2015 số hộ nghèo là 1.328 hộ giảm 34,13% so với năm 2012 Đượccác cấp ngành quan tâm và hỗ trợ nên kinh tế xã hội huyện Bắc Sơn dần ổn định

và phát triển bền vững hơn

3.1.2.1 Điều kiện kinh tế

a Lĩnh vực sản xuất nông lâm nghiệp, thuỷ sản năm

* Lâm nghiệp: Ngoài tăng cường sản lượng lương thực vùng còn quantâm đến đầu tư phát triển rừng, phủ xanh đất trống đồi trọc, hoạt động này đãđem lại hiệu quả kinh tế cao hơn kế hoạch đã đề ra

Diện tích rừng qua các năm liên tục được trồng thêm nhằm mục đích rừngsản xuất và rừng phòng hộ giảm ô nhiễm môi trường, chống xói mòn đất, phủxanh đất trống đồi trọc Trồng rừng hàng năm đều đạt và vượt chỉ tiêu kế hoạch

* Thủy sản: Ngành thủy sản ở huyện cũng đang được chú trọng phát triểntổng diện tích nuôi trồng thủy sản của huyện là 405,99 ha Ở các xã đã tiến hànhtriển khai mô hình chăn nuôi cá theo hướng thâm canh, tổ chức các lớp tập huấn

về nuôi trồng thủy sản, ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật mới vào chăn nuôithủy sản đã thu hút nhiều hộ nông dân tham gia Tuy nhiên, phần lớn diện tíchnuôi trồng thủy sản đều là các ao hồ nhỏ nằm phân tán trong các hộ gia đình nênnăng suất, hiệu quả kinh tế chưa cao

* Chăn nuôi: Tại một số địa phương đã xảy ra bệnh lở mồm long móng, tụhuyết trùng ở trâu, bò, bệnh Lép tô ở lợn, gà, nhưng với sự cố gắng nỗ lực của bàcon nông dân, tích cực chủ động tiêm phòng chống dịch bệnh, phát hiện bệnhsớm, chữa trị kịp thời, nên đã duy trì được đàn gia súc, gia cầm

b Tình hình sản xuất tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ

Những năm gần đây giá cả thị trường biến động làm ảnh hưởng tới hoạtđộng sản xuất và gây ra không ít khó khăn cho ngành tiểu thủ công nghiệp.Nhưng được sự hỗ trợ của các cấp các ngành và các doanh nghiệp, sản xuât tiểuthủ công nghiệp trên địa bàn vẫn ổn định và phát triển đáng kể, các ngành nghềphụ và các cơ sở kinh doanh dịch vụ thương mại trên địa bàn ngày càng pháttriển đa dạng, phong phú

Huyện Bắc Sơn là vùng có tiềm năng lớn về tài nguyên khoáng sản cả vềquy mô và sản lượng Đây là một thế mạnh của vùng góp phần vào việc giảiquyết việc làm tại chỗ cho người lao động địa phương và tăng thu ngân sáchđồng thời góp phần xây dựng các công trình phúc lợi công cộng Tuy nhiên cáchoạt động khai thác đang làm nảy sinh những vấn đề về ô nhiễm môi trường vàlàm xuống cấp nhanh chóng hệ thống đường giao thông

3.1.2.2 Điều kiện xă hội

a Tình hình dân số và lao động

Dân số và lao động là những yếu tố ảnh hưởng đến trật tự xã hội, việclàm, quyết định đến chất lượng cũng như số lượng trong sản xuất của các hộtrong huyện bởi đó mà các cơ quan và chính quyền địa phương cùng người dânluôn điều tiết sự ổn định của dân số không tăng quá nhanh hoặc quá chậm, mỗi

hộ chỉ sinh từ một đến hai con, tạo công ăn việc làm cho lao động tránh tìnhtrạng thất nghiệp tuy nhiên dân số huyện Bắc Sơn phân bố chưa đều, phần lớndân cư tập trung ở những thôn gần đường giao thông, trung tâm huyện, trung tâm

xã Lao động trong độ tuổi tương đối dồi dào, chịu khó, ham làm giàu nhưng chủyếu là lao động phổ thông không được đào tạo nghề Trong sản xuất quýt cầnmột lực lượng lao động lớn để đáp ứng kịp thời nhu cầu sinh trưởng, phát triểncủa cây quýt trong cả thời kỳ sản xuất