Giải pháp tăng cường thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới cấp xã huyện văn lâm, tỉnh hưng yên

Công tác tuyên truyền nâng caonhận thức của các cấp chính quyền, người dân về mục đích, ý nghĩa, tầm quan trọng củaviệc thực thi tiêu chí môi trường đã được huyện quan tâm, thực hiện bằn

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

NGUYỄN TIẾN THIỆP

GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG THỰC THI TIÊU CHÍ MÔI TRƯỜNG TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI CẤP

XÃ HUYỆN VĂN LÂM, TỈNH HƯNG YÊN

Ngành: Quản lý kinh tế

Mã số: 60 34 04 10 Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Viết Đăng

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP

-LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng toàn bộ số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn làtrung thực và chưa hề được bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm

ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn này đã được ghi rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Tiến Thiệp

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được

sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè,

và gia đình

Nhân dịp hoàn thành luận văn, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết

ơn sâu sắc tới thầy Nguyễn Viết Đăng, người đã tận tình chỉ bảo, trực tiếp hướng dẫn,dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập vàthực hiện đề tài

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộmôn Kinh tế Nông nghiệp & Chính sách, Khoa Kinh tế và PTNT - Học viện Nôngnghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoànthành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ công chức tại Phòng tàinguyên và môi trường huyện Văn Lâm, phòng kinh tế hạ tầng huyện Văn Lâm và đơn vịcác xã, thị trấn trong địa bàn huyện đã giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trongsuốt quá trình học tập và thực hiện đề tài này

Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điềukiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luậnvăn./

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Tiến Thiệp

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục .iii

Danh mục bảng

v Danh mục hình

vi Trích yếu luận văn .vii Thesis abstract ix Phần 1 Mở đầu 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

2 1.2.1 Mục tiêu chung

2 1.2.2 Mục tiêu cụ thể 3

1.3 Câu hỏi nghiên cứu

3 1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3 1.4.1 Đối tượng nghiên cứu

3 1.4.2 Phạm vi nghiên cứu

3 1.5 Đóng góp mới của luận văn

4 Phần 2 Cơ sở lý luận và thực tiễn về thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 5

2.1 Cơ sở lý luận về tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

5 2.1.1 Khái niệm về môi trường và tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 5

2.1.2 Đặc điểm, vai trò, mục tiêu và nguyên tắc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 17

2.1.3 Nội dung thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 23

2.2 Cơ sở thực tiễn về quản lý môi trường trong xây dựng nông thôn mới 31

2.2.1 Kinh nghiệm trong quản lý môi trường nông thôn ở một số quốc gia trên

thế giới 312.2.2 Kinh nghiệm thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn

mới tại một số địa phương trong nước 35

2.2.3 Bài học kinh nghiệm áp dụng cho huyện Văn Lâm 40

Phần 3 Phương pháp nghiên cứu 42

3.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 42

3.1.1 Điều kiện tự nhiên 42

3.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 45

3.2 Phương pháp nghiên cứu 51

3.2.1 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu 51

3.2.2 Phương pháp thu thập tài liệu 52

3.2.3 Phương pháp phân tích 54

3.2.4 Hệ thống chỉ tiêu phân tích 54

Phần 4 Kết quả nghiên cứu và thảo luận 56

4.1 Thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới tại huyện văn lâm 56

4.1.1 Quy hoạch và xây dựng cơ sở hạ tầng thực hiện tiêu chí môi trường 56

4.1.2 Thành lập bộ máy chỉ đạo 57

4.1.3 Tuyên truyền vận động người dân tham gia thực hiện bảo vệ môi trường 60

4.1.4 Huy động các nguồn lực cho hoạt động thực hiện tiêu chí môi trường trên địa bàn huyện 66

4.1.5 Thực hiện các tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 72

4.1.6 Kiểm tra việc thực hiện tiêu chí môi trường tại huyện Văn Lâm 88

4.2 Giải pháp tăng cường thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện văn lâm 90

4.2.1 Định hướng thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Văn Lâm 90

4.2.2 Một số giải pháp tăng cường thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 92

Phần 5 Kết luận và kiến nghị 101

5.1 Kết luận 101

5.2 Kiến nghị 101

5.2.1 Đối với Trung ương 101

5.2.2 Đối với tỉnh Hưng Yên 102

5.2.3 Đối với huyện Văn Lâm 102

Tài liệu tham khảo 103

Phụ lục 106

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Tổng hợp các yếu tố khí hậu, thời tiết huyện Văn Lâm giai đoạn

2010 – 2015 43

Bảng 3.2 Tình hình đất đai của huyện Văn Lâm qua 3 năm 2013 – 2015 46

Bảng 3.3 Tình hình dân số và lao động của huyện Văn Lâm, 2013- 2015 48

Bảng 3.4 Kết quả sản xuất kinh doanh của huyện Văn Lâm qua 3 năm 2013 – 2015

50 Bảng 3.5 Phân bổ mẫu điều tra khảo sát 53

Bảng 4.1 Quy hoạch đất xây dựng bãi chôn lấp rác thải và điểm đặt thùng Container gom rác thải trên địa bàn huyện Văn Lâm 56

Bảng 4.2 Mức hỗ trợ xây dựng các bãi chôn lấp và điểm Container thu gom rác thải

57 Bảng 4.3 Các hình thức tuyên truyền người dân tham gia bảo vệ môi trường 61

Bảng 4.4 Nội dung tuyên truyền thực hiện tiêu chí môi trường 63

Bảng 4.5 Tình hình thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường được tuyên truyền, vận động trong các hộ dân

65 Bảng 4.6 Thực trạng hệ thống cây xanh công cộng trên địa bàn huyện Văn Lâm 66

Bảng 4.7 Đánh giá mức sẵn lòng tham gia hoạt động cải tạo môi trường 67

Bảng 4.8 Sự tham gia của người dân trong công tác quy hoạch NTM 69

Bảng 4.9 Nguồn kinh phí dành cho hoạt động BVMT cấp huyện 71

Bảng 4.10 Thực trạng sử dụng nước sinh hoạt trên địa bàn huyện 73

Bảng 4.11 Tổng hợp hoạt động của các mô hình dịch vụ thực hiện tiêu chí chất thải nông thôn trên địa bàn huyện Văn Lâm 74

Bảng 4.12 Tình hình dân cư và bố trí các khu vực dịch vụ đời sống xã hội trong khu vực nghiên cứu 75

Bảng 4.13 Tình hình thu gom rác thải của hộ dân huyện Văn Lâm 76

Bảng 4.14 Tình hình xử lý rác thải mềm của hộ dân huyện Văn Lâm 80

Bảng 4.15 Tình hình xử lý rác thải rắn của hộ dân 83

Bảng 4.16 Tỷ lệ doanh nghiệp có hệ thống xử lý môi trường ở huyện Văn Lâm năm 2015 theo các ngành nghề 85

Bảng 4.17 Thực trạng thực hiện tiêu chí quy hoạch và xây dựng nghĩa trang trên địa bàn huyện Văn Lâm 87

Bảng 4.18 Thực trạng vi phạm môi trường ở các cơ sở sản xuất kinh doanh 89

DANH MỤC HÌNH

Sơ đồ 2.1 Nguyên tắc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 22

Sơ đồ 4.1 Phân cấp thực hiện tiêu chí xây dựng nông thôn mới tại huyện Văn Lâm 58

Sơ đồ 4.2 Hệ thống tổ chức thực hiện tiêu chí môi trường tại huyện Văn Lâm

59

Sơ đồ 4.3 Cơ cấu tổ chức kiểm tra, xử lý vi phạm thực tiêu chí MT 89

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN

Tên tác giả: Nguyễn Tiến Thiệp

Tên Luận văn: Giải pháp tăng cường thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựngnông thôn mới cấp xã huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên

Ngành: Quản lý Kinh tế Mã số: 60.34.04.10

Tên cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về thực thi tiêu chí môi trường trong xâydựng nông thôn mới, đánh giá thực trạng thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựngnông thôn mới ở cấp xã huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên, từ đó đề xuất các giải phápnhằm tăng cường việc thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới ở cấp

xã huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên trong thời gian tới

Tác giả đã thu thập các số liệu thứ cấp và sơ cấp về thực thi tiêu chí môi trườngtrong xây dựng nông thôn mới ở cấp xã huyện Văn Lâm thông qua các tài liệu, báo cáo

đã được công bố và thông qua việc phỏng vấn trực tiếp bằng phiếu điều tra đối với 90

hộ dân và 30 cán bộ quản lý, công nhân công ty môi trường trên địa bàn huyện Từ các

số liệu thu thập được tác giả sử dụng các phương pháp phân tích bao gồm phương phápthống kê mô tả, phương pháp so sánh để phân tích thực trạng những kết quả đạt được vànhững tồn tại hạn chế cần khắc phục trong thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựngnông thôn mới ở địa bàn huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên

Toàn huyện Văn Lâm có 11/11 xã, thị trấn trên địa bàn Tính tới thời điểm hiện tại100% số xã trên địa bàn đã thực hiện xong công tác quy hoạch chung xây dựng nôngthôn mới, tổng điện tích đất quy hoạch các bãi chôn lấp rác thải và điểm đặt thùngContainer thu gom rác thải với tổng diện tích 21,92 ha Công tác tuyên truyền nâng caonhận thức của các cấp chính quyền, người dân về mục đích, ý nghĩa, tầm quan trọng củaviệc thực thi tiêu chí môi trường đã được huyện quan tâm, thực hiện bằng nhiều hìnhthức cụ thể như tích cực tham gia hưởng ứng phong trào “Vệ sinh môi trường nôngthôn”, khắc phục tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào Nhà nước, vân động nhân dân thực hiệnPhong trào thi đua “Chung sức xây dựng nông thôn mới” trên địa bàn huyện, Định kỳhàng năm các tổ chức xã hội tổ chức các phong trào trồng cây xanh công cộng, trồngcây trên đường giao thông, đường trục chính nội đồng Về thực tế kết quả các tiêu chímôi trường, trên địa bàn huyện mới chỉ có 6% số hộ được dùng nước máy, còn lại đều

sử dụng nước giếng khoan Công tác thu gom và xử lý rác thải mặc dù đã đạt đượcnhững kết quả nhất định, đường làng ngõ xóm đã cơ bản sanh sạch đẹp, tuy nhiên tạimột số nơi, đặc biệt là ở các làng nghề vẫn còn hiện tượng người dân vất rác thải khôngđúng nơi quy định, tình trạng bao bì, chai lọ trong sản xuất nông nghiệp vẫn bị thải

thẳng ra môi trường Đối với các cơ sở sản xất kinh doanh, trên địa bàn huyện có gần

300 doanh nghiệp và hợp tác xã cùng hàng ngàn hộ cá thể, tuy nhiên chỉ 19,23% số cơ

sở sản xuất có hệ thống xử lý chất thải rắn, và 6,01% cơ sơ có hệ thống xử lý nước thải,đây là nguyên nhân chính dẫn tới tình trạng ô nhiễm môi trường vừa gây ảnh hưởng đếnhoạt động của cơ sở sản xuất Công tác quy hoạch và xây dựng nghĩa trang đã đượcquan tâm, tuy nhiên, bên cạnh nghĩa trang liệt sĩ được quy hoạch, xây dựng một cáchbài bản, thì nghĩa trang nhân dân ở các địa phương trên địa bàn huyện hầu như chưađược quan tâm đúng mức Công tác kiểm tra việc thực hiện các tiêu chí môi trường đãđược thực hiện ở cả ba cấp chính quyền thôn, xã và huyện Qua kiểm tra cho thấy hiệnnay chỉ có 93% cơ sở sản xuất cam kết không gây ô nhiễm môi trường, tuy nhiên hiệnnay các báo cáo đánh giá tác động môi trường chưa được công khai để người dân biết

và có sự kiểm tra chéo thông tin Việc kiểm tra của cấp chính quyền thôn chưa thực sựsát sao, do đó vẫn còn tình trạng người dân không thực hiện đúng theo quy định việc thugom và xử lý chất thải trong sinh hoạt và trong sản xuất của mình

Một số giải pháp nhằm tăng cường thực thi thực hiện tiêu chí môi trườngtrong xây dựng nông thôn mới trện địa bàn huyện Văn Lâm bao gồm: Tăng cườngđào tạo nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong thực hiện tiêu chí môi trường trênđịa bàn huyện; Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức và vai trò của cộngđồng trong công tác bảo vệ môi trường; Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, xử

lý vi phạm làm ảnh hưởng tới môi trường; Áp dụng biện pháp kinh tế, chuyển dịch

cơ cấu kinh tế theo hướng thân thiện với môi trường, tăng nguồn vốn đầu tư chocông tác bảo vệ môi trường…

THESIS ABSTRACT

Master candidate: Nguyen Tien Thiep

Thesis title: Solutions to strengthen enforcement of environmental criteria in theconstruction of new rural commune, Van Lam District, Hung Yen Province

Major:Economic Management Code: 60.34.04.10

Research theoretical basis and practical implementation of environmentalcriteria in building new rural areas, assess the status of implementation ofenvironmental criteria in the new rural construction in Van Lam district, Hung Yenprovince, from which propose measures to strengthen the enforcement of environmentalcriteria in the new rural construction in Van Lam district, Hung Yen province in thecoming time

The author has collected the secondary data and primary enforcement ofenvironmental criteria in the new rural construction in Van Lam district through thedocuments, published reports and through direct interviews by questionnaires to 90households and 30 management staff, the company's environmental work in the district.From the data collected by the author using the method of analysis included descriptivestatistical method, comparative method to analyze the situation of the achievements andshortcomings to overcome limitations in practice implementation of environmentalcriteria in the new rural construction in Van Lam district, Hung Yen province

Van Lam district has 11/11 communes and towns in the province Up to thepresent time 100% of communes in the province have done the planning of new ruralconstruction, the total land area planning landfills and garbage bins set point Containerfor garbage collection total area of 21.92 hectares Propaganda to raise awareness of theauthorities, the people of purpose, meaning and importance of the implementation ofenvironmental criteria have been districts concerned, carried out in various forms such

as area specific participate in response to the "rural Sanitation", corrective thinking inwait, dependence on the State, motivate people to implement emulation movement

"Together to build a new countryside" in the area district, every year the societyorganizes the movement of public tree planting, planting of trees on roads, main roadsinland About the results of the examination of the environmental criteria, in the district,only 6% of households use tap water, the rest were using well water The collection andtreatment of waste although has achieved certain results, hamlet roads were basicallybeing clean, but in a place, especially in the villages are still phenomenal people do notthrow garbage at the prescribed places, the status of packaging, bottles in agricultural

production has been discharged directly into the environment For business-establishproduction base, the district has nearly 300 enterprises and cooperatives with thousands

of individual households, but only 19.23% of the production base systematic solid wastehandling , and 6.01% of the systematic application of wastewater treatment, this is themain cause leading to environmental pollution recently affecting the operation ofproduction facilities The planning and construction of the cemetery was concerned,however, beside the cemetery of martyrs is planning to build a basically, the publiccemeteries in the localities in the district hardly get adequate attention The inspection

of the implementation of environmental criteria have been made in all three levels ofgovernment villages, communes and districts Through examination showed that only93% of current production facility commitments do not pollute the environment, butnow the report of environmental impact assessment has not been publicly so that peopleknow and have the test cross information The inspection of the village authorities arenot really close, so that the local people still do not comply with the provisions for thecollection and treatment of waste in daily life and in their production

A number of measures to strengthen the enforcement of environmental criteriaimplemented in the new rural construction in the district Van Lam include: Enhancingtraining to improve the quality of human resources in the implementation of localenvironmental criteria districts; Promoting advocacy, raising awareness and the role ofthe community in environmental protection; Strengthen inspection, supervision,handling violations affecting the environment; Apply economic measures, restructuringthe economy towards environmentally friendly, increase capital investment forenvironmental protection

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Ô nhiễm môi trường đang là mối quan tâm của toàn xã hội Hiện nay khôngriêng gì ở thành phố, các khu công nghiệp, mà ngay ở địa bàn nông thôn tìnhtrạng ô nhiễm môi trường đang trở nên bức xúc Quá trình gia tăng dân số và đóinghèo ở vùng nông thôn đã gây sức ép rất lớn đến việc sử dụng tài nguyên ngàycàng nhiều gây tác động lớn đến hệ sinh thái và môi trường Cùng với đó, vấn đề

đô thị hóa cũng ảnh hưởng lớn đến môi trường nông thôn, hệ lụy của vấn đề đó lànông thôn đang trở thành sân sau của đô thị, gây ảnh hưởng đến môi trường sốngcủa người dân nông thôn

Để góp phần đưa vùng nông thôn phát triển một cách toàn diện, bền vững,đáp ứng yêu cầu về quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nôngthôn trong bộ tiêu chí xây dựng nông thôn mới, tiêu chí thứ 17 là tiêu chí về môitrường Như vậy, một địa phương khi được công nhận là nông thôn mới khi đãđạt được các tiêu chí về môi trường, bao gồm: Tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạchhợp vệ sinh theo quy chuẩn quốc gia; các cơ sở sản xuất kinh doanh đạt tiêuchuẩn về môi trường; không có các hoạt động gây suy giảm môi trường và có cáchoạt động phát triển môi trường xanh, sạch, đẹp; nghĩa trang được xây dựng theoquy hoạch; chất thải, nước thải được thu gom và xử lý theo quy định

Văn Lâm là huyện nằm về phía tây Bắc tỉnh Hưng Yên, phía Bắc và tâyBắc giáp thành phố Hà Nội Toàn huyện có 10 xã và 01 thị trấn ; tổng diện tích tựnhiên là 7.443,25 ha Dân số hiện nay trên 117.064 người, mật độ phân bố dân sốbình quân trên địa bàn huyện là 1.571 người/ km2 Huyện có một số tuyến đườngchính như Quốc lộ 5A (Chiều dài qua huyện khoảng 7 km2), đường sắt Hà Nội –Hải Phòng, đường 196, đường 206, và tuyến đường 19 chạy dọc theo chiều dàihuyện Tính đến 31/8/ 2015 trên địa bàn huyện đã có 10/11 xã, thị trấn đượcUBND tỉnh cho phép tiếp nhận đầu tư 254 dự án với diện tích xin thuê khoảng1087,08ha ( trong đó công ty thực hiện tiêu chí khai thác khu công nghiệp PhốNối A tính là 01 dự án vì các dự án thuê lại đất của công ty thực hiện tiêu chíkhai thác khu công nghiệp Phố Nối A thuộc thực hiện tiêu chí của ban thực hiệntiêu chí các khu công nghiệp tỉnh và không tính các dự án thuê nhà xưởng) vànhiều làng nghề truyền thống sản xuất gây ô nhiễm môi trường như tái chế phếliệu nhựa ở thôn Minh Khai – thị trấn Như Quỳnh, tái chế kim loại màu – xã Chỉ

Đạo, làng nghề đậu phụ ở thôn Xuân Lôi – xã Đình Dù; làng nghề sản xuất đồ gỗtại thôn Ngọc – xã Lạc Đạo; làng nghề đúc đồng Lộc Thượng – xã Đại Đồng,lành nghề chế biến thuốc nam, thuốc bắc tại xã Tân Quang.

Xây dựng nông thôn mới là chủ trương lớn của huyện Tuy nhiên với thựctrạng ô nhiễm môi trường ở nông thôn như hiện nay, việc thực hiện tiêu chí số 17trong bộ tiêu chí Quốc gia về xây dựng nông thôn mới đối với địa phương tươngđối khó khăn Bởi lẽ, hiện nay tỷ lệ hộ dân được sử dụng nước sạch hợp vệ sinhtheo quy chuẩn quốc gia trên địa bàn nông thôn chưa bảo đảm yêu cầu, tỷ lệ đạtthấp Các hộ chăn nuôi gia đình dù đã xử lý môi trường nhưng vẫn không triệt đểgây thất thoát xả thải ra môi trường Một số doanh nghiệp vì lợi nhuận mà “bán

rẻ lương tâm”, bất chấp tính mạng và sức khỏe của người dân, còn có hành vi chegiấu sai phạm gây hậu quả nghiêm trọng Mặt khác, các cơ sở sản xuất kinhdoanh đa phần nhỏ lẻ, vốn ít, công nghệ lạc hậu, việc xử lý môi trường là tự phát,chưa có báo cáo đánh giá tác động môi trường; các làng nghề chưa được quyhoạch, gây ô nhiễm môi trường; ý thức của chủ doanh nghiệp chưa cao, còn tưtưởng chạy theo lợi nhuận là những nguy cơ gây ảnh hưởng đến môi trường.Thêm vào đó, việc quan tâm quy hoạch nghĩa trang đạt chuẩn, tăng cường trồngcây xanh để giảm thiểu ảnh hưởng đến môi trường; mỗi xã cần phải có nơi thugom, xử lý nước thải, chất thải, biết rằng, đây là vấn đề khó thực hiện triệt để doquỹ đất cũng như kinh phí hạn hẹp

Chính vì các lý do trên, việc bảo vệ môi trường hiện không chỉ là nhiệm

vụ chính trị của địa phương nhằm hoàn thành mục tiêu xây dựng nông thôn mới

mà còn là vấn đề cấp thiết trong việc xây dựng một khu vực nông thôn phát triểnbền vững, ổn định và bảo đảm chất lượng cuộc sống tốt hơn cho người dân Xuấtphát từ những vấn đề trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Giải pháptăng cường thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới cấp xãhuyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên”

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

1.2.1 Mục tiêu chung

Đánh giá thực trạng thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thônmới, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường việc thực thi tiêu chí môitrường trong xây dựng nông thôn mới cấp xã huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yêntrong thời gian tới

1.3 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

- Tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới là gì? Có điểm gìgiống và khác nhau so với tiêu chí môi trường nói chung?

- Các quy định hiện hành trong thực thi tiêu chí môi trường trong xâydựng nông thôn mới ở nước ta hiện nay?

- Các nội dung thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mớihiện nay bao gồm những gì?

- Hiện trạng thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mớicấp xã trên địa bàn huyện Văn Lâm trong thời gian qua? Các kết quả đạt được vàtồn tại hạn chế cần khắc phục?

- Các giải pháp nào áp dụng để tăng cường thực thi tiêu chí môi trườngtrong xây dựng nông thôn mới cấp xã trên địa bàn huyện Văn Lâm trong thờigian tiếp theo?

1.4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1.4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng thực thi tiêu chí môi trường trong quátrình xây dựng nông thôn mới cấp xã huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên

- Đối tượng điều tra: Các công ty, tổ chức thu gom, thực hiện tiêu chí môitrường ở nông thôn; Các hộ nông dân đang sinh sống tại các xã đang xây dựngnông thôn mới; Cán bộ huyện, xã

- Phạm vi về không gian: Nghiên cứu trong phạm vi các xã xây dựng nông thôn mới ở huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên.

Phạm vi về thời gian: Đề tài thu thập số liệu có liên quan từ năm 2013

-2015 để làm cơ sở nghiên cứu, đánh giá, so sánh

1.5 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN

- Vận dụng và bổ sung vào lý luận, các khái niệm, phương pháp và nộidung thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới Đây là nguồntham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực môi trường, môitrường nông thôn và thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

- Đã luận giải thực trạng, đề ra các giải pháp nhằm tăng cường thực thitiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới ở huyện Văn Lâm, tỉnhHưng Yên Đây là nguồn tham khảo hữu ích và quan trọng cho các cơ quanhoạch định chính sách xây dựng nông thôn mới cấp xã của huyện Văn Lâm vàtỉnh Hưng Yên

- Là nghiên cứu đầu tiên về thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựngnông thôn mới cấp xã trên địa bàn huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên, có sự kếthợp các phương pháp nghiên cứu truyền thống phù hợp với đặc điểm địa bàn vànội dung đề tài nghiên cứu

PHẦN 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC THI TIÊU

CHÍ MÔI TRƯỜNG TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TIÊU CHÍ MÔI TRƯỜNG TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI

2.1.1 Khái niệm về môi trường và tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

2.1.1.1 Khái niệm về môi trường

* Khái niệm về môi trường

Môi trường là một khái niệm rất rộng, được định nghĩa theo nhiều cáchkhác nhau, đặc biệt sau hội nghị Stockholm về môi trường 1972 Tuy nhiênnghiên cứu về những khái niệm liên quan đến định nghĩa đưa ra trong luật bảo vệmôi trường của Việt nam, có những khái niệm đáng chú ý sau đây:

Một định nghĩa nổi tiếng của S.V.Kalesnik “môi trường địa lí là bộ phận

tự nhiên của Trái Đất bao quanh con người, xã hội loài người trong lúc này ở vàotình trạng phối hợp hành động với bộ phận tự nhiên đó một cách trực tiếp, nghĩa

là bộ phận tự nhiên đó có liên quan gần gũi nhất với đời sống và hoạt động sảnxuất của con người” (trích dẫn bởi Nguyễn Thế Chính, 2003)

Theo định nghĩa của UNESCO được đưa ra năm 1981 thì “môi trường củacon người bao gồm toàn bộ các hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con ngườitạo ra, trong đó con người sống và bằng lao động của mình, khai thác các tàinguyên thiên nhiên và nhân tạo nhằm thỏa mãn những nhu cầu của con người”(trích dẫn bởi Nguyễn Thế Chính, 2003)

Theo Luật bảo vệ môi trường năm 2014 của Việt Nam: ”Môi trường là hệthống các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có tác động đối với sự tồn tại vàphát triển của con người và sinh vật” (Quốc hội, 2014)

Môi trường theo nghĩa rộng là tất cả các nhân tố tự nhiên và xã hội cầnthiết cho sự sinh sống, sản xuất của con người Là tập hợp tất cả các yếu tố tựnhiên và xã hội bao quanh con người, ảnh hưởng tới con người và tác động đếncác hoạt động sống của con người như: không khí, nước, độ ẩm, sinh vật, xã hộiloài người và các thể chế Môi trường theo nghĩa hẹp có thể được xem xét theocác nội dung khác nhau như: Môi trường tự nhiên (thường gọi tắt là môi trường)

chỉ bao gồm các nhân tố tự nhiên và các nhân tố vật chất liên quan đến chất lượngcuộc sống của con người; Môi trường xã hội là xem xét đến các yếu tố xã hội tácđộng trực tiếp liên quan đến chất lượng cuộc sống (Phùng Hữu Phú và cs, 2016).

Cũng đề cập tới khái niệm môi trường tự nhiên, theo tác giả Nguyễn ThếChính (2003): “Môi trường tự nhiên bao gồm các nhân tố của tự nhiên tồn tạikhách quan ngoài ý muốn của con người như không khí, đất đai, nguồn nước,ánh sáng mặt trời, động thực vật… Môi trường tự nhiên cung cấp các nguồn tàinguyên tự nhiên cho ta như không khí để thở, đất để xây dựng nhà cửa, trồngcây, chăn nuôi, các loại khoáng sản cho sản xuất, tiêu thụ và là nơi chứa đựng,đồng hoá các chất thải, cung cấp cho ta cảnh đẹp giải trí tăng khả năng sinh lýcủa con người.” (Nguyễn Thế Chính, 2003)

Như vậy, môi trường sống của con người theo định nghĩa rộng là tất cảcác nhân tố tự nhiên và xã hội cần thiết cho sự sống, sản xuất của con người nhưtài nguyên thiên nhiên, không khí, đất, nước, ánh sáng, cảnh quan, quan hệ xãhội Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, tác giả chỉ nghiên cứu môi trườngtheo nghĩa hẹp là môi trường tự nhiên, bao gồm các nhân tố tự nhiên và các nhân

tố vật chất liên quan đến chất lượng cuộc sống của con người

* Tiêu chuẩn môi trường

Để có những căn cứ nhằm đánh giá chất lượng của môi trường phải sửdụng các tiêu chuẩn môi trường Tiêu chuẩn môi trường là những chuẩn mực,giới hạn cho phép được quy định dùng làm căn cứ để thực hiện tiêu chí môitrường

Quy chuẩn kỹ thuật môi trường là mức giới hạn của các thông số về chấtlượng môi trường xung quanh, hàm lượng của các chất gây ô nhiễm có trong chấtthải, các yêu cầu kỹ thuật và thực hiện tiêu chí được cơ quan nhà nước có thẩmquyền ban hành dưới dạng văn bản bắt buộc áp dụng để bảo vệ môi trường

Tiêu chuẩn môi trường là mức giới hạn của các thông số về chất lượngmôi trường xung quanh, hàm lượng của các chất gây ô nhiễm có trong chất thải,các yêu cầu kỹ thuật và thực hiện tiêu chí được các cơ quan nhà nước và các tổchức công bố dưới dạng văn bản tự nguyện áp dụng để bảo vệ môi trường (Quốchội, 2014)

Tiêu chuẩn môi trường có quan hệ mật thiết với sự phát triển bền vữngcủa mỗi quốc gia Hệ thống tiêu chuẩn môi trường là một công trình khoa họcliên ngành, nó phản ánh trình độ khoa học, công nghệ, tổ chức thực hiện tiêu chí

và tiềm lực kinh tế - xã hội có tính đến dự báo phát triển Cơ cấu của hệ thống tiêu chuẩn môi trường bao gồm các nhóm chính sau:

Tiêu chuẩn nước, bao gồm nước mặt nội địa, nước ngầm, nước biển vàven biển, nước thải v.v

Tiêu chuẩn không khí, bao gồm khói bụi, khí thải (các chất thải) v.v Tiêu chuẩn liên quan đến bảo vệ đất canh tác, sử dụng phân bón trong sảnxuất nông nghiệp

Tiêu chuẩn về bảo vệ thực vật, sử dụng thuốc trừ sâu, diệt cỏ

Tiêu chuẩn liên quan đến bảo vệ các nguồn gen, động thực vật, đa dạngsinh học

Tiêu chuẩn liên quan đến bảo vệ cảnh quan thiên nhiên, các di tích lịch sử,văn hoá

Tiêu chuẩn liên quan đến môi trường do các hoạt động khai thác khoángsản trong lòng đất, ngoài biển v.v (Quốc hội, 2014)

Hiện nay nước ta có trên 200 tiêu chuẩn môi trường quy định về chấtlượng môi trường, đây là cơ sở để chúng ta đo mức độ chuẩn của môi trường,đồng thời cũng là căn cứ để đánh giá mức độ vi phạm môi trường có liên quan.Tuy nhiên trong phạm vi đề tài chúng tôi sử dụng tiêu chí số 17 trong bộ tiêu chíquốc gia về xây dựng nông thôn mới làm căn cứ đánh giá thực trạng môi trườngnông thôn

* Ô nhiễm môi trường

Theo luật Bảo vệ môi trường năm 2014 của Việt Nam thì “Ô nhiễm môitrường là sự biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp với quychuẩn kỹ thuật môi trường và tiêu chuẩn môi trường gây ảnh hưởng xấu đến conngười và sinh vật (Quốc hội, 2014)

Từ khái niệm về tiêu chuẩn môi trường, ô nhiễm môi trường được địnhnghĩa là sự thay đổi tính chất của môi trường, vi phạm tiêu chuẩn môi trường.Như vậy, ta có thể thấy khái niệm ô nhiễm môi trường phụ thuộc vào hai yếu tố:tác động vật lý của chất thải và phản ứng của con người đối với tác động ấy Tácđộng vật lý của chất thải có thể mang tính sinh học như làm thay đổi gen ditruyền, giảm đa dạng sinh học, ảnh hưởng đến mùa màng hoặc sức khỏe conngười Tác động cũng có thể mang tính hóa học như ảnh hưởng của mưa axit đốivới các công trình, nhà cửa

Quan niệm của thế giới cho rằng ô nhiễm môi trường được hiểu là việcchuyển các chất thải hoặc năng lượng vào môi trường đến mức có khả năng gâyhại đến sức khỏe con người, đến sự phát triển sinh vật hoặc làm suy giảm chấtlượng môi trường Các tác nhân ô nhiễm bao gồm các chất thải dạng khí (khíthải), lỏng (nước thải), rắn (chất thải rắn) chứa hóa chất hoặc các tác nhân vật lý,sinh học và các dạng năng lượng như nhiệt độ, bức xạ Tuy nhiên, môi trường chỉđược coi là ô nhiễm nếu trong đó hàm lượng, nồng độ hoặc cường độ các tácnhân trên đạt đến mức có khả năng tác động xấu đến con người, sinh vật và vậtliệu (Nguyễn Thế Chính, 2003).

Ô nhiễm môi trường được chia làm ba loại chính đó là ô nhiễm môitrường nước, ô nhiễm môi trường không khí và ô nhiễm môi trường đất Ngoài

ra, sự mất cân bằng sinh thái, sự giảm sút của mức độ đa dạng sinh học hay hàmlượng chất thải rắn cao cũng là những loại ô nhiễm môi trường

* Quản lý môi trường

Hiện nay chưa có một định nghĩa thống nhất về quản lý môi trường Theomột số tác giả, quản lý môi trường bao gồm hai nội dung chính là về môi trường

và quản lý của các doanh nghiệp, các khu dân cư về môi trường

Theo một số tác giả, thuật ngữ về quản lý môi trường bao gồm hai nộidung chính: quản lý Nhà nước về môi trường và quản lý của các doanh nghiệp,khu vực dân cư về môi trường Trong đó, nội dung thứ hai có mục tiêu chủ yếu làtăng cường hiệu quả của hệ thống sản xuất (hệ thống quản lý môi trường theoISO 14000) và bảo vệ sức khỏe của người lao động, dân cư sống trong khu vựcchịu ảnh hưởng của các hoạt động sản xuất

Phân tích một số định nghĩa, có thể thấy quản lý môi trường là tổng hợpcác biện pháp thích hợp, tác động và điều chỉnh các hoạt động của con người, vớimục đích chính là giữ hài hòa quan hệ giữa môi trường và phát triển, giữa nhucầu của con người và chất lượng môi trường, giữa hiện tại và khả năng chịu đựngcủa trái đất -“phát triển bền vững”

Quản lý môi trường là một lĩnh vực quản lý xã hội, nhằm bảo vệ môitrường và các thành phần của môi trường, phục vụ sự nghiệp phát triển bền vững

và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và xã hội” (Phan Như Thúc, 2002)

Cũng theo Phan Như Thúc (2002), quản lý môi trường được thực hiệnbằng tổng hợp các biện pháp: luật pháp, chính sách, kinh tế, kỹ thuật, công nghệ,

xã hội, văn hóa, giáo dục Các biện pháp này có thể đan xen, phối hợp, tích hợpvới nhau tùy theo điều kiện cụ thể của vấn đề đặt ra Việc quản lý môi trườngđược thực hiện ở mọi quy mô: toàn cầu, khu vực, quốc gia, tỉnh, huyện, cơ sở sảnxuất, hộ gia đình,

Mục tiêu của quản lý môi trường là phát triển bền vững, giữ cho được sựcân bằng giữa phát triển kinh tế xã hội và bảo vệ môi trường Nói cách khác, pháttriển kinh tế xã hội tạo ra tiềm lực kinh tế để BVMT, còn BVMT tạo ra các tiềmnăng tự nhiên và xã hội mới cho công cuộc phát triển kinh tế xã hội trong tươnglai Tùy thuộc vào điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, hệ thống pháp lý, mục tiêuphát triển ưu tiên của từng quốc gia, mục tiêu quản lý môi trường có thể thay đổitheo thời gian và có những ưu tiên riêng đối với mỗi quốc gia

Như vậy có thể đi đến khái niệm về Quản lý môi trường là quá trình đượcthực hiện bằng tổng hợp các biện pháp luật pháp, chính sách, kinh tế, kỹ thuật,công nghệ, văn hóa, giáo dục Các biện pháp này có thể đan xen, phối hợp, tíchhợp với nhau tùy theo điều kiện cụ thể của vấn đề đặt ra

2.1.1.2 Khái niệm nông thôn mới

* Khái niệm nông thôn mới

Để tìm hiều về khái niệm nông thôn mới trước hết ta phải hiểu rõ kháiniệm về nông thôn Nông thôn là khái niệm dùng để chỉ một địa bàn mà ở đó sảnxuất nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn Nông thôn có thể được xem xét trên nhiềugóc độ: kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội Kinh tế nông thôn là một khu vực củanền kinh tế gắn liền với địa bàn nông thôn Kinh tế nông thôn vừa mang nhữngđặc trưng chung của nền kinh tế về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, về cơchế kinh tế vừa có những đặc điểm riêng gắn liền với nông nghiệp, nông thôn

Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố,thị xã, thị trấn được thực hiện tiêu chí bởi cấp hành chính cơ sở là Uỷ ban nhândân xã (Bộ nông nghiệp & PTNT, 2009) Và mới đây nhất Bộ Nông nghiệp &PTNT đã đưa ra khái niệm về nông thôn tại Thông tư số 41/2013/TT-BNN&PTNT theo đó “Nông thôn là phần lãnh thổ được thực hiện tiêu chí bởicấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân xã” (Bộ nông nghiệp & PTNT, 2013)

Hiện nay, việc xây dựng nông thôn mới là một chính sách lớn của Đảng

và Nhà nước, được các chính quyền các cấp từ trung ương tới địa phương, cácban ngành, đoàn thể, các tổ chức chính trị - xã hội, tập thể và cá nhân quan tâm,

thực hiện Theo Nghị quyết số 26 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóaX) về nông nghiệp, nông dân, nông thôn thì Nông thôn mới được hiểu là:

- Nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội hiện đại

- Cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nôngnghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch

- Xã hội – nông thôn ổn định Giàu bản sắc văn hóa dân tộc

- Dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ

- Hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăngcường (Ban Chấp hành TW, 2008)

Như vậy, theo Nghị quyết 26-NQ/T.Ư của Trung ương, nông thôn mới

là khu vực nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơcấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với pháttriển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quyhoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môitrường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất vàtinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng xã hội chủnghĩa

Nông thôn mới có năm nội dung cơ bản Thứ nhất là nông thôn có làng xãvăn minh, sạch đẹp, hạ tầng hiện đại Hai là sản xuất bền vững, theo hướng hànghóa Ba là đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nângcao Bốn là bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát triển Năm là xã hộinông thôn được thực hiện tiêu chí tốt và dân chủ Những nội dung trên có mốiquan hệ chặt chẽ với nhau, trong quá trình thực hiện cần phải giải quyết đồng bộ

và toàn diện nhằm khơi dậy và phát huy tốt vai trò người nông dân trong côngcuộc xây dựng nông thôn mới ở nước ta ngày càng văn minh, hiện đại

Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới là căn cứ để các địa phương chỉ đạoviệc xây dựng, phát triển nông thôn mới; là cơ sở để đánh giá công nhận xã đạttiêu chuẩn nông thôn mới (Bộ Nông nghiệp & PTNT, 2009) Như vậy, theo quyđịnh trên của Bộ Nông nghiệp & PTNT thì có thể hiểu xã nông thôn mới lànhững xã đạt 19 tiêu chí quốc gia về nông thôn mới

Khi đề cập đến NTM, chúng ta cần phải phân biệt với nông thôn cũ Có sựkhác biệt nào giữa NTM và nông thôn cũ? Thực tế, mới và cũ ở đây không phải

là một trạng thái đối lập và tách biệt như bản thân thuật ngữ vốn ám chỉ Sự phát

trạng thái B hoàn toàn khác, mà là một quá trình tiến triển biện chứng từ A lênA+ Các tiêu chí đề ra các ngưỡng (biểu thị ở các thang đo ví dụ như tỷ lệ (%),đạt/không đạt, có/không có) mà ở đó một xã thoát khỏi nông thôn cũ và tiến lênNTM (Bùi Quang Dũng và cs, 2015).

Thực tế, định nghĩa NTM cần gắn với khái niệm XDNTM, trong đó, kháiniệm đầu là mục tiêu, đích đến, khái niệm sau là hành động cần thực hiện Nghịquyết 24/2008/NQ-CP về Ban hành Chương trình hành động của Chính phủThực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa

X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn ngày 28 tháng 10 năm 2008, tóm lượcnội dung XDNTM là “xây dựng, tổ chức cuộc sống của dân cư nông thôn theohướng văn minh, hiện đại, giữ gìn bản sắc văn hoá và môi trường sinh thái gắnvới phát triển đô thị, thị trấn, thị tứ” (Chính phủ, 2008)

Theo Trường chính trị Trần Phú Hà Tĩnh (2013) thì Nông thôn mới lànông thôn mà trong đời sống vật chất, văn hoá, tinh thần của người dân khôngngừng được nâng cao, giảm dần sự cách biệt giữa nông thôn và thành thị Nôngdân được đào tạo, tiếp thu các tiến bộ kỹ thuật tiên tiến, có bản lĩnh chính trịvững vàng, đóng vai trò làm chủ nông thôn mới Nông thôn mới có kinh tế pháttriển toàn diện, bền vững, cơ sở hạ tầng được xây dựng đồng bộ, hiện đại, pháttriển theo quy hoạch, gắn kết hợp lý giữa nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ

và đô thị Nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc, môi trường sinh tháiđược bảo vệ Sức mạnh của hệ thống chính trị được nâng cao, đảm bảo giữ vững

an ninh chính trị và trật tự xã hội

Như vậy, NTM là một trạng thái phát triển cao, toàn diện của xã hội nôngthôn, kết hợp đầy đủ các khía cạnh từ kinh tế, sản xuất tới phát triển văn hóa,giáo dục, môi trường, kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội và hệ thống chính trị

Để đáp ứng được những yêu cầu trên thì việc xây dựng mô hình phát triểnnông thôn mới được xác định là một quá trình chuyển đổi căn bản chiến lượcphát triển kinh tế - xã hội Việt Nam từ hướng cung sang hướng vào nhu cầu thịtrường và xã hội Đồng thời đảm bảo sự tham gia tối đa của người dân vào quátrình phát triển theo phương châm "dân biết, dân bàn, dân đóng góp, dân làm,dân kiểm tra, dân thực hiện tiêu chí thành quả và dân hưởng lợi" Đây là cơ sở đểphát huy nội lực, hướng vào xây dựng tính bền vững cho việc phát triển

Mô hình nông thôn mới là tập hợp các hoạt động qua lại để cụ thể hoá cácchương trình phát triển nông thôn; mô hình nhằm bố trí sử dụng các nguồn lực

khan hiếm về tài chính, nhân lực, phương tiện, vật tư thiết bị để tạo ra các sảnphẩm hay dịch vụ trong một thời gian xác định và thỏa mãn các mục tiêu về kinh

tế, xã hội và môi trường cho sự phát triển bền vững ở nông thôn

Đây là quan điểm có tính khái quát và có tính mạch lạc về mô hình pháttriển nông thôn mới Như vậy mô hình phát triển nông thôn mới có đặc điểmchung nhất là gắn với nông nghiệp, nông thôn, nông dân

* Nội dung xây dựng nông thôn mới

Xây dựng nông thôn mới là biểu hiện cụ thể của phát triển nông thônnhằm tạo ra một nông thôn có nền kinh tế phát triển cao hơn, có đời sống về vậtchất, văn hóa và tinh thần tốt hơn, có bộ mặt nông thôn hiện đại bao gồm cả cơ

sở hạ tầng phục vụ tốt cho sản xuất, đời sống văn hóa của người dân Căn cứ vàođiều kiện thực tế của từng địa phương, các lợi thế cũng như năng lực của cán bộ,khả năng đóng góp của nhân dân mà từ đó xác định nội dung xây dựng nông thônmới cho phù hợp

Xét trên khía cạnh tổng thể thì nội dung chủ yếu trong xây dựng nôngthôn mới là việc thực hiện 19 tiêu chí về xây dựng nông thôn mới, bao gồm:2.1.1.3 Bộ tiêu chí Quốc gia về nông thôn mới

Tiêu chí 1: Quy hoạch và thực hiện quy hoạch

- Quy hoạch sử dụng đất và hạ tầng thiết yếu cho phát triển sản xuất nôngnghiệp, hàng hóa, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ;

- Quy hoạch phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội - môi trường theo chuẩn mới;

- Quy hoạch phát triển các khu dân cư mới và chỉnh trang các khu dân cưhiện có theo hướng văn minh, bảo tồn được bản sắc văn hóa tốt đẹp

Tiêu chí 2: Giao thông

- Tỷ lệ km đường trục xã, liên xã được nhựa hóa hoặc bê tông hóa đạtchuẩn theo cấp kỹ thuật của Bộ GTVT;

- Tỷ lệ km đường trục thôn, xóm được cứng hóa đạt chuẩn theo cấp kỹthuật của Bộ GTVT;

- Tỷ lệ km đường ngõ, xóm sạch và không lầy lội vào mùa mưa;

- Tỷ lệ km đường trục chính nội đồng được cứng hóa, xe cơ giới đi lạithuận tiện

Tiêu chí 3: Thủy lợi

- Hệ thống thủy lợi cơ bản đáp ứng yêu cầu sản xuất và dân sinh;

- Tỷ lệ km kênh mương do xã thực hiện tiêu chí được kiên cố hóa

Tiêu chí 4: Điện

- Hệ thống điện đảm bảo yêu cầu kỹ thuật của ngành điện;

- Tỷ lệ hộ sử dụng điện thường xuyên, an toàn từ các nguồn

Tiêu chí 5: Trường học

- Tỷ lệ trường học các cấp: mầm non, mẫu giáo, tiểu học, THCS có cơ sở vật chất đạt chuẩn quốc gia

Tiêu chí 6: Cơ sở vật chất văn hóa

- Nhà văn hóa và khu thể thao xã đạt chuẩn của Bộ VH-TT-DL;

- Tỷ lệ thôn có nhà văn hóa và khu thể thao thôn đạt quy định của BộVH-TT-DL

Tiêu chí 7: Chợ nông thôn

- Chợ đạt chuẩn của Bộ Xây dựng

Tiêu chí 8: Bưu điện

- Có điểm phục vụ bưu chính viễn thông;

Tiêu chí 12: Cơ cấu lao động

- Tỷ lệ lao động trong độ tuổi làm việc trong lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp

Tiêu chí 13: Hình thức tổ chức sản xuất

- Có tổ hợp tác hoặc hợp tác xã hoạt động có hiệu quả

Tiêu chí 14: Giáo dục

- Phổ biến giáo dục trung học;

- Tỷ lệ học sinh tốt nghiệp THCS được tiếp tục học trung học (phổ thông,

bổ túc, học nghề);

- Tỷ lệ lao động qua đào tạo

Tiêu chí 15: Y tế

- Tỷ lệ người dân tham gia các hình thức bảo hiểm y tế;

- Y tế xã đạt chuẩn quốc gia

Tiêu chí 16: Văn hóa

- Xã có từ 70% số thôn, bản trở lên đạt tiêu chuẩn làng văn hóa theo quy định của Bộ VH-TT-DL

Tiêu chí 17: Môi trường

- Tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn Quốc giaCác cơ sở SX-KD đạt tiêu chuẩn về môi trường;

- Không có các hoạt động gây suy giảm môi trường và có các hoạt động phát triển môi trường xanh, sạch, đẹp;

- Nghĩa trang được xây dựng theo quy hoạch;

- Chất thải, nước thải được thu gom và xử lý theo quy định

Tiêu chí 18: Hệ thống tổ chức chính trị xã hội vững mạnh

- Cán bộ xã đạt chuẩn;

- Có đủ các tổ chức trong hệ thống chính trị cơ sở theo quy định;

- Đản bộ, chính quyền xã đạt tiêu chuẩn "trong sạch, vững mạnh";

- Các tổ chức đoàn thể chính trị của xã đều đạt danh hiệu tiên tiến trở lên.Tiêu chí 19: An ninh, trật tự xã hội được giữ vững

- An ninh, trật tự xã hội được giữ vững (Bộ Nông nghiệp & PTNT, 2011)

* Nguyên tắc xây dựng nông thôn mới

- Xây dựng Nông thôn mới theo phương châm phát huy vai trò chủ thểcủa cộng đồng dân cư địa phương là chính, Nhà nước đóng vai trò định hướng,ban hành các tiêu chí, quy chuẩn, đặt ra các chính sách, cơ chế hỗ trợ, hướng dẫn

Các hoạt động cụ thể do chính cộng đồng người dân ở thôn, xã bàn bạc dân chủ

để quyết định và tổ chức thực hiện

- Được thực hiện trên cơ sở kế thừa và lồng ghép các chương trình mụctiêu quốc gia, chương trình hỗ trợ có mục tiêu, các chương trình, dự án khác đangtriển khai ở nông thôn, có bổ sung dự án hỗ trợ đối với các lĩnh vực cần thiết; có

cơ chế, chính sách khuyến khích mạnh mẽ đầu tư của các thành phần kinh tế, huyđộng đóng góp của các tầng lớp dân cư

- Được thực hiện gắn với các quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế xãhội, đảm bảo quốc phòng an ninh của mỗi địa phương; có quy hoạch và cơ chếđảm bảo cho phát triển theo quy hoạch

- Là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội; cấp ủy đảng, chínhquyền đóng vai trò chỉ đạo, điều hành quá trình xây dựng quy hoạch, kế hoạch, tổchức thực hiện Hình thành cuộc vận động ”Toàn dân xây dựng Nông thônmới” do Mặt trận Tổ quốc chủ trì cùng các tổ chức chính trị xã hội vận động mọitầng lớp nhân dân phát huy vai trò chủ thể trong việc xây dựng Nông thôn mới(Ban chấp hành TW, 2008)

2.1.1.4 Tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

Căn cứ theo Thông tư số 41/2013/TT-BNNPTNT hướng dẫn thực hiện bộtiêu chí quốc gia về nông thôn mới, xã được công nhận đạt tiêu chí môi trườngkhi đạt được 05 yêu cầu:

- Tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy định đạt mức quyđịnh của vùng;

- 90% cơ sở sản xuất - kinh doanh trên địa bàn đạt chuẩn về môitrường (10% còn lại tuy có vi phạm nhưng đang khắc phục)

- Đường làng, ngõ xóm, cảnh quan từng hộ xanh - sạch - đẹp, không cóhoạt động làm suy giảm môi trường;

- Nghĩa trang có quy hoạch và thực hiện tiêu chí theo quy hoạch

- Chất thải, nước thải được thu gom và xử lý theo qui định

Nội dung cụ thể của tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mớinhư sau:

a Tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy định:

- Nước sạch theo Quy chuẩn Quốc gia là nước đáp ứng các chỉ tiêu theoquy định của Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia (QCVN: 02:2009/BYT) về chất lượngnước sinh hoạt do Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành tại Thông tư số 05/2009/TT-BYT ngày 17/6/2009.

- Nước hợp vệ sinh là nước sử dụng trực tiếp hoặc sau lọc thỏa mãn yêucầu chất lượng: không màu, không mùi, không vị lạ, không chứa thành phần gâyảnh hưởng đến sức khỏe con người, có thể dùng để ăn uống sau khi đun sôi;

- Tỷ lệ hộ sử dụng nước hợp vệ sinh và nước theo Quy chuẩn Quốc giatheo vùng quy định như sau:

+ Trung du miền núi phía Bắc và Tây Nguyên: 80% số hộ được sử dụngnước hợp vệ sinh, trong đó 45% số hộ sử dụng nước sạch đáp ứng Quy chuẩnQuốc gia

+ Đồng bằng sông Hồng, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long:90% số hộ được sử dụng nước hợp vệ sinh, trong đó 50% số hộ sử dụng nướcsạch đáp ứng Quy chuẩn Quốc gia

+ Bắc trung Bộ và Duyên hải Nam trung Bộ: 85% số hộ được sử dụngnước hợp vệ sinh, trong đó 50% số hộ sử dụng nước sạch đáp ứng Quy chuẩnQuốc gia

b Các cơ sở sản xuất kinh doanh đạt tiêu chuẩn môi trường nếu trong quá trìnhsản xuất, chế biến có xả nước thải, chất thải rắn, mùi, khói bụi, tiếng ồn nằmtrong giới hạn theo quy định của Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường tạiThông tư số 46/2011/TT-BTNMT ngày 26/12/2011 quy định về bảo vệ môitrường làng nghề, Thông tư số 47/2011/TT-BTNMT ngày 28/12/2011 quy địnhquy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường và các văn bản khác có liên quan

Chuồng trại chăn nuôi hợp vệ sinh là chuồng trại đáp ứng các yêu cầu:Nằm cách biệt với nhà ở; chất thải chăn nuôi (phân, nước tiểu) được thu gom xửlý; không xả, chảy tràn trên bề mặt đất; không gây ô nhiễm nguồn nước và môitrường xung quanh

c) Đạt tiêu chí đường làng, ngõ xóm, cảnh quan từng hộ xanh - sạch - đẹp, không

có hoạt động làm suy giảm môi trường khi đáp ứng các yêu cầu:

- Đường làng, ngõ xóm xanh, sạch, đẹp;

- Trên 90% số hộ đã thực hiện cải tạo vườn, chỉnh trang hàng rào; cổngngõ không lầy lội;

- Không có cơ sở sản xuất kinh doanh (chăn nuôi, chế biến thực phẩm, sảnxuất nghề tiểu thủ công nghệ, buôn bán phế liệu) gây ô nhiễm môi trường

d) Nghĩa trang có quy hoạch và thực hiện tiêu chí theo quy hoạch:

- Mỗi thôn hoặc liên thôn hoặc xã, liên xã có quy hoạch đất làm nghĩatrang lâu dài phù hợp với tập quán của địa phương (trừ nơi có tập quán an tángkhông ở nghĩa trang);

- Có Quy chế thực hiện tiêu chí nghĩa trang;

- Việc an táng người chết phải được thực hiện phù hợp với tín ngưỡng,phong tục, tập quán tốt, truyền thống văn hóa và nếp sống văn minh hiện đại.đ) Rác thải, chất thải, nước thải được thu gom và xử lý là:

- Hộ gia đình có nhà vệ sinh, nhà tắm đạt tiêu chuẩn quy định; có hệ thốngtiêu thoát (nước thải, chất thải sinh hoạt) đảm bảo vệ sinh, không gây ô nhiễmkhông khí và nguồn nước xung quanh;

- Mỗi khu dân cư tập trung của thôn, xã phải có hệ thống tiêu thoát nướcthải thông thoáng, hợp vệ sinh;

- Thôn, xã có tổ dịch vụ thu gom rác thải và xử lý tại bãi rác tập trung (BộNông nghiệp & PTNT, 2011)

2.1.2 Đặc điểm, vai trò, mục tiêu và nguyên tắc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

2.1.2.1 Đặc điểm của việc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

Ô nhiễm môi trường đang là mối quan tâm của toàn xã hội Hiện nay khôngriêng gì ở thành phố, các khu công nghiệp, mà ngay ở địa bàn nông thôn tìnhtrạng ô nhiễm môi trường đang trở nên bức xúc Do đó, quá trình công nghiệphóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn và chương trình xây dựng nông thônmới sẽ gặp khó khăn, không thành công như mong đợi nếu bỏ qua yếu tố môitrường Ngày nay, vấn đề ô nhiễm môi trường, đặc biệt là ô nhiễm nguồn nước

đã và đang ngày càng trở nên nghiêm trọng ở Việt Nam Trên các phương tiệnthông tin đại chúng, chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp những hình ảnh, những

thông tin môi trường bị ô nhiễm Bất chấp những lời kêu gọi bảo vệ môi trường,bảo vệ nguồn nước, tình trạng ô nhiễm càng lúc càng trở nên trầm trọng (ThùyDung, 2015).

Thực tế cho thấy trong thập niên 80 của thế kỷ XX, đứng trước sức ép vềlương thực, thực phẩm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng xã hội, nông dân tập trung tăngmùa, chuyển vụ, thâm canh để tăng năng suất, sản lượng cung ứng thị trường mà

ít quan tâm đến bảo vệ môi trường sinh thái trong sản xuất nông nghiệp Điều dễnhận thấy nhất là tăng nhanh vòng quay đất trồng trọt mà không chú trọng đúngmức đến các giải pháp tái tạo độ phì nhiêu khiến đất đai sớm bạc màu Sử dụngphân và thuốc bảo vệ thực vật tràn lan trong trồng trọt, chăn nuôi dẫn đến ônhiễm nguồn nước, môi trường sống của nhiều loại thủy sản, môi trường sản xuấtnông nghiệp, ảnh hưởng đến nhiều ngành nghề khác và sức khỏe con người (TânNguyên, 2012)

Những địa phương, cơ sở phát triển mạnh trang trại chăn nuôi gia súc, giacầm thường gây ô nhiễm môi trường Những cánh đồng trồng lúa năng suất cao,trồng rau màu chuyên canh làm cho môi trường ngày càng giảm cấp, nguồn lợithủy sản cũng bị cạn kiệt Điều này đòi hỏi việc thực hiện tiêu chí môi trườngngày càng trở nên cấp thiết

Trong Bộ tiêu chí xây dựng nông thôn mới, tiêu chí thứ 17 là tiêu chí vềmôi trường, bao gồm: Tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quychuẩn quốc gia; các cơ sở sản xuất kinh doanh đạt tiêu chuẩn về môi trường;không có các hoạt động gây suy giảm môi trường và có các hoạt động phát triểnmôi trường xanh, sạch, đẹp; nghĩa trang được xây dựng theo quy hoạch; chấtthải, nước thải được thu gom và xử lý theo quy định

Mặc dù chủ trương xây dựng nông thôn mới là mục tiêu lâu dài Tuy nhiên

có những chỉ tiêu gắn kết thiết thực với đời sống sinh hoạt của người dân nhưnước sạch cần phải tập trung xây dựng sớm Bảo vệ môi trường gắn với bảo vệsức khỏe con người là một trong những yêu cầu bức thiết trong xây dựng nôngthôn mới hiện nay Đặc biệt vấn đề môi trường cần phải đặc biệt quan tâm trongkhi định hình nền sản xuất nông nghiệp hàng hóa chất lượng cao

Yêu cầu của công tác bảo vệ môi trường trong hoạt động nông nghiệp và tạicác vùng nông thôn là cần tuyên truyền, vận động người dân sử dụng phổ biếncác chế phẩm sinh học, hạn chế dùng hóa chất hoặc thuốc kháng sinh trong nuôi

thủy sản; thu gom, tái chế, tái sử dụng chất thải trong sản xuất nông nghiệp; hạnchế, chống lạm dụng hóa chất và thuốc bảo vệ thực vật, phân bón trong canh tácnông nghiệp; hướng dẫn người dân thu gom, xử lý hợp vệ sinh đối với các loạibao bì chứa đựng hóa chất.

Bên cạnh đó cần chuyển giao kỹ thuật và áp dụng những mô hình canh tácmới thân thiện với môi sinh, môi trường gắn với tăng cường công tác thanh tra,kiểm tra, xử lý những vi phạm của tổ chức, cá nhân trong việc gây ô nhiễm hoặchủy hoại nguồn lợi thủy sản trên sông và trong nội đồng bằng những phươngpháp đánh bắt bị cấm như xung điện, chất nổ… Khuyến khích người dân áp dụngrộng rãi qui trình an toàn trong trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản như môhình trồng rau an toàn, chăn nuôi gia súc gia cầm theo ngưỡng an toàn sinh học Đây chính là những mô hình canh tác bền vững, bảo vệ môi sinh môitrường và mang lại hiệu quả cao cho người sản xuất Mặt khác, chương trình mụctiêu quốc gia về nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn trong những năm tớicần tiếp tục được đẩy mạnh

Việc xây dựng các công trình bảo vệ môi trường nông thôn cần phải đượcxúc tiến, bao gồm: Xây dựng, cải tạo nâng cấp hệ thống tiêu thoát nước trongthôn, xóm; xây dựng các điểm thu gom, xử lý rác thải; nâng cấp nghĩa trang; cảitạo, xây dựng các ao, hồ sinh thái trong khu dân cư, phát triển cây xanh ở các khucông cộng… (Tân Nguyên, 2012)

2.1.2.2 Vai trò của việc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nôngthôn mới

Môi trường xuống cấp thì các thành quả về phát triển kinh tế không còn ýnghĩa Nếu môi trường ô nhiễm, bệnh tật tràn lan, bạo lực phổ biến, sức khoẻgiảm sút, rủi ro bất ổn thường trực thì có nghĩa là sự phát triển của đất nước đang

bị đe doạ Vai trò nhận thức của Nhà nước và người dân đặc biệt quan trọng Khinhân dân nghèo đi, thì môi trường càng bị lãng quên, hậu quả môi trường ngàycàng xuống cấp, để lại hệ luỵ cho phát triển bền vững sau này Bởi chỉ có sự nhìnnhận khách quan, trung thực có đủ các giải pháp quyết tâm và tỉnh táo để khắcphục tình trạng ô nhiễm môi trường

Việc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới là tổnghợp các biện pháp, luật pháp, chính sách kinh tế, kỹ thuật, xã hội thích hợp nhằmbảo vệ chất lượng môi trường sống và phát triển bền vững kinh tế xã hội quốcgia Các mục tiêu chủ yếu của việc thực hiện tiêu chí môi trường bao gồm khắc

phục và phòng chống suy thoái, ô nhiễm môi trường phát sinh trong hoạt độngsống của con người Xây dựng các công cụ có hiệu lực thực hiện tiêu chí môitrường quốc gia và các vùng lãnh thổ, thích ứng với từng ngành, từng địa phương

và cộng đồng dân cư Tính thống nhất của hệ thống tự nhiên, con người và xã hộiđòi hỏi việc giải quyết vấn đề môi trường và thực hiện công tác thực hiện tiêu chímôi trường phải toàn diện và hệ thống Chính con người là tác nhân chủ yếu phá

vỡ tất yếu khách quan, sự thống nhất giữa tự nhiên, con người và xã hội (Tô VănTường, 2014)

2.1.2.3 Mục tiêu thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

Khắc phục và phòng chống suy thoái, ô nhiễm môi trường phát sinh tronghoạt động sống của con người trong khu vực nông thôn

Phát triển bền vững kinh tế và xã hội ở khu vực nông thôn theo nguyên tắcbền vững bao gồm: Phát triển bền vững kinh tế, bảo vệ các nguồn tài nguyênthiên nhiên, không tạo ra ô nhiễm và suy thoái chất luợng môi trường sống, nângcao sự văn minh và công bằng xã hội Bảo vệ môi trường, sinh thái, cải thiện,nâng cao chất lượng môi trường khu vực nông thôn thông qua các hoạt độngtuyên truyền, nâng cao nhận thức, ý thức và đi đến hành động cụ thể của các cấp,các ngành và cả cộng đồng nhân dân

Xây dựng các công trình bảo vệ môi trường nông thôn trên địa bàn xã,thôn theo quy hoạch, gồm: xây dựng, cải tạo nâng cấp hệ thống tiêu thoát nướctrong thôn, xóm; xây dựng các điểm thu gom, xử lý rác thải ở các xã; chỉnhtrang, cải tạo nghĩa trang; cải tạo, xây dựng các ao, hồ sinh thái trong khu dân cư,phát triển cây xanh ở các công trình công cộng…

Đạt yêu cầu tiêu chí số 17 trong Bộ tiêu chí quốc gia nông thôn mới; đảmbảo cung cấp đủ nước sinh hoạt sạch và hợp vệ sinh cho dân cư, trường học, trạm

y tế, công sở và các khu dịch vụ công cộng; thực hiện các yêu cầu về bảo vệ vàcải thiện môi trường sinh thái trên địa bàn xã Đến 2015 có 35% số xã đạt chuẩn

Bảo vệ môi trường là trách nhiệm và nghĩa vụ của mọi cơ quan, tổ chức, hộgia đình và cá nhân.

Bảo vệ môi trường gắn kết hài hòa với phát triển kinh tế, an sinh xã hội, bảođảm quyền trẻ em, thúc đẩy giới và phát triển, bảo tồn đa dạng sinh học, ứng phóvới biến đổi khí hậu để bảo đảm quyền mọi người được sống trong môi trườngtrong lành

Bảo vệ môi trường phải dựa trên cơ sở sử dụng hợp lý tài nguyên, giảmthiểu chất thải

Bảo vệ môi trường quốc gia gắn liền với bảo vệ môi trường khu vực và toàncầu; bảo vệ môi trường bảo đảm không phương hại chủ quyền, an ninh quốc gia.Bảo vệ môi trường phải phù hợp với quy luật, đặc điểm tự nhiên, văn hóa,lịch sử, trình độ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Hoạt động bảo vệ môi trường phải được tiến hành thường xuyên và ưu tiênphòng ngừa ô nhiễm, sự cố, suy thoái môi trường

Tổ chức, hộ gia đình, cá nhân sử dụng thành phần môi trường, được hưởnglợi từ môi trường có nghĩa vụ đóng góp tài chính cho bảo vệ môi trường

Tổ chức, hộ gia đình, cá nhân gây ô nhiễm, sự cố và suy thoái môi trườngphải khắc phục, bồi thường thiệt hại và trách nhiệm khác theo quy định của phápluật (Quốc hội, 2014)

Ngoài ra, việc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mớiphải tuân thủ theo nguyên tắc trong quán lý môi trường nói chung và nguyên tắcxây dựng nông thôn mới, theo đó:

- Hướng tới sự phát triển bền vững Nguyên tắc này quyết định mục đíchcủa việc thực hiện tiêu chí môi trường Để giải quyết nguyên tắc này, công tácthực hiện tiêu chí môi trường phải tuân thủ những nguyên tắc của việc xây dựngmột xã hội bền vững Nguyên tắc này cần được thể hiện trong quá trình xây dựng

và thực hiện đường lối, chủ trương, luật pháp và chính sách nhà nước, ngành vàđịa phương

- Kết hợp các mục tiêu quốc tế - quốc gia - vùng lãnh thổ và cộng đồng dân

cư trong việc thực hiện tiêu chí môi trường Môi trường không có ranh giớikhông gian, do vậy sự ô nhiễm hay suy thoái thành phần môi trường ở quốc gia,vùng lãnh thổ sẽ có ảnh hưởng trực tiếp tới quốc gia khác và các vùng lãnh thổ

khác Để thực hiện được nguyên tắc này, các quốc gia cần tích cực tham gia vàtuân thủ các công ước, hiệp định quốc tế về môi trường, đồng thời với việc banhành các văn bản quốc gia về luật pháp, tiêu chuẩn, quy định Việc kết hợp cácmục tiêu này được thực hiện thông qua các quy định luật pháp, các chương trìnhhành động, các đề tài hợp tác quốc tế và khu vực.

Sơ đồ 2.1 Nguyên tắc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông

thôn mới

Nguồn: Phan Như Thúc (2002)

- Thực hiện tiêu chí môi trường xuất phát từ quan điểm tiếp cận hệ thống

và cần được thực hiện bằng nhiều biện pháp và công cụ tổng hợp đa dạng vàthích hợp Các biện pháp và công cụ thực hiện tiêu chí môi trường rất đa dạng:luật pháp, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chính sách, khoa học, kinh tế, côngnghệ, v.v Mỗi loại biện pháp và công cụ trên có phạm vi và hiệu quả khác nhautrong từng trường hợp cụ thể Ví dụ, để BVMT trong nền kinh tế thị trường, công

cụ kinh tế có hiệu quả tốt hơn Trong khi đó, trong nền kinh tế kế hoạch hóa thìcông cụ luật pháp và chính sách có các thế mạnh riêng Thành phần môi trường ởcác khu vực cần bảo vệ thường rất đa dạng, do vậy các biện pháp và công cụ

BVMT cần đa dạng và thích hợp với từng đối tượng.

- Phòng ngừa tai biến, suy thoái môi trường cần được ưu tiên hơn việc phải

xử lý hồi phục môi trường nếu để xảy ra ô nhiễm Phòng ngừa là biện pháp ít tốnkém hơn xử lý, nếu để xảy ra ô nhiễm Ví dụ: phòng ngừa bướu cổ bằng biệnpháp sử dụng muối iốt ít tốn kém hơn giải pháp chữa bệnh bướu cổ khi nó xảy ravới dân cư Ngoài ra, khi chất ô nhiễm tràn ra môi trường, chúng có thể xâmnhập vào tất cả các thành phần môi trường và lan truyền theo các chuỗi thức ăn

và không gian xung quanh Để loại trừ các ảnh hưởng của chất ô nhiễm đối vớicon người và sinh vật, cần phải có nhiều công sức và tiền của hơn so với việcthực hiện các biện pháp phòng tránh

- Người gây ô nhiễm phải trả tiền (Polluter Pays Principle - PPP) Đây lànguyên tắc thực hiện tiêu chí môi trường do các nước OECD đưa ra Nguyên tắcđược dùng làm cơ sở xây dựng các quy định về thuế, phí, lệ phí môi trường vàcác quy định xử phạt hành chính đối với các vi phạm về thực hiện tiêu chí môitrường Dực trên nguyên tắc này, các nước đưa ra các loại thuế như thuế nănglượng, thuế cacbon, thuế SO2 Nguyên tắc trên cần thực hiện phối hợp vớinguyên tắc người sử dụng trả tiền, với nội dung là người nào sử dụng các thànhphần môi trường thì phải trả tiền cho việc sử dụng và các tác động tiêu cực đếnmôi trường do việc sử dụng đó gây ra Phí rác thải, phí nước thải và các loại phíkhác là các ví dụ về nguyên tắc người sử dụng phải trả tiền (Phan Như Thúc,2002)

2.1.3 Nội dung thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới2.1.3.1 Quy hoạch và xây dựng cơ sở hạ tầng thực hiện tiêu chí môi trường

Để việc thực hiện tiêu chí môi trường nông thôn phù hợp theo tiêu chíquốc gia về xây dựng nông thôn mới vấn đề quy hoạch được cơ sở hạ tầng thựchiện tiêu chí môi trường cần được đặt lên hàng đầu Nếu quy hoạch không đitrước một bước và không có chất lượng không thể thực hiện hiệu quả việc thựchiện tiêu chí môi trường

Quy hoạch cơ sở hạ tầng phục vụ thực hiện tiêu chí môi trường nông thônbao gồm:

Thứ nhất, Quy hoạch, xây dựng công trình cung cấp nước sạch cho địaphương nhằm đảm bảo cung cấp nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn Quốc giacho các hộ dân Bên cạnh đó, cần quy hoạch, xây dựng hệ thống cung cấp nước

sạch đến từng hộ dân, đảm bảo tỷ lệ hộ dân được sử dụng nước sạch.

Thứ hai, bố trí, sắp xếp các khu chức năng, sản xuất, dịch vụ; hạ tầng môitrường trên địa bàn, theo tiêu chuẩn nông thôn mới, gắn với đặc thù, tiềm năng,lợi thế của từng địa phương; được mọi người dân của xã trong mỗi làng, mỗi giađình ý thức đầy đủ, sâu sắc và quyết tâm thực hiện

Thứ ba, quy hoạch, xây dựng hệ thống công viên cây xanh, hồ nhân tạo vàtrồng xây xanh công cộng, đường giao thông và các trục giao thông chính nộiđồng, đảm bảo phát triển môi trường xanh, sạch, đẹp

Thứ tư, quy hoạch, xây dựng Nghĩa trang nhân dân phục vụ cho việc chôncất của nhân dân trong xã hoặc cụm xã Việc quy hoạch cần phải đảm bảokhoảng cách ly vệ sinh của nghĩa trang đối với khu dân cư ≥100m; diện tích đấtxây dựng cho mỗi mộ chôn cất

Thứ năm, quy hoạch, xây dựng hệ thống các khu xử lý rác thải, các bãi ráctập trung đảm bảo các yếu tố: Khoảng cách từ bãi chôn lấp đến các khu vực dân

cư, giải trí, các dòng chảy, thủy vực và các địa điểm sản xuất nông nghiệp và đôthị Các tầng nước ngầm hiện hữu, các nguồn nước mặt và các khu bảo tồn thiênnhiên trong khu vực Điểu kiện địa chất, điểu kiện thủy văn trong khu vực Cácrủi ro do ngập lụt, sụt lún, lở đất, tuyết lở tại địa điểm dự kiến bãi rác Việc bảo

vệ di sản thiên nhiên và văn hóa trong khu vực (Tăng Minh Lộc và cs, 2010).2.1.3.2 Thành lập ban chỉ đạo cấp huyện về xây dựng nông thôn mới

Ban Chỉ đạo của huyện do đồng chí Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện làmTrưởng ban; Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện là Phó Trưởng ban Thànhviên gồm lãnh đạo các phòng, ban có liên quan của địa phương;

Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (hoặc Phòng Kinh tế) là cơquan thường trực điều phối, giúp Ban Chỉ đạo huyện thực hiện Chương trình trênđịa bàn

Cấp xã: thành lập Ban Thực hiện tiêu chí xây dựng nông thôn mới xã doChủ tịch Ủy ban nhân dân xã làm Trưởng ban; Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã

là Phó Trưởng ban Thành viên là một số đại diện cơ quan chuyên môn và đạidiện một số Ban, ngành, đoàn thể chính trị xã (Ban chỉ đạo TW chương trìnhMTQG xây dựng nông thôn mới, 2010)

Ban Chỉ đạo huyện có trách nhiệm chỉ đạo, thực hiện tiêu chí, điều hànhviệc thực hiện các nội dung của Chương trình NTM trên phạm vi địa bàn:

- Hướng dẫn, hỗ trợ xã rà soát, đánh giá thực trạng nông thôn; tổng hợpchung báo cáo Ban Chỉ đạo tỉnh;

- Hướng dẫn, hỗ trợ xã xây dựng đề án xây dựng NTM; giúp UBNDhuyện tổ chức thẩm định và phê duyệt đề án theo đề nghị của UBND xã

- Giúp UBND huyện quyết định đầu tư, phê duyệt báo cáo kinh tế - kỹthuật (KTKT) các công trình được ngân sách nhà nước hỗ trợ trên 03 (b a tỷđồng trong tổng giá trị của công trình;

- Tổng hợp kế hoạch thực hiện các nội dung của Chương trình xây dựngNTM trên địa bàn hàng năm và 5 năm báo cáo Ban Chỉ đạo tỉnh

Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (hoặc Phòng Kinh tế) là cơquan thường trực điều phối, giúp Ban Chỉ đạo huyện thực hiện Chương trình xâydựng NTM trên địa bàn (Bộ Kế hoạch & Đầu Tư, Bộ Tài Chính, Bộ Nông nghiệp

hỗ trợ nông dân sản xuất hàng hóa, chiếm lĩnh thị trường trong nước và từngbước vươn ra thị trường khu vực và quốc tế; đầu tư kiên cố hóa kênh mương,công trình thủy lợi; đầu tư xây dựng giao thông nông thôn, giao thông nội đồng;đầu tư, hỗ trợ phát triển văn hóa, giáo dục, y tế, bảo vệ môi trường, an ninh trật

tự trên địa bàn nông thôn, Đây là những tiền đề quan trọng để triển khaichương trình xây dựng nông thôn mới

Tuyên truyền thông qua các phương tiện thông tin đại chúng như Đài Phátthanh - Truyền hình, báo, tạp chí, Cổng thông tin điện tử của các tỉnh, thành phố,các bộ, ban, ngành, đoàn thể trung ương và địa phương được triển khai một cách

đa dạng, phong phú Thông qua đó, các chủ trương, chính sách và phương pháp

tiến hành xây dựng nông thôn mới được thông tin, phổ biến sâu rộng, kịp thời đếncán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân để hệ thống chính trị và người dânhiểu rõ mục đích, ý nghĩa, tầm quan trọng, nội dung, tư tưởng chỉ đạo, cơ chếchính sách của Đảng, Nhà nước về xây dựng nông thôn mới (Trần Việt Dũng,2016).

Mục tiêu của công tác tuyên truyền, vận động toàn dân bảo vệ môi trườngtrong xây dựng nông thôn mới là:

- Để mọi cán bộ và người dân hiểu về tầm quan trọng của chương trình xâydựng nông thôn mới trong đó có việc bảo vệ môi trường trong xây dựng nôngthôn mới: đây là chương trình phát triển nông thôn toàn diện, bền vững với mụcđích nâng cao nhanh cuộc sống vật chất và tinh thần của cư dân nông thôn

- Hiểu rõ chương trình xây dựng NTM không phải là dự án xây dựng cơbản mà đây là một chương trình phát triển tổng hợp về kinh tế, văn hóa, chínhtrị, xã hội

- Hiểu rõ vai trò của cộng đồng là chủ thể xây dựng NTM tại địa bàn, lấynội lực là căn bản…, hiểu kỹ nội dung, phương pháp, cách làm và tự tin đứng lênlàm chủ, tự giác tham gia và sáng tạo trong tổ chức thực hiện (Ban chỉ đạo TWchương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, 2010)

2.1.3.4 Tổ chức thực hiện các quy chuẩn về thực hiện tiêu chí môi trườngnông thôn mới

Thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới là tiêu chí số

17 trong Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới Môi trường đóng một

vị trí quan trọng trong thực hiện Tuy nhiên, đây là một trong những tiêu chí khóthực hiện trong xây dựng nông thôn mới Đối với từng địa phương, tuy đặc thùcủa mình để xây dựng các quy chuẩn và triển khai thực hiện cho phù hợp

Có 5 vấn đề lớn trong tiêu chí về môi trường được quy định trong Bộ tiêuchí quốc gia về xây dựng nông thôn mới Đó là, tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạchhợp vệ sinh theo quy chuẩn Quốc gia; các cơ sở sản xuất kinh doanh đạt tiêuchuẩn về môi trường; không có các hoạt động gây suy giảm môi trường và có cáchoạt động phát triển môi trường xanh, sạch, đẹp; nghĩa trang được xây dựng theoquy hoạch; chất thải, nước thải được thu gom và xử lý theo quy định

2.1.3.5 Huy động nguồn lực tham gia xây dựng và thực hiện tiêu chímôi trường

rõ mô hình nông thôn mới mà mình sẽ chung tay, đồng sức, đồng lòng xây dựng.

Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Việt Nam đặc vị trí quan trọng củacông tác bảo vệ môi trường trong hoạt động phát triển kinh tế, xã hội Quan điểmnày được thể hiện rõ trong Chỉ thị số 36/CT-TW ngày 25-6/1998: “Bảo vệ môitrường là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn quân, toàn dân”

Quyết định số 256/2003/QĐ-TTg, ngày 2-12-2003 của Thủ tướng Chínhphủ về việc phê duyệt Chiến lược Bảo vệ môi trường Quốc gia đến năm 2010 vàđịnh hướng đến năm 2020 cũng nhấn mạnh: “Bảo vệ môi trường là nhiệm vụ củatoàn xã hội, của các cấp, các ngành, các tổ chức, cộng đồng và mọi người dân”

Các tổ chức bao gồm nhiều loại hình, như các tổ chức kinh tế, tổ chứcchính trị, tổ chức chính trị- xã hội, tổ chức xã hội- nghề nghiệp, tổ chức xã hội.Cộng đồng có thể hiểu theo nghĩa rộng trên phạm vi toàn xã hội, nhưng thôngthường được hiểu là cộng đồng ở cơ sở, tức là nhóm người sống tại cùng một địaphương hoặc dưới sự thực hiện tiêu chí của cùng một chính quyền địa phương.Các tổ chức, cộng đồng, tuy có tính chất và đặc điểm khác nhau, nhưng đều pháthuy vai trò trong hoạt động bảo vệ môi trường

Theo Luật Bảo vệ môi trưởng năm 2014 của Việt Nam một trong nhữngchính sách của Nhà nước về bảo vệ môi trường là tạo điều kiện thuận lợi cho tổchức, hộ gia đình, cá nhân tham gia hoạt động bảo vệ môi trường; kiểm tra, giámsát việc thực hiện hoạt động bảo vệ môi trường theo quy định của pháp luật…Đồng thời, những hoạt động bảo vệ môi trường được khuyến khích trong đó cóTruyền thông, giáo dục và vận động mọi người tham gia bảo vệ môi trường, giữgìn vệ sinh môi trường, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và đa dạng sinh học (Quốchội, 2014)

Vai trò bảo vệ môi trường được thể hiện qua việc đóng góp cả vật chất,lao động của toàn xã hội vào thực hiện xây dựng và thực hiện tiêu chí môitrường, cụ thể:

Huy động, liên kết với các doanh nghiệp xây dựng công trình cung cấpnước sạch và hệ thống cung cấp nước sạch đến từng cụm dân cư nhằm đảm bảocung cấp nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn Quốc gia Việc liên kết có thểtheo hình thức BOT

Bố trí, di chuyển các doanh nghiệp, các tổ chức sản xuất di chuyển đếncác khu chức năng, sản xuất, dịch vụ; hạ tầng môi trường trên địa bàn nhằm hạn

chế ô nhiễm môi trường trong khu dân cư Đồng thời vận động các tổ chức sảnxuất ký cam kết bảo vệ môi trường.

Huy động người dân tham gia xây dựng hệ thống công viên cây xanh, hồnhân tạo và trồng xây xanh công cộng, đường giao thông và các trục giao thôngchính nội đồng

Vận động người dân hiến đất để mở rộng đường giao thông nông thôn và

xã hội hóa nhà nước và nhân dân cùng làm để xây dựng Nghĩa trang nhân dânphục vụ cho việc chôn cất của nhân dân trong xã hoặc cụm xã

Vận động hiến đất, góp vốn, công sức xây dựng khu xử lý rác thải, các bãirác tập trung Xây dựng các đội tự quản giữ gìn vệ sinh thôn, xóm Vận độngnhân dân đóng góp hàng năm để trả tiền thu gom rác thải góp phần giảm ô nhiễmmôi trường

2.1.3.6 Kiểm tra, giám sát, đánh giá việc thực hiện thực hiện tiêu chí môitrường trong xây dựng nông thôn mới

Việc triển khai có hiệu quả các nội dung về thực hiện tiêu chí môi trườngnông thôn luôn là một thách thức đối với các địa phương Kể từ khi Luật bảo vệmôi trường hiện hành được thông qua lần thứ nhất năm 2005 và lần thứ 2 năm

2014, lực lượng cảnh sát môi trường đã được thành lập Đây là một bước tiến lớntrong công tác bảo vệ môi trường Tuy nhiên, điều quan trọng là làm sao phải thuhút được những người dân tham gia bảo vệ môi trường mới có hiệu quả Thựchiện tiêu chí môi trường cần được thực hiện tốt theo phương châm: “dân biết, dânbàn, dân làm, dân kiểm tra”

Thực tế hiện nay, các tổ chức quần chúng ở tất cả các cấp - từ trungương đến địa phương - và các nhóm công dân khó có thể tiếp cận được các dựthảo báo cáo đánh giá tác động môi trường và thậm chí cả các bản báo cáo đãđược phê duyệt

Do đó, trong thời gian tới để việc thực hiện giám sát, đánh giá môi trườngkhả thi cần công khai công khai các báo cáo đánh giá tác động môi trường trêntrang tin điện tử của mình, để các nhóm dân cư có thể giám sát xem các biệnpháp nêu trong báo cáo đã thực sự được thực hiện chưa

Cần xây dựng cơ chế quy định rõ hơn các quyền và nghĩa vụ của ngườidân, các nhóm cộng đồng dân cư không chính thức và các tổ chức chính trị - xãhội tham gia vào công tác bảo vệ môi trường Đối với các “tổ chức, cá nhân đã