Nghiên cứu thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng anh và cách chuyển dịch sang tiếng việt

Thực hiện đề tài này, mục tiêu trước mắt là nghiên cứu một cách có hệ thống thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Anh trên phương diện cấu tạo và ngữ nghĩa nhằm tìm ra các cách chuyển dịch tươn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ HOÀI

NGHIÊN CỨU THUẬT NGỮ CHỈ BỆNH

TRONG TIẾNG ANH VÀ CÁCH CHUYỂN DỊCH

SANG TIẾNG VIỆT

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ HOÀI

NGHIÊN CỨU THUẬT NGỮ CHỈ BỆNH

TRONG TIẾNG ANH VÀ CÁCH CHUYỂN DỊCH

SANG TIẾNG VIỆT

CHUYÊN NGÀNH: NGÔN NGỮ HỌC SO SÁNH - ĐỐI CHIẾU

MÃ SỐ: 62 22 02 41

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS NGUYỄN VĂN CHÍNH

HÀ NỘI - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cảm đoan đây là công trình nghiên cứu do cá nhân tôi thực hiện Các số liệu, kết quả nghiên cứu được nêu trong luận án là trung thực

và chưa từng được tác giả nào công bố

Tác giả luận án

NGUYỄN THỊ HOÀI

Lời cảm ơn

Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS TS Nguyễn Văn Chính - người Thầy, nhà khoa học đã trực tiếp hướng dẫn tôi hoàn thành luận án này Trong suốt quá trình nghiên cứu, Thầy đã tạo mọi điều kiện, trợ giúp và động viên tôi rất nhiều Sự hiểu biết sâu sắc về khoa học, cũng như kinh nghiệm của Thầy chính là tiền đề giúp tôi đạt được những thành tựu và kinh nghiệm quý báu

Trong quá trình thực hiện đề tài luận án, tôi đã nhận được nhiều sự giúp

đỡ, tạo điều kiện của tập thể lãnh đạo, các nhà khoa học, cán bộ, giảng viên, chuyên viên của Khoa Ngôn ngữ học, Khoa Sau Đại học, và các phòng, ban chức năng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành về sự giúp đỡ đó

Tôi xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ tạo điều kiện của Ban lãnh đạo Học viện Quân y và Ban chủ nhiệm Bộ môn Ngoại ngữ Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô, các anh chị em đồng nghiệp đã và đang đang công tác tại Bộ môn Ngoại ngữ - Học viện Quân y đã luôn tạo điều kiện giúp đỡ, động viên để tôi hoàn thành luận án

Lời sau cùng, xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới những người bạn, người thân trong gia đình và nhất là chồng và hai con, những người đã luôn kịp thời động viên, giúp đỡ, chia sẻ với tôi mọi khó khăn trong cuộc sống, và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để tôi hoàn thành tốt luận án

Xin trân trọng cảm ơn tất cả sự giúp đỡ quý báu này

Tác giả luận án

NGUYỄN THỊ HOÀI

MỤC LỤC

Trang

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục 1

Danh mục các chữ viết tắt 6

Danh mục các bảng 7

Danh mục các biểu đồ 7

MỞ ĐẦU 8

1 Lý do chọn đề tài 8

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 11

4 Phương pháp nghiên cứu 12

5 Ngữ liệu nghiên cứu 13

6 Đóng góp của luận án 13

7 Bố cục của luận án 14

CHƯƠNG 1 T NG QU N T NH H NH NGH N CỨU V CƠ S U N 15

1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THU T NG THU T NG CHỈ BỆNH TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT 15

1.1.1 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ 15

1.1.1.1 Trên thế giới 15

1.1.1.2 Ở Việt Nam 18

1.1.2 Quá trình hình thành và phát triển thuật ngữ chỉ ệnh 20

1.1.2.1 Quá trình hình thành và phát triển TNCB tiếng Anh 20

1.1.2.2 Quá trình hình thành và phát triển TNCB tiếng Việt 27

1.1.3 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ chỉ bệnh 29

1.1.3.1 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ chỉ bệnh Tiếng Anh 29

1.1.3.2 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ chỉ bệnh Tiếng Việt 32

1.2 CƠ SỞ LÝ LU N 34

1.2.1 Thuật ngữ 34

1.2.1.1 Khái niệm thuật ngữ 34

1.2.1.2 Tiêu chuẩn xây dựng thuật ngữ 38

1.2.1.3 Cấu tạo thuật ngữ 42

1.2.1.4 Khái niệm và đặc điểm của thuật ngữ chỉ bệnh 44

1.2.1.5 Phân biệt thuật ngữ và danh pháp 49

1.2.2 Lý luận về dịch thuật và dịch thuật ngữ 51

1.2.2.1 Dịch thuật 51

1.2.2.2 Dịch thuật ngữ 52

1.2.2.3 Quan hệ giữa nghiên cứu đối chiếu và chuyển dịch thuật ngữ 53

1.2.2.4 Dịch thuật ngữ chỉ bệnh Anh - Việt 54

1.3 TIỂU KẾT 55

CHƯƠNG 2 CẤU TẠO THU T NGỮ CHỈ BỆNH TIẾNG ANH VÀ CHUYỂN DỊCH TƯƠNG ĐƯƠNG TIẾNG VIỆT 57

2.1 CẤU TẠO THU T NG CHỈ BỆNH TIẾNG ANH 57

2.1.1 Thành tố cấu tạo trực tiếp thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh 60

2.1.1.1 Thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh là từ 65

2.1.1.2 Thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh là ngữ 67

2.1.1.3 Thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh là từ viết tắt 69

2.1.2 Các kiểu và mô hình cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh 70

2.1.2.1 Các kiểu cấu tạo từ trong thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh 70

2.1.2.2 Mô hình cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh 73

2.2 CẤU TẠO THU T NG CHỈ BỆNH TIẾNG VIỆT 78

2.2.1 Thành tố cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Việt 78

2.2.2 Các kiểu và mô hình cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Việt 82

2.2.2.1 Các kiểu cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Việt 82

2.2.2.2 Mô hình cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Việt 83

2.3 SO SÁNH CẤU TẠO THU T NG CHỈ BỆNH TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT 90

2.3.1 Những điểm giống nhau 91

2.3.2 Những điểm khác nhau 92

2.4 TIỂU KẾT 95

CHƯƠNG 3 ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH CỦA THU T NGỮ CHỈ BỆNH TIẾNG ANH VÀ CHUYỂN DỊCH TƯƠNG ĐƯƠNG TIẾNG VIỆT 97

3.1 KHÁI NIỆM CHUNG VỀ ĐỊNH DANH TRONG NGÔN NG VÀ THU T NG 97

3.1.1 Lý thuyết định danh 97

3.1.2 Phân loại thuật ngữ chỉ bệnh 98

3.2 CÁCH PHÂN LOẠI TRONG ĐỊNH NH THU T NG CHỈ ỆNH 99

3.2.1 Phân loại thuật ngữ chỉ bệnh dựa trên các đặc trưng của bệnh 99

3.2.1.1 Theo trạng thái bệnh 101

3.2.1.2 Theo đặc điểm màu sắc 104

3.2.1.3 Theo đặc điểm về số lượng 105

3.2.1.4 Theo đặc điểm về thời gian 105

3.1.2.5 Theo đặc điểm về vị trí 106

3.2.2 Phân loại thuật ngữ chỉ bệnh dựa trên các bộ phận cơ thể người 108

3.2.2.1 Thành tố liên quan đến các bộ phận thuộc về đầu 110

3.2.2.2 Thành tố liên quan đến bộ phận thuộc phần nửa thân trên 110

3.2.2.3 Thành tố liên quan đến khoang bụng và hệ tiêu hóa 111

3.2.2.4 Thành tố liên quan đến các bộ phận thuộc chi 111

3.2.2.5 Thành tố liên quan đến da, móng, lông tóc 112

3.2.2.6 Thành tố liên quan đến phổi và hệ hô hấp 113

3.2.2.7 Thành tố liên quan đến xương sụn, khớp 113

3.2.2.8 Thành tố liên quan đến tim, mạch, máu và hệ tuần hoàn 114

3.2.2.9 Thành tố liên quan đến thận và hệ tiết niệu 115

3.2.2.10 Thành tố liên quan đến hệ sinh dục, phụ khoa 115

3.2.2.11 Thành tố liên quan đến cơ quan nội tiết 116

3.2.2.12 Thành tố liên quan đến mắt 116

3.2.2.13 Thành tố liên quan đến tai - mũi - họng 117

3.2.2.14 Thành tố liên quan đến tâm lý 117

3.2.2.15 Thành tố liên quan đến hệ thần kinh 118

3.2.2.16 Thành tố liên quan đến các giác quan 118

3.2.2.17 Thành tố liên quan đến cơ 118

3.2.2.18 Thành tố liên quan đến huyết học 119

3.3 TIỂU KẾT 122

CHƯƠNG 4 ĐÁNH GIÁ CHUYỂN DỊCH THU T NGỮ CHỈ BỆNH ANH - VIỆT 124

4.1 KHÁI NIỆM ĐƯỜNG HƯỚNG VÀ PHƯƠNG PHÁP ỊCH 124

4.1.1 Khái niệm 124

4.1.2 Đường hướng và phương pháp dịch 125

4.2 TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG LÝ LU N DỊCH THU T 126

4.3 THỰC TIỄN DỊCH THU T NG CHỈ BỆNH ANH - VIỆT 127

4.3.1 Đặc điểm từ vựng của thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh và tiếng Việt 129

4.3.2 Tương đương cấu tạo trong dịch thuật ngữ chỉ bệnh Anh - Việt 130

4.3.2.1 Thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh và chuyển dịch tương đương tiếng Việt 130

4.3.2.2.Thuật ngữ chỉ bệnh viết tắt tiếng Anh và chuyển dịch tương tương tiếng Việt 131

4.4 TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG CHUYỂN DỊCH THU T NG CHỈ BỆNH ANH - VIỆT 132

4.4.1 Tương đương 1:1 133

4.4.2 Tương đương 1:2 133

4.3.3 Tương đương 1:3 133

4.4.4 Tương đương 1:4 134

4.5 TIÊU CHUẨN ĐỂ CHUẨN HÓA TRONG DỊCH THU T NG CHỈ BỆNH ANH - VIỆT 135

4.5.1 Khái niệm về chuẩn và chuẩn hóa trong chuyển dịch thuật ngữ 135

4.5.2 Lý thuyết điển mẫu và việc chuẩn hóa hệ thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Việt 138

4.5.3 Một số vấn đề trong quá trình chuyển dịch thuật ngữ chỉ bệnh Anh - Việt 139

4.5.4 Một số đề xuất hướng tới việc chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Việt 141

4.6 TIỂU KẾT 145

KẾT LU N 147

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG Ố LIÊN QU N ĐẾN LU N ÁN 150

TÀI LIỆU THAM KHẢO 151

PHỤ LỤC 1: Căn tố tham gia cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh………-1-

PHỤ LỤC 2: Tiền tố tham gia cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh………-7-

PHỤ LỤC 3: Hậu tố tham gia cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh………-9-

PHỤ LỤC 4: Thuật ngữ chỉ bệnh viết tắt trong tiếng Anh và tương đươg trong tiếng Việt ….… -11-

PHỤ LỤC 5: Danh mục ngữ liệu khảo sát (thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh và tương đương trong tiếng Việt)……… -17-

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TRONG LU N ÁN

TN: Thuật ngữ TNCB: Thuật ngữ chỉ bệnh TT: Thành tố

TA: Tiếng Anh TV: Tiếng Việt

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 2.1 Thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh là từ 66

Bảng 2.2 Thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh là ngữ 68

Bảng 2.3 Các kiểu cấu tạo từ trong thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh 73

Bảng 2.4 Các mô hình cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh là từ 76

Bảng 2.5 Các mô hình cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh là ngữ 78

Bảng 2.6 Cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Việt là ngữ 82

Bảng 2.7 Mô hình cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Việt 89

Bảng 3.1 Thành tố cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh dựa theo đặc trưng của bệnh 100

Bảng 3.2 Thành tố cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh dựa trên các bộ phận cơ thể người 109

Bảng 3.3 Ví dụ về thuật ngữ chỉ bệnh liên quan đến thận 121

Bảng 3.4 Ví dụ về thuật ngữ chỉ bệnh liên quan đến huyết học 122

Bảng 4.1 Các kiểu tương đương cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh Anh - Việt 131

Bảng 4.2 Các kiểu tương đương trong dịch thuật ngữ chỉ bệnh Anh - Việt 135

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ iểu đồ 2.1 Cấu tạo thuật ngữ chỉ ệnh tiếng Anh và tiếng Việt 90

iểu đồ 2.2 Cấu tạo thuật ngữ chỉ ệnh là từ trong tiếng Anh và tiếng Việt .90

iểu đồ 2.3 Cấu tạo thuật ngữ chỉ ệnh là ngữ trong tiếng Anh và tiếng Việt 91

M ĐẦU

1 ý do chọn đề tài

Trong xu thế hội nhập và phát triển, Việt Nam đã và đang từng ước khẳng định vị thế của mình trên trường quốc tế thông qua các mối quan hệ về kinh tế, xã hội, văn hóa giáo dục, y tế… Trong đó y tế là một trong những ngành mũi nhọn đã và đang được Đảng và Nhà nước quan tâm nhằm phát triển để tiếp cận với nền y học hiện đại trên thế giới Hàng năm nhiều cán bộ

y tế của Việt Nam được cử ra nước ngoài học tập, nghiên cứu để nâng cao trình độ chuyên môn và lĩnh hội những thành tựu y học hiện đại Đồng thời các tài liệu chuyên môn y học bằng tiếng nước ngoài, chủ yếu là tiếng Anh cũng được các cơ quan nghiên cứu các cơ sở đào tạo y dược khoa trong nước nhập về Chính nhu cầu trao đổi học thuật, chuyên môn là một trong những động lực cơ ản khiến giới khoa học, trí thức, giảng viên, học viên ngành y quan tâm tới tiếng Anh nói chung và tiếng Anh trong y học nói riêng

Y học nói chung và bệnh học nói riêng là một trong những ngành hình thành và phát triển sớm, ngôn ngữ y học có bề dày lịch sử phát triển khá lâu đời Thuật ngữ y học nói chung và thuật ngữ chỉ bệnh nói riêng rất phong phú

đa dạng, có nhiều điểm đồng nhất, nhưng cũng rất nhiều sự khác biệt giữa các ngôn ngữ Nhờ những thành tựu đã đạt đươc y học Việt Nam ngày càng có

uy tín trên thế giới Vì vậy, việc quốc tế hóa trong trao đổi, hợp tác và đào tạo chuyên ngành y ngày càng được mở rộng và tăng cường, nên nhu cầu học tập nghiên cứu tiếng Anh trong giới chuyên môn y học ngày càng cao

Làm chủ được vốn từ ngữ tiếng Anh y học trong giao tiếp trao đổi và cập nhật thông tin khoa học là công việc nhiều khó khăn đối với các nhà nghiên cứu trong ngành y ở Việt Nam Việc tìm kiếm những biểu thức ngôn

ngữ tương đương trong tiếng Việt để chuyển dịch các đơn vị từ vựng chuyên ngành cũng đang đặt ra nhiều vấn đề và chưa có sự thống nhất trong giới nghiên cứu và thực hành y học Chẳng hạn người dùng tiếng Anh, ở một trình độ nào đó có thể biết và sử dụng trong giao tiếp thông thường tất cả các

từ trong trường nghĩa chỉ bộ phận trên cơ thể người nhưng các từ ngữ bệnh học liên quan đến các bộ phận đó lại hoàn toàn khác về cấu trúc cũng như nguồn gốc (từ tiếng Hy Lạp hoặc Latin), ví dụ như từ “muscle” mọi người học tiếng Anh đều biết nghĩa trong tiếng việt là “cơ ắp thịt” nhưng các ệnh liên quan đến cơ lại xuất phát từ gốc từ là “myo” (myopathy: ệnh về cơ myoma: u cơ myosarcoma: u cơ ác tính myositis: viêm cơ …) Khi chuyển dịch tương đương sang tiếng Việt người nghiên cứu cũng gặp phải không ít vấn đề khi tiếng Việt đồng thời tồn tại nhiều hơn một các biểu thức ngôn ngữ

có thể sử dụng để chỉ cùng một tên bệnh trong tiếng Anh, ví dụ bệnh

“hypertension” trong tiếng Việt có các tên gọi như tăng huyết áp, cao huyết

áp, tăng xông…; “osteosarcoma” trong các tài liệu tiếng Việt vừa gọi là u xương ác tính và sarcoma xương… Từ nào là tên gọi chuẩn? Bệnh “Eczema”

“Parkinson” “ lzheimer” không được dịch sang tiếng Việt mà chỉ phiên theo cách viết tiếng Việt Rõ ràng, việc tìm ra một cơ chế chuyển dịch hữu hiệu cũng như việc thống nhất các tên gọi chỉ một loại bệnh sao cho vừa có sự thống nhất trong giới chuyên môn lại vừa mang tính phổ dụng trong cộng đồng là một trong những việc cần thiết của khoa học y học nói riêng, của mọi ngành khoa học công nghệ nói chung

o điều kiện kinh tế, xã hội và khoa học ngày càng phát triển, do hoàn cảnh môi trường hiện nay có rất nhiều bệnh mới phát sinh, vấn đề nghiên cứu chữa bệnh cứu người, nâng cao sức khỏe con người trở thành một nhu cầu cấp thiết Các loại bệnh được phát hiện ngày càng nhiều trước đây có một số

bệnh người ta không biết, giờ đây nhờ có giao lưu quốc tế và sự phát triển tri thức khoa học người ta biết nhiều hơn về số lượng các loại bệnh tương ứng với mỗi bệnh là một thuật ngữ quốc tế, thuật ngữ định danh có tính quốc tế

mà trước hết bằng tiếng Anh o vậy chúng tôi thấy cần thiết phải nghiên cứu về thuật ngữ y học nói chung và thuật ngữ chỉ ệnh riêng nhằm làm r thêm một số đặc điểm riêng iệt của nhóm thuật ngữ này

Y học hiện đại ngày càng phát triển ệnh và các phác đồ điều trị bệnh được cập nhật trao đổi giữa các nhà khoa học diễn ra hàng ngày trên toàn cầu Vấn đề khảo sát chuyển dịch và tạo các thuật ngữ chỉ tên ệnh sang tiếng Việt chưa có những tiêu chuẩn thống nhất Vì vậy rất cần xây dựng và đưa ra các tên gọi bệnh theo một hệ thống thống nhất trong tiếng Việt đó chính là hệ thống thuật ngữ chỉ bệnh

Người nghiên cứu mong muốn xây dựng cuốn từ điển thuật ngữ chỉ bệnh Anh - Việt, nên cần nghiên cứu về cơ sở lý luận và những đặc điểm riêng biệt của nhóm thuật ngữ này

Vì vậy, chúng tôi chọn “Nghiên cứu thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng

Anh và cách chuyển dịch sang tiếng Việt” làm đề tài nghiên cứu cho luận

án tiến sĩ Thực hiện đề tài này, mục tiêu trước mắt là nghiên cứu một cách có

hệ thống thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Anh trên phương diện cấu tạo và ngữ nghĩa nhằm tìm ra các cách chuyển dịch tương tương trong tiếng Việt hướng tới cho người học và dạy tiếng Anh trong y học tiếp cận dễ dàng hơn trong quá trình học tập, giảng dạy và nghiên cứu tài liệu chuyên ngành y, có cái nhìn khái quát về nguồn gốc cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Anh và tiếng Việt, từ đó có thể chuẩn hóa cách gọi tên bệnh trong tiếng Việt, dùng từ ngữ chính xác hơn trong quá trình dịch thuật, nghiên cứu tài liệu y học

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Anh và tiếng Việt và các phương thức chuyển dịch nhóm thuật ngữ này từ tiếng nh sang tiếng Việt

Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận án là các thuật ngữ chỉ ệnh cụ thể là các thuật ngữ được tập hợp từ các từ điển y học Anh - Việt có đối chiếu và so sánh với các từ điển giải thích tiếng Anh và tiếng Việt, nhằm nghiên cứu các phương thức chuyển dịch nhóm thuật ngữ này từ tiếng nh sang tiếng Việt của các nhà chuyên môn từ đó xác định những đặc điểm trong dịch thuật cũng như phân tích đánh giá những vấn đề trong dịch thuật ngữ chỉ bệnh Anh

- Việt hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Mục đích chính của luận án là nghiên cứu hệ thống thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Anh nhằm xác định đặc điểm cấu tạo và định danh của ộ phận thuật ngữ này đồng thời tìm ra các đơn vị tương đương trong tiếng Việt hướng tới việc tìm hiểu cách chuyển dịch thuật ngữ chỉ ệnh từ tiếng nh sang tiếng Việt Trên cơ sở đó luận án sẽ đề xuất một số giải pháp chuyển dịch, xây dựng và chuẩn hóa thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Việt thỏa mãn với tiêu chuẩn và yêu cầu của thuật ngữ nhằm nâng cao chất lượng trong quá trình giảng dạy, nghiên cứu, học tập và lĩnh hội kiến thức ằng tiếng nh trong lĩnh vực y học

Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhằm đạt được mục đích đề ra luận án sẽ hướng đến giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Khái quát tình hình nghiên cứu về thuật ngữ thuật ngữ y học nói chung và thuật ngữ chỉ bệnh nói riêng trên thế giới và ở Việt Nam đồng thời xác định cơ sở lý luận về thuật ngữ, thuật ngữ chỉ bệnh và các vấn đề về đối chiếu chuyển dịch thuật ngữ từ đó xây dựng khung l thuyết cho luận án

- Khảo sát hệ thống thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Anh, từ đó tìm ra các đặc điểm mô hình cấu tạo và các đơn vị tương đương trong tiếng Việt

- Tiến hành miêu tả đặc điểm định danh của ộ phận thuật ngữ này trên phạm vi bệnh có tính chất phổ biến và hiện hành trên thế giới hiện nay

- Nghiên cứu các vấn đề về chuyển dịch thuật ngữ chỉ bệnh Anh - Việt, đồng thời đưa ra một số đề xuất cụ thể liên quan đến dịch thuật ngữ và chuẩn hóa các thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Việt

4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài, luận án sử dụng các phương pháp và thủ pháp

nghiên cứu chủ yếu sau đây:

- Phương pháp phân tích thành tố cấu tạo trực tiếp nhằm tìm ra các mô hình cấu trúc của thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Anh và tiếng Việt

- Phương pháp mô tả và so sánh đối chiếu nhằm nghiên cứu các điểm tương đồng và khác biệt giữa thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh và tiếng Việt về mặt cấu tạo và định danh

- Phương pháp phân tích ngữ nghĩa để xác định đặc điểm định danh của thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Anh và tìm ra cách chuyển dịch tương đương tiếng Việt

- Phương pháp đối dịch dùng để nghiên cứu những vấn đề chuyển dịch thuật ngữ đồng thời tìm hiểu các phương thức chuyển dịch biểu thức ngôn ngữ chỉ bệnh từ tiếng Anh sang tiếng Việt

- Ngoài ra luận án sẽ sử dụng một số thủ pháp nghiên cứu thường dùng khác như: thủ pháp thống kê, phân loại định lượng trong quan hệ phân tích định tính, thủ pháp mô hình hóa và lập bảng biểu sơ đồ để biểu diễn kết quả nghiên cứu

5 Ngữ liệu nghiên cứu

Để thực hiện nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu thuật ngữ chỉ bệnh trong

tiếng Anh và cách chuyển dịch sang tiếng Việt” luận án dựa vào ngữ liệu

trong cuốn từ điển “Y học Anh - Pháp - Nga - Latin - Nhật - Việt” (NXB khoa học và kĩ thuật, 2001) đồng thời có so sánh, tham khảo với ngữ liệu trong những cuốn từ điển y học Anh - Việt, từ điển y học Oxford, trong bảng phân loại quốc tế bệnh tật Việt - nh trong một số tài liệu tiếng nh chuyên ngành

y Luận án đã tập hợp được 1949 thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh và phần đối dịch tiếng Việt (phụ lục 5)

6 Đóng góp của luận án

Về mặt khoa học: Luận án là ước khởi đầu nghiên cứu một cách tương

đối toàn diện và có hệ thống các thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Anh và tương đương chuyển dịch sang Việt

Bên cạnh đó luận án sẽ hướng tới việc đề xuất một số cách thức, giải pháp chuyển dịch thuật ngữ chỉ bệnh từ tiếng Anh sang tiếng Việt sao cho phù hợp, chính xác, vừa có tính hệ thống vừa tính quốc tế, nhằm xây dựng và góp phần chuẩn hóa bộ phận thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Việt

Về thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần phục vụ cho

công tác xử l iên dịch các tài liệu y học tiếng Anh, biên soạn và chỉnh lý tài liệu giảng dạy và nghiên cứu tiếng Anh trong y học cũng như việc thống nhất cách chuyển dịch ộ phận thuật ngữ này từ tiếng nh sang tiếng Việt Từ đó

góp phần nâng cao hiệu quả chất lượng dạy và học tiếng Anh trong y khoa tại các cơ sở giáo dục trong nước Đặc biệt là, dựa vào kết quả nghiên cứu của luận án, chúng tôi có thể xây dựng cuốn từ điển thuật ngữ chỉ bệnh Anh -

Việt

7 Bố cục của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án bao gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở l luận

Chương 2: Cấu tạo thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh và chuyển dịch tương đương tiếng Việt

Chương 3: Đặc điểm định danh của thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh và chuyển dịch tương đương tiếng Việt

Chương 4: Đánh giá chuyển dịch thuật ngữ chỉ bệnh Anh - Việt

Vào thế kỷ 18 và 19, giới khoa học đã luôn quan tâm nghiên cứu thuật ngữ Tuy nhiên, họ chủ yếu chỉ tìm cách phát triển thêm các thuật ngữ mới

Họ chỉ quan tâm đến sự đa dạng của hình thức và mối quan hệ giữa hình thức với khái niệm, mà bỏ qua bản chất của khái niệm cũng như cơ sở để tạo ra các thuật ngữ mới [Dagmar Sageder 2010]

Đến thế kỷ 20, sự tiến bộ và phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ không chỉ đặt ra yêu cầu đối với việc đặt tên các khái niệm mới mà còn phải thống nhất về các thuật ngữ đã được sử dụng Kết quả là công tác nghiên cứu thuật ngữ đã ắt đầu được tổ chức ở một số lĩnh vực chuyên môn nhất định

Trong nửa đầu của thế kỷ 20, các nhà ngôn ngữ học và khoa học xã hội không phải chưa dành sự quan tâm đặc biệt cho thuật ngữ Thuật ngữ học bắt đầu được hình thành vào những năm 1930 Công trình của Eugen Wüster, nhà ngôn ngữ học người Áo được coi là cha đẻ của thuật ngữ học, có vai trò hết

sức quan trọng đối với sự phát triển của thuật ngữ học hiện đại Trong luận án tiến sĩ của mình vào năm 1930 ông đã trình ày luận cứ cho việc hệ thống hóa phương pháp tiếp cận thuật ngữ, thiết lập một số nguyên tắc nghiên cứu

và vạch ra những điểm chính của phương pháp xử lý dữ liệu thuật ngữ

Theo Wüster có bốn học giả có thể được coi là cha đẻ của lý thuyết thuật ngữ: " lfred Schlomann người Đức người đầu tiên xem xét bản chất

hệ thống các thuật ngữ đặc biệt; nhà ngôn ngữ học người Thụy Sĩ Ferdinand

de Saussure người đầu tiên đề cập đến bản chất hệ thống của ngôn ngữ; E resen người Nga người đầu tiên nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tiêu chuẩn hóa thuật ngữ; và J E Holmstrom, học giả người Anh tại UNESCO, người có công phổ biến các thuật ngữ trên quy mô quốc tế" [dẫn theo Cabré, 1992]

Công trình của Eugen Wüster được coi là cơ sở đầu tiên của khoa học thuật ngữ a trường phái thuật ngữ cổ điển Áo (Viên), Liên Xô và Cộng hòa Séc (Praha) đều xuất phát từ công trình này Công trình của Wüster cũng là

cơ sở của lý thuyết chung về thuật ngữ và sau này được những người kế nhiệm ông phát triển và nâng lên một tầm cao mới

Nửa sau thế kỷ 20, những tiến bộ và sự phát triển nhanh chóng của khoa học kĩ thuật đòi hỏi cần phải đặt tên cho các đối tượng và khái niệm liên quan đến các lĩnh vực mới và phát triển cao của hoạt động con người Quá trình đặt tên là cần thiết và tất yếu Như lain Rey đã phát iểu: "Thế kỷ 20

đã cho thuật ngữ một định hướng khoa học đồng thời đã coi thuật ngữ là một hoạt động xã hội quan trọng"[dẫn theo Cabré, 1992]

Sự phát triển công nghệ trong nửa sau của thế kỷ 20 đã mang đến những đổi mới quan trọng nhất trong lĩnh vực thuật ngữ Cũng trong giai đoạn này ngân hàng dữ liệu đầu tiên xuất hiện và các phương pháp tiếp cận an đầu

đã được thực hiện để chuẩn hoá thuật ngữ trong ngôn ngữ

Giai đoạn thứ ba - sự bùng nổ trong lĩnh vực thuật ngữ từ 1975 đến

1985 được đánh dấu bởi sự gia tăng của các kế hoạch ngôn ngữ và dự án thuật ngữ (thậm chí một số nước, chẳng hạn như Liên Xô cũ và Israel đã khởi động các chính sách ngôn ngữ của mình từ trước) Tầm quan trọng đối với vai trò của thuật ngữ trong quá trình hiện đại hóa ngôn ngữ đã trở nên r ràng hơn giai đoạn này Ngoài ra, sự bùng nổ máy tính cá nhân đã mang những thay đổi lớn trong các điều kiện để xử lý dữ liệu thuật ngữ [Cabré, Maria Teresa, 2003]

Xét về lý thuyết, thuật ngữ học có a trường phái: Áo, Xô Viết, và Praha tương ứng với a hướng tiếp cận trong lịch sử phát triển thuật ngữ

Trường phái thứ nhất của các nhà ngôn ngữ học Áo cho rằng thuật ngữ học là một bộ môn khoa học liên ngành nhưng là một thực thể độc lập khi hỗ trợ và phục vụ cho các bộ môn khoa học và kĩ thuật khác

Trường phái thứ hai, các nhà ngôn ngữ học Xô Viết, họ đã có những nghiên cứu đa dạng và những đóng góp đáng kể về các khía cạnh của thuật ngữ Đường hướng nghiên cứu này tập trung vào nội dung triết học, quan tâm đến sự phân loại mang tính logic của các hệ thống quan niệm

Trường phái thứ ba, các nhà ngôn ngữ tập trung theo hướng ngữ dụng học, thuật ngữ được xem như một thành phần của vốn từ vựng trong ngôn ngữ và được xem như một ngôn ngữ đặc biệt trong hệ thống ngôn ngữ nói chung

Từ năm 1985 đến nay được coi là giai đoạn phát triển mở rộng của thuật ngữ, sự phát triển của khoa học, công nghệ, máy tính là một trong những yếu tố quan trọng dẫn đến sự thay đổi trong lĩnh vực thuật ngữ học

Ngày nay, lý thuyết đại cương về thuật ngữ được tập trung chủ yếu theo hướng đi từ quan niệm, mang tính khái quát cao nhằm tạo ra các thuật

ngữ cho các quan niệm, tức là đi từ quan niệm đến thuật ngữ đây chính là quá trình logic định danh

1.1.1.2 Ở Việt Nam

Thuật ngữ khoa học Việt Nam bắt đầu hình thành và khẳng định vị trí của mình vào khoảng đầu thế kỷ XX Hoàng Xuân Hãn là người đầu tiên đặt nền móng cho nghiên cứu thuật ngữ ở nước ta với tác phẩm “ anh từ khoa học” gồm 6000 danh từ khoa học mô tả những khái niệm trong khoa học tự nhiên dựa trên bản tiếng Pháp Ông là người đầu tiên nêu ra a phương thức xây dựng thuật ngữ đó là dựa vào từ ngữ thông thường vay mượn từ tiếng Hán, và phiên âm từ tiếng Ấn - Âu đồng thời ông cũng đưa ra tám yêu cầu khi xây dựng một danh từ khoa học mới Đây là từ điển đối dịch Pháp - Việt đầu tiên ở Việt Nam về một số ngành khoa học tự nhiên [Hoàng Xuân Hãn, 1942]

Sau Hoàng Xuân Hãn, phải kể đến một số các nhà khoa học trong lĩnh vực nghiên cứu về thuật ngữ đó là: Lưu Vân Lăng Như Ý Nguyễn Văn Tu

Đỗ Hữu Châu, Lê Khả Kế, với các công trình nghiên cứu tập trung vào các vấn đề về khái niệm, vị trí đặc điểm, tiêu chuẩn để xây dựng thuật ngữ trong tiếng Việt Sau đó Hoàng Văn Hành (1983) khái quát về sự hình thành và phát triển thuật ngữ tiếng Việt trong một số bài báo nghiên cứu

Về thuật ngữ Anh - Việt, các từ điển được xuất bản trong nhiều lĩnh vực chuyên môn như kinh tế, tài chính, luật pháp, tin học, nông nghiệp, du lịch, hàng hải, y học, quân sự, báo chí, v.v Theo số liệu thống kê của Lê Quang Thiêm (2015), từ năm 1945 đến năm 2015 có 359 từ điển đối dịch thuật ngữ gồm trên 300 chuyên ngành khác nhau

Gần đây một số công trình có giá trị về mặt lý luận và thực tiễn trong lĩnh vực thuật ngữ như “Sự phát triển thuật ngữ tiếng Việt theo định hướng văn hóa (từ 1907 - 2005)” của Lê Quang Thiêm (2015) “Nghiên cứu khảo sát

thuật ngữ tiếng Việt phục vụ cho việc xây dựng luật ngôn ngữ ở Việt Nam” của Nguyễn Đức Tồn (2012), “sự phát triển của từ vựng tiếng Việt nửa sau thế kỷ XX” và “Thuật ngữ học, những vấn đề lý luận và thực tiễn” của Hà Quang Năng (2009) trong công trình này ông đã khẳng định bốn giai đoạn quan trọng trong lịch sử phát triển thuật ngữ tiếng Việt hiện đại

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và xu thế hội nhập hiện nay, Nguyễn Văn Khang với một số bài báo mang tính thời sự nghiên cứu về vấn đề xử lý từ ngữ nước ngoài trong tiếng Việt hiện nay nhằm chuẩn hóa thuật ngữ trong tiếng Việt Nguyễn Văn Khang 2000a-b]

Ngoài ra, còn có một số luận án nghiên cứu về thuật ngữ tiếng Việt trong một số ngành khoa học như: Hệ thuật ngữ quân sự tiếng Việt, đặc điểm

và cấu tạo thuật ngữ Quân sự của Vũ Quang Hào (1991); Khảo sát hệ thuật ngữ tin học - viễn thông của Nguyễn Thị Kim Thanh (2005); Đặc điểm ngữ nghĩa và cấu tạo thuật ngữ luật sở hữu trí tuệ tiếng Việt của Mai Thị Loan (2012); Thuật ngữ khoa học kĩ thuật xây dựng của Vũ Thị Thu Huyền (2013); Nghiên cứu các phương thức cấu tạo hệ thuật ngữ khoa học tự nhiên tiếng Việt (trên tư liệu thuật ngữ Toán - Cơ - Tin học - Vật lý) của Ngô Phi Hùng (2013); Nghiên cứu thuật ngữ báo chí tiếng Việt của Quách Thị Gấm (2014); Đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa hệ thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt của Nguyễn Quang Hùng (2015) Trong các công trình này, các tác giả đều khái quát được các điểm riêng biệt của thuật ngữ trong mỗi ngành khoa học, góp phần làm phong phú thêm cho hệ thuật ngữ tiếng Việt

Các luận án nghiên cứu về đối chiếu so sánh và đối dịch thuật ngữ nước ngoài với tiếng Việt, theo khảo sát của luận án có: So sánh cấu tạo thuật ngữ kinh tế thương mại trong tiếng Nhật và tiếng Việt hiện đại của Nguyễn Thị ích Hà (2000); So sánh đặc điểm cấu tạo và hình thức và ngữ nghĩa của thuật ngữ tài chính - kế toán - ngân hàng trong tiếng Anh và tiếng Việt của

Nguyễn Thị Tuyết (2009); Đối chiếu thuật ngữ du lịch Anh - Việt của Lê Thanh Hà (2014) Các công trình này nghiên cứu về những điểm tương đồng

và khác biệt giữa thuật ngữ tiếng Việt và tiếng nước ngoài, nhằm giúp cho quá trình học tiếng nước ngoài cũng như nghiên cứu các tài liệu chuyên ngành bằng tiếng nước ngoài của các nhà nghiên cứu Việt Nam được dễ dàng hơn

Về lĩnh vực y học, theo khảo sát của chúng tôi có luận án tiến sĩ của Vương Thị Thu Minh (2005) “Khảo sát thuật ngữ y học tiếng Anh và cách phiên chuyển sang tiếng Việt” công trình nghiên cứu chung về đặc điểm cấu tạo ngữ nghĩa và cách tiếp nhận thuật ngữ tiếng Anh trong y học vào tiếng Việt Ngoài ra còn một số ài áo cũng nghiên cứu về vấn đề ngôn ngữ cũng như thuật ngữ chung của y học Tuy nhiên trong y học còn có nhiều chuyên ngành hẹp có những đặc thù riêng, và cần có những bộ phận thuật ngữ riêng Chính vì vậy, chúng tôi chọn “thuật ngữ chỉ bệnh” làm đối tượng nghiên cứu cho luận án, với mong muốn ước đầu đi sâu nghiên cứu về thuật ngữ chỉ ệnh trong tiếng nh và cách chuyển dịch nhóm thuật ngữ này từ tiếng nh sang tiếng Việt hướng tới vấn đề chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Việt

1.1.2 Quá trình hình thành và phát triển thuật ngữ chỉ ệnh

1.1.2.1 Quá trình hình thành và phát triển TNCB tiếng Anh

Thuật ngữ chỉ bệnh là một bộ phận thuộc hệ thuật ngữ y học, vì vậy quá trình hình thành và phát triển của thuật ngữ chỉ bệnh gắn liền với thuật ngữ y học

Lịch sử của thuật ngữ y học châu Âu bắt nguồn từ thời Hy Lạp cổ đại, thế kỷ 6 - 5 trước Công nguyên Các hoạt động y tế đầu tiên được thực hiện ở

Hy Lạp cổ đại, La Mã và Ai Cập Tiếng Latin được sử dụng làm ngôn ngữ chung của văn ản y học phương Tây trong nhiều thế kỷ Y học phương Tây

an đầu sử dụng tiếng Hy Lạp Các bài giảng về y học sử dụng bản dịch Latin

từ bản văn tiếng Hy Lạp và tiếng Ả Rập, chủ yếu do các dịch giả nói tiếng Ả Rập hay Hy Lạp thay vì ngôn ngữ bản địa châu Âu Văn ản Galen bắt đầu xuất hiện từ thế kỷ 13 trong các bài bình luận bằng tiếng Latin Việc chuyển dịch các tài liệu y học sang các ngôn ngữ bản địa như Pháp nh Đức, Bồ Đào Nha và Catalan ắt đầu từ thế kỷ 14 và 15 diễn ra ở khắp các nước Châu

Âu Tuy nhiên, tại thời điểm đó tiếng Latin vẫn giữ vị trí là ngôn ngữ khoa học chủ đạo Tình hình bắt đầu thay đổi ở Pháp vào cuối thế kỷ thứ 16 và ở Anh vào cuối thế kỷ 17 khi một số tác giả bắt đầu xuất bản các tác phẩm bằng

cả ngôn ngữ tiếng mẹ đẻ và tiếng Latin Nhưng tiếng Latin vẫn giữ được vị trí

ở một số nơi chẳng hạn như ở các nước nói tiếng Đức [Frinculescu, Iulia Cristina, 2009, tr 4-6]

Như vậy lịch sử phát triển của thuật ngữ y học được chia thành các giai đoạn chính như sau:

Thời cổ đại: Ngôn ngữ của y học là tiếng Hy Lạp Tập hợp các tác

phẩm y học đầu tiên có tên Corpus Hippocraticum, bao gồm 60 nghiên cứu

Thuật ngữ sử dụng trong các tác phẩm chính là cơ sở cho thuật ngữ y học ngày nay Ngay cả một số hiện tượng ngôn ngữ trong những văn ản xưa

cũng tương tự như ngày nay ví dụ, từ metastasis an đầu có nghĩa là exodus (di cư) moving out (đưa ra ngoài) không được sử dụng với nghĩa tổng quát

mà bị biến đổi về nghĩa và ắt đầu được sử dụng với nghĩa y học là “thay đổi, biến đổi”, và sau đó là “di căn”

Trong số các nhà biên soạn từ điển y khoa đầu tiên, András László Magyar (2009) đã kể tên một số nhà khoa học nổi bật như Xencritos Callimachus, Tanagraios, v.v Từ điển của họ thường là đơn ngữ và tập trung vào giải thích từ ngữ Claudios Galenos (thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên) là người có vai trò quan trọng trong việc hệ thống hóa và nâng cấp thuật ngữ y học Hy Lạp

Thuật ngữ y học Hy Lạp cổ đại tồn tại và được chuyển qua thuật ngữ y học châu Âu hiện đại qua a ước trung gian: dịch sang tiếng Ả Rập sau đó dịch lại sang tiếng Latin, thuật ngữ y học Byzantine (bằng tiếng Hy Lạp) và các hoạt động y tế Châu Âu sử dụng tiếng Latinh chủ yếu thực hiện trong mạng lưới các tu viện Công giáo

Thời Trung cổ: Là một giai đoạn quan trọng trong sự phát triển của y

học Thời bấy giờ các trường chuyên về y khoa, chẳng hạn như của Đại học Montpelier, bắt đầu thực hiện thực nghiệm mổ cơ thể người

Từ giữa thế kỷ thứ 6 và 12 các tu viện trở thành trung tâm đào tạo và giảng dạy các ác sĩ dược sĩ và chuyên gia y tế khác đồng thời cũng là nơi xuất bản sách và luận văn y học Các bệnh viện đầu tiên ở Tây Âu xuất hiện trong các tổ chức tôn giáo Vai trò của các tổ chức này đối với sự phát triển của y học chủ yểu gắn liền với sự phát triển của khung thể chế các dịch vụ y

tế Sự phát triển này cũng dẫn đến trào lưu du nhập của các ngành y tế, phương pháp phẫu thuật, tên cây thuốc và dụng cụ y tế mới Tác phẩm

Cyrurgia của Theodorus Borgogogni liệt kê tên một số dụng cụ y tế và phẫu

thuật lần đầu tiên xuất hiện, trong khi đó dữ liệu đầu tiên liên quan đến giám định pháp y và khám nghiệm tử thi ra đời từ thế kỷ thứ 14 Những dịch giả văn ản y tế nổi bật có thể kể đến bao gồm Constantinus Africanus, Petrus Hispanus và một số người khác o đó trong thời gian từ thế kỷ 9 đến thế kỷ

14 tiếng Latin trở thành ngôn ngữ chung của y học

Tại châu Âu, các cuốn từ điển và chú giải đầu tiên bắt đầu được biết

đến bao gồm Synonyma Stephani, cuốn từ điển do Stephanus thuộc Antiochia

xây dựng vào năm 1127 Một cuốn từ điển khác đầu thời Trung cổ do

Matthaeus Sylvaticus viết có tên “Opera pandectarum medicinae” [Nagy

Imola Katalin, 2013]

Số lượng lớn các văn ản y học bằng tiếng Ả Rập và Hy Lạp được dịch sang tiếng Latin từ thế kỷ 9 đến thế kỷ 13 dẫn đến sự xuất hiện của các trường đại học y khoa đầu tiên ở châu Âu và sự phát triển của y văn Việc giảng dạy

y học về cơ ản là đọc và giải thích tác phẩm của các tác giả Hy Lạp hay Ả

Rập cổ đại Có bốn loại văn ản y học chính đó là: commentaries (văn ản giải thích), compendium (tóm tắt bằng tiếng Latin từ các tác phẩm tiếng Hy Lạp hay Ả Rập), herbaria (sách về các loại thảo mộc và công thức điều chế dựa vào các loại cây thuốc) và consilia hay regimen (sách hướng dẫn) Các tài

liệu y học thời gian này có đặc trưng là thiếu nhất quán về thuật ngữ, tiếng Latin chiếm ưu thế và có sự xuất hiện các văn ản y học đầu tiên bằng ngôn ngữ bản địa (tiếng Đức, tiếng Pháp, tiếng Ý, v.v)

Phát minh của Gutten erg cũng đã tạo ra cuộc cách mạng trong lĩnh vực y học, công nghệ in ấn giúp chuẩn hóa các thuật ngữ y học Đó là những ước đi đầu tiên quan trọng để tiếp cận các tác phẩm và bản dịch y khoa, đồng thời dịch thuật bắt đầu trở thành một nghề kiếm sống Các chuyên gia y

tế thời Phục Hưng đã nỗ lực đưa ra nguyên tắc của thuật ngữ y học hoặc chuẩn hóa chúng; lúc này các từ vựng có gốc tiếng Hy Lạp bắt đầu được thêm

hậu tố Latin hoặc giới từ hoặc được viết theo tiếng Latin: dehydratio,

haemolysis, hay dyspnoe Những cuốn từ điển y khoa đầu tiên thời kỳ Phục

Hưng có thể kể đến công trình của Symphorien Champer hay “Vocabulorum

medicinalium ac terminorum difficilium explanationes” của Campigeius (xuất

bản tại Lyon năm 1508) Cũng trong thời kỳ này đã xuất hiện một số công trình như cuốn từ điển tác giả người Tây Ban Nha Antonius Nebrissensis,

“Lexicon artis medicae” hay “Synonyma und gerecht Usslegung der Worter”

của Laurentius Phrisius (Strasbourg, 1519)

Một cuốn từ điển y học đa ngữ khác được giải thích dễ hiểu là công

trình của Michael Toxites người Thụy Sĩ Onomastica II Primum

Philosophiae et medicae, alterum Theophrasti Paracelsi vocum explicatio

(Stras ourg 1574) Năm 1555 artholomaeus và Petrus Rostinus đã công ố

phiên bản đầu tiên có dạng từ điển về các tác phẩm y khoa của Hyppocrates

với các mục từ được sắp xếp theo thứ tự chữ cái Cuốn Dictionarum medicum

của Henric Stephanus (Paris 1564) không đa ngữ (chỉ có chú giải bằng tiếng Latin) nhưng xét về phương pháp và cách tiếp cận ngữ văn trong xây dựng từ điển đây chính là ước đi tiên phong trong lĩnh vực này

Trong nửa sau thế kỷ 16, những cuốn ách khoa toàn thư về y học đầu tiên được xuất bản Lexicon medicum Graeco-Latinum của Bartholomeus Castellus (Venice, 1607) là Từ điển song ngữ liệt kê các thuật ngữ y học bằng tiếng Hy Lạp và Latin, bao gồm không chỉ là các thuật ngữ của các tác giả thời cổ đại mà còn có những thủ thuật phẫu thuật và dược phẩm đương thời Mục đích của cuốn từ điển này không phải là tác phẩm mang tính triết lý Nó khá thực tế và có căn cứ, trực tiếp hướng đến đối tượng là các chuyên gia y tế

Từ điển đầu tiên về giải phẫu học được xuất bản tại asel năm 1551

“Dikokeuke onomastike Diligens exquysito Nominum, partes quybus

Corporis human appelari solent” của Josephus merarius sau đó là vào năm

1591 với cuốn từ điển thuật ngữ giải phẫu học của Caspar Bauhinus

Vào thời Trung cổ, chính xác là vào cuối thế kỷ 15, các chuyên luận y khoa đầu tiên bằng tiếng Pháp được công bố Tiếng Pháp trở thành ngôn ngữ chung mới trong thế kỷ thứ 16 và sau đó là đến thế kỷ 18 chiếm ưu thế khi Louis Pasteur và Claude Bernard bắt đầu nổi tiếng

đoạn ữa thế kỷ 17 và 19: Một số nhánh của y học bắt đầu xuất

hiện (dược học, sinh lý học, bệnh lý học độc học, vv) Thuật ngữ của các nhánh này góp phần lớn vào việc làm giàu vốn từ vựng y học Từ vựng mới được vay mượn từ các ngành khoa học khác (vật lý, hóa học động vật học, thực vật học, sinh học) cùng với một số từ vựng mới được sinh ra Những nỗ

lực nhằm xây dựng các nguyên tắc phân loại thuật ngữ lâm sàng trong thời gian từ thế 17 đến thế kỷ 18 Các nguyên tắc phân loại đầu tiên do J B M

Sagar xây dựng trong tác phẩm “Systema morborum symptomaticum” (Vienna, 1783) hay của F oissier de Sauvages trong “Nosologia methodica,

classes morborum juxta Sydenhami mentem et botanicorum ordinem”

(Amsterdam, 1768), dựa trên nguyên tắc phân loại trước đó của Thomas Sydenham hay của Carl von Linné Một nguyên tắc mới được giới thiệu trong chương trình giảng dạy của các trường y khoa đó là: khoa học kê đơn

Vào thế kỷ 17 chăm sóc sức khỏe cộng đồng được coi là một lĩnh vực

mới của hoạt động y học, vì thế các từ vựng mới như politica medica,

policlinica, quarantine được giới thiệu Thời gian này diễn ra sự chia tách

của y học thành các văn ản y khoa khoa học và phi khoa học hay còn gọi là y khoa thường thức, trở thành hai loại riêng biệt Loại văn ản thứ hai hướng đến việc phổ biến kiến thức y học cho tầng lớp trung lưu chủ yếu liên quan đến ngôn ngữ bản địa, trong khi ngôn ngữ của văn ản y khoa khoa học vẫn

sử dụng tiếng Latin và/hoặc Hy Lạp Trong các văn ản chuyên ngành cao chỉ

có tên bệnh đôi khi được sử dụng bằng ngôn ngữ bản địa, còn từ vựng về pháp y, giải phẫu học, thuật ngữ sinh lý hoặc dược lại sử dụng tiếng Latin

Từ điển y học chuyên ngành đầu tiên là cuốn “Onomatologie

chirurgicale” của Jean Duvelle (Lyon, 1644), tiếp theo là “Prodromus lexici utrisque medicinae Practicae” của J.L Hannemann tại Ham urg năm 1662

Năm 1612 cuốn từ điển đầu tiên về hóa học y tế được Martinus Rulan công

bố tại Frankfurt, Lexicon alchimiae, sive dictionarum alchemisticum

Cuối thế kỷ 17 đánh dấu sự xuất hiện của hầu hết từ vựng y tế thông

dụng và dễ nhớ do đó cũng phổ biến nhất, cụ thể là “Lexicon medicum novum

Graeco-Latinum” của Stephanus Blancardus (Amsterdam, 1679) Công trình

được hoàn thành và tái bản tại Halle năm 1739 ởi Johann Heinrich Schultze, ông đã ổ sung thêm các chú giải từ vựng và các gốc từ của nó

Một lý do khác của sự phát triển thuật ngữ y học chính là những tiến bộ

kĩ thuật và sự ra đời của những khái niệm mới enzyme, baccilus, mental

hygiene (vệ sinh tâm thần), stethoscope (ống nghe), bronchoscope (ống soi

phế quản), v.v Đặc điểm quan trọng nhất của ngôn ngữ y tế trong thế kỷ 18

và 19 là mức độ chuyên môn cao David Crystal liệt kê một số từ vựng khoa học xuất hiện qua nhiều thế kỷ trong các thuật ngữ y học tiếng Anh Như vậy,

ở thế kỷ 16, chúng ta có các từ vựng như: cornea, cranium, glottis, mumps,

temperature, tibia (giác mạc xương sọ, thanh môn, quai bị, nhiệt độ xương

chày), sang thế kỷ 17 chúng ta có: cardiac, microscope, pharynx,

rheumatism (tim, kính hiển vi, hầu họng, bệnh thấp khớp), thế kỷ 18 có: antiseptic, molecule, neurosis, thyroid (sát khuẩn, phân tử, loạn thần kinh,

tuyến giáp), thế kỷ 19 có; aphasia, chromosome, cirrhosis, laryngitis,

metabolism (mất ngôn ngữ, nhiễm sắc thể xơ gan viêm thanh quản, trao đổi

chất) và đến thế kỷ 20, từ điển tiếng Anh Oxford ghi nhận các từ như: allergy,

genetics, penicillin, vitamin (dị ứng, di truyền học, penicillin, vitamin)

[Crystal, 1997, tr 386]

ế ỷ đến n : Thế kỷ 19 đánh dấu sự tiến bộ rõ rệt đầu tiên

trong y học khi trở thành hoạt động khoa học Thế kỷ 20 và thời kỳ sau Thế chiến thứ 2 cũng chứng kiến nhiều tiến bộ đáng kể trong lĩnh vực này Trong thời kỳ chiến tranh, tiếng Đức có nhiều ưu thế trở thành “ngôn ngữ chung” của y học Những năm 50 - 60 của thế kỷ 20 y văn Pháp dần chiếm lĩnh được

vị thế Sự trỗi dậy của Hoa Kỳ cường quốc kinh tế hàng đầu thế giới và ảnh hưởng ngày càng tăng của văn hóa nh - Mỹ khiến tiếng nh có thể phát triển trên toàn thế giới Trong thời đại Internet và các trang mạng được phổ rộng trên toàn thế giới ngày nay tiếng Anh trở thành phương tiện quan trọng

nhất để truyền tải thông tin và do đó trở thành ngôn ngữ chính của truyền thông khoa học quốc tế Điều này cho thấy mối liên hệ đa chiều về mặt ngôn ngữ giữa tiếng Anh và các ngôn ngữ bản địa khác trong đó có tiếng Việt Vì vậy tiếng Anh được các nhà ngôn ngữ cùng các chuyên gia trong các ngành nghề dùng làm ngôn ngữ chung để nghiên cứu và chuẩn hóa thuật ngữ trong mỗi ngành nghề

1.1.2.2 Quá trình hình thành và phát triển thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Việt

Luận án chỉ quan tâm nghiên cứu TNCB trong tiếng Việt hiện đại, và không đề cập đến các tài liệu tiếng Việt cổ cũng như các tài liệu có liên quan đến chữ Hán trong ngôn ngữ y học Có thể tóm lược quá trình hình thành và phát triển thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Việt như sau:

Thuật ngữ y học tiếng Việt trong đó ao gồm thuật ngữ chỉ bệnh được

sử dụng giảng dạy, học tập và nghiên cứu đầu tiên ở các trường Đại học Y - ược trong đó có Học Viện Quân Y an đầu chủ yếu sử dụng các tài liệu từ tiếng Pháp, vì vậy tiếng Pháp là một môn học nhằm mục đích giảng dạy cũng như học tập và nghiên cứu Người xây dựng nền móng cho thuật ngữ y học ở Việt Nam là Giáo sư Đỗ Xuân Hợp, nguyên chủ nhiệm Bộ môn giải phẫu Đại học y Hà Nội và Học viện Quân y Ông là người đầu tiên viết sách giáo khoa giải phẫu bằng tiếng Việt để giảng dạy ở các trường đại học của Việt Nam Năm 1942 cùng thầy giáo ông là Pierre Huard, xuất bản cuốn sách tiếng

Pháp Morphologie humaine et anatomie artistique (Hình thái học nhân thể và

giải phẫu học nghệ thuật) Đó là một bộ sưu tập phong phú, một công trình nghiên cứu nghiêm túc làm cơ sở cho nhiều ngành khoa học như: y học, nhân chủng học, dân tộc học, khảo cổ học, mỹ học Giáo sư Đỗ Xuân Hợp đã iên soạn cả bộ sách giáo khoa giải phẫu học hoàn chỉnh, gồm nhiều tập, với gần 1.500 trang và hơn 900 minh họa (1952-1971) Với cuốn sách y khoa đầu tiên bằng tiếng Việt được in ở Việt Bắc năm 1952 Giáo sư Đỗ Xuân Hợp được

coi là một trong những người có công đầu tiên đưa tiếng mẹ đẻ vào giảng dạy

ở bậc đại học Ông đã làm một khối lượng công việc rất lớn: dịch sang tiếng Việt hàng chục nghìn từ về y học và giải phẫu học chính xác và sáng tạo, góp phần làm giàu tiếng Việt, tránh lạm dụng các từ gốc Hán Sau này học trò của ông là Giáo sư Nguyễn Quang Quyền đã kế thừa và phát huy những thành tựu

đó và cho ra đời 2 tác phẩm “ ài giảng giải phẫu học” và “danh từ giải phẫu học” ông được coi là người đầu tiên đưa danh pháp quốc tế về giải phẫu một cách có hệ thống thống nhất vào Việt Nam, mặc dù trước đó hơn 10 năm, Giáo sư Đỗ Xuân Hợp đã iên tập cuốn “danh từ giải phẫu học” dịch theo nguyên bản tiếng Pháp nhưng có một số từ không được đồng nhất với quốc tế

Những năm sau cách mạng tháng Tám các giáo sư ngành Y chủ yếu sử dụng tài liệu y học dịch từ tiếng Pháp để giảng dạy và nghiên cứu Chính vì vậy, thuật ngữ y học tiếng Việt thời đó được xây dựng dựa trên tài liệu y học tiếng Pháp nên có rất nhiều danh từ y học tiếng Việt đã được hình thành trên

cơ sở vay mượn từ tiếng Pháp Để phục vụ cho công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học đào tạo cán bộ và phổ biến kiến thức y học, một số cuốn từ điển đã ra đời như “ anh từ y dược Pháp - Việt” (1963) của Hoàng Đình Cầu

và Bùi Khánh Thuần Sau đó cuốn này được bổ sung, chỉnh lý và tái bản năm

1976 và đổi tên thành “Từ điển y dược Pháp - Việt” Năm 1971 “ anh từ Y học Pháp - Việt” của Lê Khắc Quyến được xuất bản tại Nhà sách Minh Trí, Sài Gòn Ngoài ra Hoàng Đình Cầu và Nguyễn Văn Trong cũng đã biên soạn

“Từ điển Y học Nga - Việt (1967)

Từ sau thời kỳ đổi mới (Đại hội Đảng VI), chính sách mở cửa của Việt Nam nhằm mở rộng quan hệ với các nước trên Thế giới Vì vậy tiếng Anh bắt đầu được được sử dụng rộng rãi trong giảng dạy ở các trường phổ thông cũng như trường Đại học ở Việt Nam Ngành y cũng nằm trong xu thế đó nhiều tài liệu y học bằng tiếng Anh đã du nhập vào Việt Nam, các nhà nghiên cứu y

học cũng ắt đầu sử dụng nhiều tài liệu tiếng Anh trong giảng dạy, học tập và

nghiên cứu Để đáp ứng nhu cầu sử dụng của các nhà y học, tác giả Bùi

Khánh Thuần đã cho ra đời cuốn “Từ điển Y học Anh - Việt” ao gồm hơn

40.000 thuật ngữ của tất cả các lĩnh vực y học trong đó có thuật ngữ về bệnh

Cho đến ngày nay, cuốn từ điển này vẫn có giá trị sử dụng cao và được đề

nghị tái bản Ngoài ra còn có “Từ điển y dược Anh - Việt” (1988) của giáo sư

Chu Văn Tường với gần 9.000 thuật ngữ Sự ra đời của các cuốn từ điển đã

góp phần xây dựng, chỉnh lý, bổ sung và hiện đại hóa thuật ngữ y học trong

tiếng Việt

Ngày nay, xu thế toàn cầu hóa cùng với sự phát triển của khoa học

công nghệ, y học Việt Nam đã có những thành tựu đáng kể được giới y học

thế giới ghi nhận qua nhiều năm qua điều đó đòi hỏi sự chuẩn hóa trong ngôn

ngữ y học mang tầm quốc tế Chính vì vậy, các công trình nghiên cứu đối

chiếu giữa tiếng Anh và tiếng Việt xuất hiện trong các nghiên cứu

1.1.3 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ chỉ ệnh

1.1.3.1 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ chỉ bệnh Tiếng Anh

Vấn đề nghiên cứu về thuật ngữ nói chung và thuật ngữ y học nói riêng

được bắt đầu quan tâm từ thế kỷ 18 Tuy nhiên, theo hiểu biết của chúng tôi,

các nghiên cứu về riêng thuật ngữ chỉ bệnh bằng tiếng Anh chưa được phong

phú Các nghiên cứu về thuật ngữ y học tiếng Anh chủ yếu đều dưới dạng từ

điển giải thích Để tìm hiểu về thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh, luận án phải khảo sát dựa trên những nghiên cứu về thuật ngữ y học tiếng

Anh

Nghiên cứu thuật ngữ y học nói chung và thuật ngữ chỉ bệnh nói riêng

bằng tiếng Anh chủ yếu hướng tới những vấn đề như lịch sử ra đời của thuật

ngữ, các yếu tố gốc Latin và Hy Lạp, phân tích các thành tố cấu tạo thuật ngữ

(căn tố, phụ tố, từ phái sinh, từ ghép…) và các phương thức cấu tạo của thuật

ngữ Các nhà nghiên cứu cho rằng để hiểu và sử dụng đúng các văn ản khoa học trong y khoa cần phải nắm vững các thành tố cấu tạo nên thuật ngữ trong

y học (căn tố và phụ tố), từ đó có được phương pháp dạy và học cũng như nghiên cứu tiếng Anh trong y khoa một cách hiệu quả

Theo khảo sát của chúng tôi, các nghiên cứu về y học và liên quan đến thuật ngữ chỉ bệnh gồm có từ điển, giáo trình dạy tiếng Anh chuyên ngành y

và một số bài báo nghiên cứu viết bằng tiếng Anh

Thứ nhất là từ điển, gồm có “ orland’s Illustrated Medical ictionary

32nd edition” (Từ điển Y học minh họa của Dorland, xuất bản lần thứ 32),

“ orland’s Pocket Medical ictionary 29th

edition” (Từ điển Y học bỏ túi của Dorland, xuất bản lần thứ 29) “Ta er’s Cyclopedic Medical Dictionary,

22nd edition” (Từ điển Y học của Taber, xuất bản lần thứ 22) “Mos y’s Medical Dictionary, 10th edition” (Từ điển Y học của Mosby, xuất bản lần thứ

22 “Oxford 1998 Medical dictionary” (concise) Oxford University Press

(Từ điển Y học của nhà xuất bản Oxford) “ utterworths Medical ictionary

2nd edition” (Từ điển Y học của Butterworths, xuất bản lần thứ 2) Keane Encyclopedia & ictionary of Medicine Nursing & llied Health” 7thEdition (Từ điển Y học và chăm sóc sức khỏe của Miller - Keane, xuất bản lần thứ 7)

“Miller-Thứ hai là các cuốn giáo trình dùng để dạy, học, và nghiên cứu tiếng Anh trong y học, gồm có cuốn “Profesional English in Use Medicine” - Nhà xuất bản Cambridge University Press của tác giả Eric H Glendinning & Ron Howard (2007) Cuốn “English in Medicine: course in communication skills” 7th

edition - nhà xuất bản Cambridge Univesity Press của tác giả Eric

H Glendinning & Beverly A S Holmstrom Cuốn “The language of medicine” (Ngôn ngữ trong y học) của tác giả John H Dirckx (2005), cuốn sách gồm hai phần, phần thứ nhất giúp người nghiên cứu hiểu r hơn về ngôn

ngữ trong y học bằng cách đưa ra những đặc điểm về từ vựng, cấu trúc câu, việc sử dụng thời thể của động từ đặc điểm về văn ản và thể loại văn ản trong y học, ngôn ngữ nói trong y học Phần thứ hai, cuốn sách hướng tới việc giảng dạy tiếng Anh trong y học, cách hiểu các thuật ngữ y học đọc các bài báo, báo cáo, bản viết tay và bệnh án, cách nói trong giao tiếp môi trường y học Cuốn “Human iseases” của John H Dirckx (2004), 2nd edition Cuốn sách này giải thích các bệnh của con người dưới dạng từ điển đơn ngữ bằng tiếng Anh

Thứ a là các ài áo nghiên cứu về lĩnh vực này như “ uilding Vietnamese Medical Terminology via Language Contact” của Trong Tuan Luu (2009) - ISSN: 0726-8602 ài áo đề cập đến một trong những con đường hình thành thuật ngữ y học trong tiếng Việt đó là qua tiếp xúc ngôn ngữ với tiếng Trung tiếng Pháp và tiếng nh

“On terminology of disease in the work of Caelius uelianus” của Tomas Hamar (2014) ài áo khẳng định tiếng Latin và Hy Lạp được sử dụng trong ngôn ngữ y học cổ Trong thuật ngữ y học hiện đại ngày nay thuật ngữ về giải phẫu thường có nguồn gốc Latin và thuật ngữ về ệnh có nguồn gốc Hy Lạp ài áo khẳng định công trình nghiên cứu của Caelius uelianus

là cơ sở để nghiên cứu sự phát triển của thuật ngữ y học

“Patients’level of medical term recognition as estimated by Healthy care workers” của Yasuko Yoshida & Yoshitoku Yoshida (2015) ài áo nghiên cứu về mức độ nhận thức các thuật ngữ y học của ệnh nhân được đánh giá qua các nhân viên y tế từ đó họ tìm ra khoảng trống trong nhận thức

về thuật ngữ y học của ệnh nhân khi giao tiếp với các nhân viên y tế Vì thế khi giao tiếp với ệnh nhân họ phải chắc chắn rằng ệnh nhân đã hiểu đầy đủ những thông tin y tế họ đưa ra để tránh gây ra những hiểu lầm dẫn đến hậu quả nghiêm trọng trong điều trị

Một số các tài liệu về thuật ngữ y học cho các chuyên ngành hẹp trong

y khoa như nhãn khoa nha khoa chẩn đoán hình ảnh… cũng ắt đầu xuất hiện dưới dạng từ điển

Tóm lại, theo hiểu biết của chúng tôi, vấn đề nghiên cứu về thuật ngữ chỉ bệnh bằng tiếng Anh cũng chưa được quan tâm nhiều và các nghiên cứu cũng chưa đi sâu cụ thể các vấn đề liên quan như đặc điểm cấu tạo và định danh của thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Anh

1.1.3.2 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ chỉ bệnh Tiếng Việt

Ở Việt Nam, các nghiên cứu đối chiếu Anh - Việt đã được các nhà khoa học hướng tới, mặc dù là lĩnh vực mới được quan tâm những cũng đã có tương đối nhiều công trình nghiên cứu gắn với ngôn ngữ học xã hội, ngôn ngữ học nhân chủng, ngôn ngữ học tâm lý, ngôn ngữ học chức năng ngôn ngữ học tri nhận, ngôn ngữ học ứng dụng

Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu đối chiếu tiếng Anh và tiếng Việt liên quan đến y học lại tương đối hiếm Theo khảo sát của chúng tôi, luận án tiến sĩ của Vương Thị Thu Minh (2005) là công trình đầu tiên về tiếng nh trong y học: “Khảo sát thuật ngữ y học tiếng Anh và cách phiên chuyển sang tiếng Việt” Công trình này đưa ra những đặc điểm chung trong thuật ngữ y học tiếng Anh và tiếng Việt, từ đó nghiên cứu cách phiên chuyển các thuật ngữ này từ tiếng Anh sang tiếng Việt

Về từ điển, theo khảo sát của chúng tôi, từ điển y học Anh - Việt, Việt - Anh hiện nay cũng không nhiều như các lĩnh vực tài chính, kinh tế, ngân hàng, luận án đã tìm hiểu được những cuốn từ điển liên quan đến y học như sau: “Từ điển Y học Anh - Việt” Nhà xuất bản Ngoại văn - Nhà xuất bản Y học của Bùi Khánh Thuần (1991) “Từ điển Y học Anh - Pháp - Nga - Latin - Nhật - Việt” Nhà xuất bản khoa học và kĩ thuật của I Xô Cô Lôp Trương Cam Bảo (2001) “Từ điển Y học Anh - Việt” - Nhà xuất bản Y học của Ban

biên soạn từ điển New Era (2014) “ ảng phân loại Quốc tế bệnh tật Việt - Anh (ICD - 10)” Nhà xuất bản Y của học Bộ Y tế “Từ điển Y học Dorland Anh - Việt” ấn bản lần thứ 30 của Nhà xuất bản Y học Từ điển “Thuật ngữ Tai Mũi - Họng, Pháp - Anh - Việt, Anh Pháp - Việt, Việt - nh Pháp” Nhà xuất bản Y học của Ngô Ngọc Liễn

Ngoài ra, còn một số bài báo nghiên cứu đăng trong các tạp chí và kỷ yếu của hội thảo như: “Một vài vấn đề về dịch tiếng Anh trong Y khoa” của Vương Thị Thu Minh (2004) “Thuật ngữ Y học tiếng Anh - Một số vấn đề cơ bản” Nguyễn Phước Vĩnh Cố (2011) “Một số phương pháp dịch thuật ngữ y học cổ truyền sang tiếng Anh dựa trên lý thuyết của Peter Newmark” của Phạm Thị Minh Chiên (2013) “Ngôn ngữ y học và dịch thuật” của Nguyễn Phước Vĩnh Cố (2015)

Các bài báo trên chủ yếu phân tích các đặc điểm chung trong thuật ngữ

y học tiếng Anh, dùng kiến thức về gốc từ, tiền tố, hậu tố, nguồn gốc và các đặc trưng chung của ngôn ngữ y học giúp việc học tập và nghiên cứu trong lĩnh vực y học dễ dàng hơn trong quá trình đọc và lĩnh hội các tài liệu tiếng Anh cũng như học tập, giảng dạy hay dịch thuật tiếng Anh trong y học

Cũng như trên thế giới, ở Việt Nam, nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở nghiên cứu chung về thuật ngữ y học mà đa số dưới dạng từ điển, một trong những khoảng trống mà chúng tôi nhận thấy cần nghiên cứu trong lĩnh vực y học đó là thuật ngữ chỉ bệnh (tên gọi các bệnh) Xã hội ngày càng phát triển,

y học ngày càng tiến bộ, càng có nhiều bệnh mới được phát hiện, yêu cầu về chuẩn hóa tên gọi các bệnh cần được đặt ra Chính vì vậy mà chúng tôi chọn

“Nghiên cứu thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Anh và cách chuyển dịch

sang tiếng Việt” làm đề tài cho luận án tiến sĩ Để hoàn thành đề tài nghiên

cứu này, chúng tôi dựa trên cơ sở lý luận về thuật ngữ, về từ, thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Anh và trong tiếng Việt đồng thời dựa trên cơ sở lý luận

chung về dịch thuật để từ đó rút ra cơ sở lý luận cho dịch thuật ngữ nói chung

và dịch thuật ngữ chỉ bệnh nói riêng Dựa trên lý thuyết điển mẫu và ngữ liệu khảo sát 1949 đơn vị thuật ngữ chỉ bệnh tiếng Anh và phần tương đương tiếng Việt được trích trong từ điển đối dịch Anh - Việt, nhằm đưa ra những tiêu chuẩn góp phần hướng tới xây dựng và chuẩn hóa thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Việt

1.2 CƠ SỞ LÝ LU N

1.2.1 Thuật ngữ

1.2.1.1 Khái niệm thuật ngữ

Thuật ngữ không phải là lĩnh vực nghiên cứu hoàn toàn mới Thuật ngữ

đã và đang phát triển từ những nhu cầu giản đơn của con người đó là để đặt tên và xác định sự vật hiện tượng trong một lĩnh vực chuyên môn

Xã hội ngày càng phát triển, nhu cầu con người ngày càng cao thúc đẩy

sự phát triển của các ngành khoa học để đáp ứng nhu cầu đó Khoa học kĩ thuật phát triển sẽ kéo theo hàng loạt các khái niệm mới ra đời, mỗi lĩnh vực chuyên môn sẽ có những thành tựu mới đồng thời sẽ có những từ ngữ mới ra đời dùng trong lĩnh vực chuyên môn đó hay còn gọi là thuật ngữ Vì vậy xã hội càng phát triển, thì ngày càng có nhiều thuật ngữ mới ra đời

Mặc dù đã và đang phát triển nhưng định nghĩa và phạm vi xác định của nó vẫn còn một số điểm chưa thống nhất Trong nhiều thập kỷ qua, lý thuyết về thuật ngữ vẫn luôn là chủ đề được tranh luận Tuy nhiên, gần đây vấn đề này đã được phát triển một cách hệ thống được xem xét đầy đủ trên các nguyên tắc căn cứ phương pháp đồng thời cách tiếp cận thuật ngữ hiện nay không còn mang tính nghiệp dư mà là khoa học thực sự [Cabré, 1992]

Các nhà ngôn ngữ học thế giới cũng như Việt Nam, có một số vấn đề chưa thống nhất trong quan niệm về thuật ngữ, nên có một số điểm khác nhau trong định nghĩa về thuật ngữ Để có cái nhìn khái quát và xác định khái niệm

về thuật ngữ, luận án đã tiến hành nghiên cứu, phân tích một số định nghĩa của các nhà ngôn ngữ học nhằm tìm ra những điểm chung trong quan niệm về thuật ngữ, từ đó xác định quan điểm của luận án về thuật ngữ để làm cơ sở cho nghiên cứu này Sau khi nghiên cứu các quan niệm về thuật ngữ, luận án xác định có hai xu hướng nhận diện thuật ngữ của các nhà nghiên cứu trên thế giới: xu hướng thứ nhất đó là thuật ngữ được xem xét dựa trên cơ sở chức năng Xu hướng thứ hai đó là thuật ngữ được xem xét trong mối quan hệ với khái niệm Tuy nhiên, cùng thuộc một xu hướng nhưng vẫn có những điểm khác nhau trong các định nghĩa về thuật ngữ

Đại diện cho khuynh hướng thứ nhất là các học giả Xô Viết trong thập niên 70 của thế kỷ 20 như Gerd Kapanadze Moixeev các ông đều đưa ra quan niệm về thuật ngữ dựa trên cơ sở chức năng của chúng, tuy nhiên mỗi tác giả lại có những ý kiến khác nhau Gerd, A.C cho rằng “thuật ngữ là một đơn vị từ vựng - ngữ nghĩa có chức năng định nghĩa và được khu biệt một cách nghiêm ngặt bởi đặc trưng hệ thống tính đơn nghĩa” Gerd .C 1978 tr.3] Kapanadze L thì đặc biệt nhấn mạnh vai trò của thuật ngữ “thuật ngữ không gọi tên khái niệm như từ ngữ thông thường, mà là khái niệm được gán cho nó, giống như định nghĩa về nó Ý nghĩa của thuật ngữ là định nghĩa khái niệm là cái định nghĩa được gán cho nó [Kapanadz, L.A, 1978, tr.136] Moixeev, A.L quan niệm về chức năng gọi tên của thuật ngữ như sau: “chức năng ngôn ngữ của thuật ngữ như là một chức năng gọi tên định danh Thuật ngữ định danh sự vật, hiện tượng trong hiện thực và định danh những khái niệm về chúng” Moixeev .I 1978 tr.21] Tóm lại theo khuynh hướng thứ nhất, khái niệm thuật ngữ được hiểu là: từ hoặc cụm từ của ngôn ngữ chuyên môn để biểu hiện chính xác các khái niệm chuyên môn và biểu thị các đối tượng chuyên môn Thuật ngữ không phải là từ đặc biệt mà chỉ là từ có chức năng đặc biệt đó là chức năng gọi tên

Tác giả tiêu biểu cho khuynh hướng thứ hai là Reformatxki [dẫn theo

Vũ Quang Hào 1991 tr.12] và Akhamanova [dẫn theo Nguyễn Đức Tồn,

2010, tr.3] Ngoài ra còn có tác giả Thorsten Trippel, ông cho rằng thuật ngữ

là những ký hiệu ngôn ngữ biểu thị một khái niệm Ký hiệu ngôn ngữ này không phải nhất thiết là từ đơn nó có thể là một nhóm từ, một cụm từ cố định được sử dụng để mô tả một khái niệm chuyên môn [Thorsten Trippel, 1999, tr.8]

Ở Việt Nam, các nhà ngôn ngữ học chủ yếu theo khuynh hướng thứ hai, họ cũng rất quan tâm đến việc nghiên cứu thuật ngữ, vì vậy họ đưa ra những định nghĩa về thuật ngữ ngày càng đầy đủ và chính xác hơn

Nguyễn Văn Tu trong cuốn “Khái luận ngôn ngữ học” đã viết “Thuật ngữ là từ hoặc nhóm từ dùng trong các ngành khoa học kĩ thuật, chính trị ngoại giao, nghệ thuật…và có một nghĩa đặc biệt, biểu thị chính xác các khái niệm và tên các sự vật thuộc ngành nói trên” Nguyễn Văn Tu 1960 tr.176] Năm 1968 trong cuốn “Từ vựng học tiếng Việt” tác giả lại đưa ra một định nghĩa cụ thể hơn: “Thuật ngữ là những từ và những từ tổ cố định để chỉ những khái niệm của một ngành khoa học nào đó ngành sản xuất hay ngành văn hóa nào đó” Nguyễn Văn Tu 1968 tr.144]

Đỗ Hữu Châu đã định nghĩa trong cuốn Giáo trình Việt ngữ (1962): Thuật ngữ không chỉ biểu hiện khái niệm khoa học mà còn chỉ tên một sự vật, một hiện tượng khoa học nhất định, thuật ngữ là những từ chuyên môn được

sử dụng trong phạm vi một ngành khoa học, một nghề nghiệp hoặc một ngành

kĩ thuật nào đấy… Đặc tính của những từ này là phải cố gắng chỉ có một nghĩa iểu thị một khái niệm hay chỉ tên một sự vật, một hiện tượng khoa học nhất định Đỗ Hữu Châu 1962 tr.167] Song đến năm 1981 trong cuốn Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt ông lại có định nghĩa chi tiết và cụ thể hơn: “Thuật ngữ khoa học kĩ thuật bao gồm các đơn vị từ vựng được dùng để biểu thị