Cấu trúc một công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền các dân tộc việt nam

Chương 3: ĐỀ XUẤT CẤU TRÚC CỦA MỘT CÔNG TRÌNH BÁCH KHOA VỀ VĂN HÓA CỔ TRUYỀN CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM ..... Bảng phân loại mục trong công trình bách khoa văn hóa cổ truyền của các dân tộc th

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––

NÔNG THỊ HỒNG NHUNG

CẤU TRÚC MỘT CÔNG TRÌNH BÁCH KHOA

VỀ VĂN HÓA CỔ TRUYỀN CÁC DÂN TỘC VIỆT

NAM

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Mã số: 60 22 01 02

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS TẠ VĂN THÔNG

THÁI NGUYÊN - 2014

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu i ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu nêu trong luận văn là trung thực Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được

ai công bố trong bất kì công trình nào khác.

Tác giả luận văn

Nông Thị Hồng Nhung

Xin cảm ơn nhà văn - nhà nghiên cứu Hoàng Triều Ân (tác giả cuốn “Từ điển văn

hóa cổ truyền dân tộc Tày" sống tại thị trấn Hòa An, thành phố Cao Bằng), người đã cung cấp nhiều tri thức và tư liệu quý có liên quan đến luận văn.

Sau cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, người thân, đồng nghiệp và các học viên Cao học Ngôn ngữ K20 đã động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và làm luận văn.

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 8 năm 2014

Tác giả luận văn

Nông Thị Hồng Nhung

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC .iii

PHỤ LỤC vi

DANH MỤC CÁC BẢNG iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng nghiên cứu 7

5 Phạm vi nghiên cứu 8

6 Phương pháp nghiên cứu

8 7 Đóng góp của luận văn 9

8 Bố cục của luận văn 9

Chương 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN 11

1.1 Lý thuyết về Từ điển học và Công trình bách khoa học 11

1.1.1 Từ điển

11 1.1.1.1 Định nghĩa 11

1.1.1.2 Phân loại từ điển

12 1.1.2 Các công trình bách khoa 15

1.1.2.1 Khái niệm “công trình bách khoa” (“bách khoa toàn thư”) 15

1.1.2.2 Phân loại công trình bách khoa

17 1.1.3 Cấu trúc vĩ mô và vi mô trong một công trình bách khoa 18

1.1.3.1 Cấu trúc vĩ mô (cấu trúc bảng đầu mục) 18

1.1.3.2 Cấu trúc vi mô 211.2 Lý thuyết về văn hóa học .23

1.2.1 Khái niệm về văn hóa - văn hóa cổ truyền 231.2.2 Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa 25

1.2.2.1 Ngôn ngữ là thành tố của văn hóa 25

1.2.2.2 Quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hoá 25

1.2.2.3 Các lớp từ ngữ văn hóa trong ngôn ngữ 26

1.3 Tiểu kết 27

Chương 2: CẤU TRÚC CỦA MỘT SỐ CÔNG TRÌNH BÁCH KHOA VỀ VĂN HÓA CỔ TRUYỀN Ở VIỆT NAM 28

2.1 Cấu trúc trong cuốn Từ điển văn hóa cổ truyền dân tộc Tày của Triều Ân, Hoàng Quyết, Hoàng Đức Toàn 28

2.1.1 Cấu trúc vĩ mô 28

2.1.1.1 Kết cấu chung của công trình 28

2.1.1.2 Các loại mục trong cấu trúc vĩ mô 29

2.1.1.3 Cơ sở thiết lập và đặc điểm các đơn vị mục 31

2.1.1.4 Cách sắp xếp các mục trong từ điển 32

2.1.2 Cấu trúc vi mô 33

2.1.2.1 Các tri thức trong kết cấu vi mô của mỗi loại mục 33

2.1.2.2 Hình thức thể hiện các loại tri thức trong kết cấu vi mô trong mục

40 2.1.2.3 Cách thức tổ chức các yếu tố trong cấu trúc vi mô 41

2.2 Cấu trúc cuốn Từ điển văn hóa phong tục, cổ truyền Việt Nam của Nguyễn Như Ý và Chu Như 44

2.2.1 Cấu trúc vĩ mô 44

2.2.1.1 Kết cấu chung của công trình 44

2.2.1.2 Các loại mục trong cấu trúc vĩ mô 44

2.2.1.3 Cơ sở thiết lập và đặc điểm các mục 47

2.2.1.4 Cách thức sắp xếp các mục trong từ điển 48

2.2.2 Cấu trúc vi mô 48

2.2.2.1 Các tri thức trong kết cấu vi mô của mỗi loại mục 48

2.2.2.2 Hình thức thể hiện các loại tri thức trong cấu trúc vi mô của mục 61

2.2.2.3 Cách thức tổ chức các yếu tố trong cấu trúc vi mô 61

2.3 Tiểu kết 64

Chương 3: ĐỀ XUẤT CẤU TRÚC CỦA MỘT CÔNG TRÌNH BÁCH KHOA VỀ VĂN HÓA CỔ TRUYỀN CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM 66

3.1 Bước đầu đánh giá các công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền ở Việt Nam

66

3.1.1 Về cuốn Từ điển văn hóa cổ truyền dân tộc Tày của Triền Ân, Hoàng Quyết, Hoàng Đức Toàn 66

3.1.2 Về cuốn Từ điển văn hóa, phong tục cổ truyền Việt Nam của Nguyễn Như Ý, Chu Huy 69

3.2 Khái quát về văn hóa các dân tộc Việt Nam 72

3.2.1 Một số đặc trưng cơ bản của văn hóa cổ truyền của các dân tộc Việt Nam

72 3.2.2 Các vùng văn hóa Việt Nam 73

3.2.2.1 Vùng văn hóa Tây Bắc 73

3.2.2.2 Vùng văn hóa Việt Bắc 74

3.2.2.3 Vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ 74

3.2.2.4 Vùng văn hóa Trung Bộ 75

3.2.2.5 Vùng văn hóa Tây Nguyên 75

3.2.2.6 Vùng văn hóa Nam Bộ 75

3.2.3 Các thành tố cơ bản của văn hóa cổ truyền các dân tộc Việt Nam 76

3.2.3.1 Ngôn ngữ 76

3.2.3.2 Tôn giáo 77

3.2.3.3 Tín ngưỡng 77

3.2.3.4 Lễ hội 78

3.2.3.5 Phong tục tập quán 78

3.2.3.6 Nghề thủ công 79

3.2.3.7 Các loại hình nghệ thuật truyền thống

79 3.2.3.8 Ẩm thực 79

3.2.3.9 Công trình kiến trúc 80

3.2.3.10 Trang phục 80

3.2.3.11 Văn học 80

3.3 Đề xuất cấu trúc của công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền các dân tộc Việt Nam 81

3.3.1 Nguyên tắc biên soạn, các loại công trình bách khoa văn hóa cổ truyền, kếtcấu công trình 813.3.1.1 Nguyên tắc 81

3.3.1.2 Các loại công trình bách khoa văn hóa cổ truyền của các dân tộc thiểu số 82

3.3.1.3 Kết cấu công trình 82

3.3.2 Đặc tính của mục trong công trình bách khoa văn hóa cổ truyền của các dân tộc thiểu số 83

3.3.3 Cấu trúc vĩ mô 83

3.3.3.1 Cơ sở để thiết lập bảng đầu mục 83

3.3.3.2 Bảng phân loại mục trong công trình bách khoa văn hóa cổ truyền của các dân tộc thiểu số 84

3.3.4 Cấu trúc vi mô 85

3.3.4.1 Các yếu tố trong một mục 85

3.3.4.2 Đề cương chính của một số loại mục 85

3.4 Tiểu kết 92

KẾT LUẬN 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 96 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Các loại mục trong cấu trúc vĩ mô 29Bảng 2.2 Sự có mặt của các yếu tố trong cấu trúc vi mô của mỗi mục 40Bảng 2.3 Quy tắc chính tả, hình thức thể hiện các yếu tố trong cấu trúc vi mô của

mỗi mục 41Bảng 2.4 Các loại mục trong cấu trúc vĩ mô 44

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 1 ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Hiện nay, các công trình tra cứu mang tính bách khoa ngày càng nhiều,

được mở rộng về kích cỡ, được hoàn thiện về nội dung tri thức Điều này xuất phát

từ vai trò và khả năng phục vụ đắc lực cho nhu cầu hiểu biết, đào tạo nâng cao vốntri thức của đông đảo mọi tầng lớp nhân dân Nhưng điều đáng lưu tâm là hiệnnay ở Việt Nam, các công trình tra cứu mang tính bách khoa về văn hóa nói chung

và đặc biệt là về văn hóa cổ truyền của các dân tộc còn rất ít ỏi Các công trình này(nếu có) lại thường chưa phản ánh được bức tranh muôn màu đặc sắc, bề dày truyềnthống văn hóa của các dân tộc

1.2 Việc biên soạn các công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền càng cấp

thiết và có ý nghĩa hơn trong thời kì hội nhập kinh tế thế giới và xu hướng toàn cầuhóa, khi nhu cầu giới thiệu và quảng bá về hình ảnh của đất nước Việt Nam trongmắt bạn bè thế giới, trong đó có những nét đặc sắc trong văn hóa cổ truyền của cácdân tộc, đã trở thành một yêu cầu quan trọng Đặc biệt trong giao đoạn giao lưu

và tiếp biến văn hóa diễn ra mạnh mẽ hiện nay, nhu cầu nâng cao tri thức về vănhóa các cộng đồng trong quốc gia của mình, để hiểu biết về chính mình, để tự hào

và ý thức bảo tồn, phát triển những nét bản sắc riêng càng trở nên cấp thiết

Hiện nay ở Việt Nam, do những nguyên nhân khác nhau nhiều dân tộc (đặcbiệt là các dân tộc thiểu số) đang để mai một dần vốn văn hóa truyền thống của dântộc mình Đó là điều rất đáng lưu tâm và cần được điều chỉnh Để giải quyết vấn đềnày, ngoài việc nâng cao bản lĩnh của con người Việt Nam trước cánh cửa hội nhập,cần phải tôn vinh văn hóa cổ truyền của các dân tộc, phải nghiên cứu, sưu tầm

và biên soạn các công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền Có thể xem đây là mộtyêu cầu đặt ra cho các nhà khoa học: cấp thiết biên soạn các công trình tra cứumang tính bách khoa về văn hóa cổ truyền các dân tộc ở Việt Nam

1.3 Bản thân tác giả là người con của một dân tộc thiểu số, sinh ra và

được nuôi dưỡng trong cái nôi văn hóa Tày Trong quá trình sinh sống, gắn bó trênmảnh đất quê hương Cao Bằng đa dân tộc, tác giả luôn thường trực một ý nguyện

bảo tồn và quảng bá những viên ngọc văn hóa cổ truyền của các dân tộc nơi đây.Ngoài ra, lại

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 2 ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

là một giáo viên vùng cao hàng ngày được tiếp xúc với các em học sinh dân tộc thiểu

số, tác giả cũng hi vọng sẽ góp phần giúp cho học sinh và giáo viên là người dân tộcTày và thuộc những dân tộc khác ở những vùng người Tày sinh sống có cơ sở hiểu rõhơn về văn hóa dân tộc Tày và dân tộc mình

Xuất phát từ những lí do trên, đề tài“Cấu trúc một bách khoa về văn hóa cổ

truyền các dân tộc ở Việt Nam” đã được lựa chọn để thực hiện trong luận văn này.

kể ra những nghiên cứu lí luận về Từ điển học và các công trình bách khoa của cáctác giả tiêu biểu như Hoàng Phê, Nguyễn Ngọc Trâm, Chu Thị Bích Thu, Hà HọcTrạc, Vũ Quang Hào, Nguyễn Kim Thản Ở đây chỉ xin nhắc đến một vài công trìnhtiêu biểu:

Ở Việt Nam, từ những năm 1968- 1969, đã bắt đầu triển khai có hệ thống việctìm hiểu lí luận từ điển học, trong điều kiện rất thiếu tài liệu tham khảo và nhữngbài học kinh nghiệm trong công tác từ điển học của các nước, cũng như kinh nghiệmcủa nước ta Có thể kể đến một loạt bài viết trình bày về lí thuyết từ điển học nóichung cũng như một số công việc “bếp núc” cụ thể của từ điển học, bắt đầu từ bài

viết của Hoàng Phê“Về việc biên soạn một cuốn từ điển tiếng Việt mới” in trên tạp chí Ngôn ngữ số 2/ 1969 Sau khi kiểm kê lại những từ điển tiếng Việt hiện có, ông

chỉ ra nguyên nhân những hạn chế ở những cuốn từ điển đó Sau đó, tác giả thảoluận về vấn đề quan điểm mới và phương pháp mới trong công việc biên soạn từđiển Đồng thời trong bài báo này tác giả đã đề cập đến vấn đề các phương châmbiên soạn, theo ông cần quán triệt và chú ý trước tiên trong toàn bộ việc biên soạn

là tính khoa học và tính tư tưởng và tính tiện dùng Cũng trong tập chí Ngôn ngữ số

2 này, Bùi Khắc Việt có bài viết giới thiệu“Một vài kinh nghiệm biên soạn từ điển

ngôn ngữ ở các nước xã hội chủ nghĩa”.

Thứ đến trên tạo chí Ngôn ngữ số 3/1977, tác giả Đặng Chấn Liêu giới thiệu

“kinh nghiệm làm từ điển hai thứ tiếng” Thứ nhất đó là kinh nghiệm về xác định đối

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 4 ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

tượng của từ điển định soạn để định trước được quy mô của loại từ điển và thứhai tác giả bàn đến nhiều hơn cả về vấn đề phức tạp về ngữ nghĩa trong việc tìm từtương đương giữa hai thứ tiếng

Thứ đến có thể kể bài “Vấn đề lượng thông tin của từ điển ngữ văn” của Bùi Đình Mỹ trên tạp chí Ngôn ngữ số 2/1991, bàn về khối lượng, định nghĩa, về kênh

hình, việc tăng giá trị sử dụng của từ điển ngữ văn

Đặc biệt trong số các công trình nghiên cứu lí luận từ điển học phải kể đến

Hoàng Phê, Nguyễn Ngọc Trâm…cuốn Một số vấn đề từ điển học (NXB Khoa học xã

hội, Hà Nội, 1997) Sự ra đời của công trình này đã đánh giá một cột mốc quantrọng lĩnh vực nghiên cứu lí luận từ điển học Đó là tác phẩm về từ điển học đầutiên ở nước ta Do một số khó khăn nên công trình chỉ dừng lại ở việc tập hợp các bàiviết nhưng tập sách được soạn thảo theo kế hoạch của một tập thể Đó là các bài viết

tâm đắc như: “Một số vấn đề từ điển học” của Hoàng Phê, Nguyễn Ngọc Trâm, “Một

vài nhận xét về cấu trúc vĩ mô của từ điển giải thích tiếng Việt” tác giả Nguyễn Ngọc

Trâm, “Hệ thống các kiểu chú trong từ điển tiếng Việt” của Đào Thản, “Một vài suy

nghĩ về từ điển song ngữ” của Lê Khả Kế Các bài viết đã bàn về những vấn đề cơ

bản của từ điển học và có những đóng góp giá trị trong lịch sử nghiên cứu lí luận từ

điển học Tuy nhiên các tác giả cũng nhận thấy “ hạn chế của cuốn sách là chưa trình

bày được đầy đủ, toàn diện những vấn đề của từ điển học [ ] mới chỉ khảo sát những vấn đề của từ điển ngôn ngữ, từ điển ngôn ngữ mới chú vào từ điển giải tích”

[38, tr.6]

Hà Học Trạc, Lịch sử - lí luận và thực tiễn biên soạn bách khoa toàn thư,

NXB Từ điển bách khoa, Hà Nội, 2004 Đây là công trình quy mô có gía trị tổng kết

về lịch sử - lí luận và thực tiễn biên soạn bách khoa toàn thư ở Việt Nam Công trình

đã đưa ra những tri thức lí luận hiểu rõ hơn các khái niệm về từ điển, từ điểnbách khoa, và bách khoa toàn thư, cũng như các phương pháp biên soạn báchkhoa toàn thư từ các khâu cơ bản trong việc biên soạn cho đến việc tuyển chọn vàbiên tập các mục bách khoa, niêm biểu các sự kiện lớn và sách dẫn Đó là tổng

kết và đề xuất quý báu làm cơ sở lí luận mở đường cho việc biên soạn thành công

bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam sau này

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 6 ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

Trong công trình Kiểm kê từ điển học Việt Nam (NXB Đại học quốc gia, Hà Nội,

2005), Vũ Quang Hào đã liệt kê khá đầy đủ toàn cảnh từ điển học lí thuyết ViệtNam, với số lượng hơn 180 tài liệu.Trong số đó, nhiều tài liệu đã đặt ra và giải quyếtthấu đáo một số vấn đề cơ bản của từ điển học Việt Nam Cuốn sách nhận xét rằng

từ điển học lí thuyết Việt Nam đã làm tốt vai trò dẫn dắt từ điển học thực hành ViệtNam

Ngoài ra còn số bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành như tạp chí

Ngôn

ngữ,Thông tin khoa học và xã hội, Ngôn ngữ và đời sống, Từ điển học và bách khoa thư:

- Vương Lộc (1969), Một vài nhận xét về từ điển giải thích của ta, Ngôn ngữ, s2.

- Hồng Dân (1971), Vấn đề miêu tả hư từ trong việc biên soan từ điển giải

thích, Ngôn ngữ, s1.

- Nguyễn Kim Thản (1983), Các công trình bách khoa và việc biên soạn các

công trình bách khoa ở Việt Nam, Thông tin khoa học và xã hội.

- Đặng Chấn Liêu (1997), Vài kinh nghiệm làm từ điển hai thứ tiếng, Ngôn ngữ,

s3

- Hồ Hải Thụy (2005), Suy nghĩ lại về làm từ điển, Ngôn ngữ và Đời sống

s.12-2004 + s.1+2

- Tạ văn Thông (2010) Mục trong công trình bách khoa văn hóa Việt Nam.

Tạp chí Từ điển và bách khoa thư, s3

Vấn đề nghiên cứu lí luận về từ điển học và công trình bách khoa đã sớmđược các nhà từ điển học Viêt Nam quan tâm và dày công nghiêm cứu Mỗi côngtrình nghiên cứu đi sâu vào một chủ đề riêng, tâm đắc nhất của các tác giả về lí luận

từ điển học, nhờ vậy đã đúc rút được những kinh nghiệm, nêu nhiều đề xuấtmới, đóng góp vào lí thuyết từ điển nói chung và đặt cơ sởn nhất định cho việc biênsoạn những công trình sau này Đây là cơ sở lí luận rất quan trọng tạo điều kiện tiền

đề tốt cho sự phất triển từ điển học của Việt Nam trên con đường hội nhập với nềnvăn hóa thế giới

2.2 Những công trình bách khoa nghiên cứu về văn hóa các dân tộc trên thế giới

và ở Việt Nam

Trong những năm gần đây việc biên soạn và công bố các công trình bách khoa

về văn hóa ngày càng trở nên cấp thiết Điều này xuất phát từ nhu cầu mở mangnhận

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 8 ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

thức của các dân tộc trong quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa diễn ra mạnh

mẽ hiện nay Các công trình tiêu biểu như :

- Bùi Thiết (1993), Từ điển lễ hội Việt Nam, Nxb Văn hóa, H

- Nguyễn Đức Thọ (chủ biên) (1993), Từ điển di tích văn hóa Việt Nam, Nxb.

- Triều Ân, Hoàng Quyết (1996), Từ điển văn hóa cổ truyền dân tộc Tày,, NXB

Văn hóa dân tộc, H

- Huỳnh Thị Dung, Nguyễn Thu Hà, Phạm Minh Thảo (1999), Từ điển văn

hóa gia đình Việt Nam, Nxb Văn hóa thông tin, H.

- Vũ Ngọc Khánh (2000),Từ điển Việt Nam văn hóa, phong tục, tín ngưỡng,

Vũ Ngọc Khánh, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội

- Hoàng Thị Dung, Nguyễn Thu Hà, Nguyễn Thị Huế (2001), Từ điển văn hóa

ẩm thực Việt Nam, Nxb VHTT, Hà Nội.

- Doãn Hiệp (chủ biên) (2001), Từ điển văn hóa cổ truyền Trung Hoa, Nxb

Văn hóa thông tin, H

- Phạm Thị Vinh (chủ biên) (2003), Từ điển văn hóa Inddoneeessia, Nxb

KHXH,H

- Trung tâm dịch thuật (2004), Từ điển Văn hóa bách khoa, Nxb VHTT, H.

- Trần Ngọc Bảo (2005), Từ điển ngôn ngữ văn hóa – du lich Huế Xưa, Nxb

Thuận Hóa, Huế

- Nguyễn Như Ý, Chu Như (2013), Từ điển văn hóa, phong tục cổ truyền Việt

Nam, Nxb Giáo dục Việt Nam H.

…

Điểm lại các công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền các dân tộc ViệtNam, có thể nhận xét:

Thứ nhất: Các công trình trên cho thấy các nhà nghiên cứu đã quan tâm đến

bức tranh văn hóa phong phú đặc sắc của các dân tộc Việt Nam đặc biệt là trong

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 10 ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

trong xu hướng hội nhập văn hóa hiện nay Các tác phẩm ấy đã góp phần quan trọngtrong việc lưu giữ, bảo tồn những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc, để cho ngườiđời nay và mai sau được biết và trân trọng

Thứ hai: Ở Việt Nam những công trình bách khoa chuyên biệt về văn hóa cổ

truyền - các công trình cung cấp đầy đủ tri thức về văn hóa cổ truyền Việt Nam hoặcvăn hóa cổ truyền của các vùng miền, dân tộc, hoặc công trình chỉ nghiên cứu vềmột thành tố trong văn hóa cổ truyền như (văn hóa gia đình, văn hóa ẩm thực, vănhóa du lịch, tín ngưỡng, lễ hội ), cho đến nay vẫn không nhiều Điều đó có thể

do nhiều nguyên do khác nhau, trong đó có thể là do thiếu những khuôn mẫu.Chúng có thể giúp cho các tác giả hình dung khái quát về “xương sống” của cáctác phẩm trong tương lại, đó là cấu trúc vĩ mô, vi mô của các mục trong các côngtrình này

Thiết nghĩ, hiện nay một đề tài tìm hiểu về cấu trúc một công trình bách khoa

về văn hóa cổ truyền các dân tộc Việt Nam rất cấp thiết, sẽ góp phần hìnhdung khái quát về cấu trúc của loại công trình bách khoa về văn hóa ccỏtruyền Nó không chỉ có ý nghĩa trong lĩnh vực nghiên cứu văn hóa các d ân tộc,

mà còn có thể thúc đẩy việc nghiên cứu và biên soạn các công trình tra cứu mangtính bách khoa

cổ truyền ở Việt Nam

Trên cơ sở tìm hiểu và khảo sát đó luận văn sẽ bước đầu xác lập mô hình cấutrúc vĩ mô và vi mô, làm cơ sở để biên soạn các công trình bách khoa về văn hóa cổtruyền các dân tộc

3.2 Nhiệm vụ

- Tìm hiểu cơ sở lí luận về từ điển học và công trình bách khoa, về văn hóa cổtruyền các dân tộc liên quan đến đề tài.

- Sưu tầm tài liệu liên quan đến văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 12 ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

- Tìm hiểu và khảo sát các kiểu loại cấu trúc vĩ mô (hệ thống mục), cấu trúc vi

mô (các tri thức được triển khai, sắp xếp trong một mục) của các công trình báchkhoa về văn hóa nói chung

- Từ cơ sở lí thuyết và thực tế khảo sát và tìm hiểu trên đề xuất phươnghướng về mô hình cấu trúc biên soạn đối với một công trình tra bách khoa về vănhóa cổ truyền các dân tộc Việt Nam

4 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là hai công trình bách khoa về vănhóa cổ truyền sau:

Thứ nhất: cuốn Từ điển văn hóa cổ truyền của dân tộc Tày,Triều Ân, Hoàng

Quyết, Hoàng Đức Toàn, NXB Văn hóa Dân tộc, Hà nội.1996

Công trình gồm 281 trang, với tổng số 127 mục - con số nói lên quá trình laođộng không mệt mỏi của các tác giả người đã dành trọn niềm đam mê cho văn hóaTày Đặc trưng của cuốn từ điển này là từ điển song ngữ (tên đầu mục viết bằngtiếng Tày và nội dung mục viết bằng tiếng Việt) Cuốn từ điển đã giới thiệu nhữngnét đặc trưng trong văn hóa cổ truyền được hình thành và được gìn giữ, bảo tồn chođến ngày nay của người Tày – một dân tộc có dân số tương đối đông, sinh sống tậptrung và ổn định tại Việt Nam

Cuốn sách là kết quả nhiều năm sưu tầm, lựa chọn những nét bản sắc nhất

về văn hóa của các tác giả - những người con được lớn lên trong các nôi văn hóa Tày

Cuốn từ điển đã phản ánh sâu sắc bức tranh văn hóa đa sắc màu của ngườiTày, của những chủ nhân đôn hậu, yêu quý con người, có lối sống riêng mang vẻ cổkính mà hiện đại Các mục được biên soạn trong cuốn từ điển phản ánh khá đậmnét

cả đời sống văn hóa vật chất (những di tích văn hóa, các tổ chức văn hóa, văn hóa

ẩm thực ) và đời sống văn hóa tinh thần (lễ hội, phong tục, quan niệm dângian .) mang đậm nét bản sắc văn hóa Tày

Thứ hai: cuốn Từ điển văn hóa, phong tục cổ truyền Việt Nam, Nguyễn Như Ý,

Chu Như, NXB Giáo dục Việt Nam, 2013 Đây là cuốn từ điển về văn hóa cổ

truyền được biên soạn trong thời gian gần đây nhất, là năm 2013; có đối tượng làvăn hóa của tất cả các dân tộc Việt Nam.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 14 ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

Công trình này gồm hơn 2000 mục khác nhau, phản ánh các khái niệm, hiệntượng trong đời sống văn hóa vật chất và tinh thần của người Việt Nam trong tiếntrình hình thành và phát triển của dân tộc Hệ thống các mục trong cuốn từ điển là:

- Công cụ sản xuất, phương thức sản xuất, các sản phẩm vật chất, các nghề thủcông, cách chế tác công cụ lao động, các phương tiện đánh bắt

- Cách thức ăn mặc, cư trú, đi lại của con người thuộc các giới, lứa tuổi, dântộc khác nhau

- Các phong tục, tập quán, nghi lễ, gắn với vòng đời của con người từ khi sinh

ra cho đến lúc chết theo lẽ tự nhiên “sinh - lão - bệnh- tử”

- Các nghi lễ các điều cấm kỵ trong sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng của cácgiáo phái các tín đồ

- Các lễ nghi, tập quán thờ cúng tổ tiên

- Các hình thức vui chơi giải trí dân gian như: hát xoan, hát quan họ, dân cadân vũ đi theo đó là các loại nhạc cụ, các trò diễn xướng dân gian

- Các yếu tố trong thiết chế xã hội xưa thể hiện qua các đơn vị hành chính, cácchức tước, học vị

5 Phạm vi nghiên cứu

- Tập trung nghiên cứu cấu trúc (vĩ mô và vi mô) của các mục trong các côngtrình tra cứu bách khoa Không tìm hiểu về vốn văn hóa cổ truyền của các dân tộcdưới góc độ văn hóa, văn học nghệ thuật, hay tín ngưỡng, cách thức tri nhận vănhóa

- Chủ yếu tìm hiểu về văn hóa cổ truyền các dân tộc Việt Nam, không nghiêncứu về văn hóa đương đại

- Chỉ tìm hiểu về sự thể hiện vốn văn hóa cổ truyền của các dân tộc được đềcập đến trong hai cuốn từ điển đã lựa chọn trong phần đối tượng nghiên cứu

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp thống kê phân loại

Căn cứ vào các văn bản khảo sát, luận văn tiến hành thống kê, phân loại

hệ thống các mục, các tri thức được sử dụng trong một mục của các công

trình bách khoa về văn hóa và từ đó tìm ra quy luậ t xuất hiện của chúng trongcác văn bản cụ thể.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 16 ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

6.2 Phương pháp miêu tả

Trên cơ sở thống kê phân loại, liệu luận văn đi đến phân tích, tổng hợp, đánhgiá mô hình cấu trúc khái quát chung, từ đó có cơ sở đề xuất cho việc biên soạn mộtcông trình bách khoa về văn hóa cổ truyền của các dân tộc Việt Nam

6.3 Phương pháp điền dã

Để tìm hiểu kĩ càng hơn về những điều đã được ghi nhận trong các công trìnhnói trên, tác giả luận văn sẽ tiến hành một số cuộc đi xuống vùng nông thôn, gặp cáctrí thức dân tộc, để mắt thấy tai nghe và hỏi kĩ hơn về một số nhận xét và điểmđáng lưu ý khi tìm hiểu vốn văn hóa cổ truyền

7 Đóng góp của luận văn

7.1 Về mặt lí luận

Luận văn sẽ bổ sung thêm những tư liệu về Từ điển học nói chung và Côngtrình bách khoa học nói riêng, cách thức phân tích cấu trúc và đánh giá về một côngtrình tra cứu mang tính bách khoa chuyên ngành, nhằm phục vụ cho việc nghiêncứu và biên soạn các công trình tra cứu nói chung

Đồng thời, luận văn có thể coi là sự đóng góp về tư liệu và cách nhìn nhận đốivới ngành Văn hóa học

7.2 Về mặt thực tiễn

- Luận văn có thể là tài liệu tham khảo về cấu trúc chung cho việc biên soạn

một công trình tra cứu mang tính bách khoa về văn hóa cổ truyền của dân tộc ViệtNam, là động lực thúc đẩy việc biên soạn loại công trình này trong tương lai

- Luận văn có thể là một cơ sở giúp cho bạn đọc thuộc những dân tộc khácnhau tìm hiểu về vốn văn hóa cổ truyền của các dân tộc Việt Nam, cũng như một dântộc cụ thể Từ đó, độc giả thấy được khái quát sự thống nhất trong đa dạng, nétđặc sắc trong bức tranh muôn màu văn hóa của các dân tộc ở Việt Nam

8 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận văn gồm

3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí thuyết và một số vấn đề có liên quan đến luận văn

Chương 2: Kết quả khảo sát một số công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền

của dân tộc Việt Nam

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 18 ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

Chương 3: Đề xuất về cấu trúc của một công trình bách khoa về văn hóa cổ

truyền của các dân tộc Việt Nam

Chương 1

CƠ SỞ LÍ THUYẾT

VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN

1.1 Lý thuyết về Từ điển học và Công trình bách khoa học

1.1.1 Từ điển

1.1.1.1 Định nghĩa

Có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về từ điển Theo L.Zguasta, một trongnhững định nghĩa tốt nhất về thuật ngữ “từ điển” mà được nhiều người thừa nhận

và sử dụng đó là định nghĩa của C.C.Bergl: “Một cuốn từ điển là một danh mục

được sắp xếp có hệ thống của các hình thức ngôn ngữ được xã hội hóa, thu nhận từ những thói quen nói năng của một cộng đồng ngôn ngữ nhất định và được biên soạn chú giải sao cho người đọc có một trình độ nhất định hiểu được ý nghĩa của từng hình thức ngôn ngữ riêng rẽ và biết được điều cần yếu về chức năng của nó trong cộng đồng ngôn ngữ đó.”[42, tr.245]

Các nhà từ điển học Việt Nam cũng có những cách khác nhau định nghĩa về

khái niệm “từ điển” trong các công trình nghiên cứu lí luận của mình Theo cuốn Một

số vấn đề từ điển học:“Từ điển là loại sách tra cứu, ở đó thu thập và cung cấp những thông tin về kí hiệu ngôn ngữ Đúng như tên gọi của mình, các thông tin trong từ điển có tính chất khách quan, thường được coi như là một chân lí Từ điển không phải là một công trình sáng tác nhằm trình bày những kiến giải cá nhân mà là một công trình biên soạn, dựa vào tư liệu ngôn ngữ mà tổng hợp, đúc rút và soạn thảo ra.” [38, tr.26] Cách định nghĩa dựa trên đặc điểm về chức năng, tính chất của loại

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 20 ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

loại sách này Đồng thời định nghĩa cũng nêu lên yêu cầu thông tin của cuốn từđiển: các

thông tin phải đảm bảo khách quan Cơ sở để biên soạn từ điển là tư liệu ngôn

ngữ

của một cộng đồng và từ điển không phải là một công trình nhằm trình bày những kiến giải cá nhân.

Từ những định nghĩa về “từ điển” trên đây ta thấy một số đặc tính chung củaloại công trình này đuợc chỉ ra như sau:

- Về chức năng, từ điển là dùng để tra cứư, tìm kiếm thông tinn qua các lớp từđược thu thập trở thành các mục

- Các đầu mục được sắp xếp theo thứ tự nhất định có thể đi kèm theocác thông tin phụ liên quan đến đầu mục này

- Trong mỗi mục ngoài các đầu mục, là phần còn lại (còn được quan niệm làphần thuyết) có vai trò giảng giải về nội dung của đầu mục hoặc cung cấp thông tin

về cái được nêu ra trong phần “đề”

1.1.1.2 Phân loại từ điển

Nói đến phân loại từ điển ở đây là nói đến việc phân loại theo lý thuyết Vềphương diện này, có nhiều ý kiến và cách phân loại khác nhau

Trong cuốn “Kiểm kê từ điển học Việt Nam”, tác giả Vũ Quang Hào đã dẫn ra

cách phân loại từ điển của L.V Séc- ba công bố năm 1940 trong bài báo nổi tiếng

“Thực nghiệm lí thuyết đại cuơng về từ điển học”:

1) Từ điển bách khoa và từ điển ngôn ngữ

2) Từ điển tổng toàn và từ điển thông thường

3) Từ điển thông thường và từ điển ý niệm

4) Từ điển giải thích và từ điển đối dịch

5) Từ điển phi lịch sử và từ điển lịch sử

Theo Ladislav.Zgusta trong Giáo trình từ điển học (1971), sự phân loại đầutiên mang tích bao quát nhất là sự phân biệt giữa từ điển ngôn ngữ và từ điển bách

khoa “Từ điển ngôn ngữ chủ yếu đề cập đến ngôn ngữ, tức là đề cập đến các đơn vị

từ vựng của một ngôn ngữ và tất cả các đặc tính ngôn ngữ của chúng Ngược lại từ điển bách khoa chỉ đề cập đến các biểu vật của đơn vị ngôn ngữ (denotate) của các đơn vị từ vựng (từ) chúng cung cấp các thông tin ngoài ngôn ngữ, có tính chất vật chất hoặc phi vật chất, chúng chỉ sắp xếp theo thứ tự của các đơn vị từ vựng, bằng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 22 ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

cách đó các mảnh đoạn của thế giới ngôn ngữ khi người ta nói tới” [42, tr.246].

Ldislav.Zgusta phân loại từ điển ngôn ngữ thành các loại cơ bản sau đây:1)Theo tiêu chí thời gian, có sự đối lập giữa từ điển lịch đại và từ điển đồngđại Theo ông đây là sự phân loại quan trọng nhất đối với từ điển ngôn ngữ ông

cũng lưu ý rằng có “tình trạng luôn luôn chồng chéo giữa lĩnh vực của từ điển lịch đại

và từ điển đồng đại” và “khái niệm về từ điển được coi là đồng đại chỉ là rất tương đối” [42,tr.248].

2) Theo phạm vi thu thập toàn bộ hay một bộ phận từ vựng của một ngônngữ, có từ điển phổ thông và từ điển hạn chế (từ điển đặc biệt)

3)Theo số lượng ngôn ngữ được miêu tả có từ điển một thứ tiếng và từđiển hai thứ tiếng (trường hợp ba thứ tiếng trở lên thường hiếm)

4) Theo cỡ của từ điển có: Từ điển cỡ nhỏ, từ điển cỡ vừa và từ điển cỡ lớn

Theo La.Zgusta “ đây là một trong những mặt không thể nói được một cách chính

xác mà chỉ có thể là sự đánh giá có tính chất ấn tượng (như Malkiel thường gọi)”

[42, tr.269]

Tiếp thu ánh sáng của thành quả nghiên cứu của từ điển học nước ngoài,

ở Việt Nam cũng có nhiều công trình nghiên cứu lí luận đưa ra các cách phân loại

từ điển Hà Học Trạc trong cuốn “Lịch sử - lí luận và thực tiễn biên soạn bách

khoa toàn thư” đã đưa ra cách phân loại như sau :

Từ điển bao gồm từ điển ngôn ngữ, từ điển khái niệm, từ điển thuật ngữ, từđiển bách khoa và bách khoa toàn thư

Và ông đã chỉ ra rằng: “Từ điển thuật ngữ chuyên môn, từ điển bách khoa, và

bách khoa toàn thư thuộc loại từ điển khái niệm Từ điển khái niệm ít liên quan đến ngôn ngữ học [ ] Lí luận và phương pháp biên soạn từ điển bách khoa và bách khoa toàn thư không thể nào giải quyết trong khuôn khổ của từ điển học với tư cách là một

bộ phận hợp thành của ngôn ngữ học”[37, tr.92].

Hoàng Thị Huyền Linh trong luận án “Một số vấn đề thông tin ngữ nghĩa

trong từ điển Tiếng Việt” cho rằng: “Các tiêu chí ở mỗi sự phân loịa trên có thể tiếp tục được cụ thể hóa, theo đó có thể phân loại từ điển thành nhiều loại nhỏ hơn Thêm nữa, do các tiêu chí tương đối độc lập, nên có thể có sự phối hợp một số tiêu

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 24 ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

chí trong phân loại từ điển” [18, tr.42] Do mục đích của luận án, tác giả đã có sự

phân biệt kĩ hơn giữa từ điển bách khoa và từ điển ngôn ngữ, mà cụ thể là từ điểngiải thích

Trong bài viết “Giới thiệu sơ luợc về từ điển và từ điển học Việt Nam”, Chu Bích Thu chọn cách phân lọai như sau: “Gọi chung những từ điển một thứ tiếng là từ

điển giải thích, phân biệt với từ điển song ngữ và đa ngữ là từ điển đối dịch Trong

đó từ điển giải thích lại chia thành hai loại: từ điển ngữ văn và từ điển bách khoa [ ] Trong đó từ điển đối dịch lại bao gồm từ điển đối dịch ngữ văn và từ điển đối dịch thuật ngữ” [32, tr.12] Theo các tác giả đây là cách phân loại không logic,

không triệt để như cách phân loại truyền thống, nhưng là cách phân loại dễ theodõi và cũng dễ trình bày, mặt khác cũng phần nào phù hợp với thực tế ở Việt Nam

Luận văn này theo cách phân loại từ điển theo Vũ Quang Hào trong cuốn

“Kiểm kê từ điển học Việt Nam”(2005), bởi đây là cách phân loại tương đối có hệ

thống:

CÁC CÔNG TRÌNH (SÁCH) TRA CỨU

Từ điển ngữ văn Từ điển khái niệm Các công trình bách khoa

Một thứ Nhiều thứ Một thứ Nhiều thứ Từ điển Bách khoa

Theo Vũ Quang Hào, trong các công trình tra cứu từ 1 đến 6, lại có thể phân rathành nhiều loại nhỏ

1) Từ điển ngữ văn một thứ tiếng bao gồm từ điển từ điển giải thích, từ điểnchính tả, từ điển, từ điển đồng nghĩa, từ điển trái nghĩa, từ điển trái nghĩa – đồngnghĩa, từ điển đồng âm, từ điển gần âm gần nghĩa, từ điển tần số, từ điển tác giả từđiển tác phẩm, từ điển thành ngữ, tục ngữ, từ điển chữ tắt, từ điển ngược, từ điểnngữ âm, từ điển ngữ pháp, từ điển phương ngữ

2) Từ điển ngữ văn hai nhiều thứ tiếng (hay còn gọi là từ điển đối dịch và từđối chiếu) loại này chủ yếu bao gồm từ điển đối chiếu hai thứ tiếng (từ điển songngữ), một số loại đói chiếu 3 thứ tiếng hiếm hơn loại đối chiếu 4-5 thứ tiếng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 26 ht t p : / / www lr c - tnu.edu v n/

3) Từ điển thuật ngữ một thứ tiếng hay còn gọi là từ điển thuật ngữ tường giải

4) Từ điển thuật ngữ đối chiếu nhiều thứ tiếng hay còn gọi là từ điển thuâtngữ đối chiếu.

5) Từ điển bách khoa là loại sách tra cứu phản ánh tri thức của một xã hộinhất định về một hay nhiều ngành khoa học kĩ thuât hoặc về hoạt động thực tiễn

Nó cung cấp tri thức vắn tắt về nội dung các khái niệm của một hoặc nhiều ngànhkhoa học kĩ thuật Nếu như công trình bách khoa là loại xuất bản phẩm chủ yếu dùng

để học hoặc để tra cứu thì từ điển bách khoa là loại sách dùng để tra cứu và giải đápcác thắc mắc, thường không phức tạp

6) Công trình bách khoa là loại sách tra cứu phản ánh tri thức của một xã hộinhất định về một hay nhiều ngành khoa học kĩ thuât hoặc về hoạt động thực tiễn.Nó có chức năng hệ thống hóa tri thức cơ bản của một ngành (công trình bách khoachuyên ngành) hoặc tất cả các ngành (công trình bách khoa tổng hợp hay bách khoatoàn thư)

Tác giả này còn chỉ ra tiêu chí phân loại của từ điển bách khoa và công trìnhbách khoa là ở chức năng và quy mô

Có thể phân loại từ điển theo những tiêu chí khác nhau Các tiêu chí phân loạitrên có thể được cụ thể hóa hơn và có thể phối hợp đan xen nhiều tiêu chí, nên đãdẫn đến tình trạng là trên thực tế các kiểu loại từ điển rất đa dạng và phong phú.Việc phân loại từ điển có ý nghĩa đặc biệt trong nghiên cứu lí luận từ điển học vàthực tế biên soạn từ điển

1.1.2 Các công trình bách khoa

1.1.2.1 Khái niệm “ công trình bách khoa” ( “ bách khoa toàn thư”)

Từ cổ đại các nhà bác học ở những cái nôi văn hóa lớn của nhân loại đã viếtnhững công trình mang tính chất công trình bách khoa đầu tiên, về thế giới xungquanh loài người và bản thân loài người

Công trình bách khoa là mượn từ tiếng Hán trong tiếng Hán công trình bách

khoa là thuật ngữ dịch từ Encylopedie hoặc Encyclopaedia có nguồn gốc từ Hi lạp

từ thời Platon, nghĩa đen là giáo dục trong một chu trình, tức là giảng dạy tất cảcác tri thức