Nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển của một số giống khoai môn và biện pháp kỹ thuật cho giống có triển vọng tại tỉnh yên bái

Kết quả về khả năng sinh trưởng, phát triển của các giống khoai môn trên đất ruộng 1 vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái .... Vì vậy, vấn đề nghiên cứu khả n

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

LÊ VIẾT BẢO

NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG, PHÁT TRIỂN CỦA MỘT SỐ GIỐNG KHOAI MÔN VÀ BIỆN PHÁP KỸ

THUẬT CHO GIỐNG CÓ TRIỂN VỌNG

TẠI TỈNH YÊN BÁI

Chuyên ngành: KHOA HỌC CÂY TRỒNG

Mã số: 62.62.01.10

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆPNgười hướng dẫn khoa học: PGS TS NGUYỄN NGỌC NÔNG

THÁI NGUYÊN - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của tôi Các số liệu, kết quảnghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa có ai công bố trong bất kỳ côngtrình nào khác Mọi trích dẫn trong luận án đã được ghi rõ nguồn gốc

Tác giả

Lê Viết Bảo

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành bản luận án này, tôi xin được bày tỏ lòng cảm ơn chân thànhtới thầy giáo - Nhà giáo ưu tú PGS.TS Nguyễn Ngọc Nông - Phó hiệu trưởngTrường Đại học Nông lâm Thái Nguyên đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn trực tiếptôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án Tôi xin bày tỏ lòng cám ơntới Ban Giám hiệu - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, tập thể khoaNông học, phòng Quản lý đào tạo Sau đại học Trường Đại học Nông lâm TháiNguyên, Ban Đào tạo Sau đại học - Đại học Thái Nguyên đã giúp đỡ và tạođiều kiện cho tôi hoàn thành luận án Tôi xin được cảm ơn sự giúp đỡ, tạo điềukiện của Ban Giám hiệu, toàn thể cán bộ và giáo viên trường Trung cấp Kinh tế

- Kỹ thuật Yên Bái, nơi tôi đang công tác đã tạo điều kiện tốt nhất để tôi thực hiện quá trình học tập và hoàn thành luận án

Để hoàn thành luận án tôi xin được cảm ơn các cơ quan: Sở Giáo dục vàĐào tạo Yên Bái, sở Khoa học và Công nghệ Yên Bái, Sở Nông nghiệp và Pháttriển nông thôn Yên Bái, Cục thống kê các tỉnh Yên Bái, Lào Cai, Bắc Kạn, Sơn

La, Hòa Bình; Thư viện Quốc gia, thư viện Bộ Nông nghiệp và Phát triển nôngthôn, thư viện Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên, Trung tâm Học liệu - Đạihọc Thái Nguyên, Cục Trồng trọt, Báo Nhân dân, Báo Yên Bái, Tạp chí Nôngnghiệp và Phát triển nông thôn, Tạp chí Đại học Thái Nguyên, cùng đồng nghiệp,người thân đã giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2014

Lê Viết Bảo

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT vii

DANH MỤC CÁC BẢNG viii

DANH MỤC CÁC HÌNH xi

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đich của đề tài 2

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 3

5 Những đóng góp mới của luận án 4

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 5

1.1 Cơ sở khoa học của đề tài 5

1.1.1 Cơ sở lý luận 5

1.1.2 Cơ sở thực tiễn 6

1.2 Nguồn gốc, phân loại và phân bố của cây khoai môn - sọ (Colocasia esculenta (L.) Schott) 7

1.2.1 Nguồn gốc và phân bố 7

1.2.2 Phân loại thực vật khoai môn - sọ (Colocasia esculenta (L.) Schott)

8 1.3 Một số đặc tính sinh vật học của cây khoai môn - sọ 11

1.3.1 Đặc tính thực vật học 11

1.3.2 Sinh trưởng, phát triển của khoai môn - sọ 15

1.4 Yêu cầu điều kiện ngoại cảnh của khoai môn - sọ 16

1.4.1 Nhiệt độ 16

1.4.2 Nước 17

1.4.3 Ánh sáng 17

1.4.4 Yêu cầu về đất và dinh dưỡng 18

1.5 Tình hình sản xuất khoai môn - sọ trên thế giới và Việt Nam 18

1.5.1 Tình hình sản xuất khoai môn - sọ trên thế giới 18

1.5.2 Tình hình sản xuất khoai môn - sọ ở Việt Nam 19

1.6 Tình hình nghiên cứu khoai môn - sọ trên thế giới và Việt Nam 22

1.6.1 Tình hình nghiên cứu khoai môn - sọ trên thế giới 22

1.6.2 Tình hình nghiên cứu khoai môn - sọ ở Việt Nam 25

Chương 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

40 2.1 Vật liệu nghiên cứu 40

2.1.1 Các giống khoai môn trong thí nghiệm 40

2.1.2 Các loại phân bón dùng trong thí nghiệm nghiên cứu 40

2.2 Địa điểm, thời gian nghiên cứu 41

2.2.1 Địa điểm nghiên cứu 41

2.2.2 Thời gian nghiên cứu 41

2.3 Nội dung nghiên cứu 41

2.4 Phương pháp nghiên cứu 42

2.4.1 Phương pháp điều tra, thu thập số liệu (nôi dung 1) 42

2.4.2 Phương pháp bố trí thí nghiệm và theo dõi các chỉ tiêu khoa học 42

2.4.3 Phương pháp lấy mẫu đất và phân tích một số chỉ tiêu về đất, phân tích mẫu phân hữu cơ (phân chuồng) 54

2.4.4 Phương pháp phân tích và xử lý số liệu 54

2.4.5 Phương pháp tính lượng phân bón tối đa về kỹ thuật và tối thích về kinh tế; hiệu suất phân bón và hệ số VCR của các loại phân bón trong nghiên cứu 55

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 56

3.1 Đánh giá điều kiện khí hậu, đất đai ảnh hưởng đến khả năng phát triển sản xuất cây khoai môn - sọ tại Yên Bái 56

3.1.1 Điều kiện khí hậu, thời tiết 56

3.1.2 Điều kiện đất đai 57

3.1.3 Tình hình phát triển sản xuất cây khoai môn - sọ tại Yên Bái 60

3.2 Kết quả về khả năng sinh trưởng, phát triển của các giống khoai môn trên đất ruộng 1 vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái 62

3.2.1 Một số đặc điểm nông sinh học của các giống khoai môn trên 2 loại đất tại tỉnh Yên Bái 62

3.2.2 Khả năng mọc mầm của các giống khoai môn trên đất ruộng một vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2011 63

3.2.3 Thời gian sinh trưởng, phát triển của các giống khoai môn trên đất ruộng một vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2011 64

3.2.4 Chiều cao, số lá và độ đồng đều của các giống khoai môn trên đất

ruộng một vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2011 653.2.5 Thành phần, tỷ lệ sâu bệnh hại các giống khoai môn trên đất ruộng

một vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2011 673.2.6 Các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của các giống khoai môn

trên đất ruộng một vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên,

năm 2011 713.2.7 Kích thước củ cái của các giống khoai môn trên đất ruộng một vụ tại

huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2011 743.2.8 Chất lượng củ các giống khoai môn trên đất ruộng một vụ tại huyện

Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2011 763.2.9 Hiệu quả kinh tế của các giống khoai môn trên đất ruộng một vụ tại

huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2011 793.3 Kết quả một số biện pháp kỹ thuật thích hợp về liều lượng phân bón,

mật độ - thời vụ cho giống có triển vọng (KMYB 1) trên đất ruộng 1 vụ tại

huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái năm 2012 803.3.1 Ảnh hưởng của liều lượng phân đạm đến năng suất giống KMYB 1

trên đất ruộng 1 vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, tỉnh

Yên Bái 803.3.2 Ảnh hưởng của phân lân đến năng suất của giống KMYB 1 trên đấtruộng một vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái 87

3.3.3 Ảnh hưởng của phân kali đến năng suất của giống KMYB 1 trên đất

ruộng 1 vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái 933.3.4 Ảnh hưởng của phân chuồng đến năng suất của giống KMYB 1 trên

đất ruộng 1 vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, tỉnh Yên

Bái, năm 2012 1003.3.5 Ảnh hưởng của mật độ và thời vụ đến các yếu tố cấu thành năng suất

và năng suất của giống KMYB 1 trên đất ruộng một vụ tại huyện Lục Yên

và đất bãi tại huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái, năm 2012 1063.4 Kết quả nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật bảo quản củ giống giống

KMYB 1 tại huyện Trấn Yên và huyện Lục Yên tỉnh Yên Bái 1123.5 Kết quả xây dựng mô hình trình diễn giống KMYB 1 trên đất ruộng

một vụ tại huyện Lục Yên và trên đất bãi tại huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái 1153.6 Đề xuất, hoàn thiện quy trình trồng giống KMYB 1 trên đất ruộng 1 vụ

tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái 117

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 119

1 Kết luận 119

2 Đề nghị 120

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN

ĐỀ TÀI ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ 121 TÀI LIỆU THAM KHẢO 122 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Ký hiệu Diễn giải CT

: Công thức Đ/C: Đối chứng

đđ : Địa điểm

ĐR : Đất ruộng 1 vụ

ĐB : Đất bãi

KMYB1 : Khoai môn Yên Bái 1

KMYB2 : Khoai môn Yên Bái 2

KMYB3 : Khoai môn Yên Bái 3

KMHG : Khoai môn Hà Giang

KMBK : Khoai môn Bắc Kạn

LY : Lục Yên

LT : Lý thuyết

NSLT : Năng suất lý thuyết

NSTT : Năng suất thực thu

TCVN : Tiêu chuẩn Việt Nam

VCR (Value Cost Ratio) : Hệ số lãi khi bón phân

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Thành phần các chất trong củ khoai môn - sọ (khối lượng tươi) 13

Bảng 1.2 Thành phần hóa học trung bình của củ khoai môn - sọ tính theo khối lượng vật chất khô 13

Bảng 1.3 Hàm lượng một số chất trong củ khoai môn nghiên cứu trên đất ruộng 1 vụ tại huyện Lục Yên - Yên Bái, năm 2006 (% chât tươi) 14

Bảng 1.4 Diện tích, năng suất, sản lượng khoai môn tại một số châu lục trên thế giới giai đoạn 2008- 2012 19

Bảng 1.5 Diện tích các loại cây có củ của Việt Nam giai đoạn 2010-2012 20

Bảng 1.6 Diện tích, năng suất và sản lượng khoai sọ, cây chất bột khác từ năm 2010 đến năm 2012 tại Việt Nam 21

Bảng 1.7 Diện tích, năng suất, sản lượng khoai môn tại một số tỉnh miền núi phía Bắc giai đoạn 2010 đến năm 2012 21

Bảng 1.8 Lượng phân bón, kỹ thuật bón cho cây khoai môn tại một số tỉnh miền núi phía Bắc, năm 2012 34

Bảng 2.1 Thang đánh giá chất lượng củ khoai môn qua cảm quan 45

Bảng 2.2 Lượng phân bón, kỹ thuật bón tính cho 1 ha khoai môn 46

Bảng 3.1 Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp tỉnh Yên Bái, năm 2013 59

Bảng 3.2 Diện tích, năng suất, sản lượng khoai môn - sọ tỉnh Yên Bái từ 2011-2013 61

Bảng 3.3 Một số đặc điểm hình thái và nông học của các giống khoai môn trong thí nghiệm tại tỉnh Yên Bái, năm 2011 62

Bảng 3.4 Khả năng mọc mầm của các giống khoai môn trên đất ruộng một vụ tại Lục Yên và đất bãi tại Trấn Yên, năm 2011 63

Bảng 3.5 Các giai đoạn sinh trưởng phát triển của các giống khoai môn trên đất ruộng 1 vụ tại Lục Yên và đất bãi tại Trấn Yên, năm 2011 .64

Bảng 3.6 Chiều cao, số lá và độ đồng đều của các giống khoai môn trên đất ruộng 1 vụ tại Lục Yên và đất bãi tại Trấn Yên, năm 2011 65

Bảng 3.7 Tỷ lệ sâu hại các giống khoai môn trên đất ruộng một vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2011 68

Bảng 3.8 Tỷ lệ và cấp bệnh sương mai của các giống khoai môn trên đất ruộng một vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2011 70

Bảng 3.9a Các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của các giống

khoai môn trên đất ruộng một vụ tại Lục Yên, năm 2011 72Bảng 3.9b Các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của các giống

khoai môn trên đất bãi tại Trấn Yên, năm 2011 73Bảng 3.10 Kích thước củ cái của các giống khoai môn trên đất ruộng 1 vụ

tại LụcYên và đất bãi tại Trấn Yên, năm 2011 75Bảng 3.11 Chất lượng củ của các các giống khoai môn trên 2 loại đất tại huyện

Lục Yên và huyện Trấn Yên, năm 2011 qua đánh giá cảm quan

76

Bảng 3.12 Chất lượng củ của các giống khoai môn trên 2 loại đất tại huyện

Lục Yên và huyện Trấn Yên, năm 2011 (% hàm lượng chất tươi) 78Bảng 3.13 Hiệu quả kinh tế của các giống khoai môn trên đất ruộng một vụ

tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2011 79Bảng 3.14 Ảnh hưởng của liều lượng phân đạm đến các yếu tố cấu thành

năng suất và năng suất của giống KMYB 1 trên đất ruộng 1 vụ

tại Lục Yên và đất bãi tại Trấn Yên, năm 2012 82Bảng 3.15 Hiệu suất phân đạm và hệ số lợi nhuận khi bón các mức đạm

khác nhau cho giống KMYB 1 trên đất ruộng tại Lục Yên và đất

bãi tại Trấn Yên, năm 2012 86Bảng 3.16 Ảnh hưởng của liều lượng lân đến các yếu tố cấu thành năng

suất và năng suất của giống KMYB 1 trên đất ruộng 1 vụ tại

huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2012 89Bảng 3.17 Hiệu suất phân lân và hệ số lợi nhuận khi bón các mức phân lân

cho giống KMYB 1 trên 2 loại đất 93Bảng 3.18 Ảnh hưởng của liều lượng kali đến các yếu tố cấu thành năng

suất và năng suất của giống KMYB 1 trên đất ruộng 1 vụ tại

huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2012 94Bảng 3.19 Hiệu suất phân kali và hệ số lợi nhuận khi bón các mức kali

khác nhau cho giống KMYB 1 trên đất ruộng một vụ tại Lục Yên

và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2012 99Bảng 3.20 Ảnh hưởng của liều lượng phân chuồng đến các yếu tố cấu

thành năng suất và năng suất của giống KMYB 1 trên đất ruộng

1 vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2012 101Bảng 3.21 Hiệu suất phân chuồng và hệ số lợi nhuận khi bón các mức phân

chuồng khác nhau cho giống KMYB 1 trên đất ruộng một vụ tại

Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, năm 2012 105

Bảng 3.22 Ảnh hưởng của mật độ và thời vụ đến các yếu tố cấu thành năng

suất và năng suất của giống KMYB 1 trên đất ruộng một vụ tại

Lục Yên, năm 2012 108Bảng 3.23 Ảnh hưởng của mật độ và thời vụ đến các yếu tố cấu thành năng

suất và năng suất của giống KMYB 1 trên đất bãi tại Trấn Yên,

năm 2012 110Bảng 3.24 Số củ giống bị thối hỏng sau thời gian bảo quản từ 1 đến 4 tháng

tại huyện Trấn Yên, huyện Lục Yên tỉnh Yên Bái, năm 2012

112

Bảng 3.25 Số kg khoai bị hao hụt trong quá trình bảo quản và tỷ lệ hao hụt

sau thời gian bảo quản 4 tháng tại Lục Yên và Trấn Yên, năm 2012 115

Bảng 3.26 Một số chỉ tiêu về năng suất giống KMYB 1 trên đất ruộng một

vụ tại Lục Yên và đất bãi tại Trấn Yên, năm 2013 116Bảng 3.27 Sơ bộ hạch toán hiệu quả kinh tế mô hình thâm canh giống

KMYB 1 trên đất ruộng tại Lục Yên và đất bãi tại Trấn Yên, tỉnh

Yên Bái, năm 2013 116

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 3.1 Biểu đồ so sánh năng suất thực thu các giống khoai môn trong

thí nghiệm trên đất ruộng tại Lục Yên và đất bãi tại Trấn Yên,

năm 2011 74Hình 3.2 Biểu đồ so sánh ảnh hưởng của các công thức bón đạm khác nhau

đến năng suất thực thu của giống KMYB 1 trên 2 loại đất 84Hình 3.3 Đồ thị anh hưởng cua cac mức bon đam khac nhau đên năng suât

giông KMYB 1 trên đất ruộng một vụ 85Hình 3.4 Đồ thị anh h ưởng cua cac m ức bon đam khac nhau đên năng suất

giống KMYB 1 trên đất bãi 85Hình 3.5 Biểu đồ so sánh ảnh hưởng của các mức bón lân khác nhau đến

năng suất giống KMYB 1 trên 2 loại đất 90Hình 3.6 Đồ thị anh h ưởng cua cac m ức bon lân khac nhau đên năng suất

giống KMYB 1 trên đất ruộng một vụ 91Hình 3.7 Đồ thị anh h ưởng cua cac m ức bon lân khac nhau đên năng suất

giống KMYB 1 trên đất bãi 92Hình 3.8 Biểu đồ so sánh ảnh hưởng của các mức bón kali khác nhau đến

năng suất giống KMYB 1 trên 2 loại đất 97Hình 3.9 Đồ thị anh h ưởng cua cac m ức bon kali khac nhau đên năng suất

giống KMYB 1 trên đất ruộng một vụ 97Hình 3.10 Đồ thị anh hưởng cua cac mức bon kali khac nhau đên năng suất

giống khoai môn Yên Bái 1 trên đất bãi 98Hình 3.11 Biểu đồ so sánh ảnh hưởng của các mức phân chuồng khác nhau

đến năng suất giống KMYB 1 trên 2 loại đất 103Hình 3.12 Đồ thị anh h ưởng cua cac m ức bon phân chuông khac nha u

đếnnăng suất giống khoai môn Yên Bái 1 trên đất ruộng một vụ 104Hình 3.13 Đồ thị anh h ưởng cua cac m ức bon phân ch uông khac nhau

đếnnăng suất giống khoai môn Yên Bái 1 trên đất bãi 104

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cây khoai môn - sọ có tên khoa học là Colocasia esculeuta L Schott, là cây một lá mầm thuộc chi Colocasia, họ ráy Araceae là loài cây đã được trồng từ lâu

đời trên thế giới (Nguyên Thi Ngoc Huê va cs, 2005 [39]) Dựa vào hình thái của

củ cái và củ con khoai môn - sọ có thể được chia ra làm 2 nhóm: Nhóm Colocasia esculenta var esculenta bao gồm các giống khoai môn và khoai nước; nhóm Colocasia esculenta var antiquorum gồm hầu hết các giống khoai sọ (Nguyên Thi

Ngoc Huê va cs, 2004 [38]) Theo nhiều tài liệu loài cây này được trồng phổ biến ở các vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới và vùng ôn đới ấm áp

Ở Việt Nam, cây khoai môn có mặt ở nhiều tiểu vùng sinh thái trong cả nướcnhư Bắc Kạn, Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái, Nghệ An, Đà Lạt, Trà Vinh, ; nóđược trồng trên nhiều loại đất khác nhau từ đất ruộng vườn ở đồng bằng đến đấtđồi núi dốc (đất nương rẫy) ở miền núi Sản phẩm của cây khoai môn vừa làmlương thực, thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao được nhiều người ưa dùng.Phương thức sử dụng củ khoai môn cũng rất phong phú về chế biến và sử dụngnhư: Nấu canh xương, làm bánh, làm rau, nguyên liệu cho công nghiệp chế biến…

Đề án phát triển rau, quả và hoa cây cảnh giai đoạn 1994 - 2010 của BộNông nghiệp và Phát triển nông thôn đã đưa cây khoai môn vào một trong mườiloại cây trồng chính trong chương trình phát triển sản xuất và xuất khẩu Tuynhiên, những nghiên cứu của các nhà khoa học về cây khoai môn chưa nhiều, diệntích còn nhỏ lẻ, phân tán, chưa tạo được sự bứt phá về giống, năng suất và sảnlượng Kỹ thuật canh tác khoai môn tại các địa phương do chưa có nhiều tài liệu

về loài cây này nên chủ yếu dựa vào kinh nghiệm cổ truyền Vì vậy, nghiên cứu,

áp dụng các biện pháp kỹ thuật trong trồng trọt, thâm canh; nghiên cứu những đặcđiểm riêng biệt của các giống theo từng địa phương và chọn tạo những giống tốtphù hợp với từng tiểu vùng sinh thái ở những nơi đã sản xuất khoai môn truyềnthống để đáp ứng yêu cầu của sản xuất, tiếp tục duy trì diện tích hiện có, đồng thời

mở rộng diện tích tại những vùng phù hợp tạo ra những vùng chuyên canh đem lạihiệu quả kinh tế cho bà con nông dân, đặc biệt là bà con nông dân ở những vùng

xa xôi, hẻo lánh, thực hiện công cuộc xoá đói giảm nghèo của Đảng và Nhà nước

ta hiện nay là việc làm cần thiết

Yên Bái là một tỉnh miền núi phía Bắc, có tổng diện tích đất tự nhiên gần700.000 ha (Cục thống kê Yên Bái, 2013 [11]), nền kinh tế của tỉnh chủ yếu là sảnxuất nông lâm nghiệp Ngoài thế mạnh một số loại cây trồng chủ lực như chè, quế,

một số loại cây ăn quả như hồng Lục Yên, bưởi Đại Minh…còn có một số loại câytrồng bản địa có thương hiệu được nhiều người biết đến đó là cây khoai tím (khoaimôn) được trồng từ lâu tại huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái và sản phẩm củ khoaimôn Lục Yên đã trở thành đặc sản của vùng này

Chủ trương của tỉnh Yên Bái và huyện Lục Yên muốn phát triển cây khoaimôn theo hướng sản xuất hàng hoá có hiệu quả, chính vì vậy việc nghiên cứu vềcây khoai môn là rất cần thiết Để có bộ giống thích hợp, phù hợp với điều kiện tự

nhiên tại địa phương, năm 2006 trên địa bàn tỉnh đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng, năng suất và phẩm chất một số giống khoai môn tại huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái” Kết quả nghiên cứu đã lựa chọn đề nghị bổ sung thêm 2

giống khoai môn: Khoai môn Bắc Kạn, khoai môn Hà Giang vào cơ cấu giống củađịa phương và đã chứng minh được việc trồng cây khoai trên đất ruộng một vụ là

có hiệu quả, chất lượng không thua kém khoai được trồng trên đất nương rẫy Mặtkhác đất bãi và đất ruộng một vụ tại tỉnh Yên Bái có số lượng lớn , nêu chuyên đôidiên tich 2 loại đất này sang trồng cây khoai môn se tăng được hiệu quả kinh tế trong san xuât cho ngươi dân

Vì vậy, vấn đề nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển của một số giốngkhoai môn địa phương trên đất ruộng một vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tạihuyện Trấn Yên, nơi có khí hậu đất đai tương đồng với một số huyện thị trong tỉnhnhư: Yên Bình, thành phố Yên Bái, Văn Yên, Văn Chấn và cũng chính là vùngnằm trong quy hoạch phát triển khoai môn của tỉnh Yên Bái trong những năm tiếptheo là cần thiết Kết quả nghiên cứu ban đầu se lựa chọn được giống có triểnvọng tại địa phương trên 2 loại đất để tiếp tục nghiên cứu một số biện pháp kỹthuật về phân bón, mật độ - thời vụ và kỹ thuật bảo quản củ giống trở nên rất cấpthiết để mở rộng diện tích, phát triển khoai môn theo hướng sản xuất hàng hóa, tậptrung để tăng thu nhập cho người dân trên địa bàn tỉnh, là cơ sở cho việc mở rộngdiện tích ra một số huyện trên địa bàn tỉnh nhằm chuyển dịch cơ cấu cây trồng,tăng thu nhập cho người dân

Từ những cơ sở trên chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu khả

năng sinh trưởng, phát triển của một số giống khoai môn và biện pháp kỹ thuật cho giống có triển vọng tại tỉnh Yên Bái”.

2 Mục đich của đề tài

- Trên cơ sở nghiên cứu đánh giá được khả năng sinh trưởng, phát triển củamột số giống khoai môn trên đất ruộng một vụ và trên đất bãi tại tỉnh Yên Bái, xácđịnh được giống có triển vọng phù hợp với địa phương

- Xác định được một số biện pháp kỹ thuật phù hợp về liều lượng phân bón,mật độ - thời vụ và kỹ thuật bảo quản củ giống cho giống có triển vọng tại YênBái

trên đất ruộng 1 vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên làm cơ sở choviệc mở rộng diện tích, phát triển cây khoai môn theo hướng sản xuất hàng hoá tậptrung nhằm nâng cao thu nhập cho người dân

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

3.1 Ý nghĩa khoa học

- Đã nghiên cứu được khả năng sinh trưởng, phát triển của một số giốngkhoai môn trên đất ruộng 1 vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên,tỉnh Yên Bái Kết quả nghiên cứu của đề tài đã khẳng định việc trồng cây khoaimôn trên đất ruộng một vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện Trấn Yên, tỉnhYên Bái là có cơ sở khoa học và thực tiễn

- Việc nghiên cứu các biện pháp kĩ thuật cho giống có triện vọng trên 2 loạiđất giúp cho việc áp dụng hiệu quả các biện pháp kỹ thuật về phân bón, mật độ,thời vụ và cách bảo quản củ giống trên đất ruộng 1 vụ tại huyện Lục Yên và đấtbãi tại huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái cho giống có triển vọng tại địa phương

3.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Kết quả nghiên cứu của đề tài đã bổ sung được 1 giống khoai môn Bắc Kạnvào cơ cấu giống khoai môn trên địa bàn tỉnh Yên Bái ngoài các giống đã có tạiđịa phương và giống có triển vọng; định hướng được việc xây dựng vùng chuyêncanh trồng cây khoai môn của tỉnh trên đất ruộng một vụ và đất bãi nhằm đáp ứngvùng nguyên liệu cho nhà máy chế biến khoai môn trong tương lai

- Giúp chuyển đổi cơ cấu cây trồng, tăng thu nhập cho người dân tại một sốhuyện trên địa bàn tỉnh Yên Bái

- Qua kết quả xây dựng mô hình trình diễn và kết quả nghiên cứu về câykhoai môn đã chứng minh được việc trồng khoai môn trên đất ruộng 1 vụ và đấtbãi là hoàn toàn có cơ sở khoa học và thực tiễn, có thể ứng dụng vào thực tiễn sảnxuất tại địa phương

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- 5 giống khoai môn địa phương được thu thập tại tỉnh Bắc Kạn, Hà Giang,Yên Bái (3 giống) có đặc điểm nông sinh học khác nhau

- Các loại phân bón vô cơ (đạm, lân, kali), hữu cơ (phân chuồng tại địaphương), phương pháp bảo quản củ giống theo người dân và phương pháp khác đãđược một số tác giả Nguyễn Ngọc Nông (2006), Nguyễn Thị Ngọc Huệ (2004)nghiên cứu và đề cập

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Các thí nghiệm được nghiên cứu trên đất ruộng 1 vụ tại huyện Lục Yên, vàđất bãi tại huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái từ năm 2011đến năm 2013

5 Những đóng góp mới của luận án

- Đề tài đã đánh giá được đặc điểm sinh trưởng, phát triển của 5 giốngkhoai môn thu thập tại một số tỉnh miền núi phía Bắc (Bắc Kạn, Hà Giang, YênBái) được trồng trên đất ruộng một vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tại huyện TrấnYên, tỉnh Yên Bái Từ 5 giống khoai môn đã lựa chọn được giống khoai môn YênBái 1 là giống có triển vọng cho địa phương

- Đã nghiên cứu và xác định được các biện pháp kỹ thuật về lượng phânbón, mật độ - thời vụ và kỹ thuật bảo quản củ giống cho giống có triển vọng(khoai môn Yên Bái 1) trên đất ruộng một vụ tại huyện Lục Yên và đất bãi tạihuyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Cơ sở khoa học của đề tài

1.1.1 Cơ sở lý luận

Trong đời sống hàng ngày, nguồn lương thực chính mà con người sử dụng đểcung cấp năng lượng cho hoạt động sống của mình là từ lúa, ngô, mỳ .Trongnhững năm vừa qua, sự tăng dân số một cách nhanh chóng đòi hỏi một số lượnglương thực ngày càng nhiều trên toàn thế giới Vấn đề lương thực đã càng trở nêncấp bách, chính điều đó đã thu hút sự quan tâm của các nhà chọn tạo giống câytrồng trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng Mục đích của các nhà khoahọc là nâng cao năng suất cây trồng, tìm ra nhiều giống cây trồng mới cho các loạicây trồng chủ lực như lúa, ngô, lúa mì Tuy nhiên, những loại cây trồng này khi ápdụng trên phạm vi rộng thường chưa thu được những kết quả cao như mong đợi,đặc biệt là những nơi thiếu lương thực do ở đó trình độ khoa học kỹ thuật cònnhiều hạn chế, đất đai xấu, khó khăn trong việc canh tác Do đó việc đưa nhữngloại cây có củ như sắn, khoai lang, khoai môn - sọ vào trồng ở những nơi khôngcần đầu tư thâm canh lớn, trình độ kỹ thuật chưa cao là việc làm cần thiết để tăngsản lượng lương thực, giải quyết trước mắt vấn đề thiếu lương thực tại chỗ

Ở Việt Nam, tổng diện tích cây có củ hàng năm khoảng hơn 600.000 ha vớisản lượng trên 4,7 triệu tấn củ tươi Tuy nhiên, những vấn đề nghiên cứu về cây có

củ mới chỉ tập trung vào 3 cây chính, đó là: sắn, khoai tây và khoai lang, cònnhững loại cây có củ khác như: khoai môn, sọ; dong riềng mới chỉ được quantâm trong mấy năm gần đây Bên cạnh đó, năng suất của các loại cây có củ, đặcbiệt năng suất cây khoai môn đang được trồng tại nước ta còn thấp, nên việc chọnlọc, lai tạo tìm ra những giống tốt, phù hợp với từng vùng sinh thái khác nhau trên

cả nước, từ đó tập trung đầu tư thâm canh để tăng năng suất cây trồng là việc làmcần thiết và quan trọng

Yêu cầu sinh thái của cây khoai môn ở các thời kỳ sinh trưởng cũng khácnhau: Ở thời kỳ mọc mầm, nhiệt độ thích hợp 13 - 180C, thời kỳ cây con yêu cầunhiệt độ 20 - 250C, thời kỳ cây trưởng thành yêu cầu nhiệt độ 25 - 300C, đặc biệtvào giai đoạn tạo củ nó cần biên độ nhiệt độ giữa ngày và đêm cao Là cây cầnnhiều nước nhưng không chịu được nóng, nên trồng ở đất dốc, đất ruộng 1 vụ

không chủ động nước là khá phù hợp, yêu cầu lượng mưa hàng năm 1.500-2.000mm/năm, độ ẩm không khí 80 - 82%, về đất đai phù hợp trên những loại đất có pH5,0 - 6,5; đất tơi xốp, nhiều mùn

Tỉnh Yên Bái có khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ chênh lệch giữa ngày vàđêm cao, có nhiệt độ trung bình năm là 20 - 230C, lượng mưa trung bình năm là1.500 - 1.600 mm/năm Độ ẩm tương đối là 84 - 86%, đất đai chủ yếu là đất nâu

đỏ phát triển trên đá vôi và đất feralit đỏ vàng, đỏ nâu phát triển trên đá mácmaaxit có độ pH 5,0 - 6,0; đất tơi xốp, hàm lượng dinh dưỡng tương đối cao

Điều kiện tự nhiên của một số huyện tại tỉnh Yên Bái (trừ 2 huyện vùng cao

là Trạm Tấu và Mù Cang Chải) theo yêu cầu sinh thái của cây khoai môn là tươngđối phù hợp, mặt khác là loại cây đã được trồng từ lâu đời tại địa phương và việc

mở rộng diện tích là có cơ sở do quỹ đất chưa sử dụng còn nhiều, đất ruộng lúa 1

vụ bỏ hoá không chủ động nước và đất soi bãi còn diện tích khá lớn

Kết quả nghiên cứu của Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên (2011) [75],

về đánh giá hiện trạng và định hướng quy hoạch cây khoai môn trên địa bàn tỉnhYên Bái đến năm 2015 đã xác định hướng quy hoạch các vùng trồng khoai môntại các huyện Văn Chấn, Yên Bình, Lục Yên và các xã thuộc huyện Trấn Yên,thành phố Yên Bái nơi có điều kiện khí hậu đất đai phù hợp để trồng khoai môn.Đặc biệt cần tận dụng đất đai ở vườn nhà để trồng khoai môn nhằm tăng thu nhậpcho người dân

Từ những cơ sở trên cho thấy, việc triển khai đề tài là hoàn toàn có cơ sởnhằm bổ sung giống tốt vào cơ cấu giống của địa phương, nghiên cứu các biệnpháp kỹ thuật về phân bón, mật độ - thời vụ và bảo quản củ giống se mở ra triểnvọng mới trong việc mở rộng diện tích, xây dựng vùng chuyên canh trồng câykhoai môn của tỉnh

1.1.2 Cơ sở thực tiễn

Yên Bái là một tỉnh miền núi nằm ở giao điểm giữa Đông Bắc và Tây Bắc,

có nhiều tuyến giao thông chạy qua, thuận lợi cho cả đường thuỷ, đường bộ,đường không, đặc biệt tuyến đường xuyên Á chạy qua rất thuận lợi cho việc buônbán, giao lưu hàng hoá khu vực miền núi phía Bắc Nơi đây có rất nhiều loại câytrồng đã được bà con nông dân trồng trọt từ lâu đời và đã trở thành những sảnphẩm có tên tuổi như hồng không hạt, cam sành Lục Yên, chè Suối Giàng vànhiều loại cây trồng khác Một trong những cây trồng truyền thống, được trồng

trọt từ lâu đời và có giá trị kinh tế cao trong cơ cấu sản xuất của tỉnh còn phải kểđến cây khoai môn (cây khoai tím, khoai mán ) Nghiên cứu cho thấy điều kiệnkhí hậu, đất đai ở một số huyện tại tỉnh Yên Bái khá phù hợp với sinh trưởng vàphát triển của cây khoai môn Cây khoai môn trồng ở Lục Yên có năng suất vàchất lượng tốt, thơm, ngon… do sự chăm chỉ, cần cù, chịu khó của bà con các dântộc huyện Lục Yên nói riêng, tỉnh Yên Bái nói chung, mặc dù trình độ thâm canhcây khoai môn của người dân chưa cao Định hướng của tỉnh Yên Bái cũng nhưcủa huyện và các sở, ban, ngành trong tỉnh muốn nâng cao thu nhập của người dânbằng nhiều ngành nghề thủ công, công nghiệp và dịch vụ, tuy nhiên, lực lượng laođộng tham gia trong sản xuất nông nghiệp của tỉnh cũng như của huyện còn chiếm

tỷ lệ tương đối cao trên 70%

Để xây dựng tỉnh Yên Bái trở thành một tỉnh phát triển toàn diện, tận dụngmọi thế mạnh sẵn có để tăng thu nhập cho người dân, trong lĩnh vực sản xuất nônglâm nghiệp cần tập trung vào một số cây trồng chủ lực có thương hiệu như chè,cây ăn quả, khoai môn

Từ những cơ sở mang tính thực tiễn đã nêu trên, chúng tôi thấy rằng việctriển khai thực hiện đề tài là hoàn toàn có cơ sở thực tiễn, sau khi đề tài được thựchiện ngoài việc se bổ sung giống khoai môn có năng suất, phẩm chất tốt vào cơcấu cây trồng của tỉnh, còn nghiên cứu được các biện pháp kỹ thuật về phân bón,mật độ - thời vụ và biện pháp bảo quản củ giống cho giống có triển vọng tại địaphương trên đất ruộng một vụ và đất bãi từ đó áp dụng vào thực tiễn sản xuất

1.2 Nguồn gốc, phân loại và phân bố của cây khoai môn - sọ (Colocasia esculenta (L.) Schott)

1.2.1 Nguồn gốc và phân bố

Cây khoai môn - sọ là loài cây đã được trồng từ lâu đời trên thế giới, phổ biến

ở các vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới Ở một số nước trên thế giới khoai môn

(Colocasia esculenta var esculenta) được sử dụng làm lương thực và thực phẩm

phổ biến trên thế giới, đặc biệt ở các nước châu Á và châu Đại Dương (Nguyen

Thi Ngoc Hue et al., 2005 [95]) Ngoài mục đích sử dụng làm lương thực, thức ăn

cho con người và cho gia súc, khoai môn - sọ còn được sử dụng trong các lễ hộitôn giáo và làm các vị thuốc dân gian (Vũ Văn Chuyên, 1976 [8])

Có rất nhiều minh chứng thực vật học cho thấy: Khoai môn - sọ có nguồngốc phát sinh tại Trung Nam Á như: Ấn Độ hoặc bán đảo Malayxia Tuy nhiên,theo tác giả Nguyễn Đăng Khôi và cs (1985) [43], Nguyễn Thị Ngọc Huệ và cs

(2004) [38], cây khoai môn - sọ có nguồn gốc ở Đông Nam Ấn Độ Nhiều côngtrình khoa học cũng cho thấy Việt Nam nói riêng và các nước vùng Đông Nam Ánhư Indonesia, Malaysia, Thái Lan được coi là một trong những trung tâm đa dạng

di truyền của khoai môn - sọ Việt Nam và Trung Quốc được coi là những nơi đãphát triển các giống khoai môn từ nhiều thế kỷ trước

Nhiều dạng khoai môn - sọ hoang dại cũng được phát hiện tại nhiều nơi củavùng cận Đông Nam Á Từ trung tâm khởi nguyên, cây khoai môn - sọ đượctruyền bá tới Đông Nam Á, Trung Quốc, Nhật Bản và các quần đảo thuộc TháiBình Dương Từ châu Á, cây khoai môn - sọ được đưa tới các nước Ả Rập và ĐịaTrung Hải Vào khoảng 100 năm trước công nguyên cây khoai môn - sọ đã đượctrồng ở Trung Quốc và Ai Cập (Puseglove, 1972 [106]) Ngày nay, khoai môn - sọđược trồng phổ biến ở khắp các vùng nhiệt đới cũng như ôn đới ấp áp Cây khoaimôn - sọ được thâm canh tốt nhất ở các nước thuộc quần đảo Thái Bình Dương.Tuy nhiên, diện tích lớn nhất lại ở các nước Tây Phi, Caribê và hầu hết các vùng ởchâu Á

Việt Nam nằm trong khu vực Đông Nam Á, nơi được coi là trung tâm đadạng di truyền cây trồng, nơi phát sinh của nhiều loài cây họ ráy, trong đó cókhoai môn - sọ Chính vì vậy, nguồn gen khoai môn - sọ rất đa dạng Việt Nam và

Trung Quốc được coi là những nơi phát triển giống khoai sọ (eddoe) nhiều thế kỷ

trước và sau đó được nhập vào Tây Ấn và các nước khác trên thế giới (NguyễnThị Ngọc Huệ và cs, 2004 [38])

Ở nước ta khoai môn - sọ, đặc biệt là khoai môn nước được thuần hoá sớmtrước cả cây lúa nước, cách đây khoảng 10.000 - 15.000 năm (Nguyễn Thị NgọcHuệ và cs, 2004 [38]) Nguồn gen môn - sọ phân bố trong điều kiện tự nhiên rất đadạng: Từ độ cao 1 m đến 1.800 m so với mực nước biển, có giống sống trong điềukiện ngập nước, trong điều kiện ẩm hoặc có giống phát triển trên đất khô hạn Cógiống sinh trưởng trong điều kiện dãi nắng, có giống sống trong điều kiện cớmnắng Cây khoai môn - sọ được trồng trong vườn nhà, từ miền núi đến đồng bằngnhờ đặc tính dễ sống, dễ thích nghi của nó Trong đó khoai môn được trồng chủyếu ở trung du và miền núi (Nguyễn Phùng Hà và cs, 2012; Trung Tâm Tàinguyên Thực vật, 2009) [27], [71]

1.2.2 Phân loại thực vật khoai môn - sọ (Colocasia esculenta (L.) Schott)

Theo tác giả Nguyễn Thị Ngọc Huệ và cs, (2004) [38], Lương Ngọc Toản và

cs, (1979) [63] thì: Nhóm cây lấy củ họ thuộc họ ráy (Araceae) có tên tiếng Anh là

"Taro", gồm một số loại như ráy rừng (Alocasia macrorrhira), ráy đầm lầy (Cyrtosperma chamisonis), khoai sáp (Xanthosoma agittifolium), dọc mùng

(Colocasia gigantea), khoai môn (Colocasia esculenta var escullenta) và khoai sọ (Colocasia esculenta var antiquorum) Họ ráy (Araceae) là một họ rất lớn, với

hơn 115 chi và trên 2000 loài phân bố khắp thế giới, trong đó có tới 92% số loài

xuất xứ từ những vùng nhiệt đới châu Á và châu Mỹ (đặc trưng cho rừng ẩm ) Ở

Việt Nam hiện biết 21 chi và hơn 77 loài, phần lớn là cây ưa bóng làm thành tầngcây phụ chủ yếu ở rừng hỗn giao

Cây khoai môn, khoai sọ thuộc chi Calocasia là một trong những chi quan trọng nhất của họ Ráy (Araceae) Các loài trong chi này được dùng làm lương

thực, thực phẩm cho người và gia súc Khoai môn - sọ trồng được phân loại như

loài Colocasia esculenta, một loài đa hình với 2 loài phụ : Khoai môn và khoai sọ Chi Colocasia được xác định bởi Schott năm 1832 trên cơ sở hai loài đã đươc Linnacus mô tả lần đầu tiên vào năm 1753 là Arum colocasia và Arum esculentum Schott cũng đã đặt tên của 2 loài này là Colocasia esculenta và Colocasia antiquorum Hiện nay, trong nghiên cứu phân loại chi Colocasia vẫn

còn nhiều tranh cãi chưa ngã ngũ Một số nhà phân loại thực vật học cho rằng có

một loài đa hình là C esculenta và ở mức độ dưới loài biết đến có C esculenta var esculenta và C eculenta var antiquorum (Ghani., 1984 [94]).

Ở Việt Nam, trong nhiều tài liệu nghiên cứu về cây khoai môn - sọ, các

tác giả đều sử dụng danh từ chung "Cây khoai môn" vừa để chỉ giống cây

thích nghi với môi trường đất bị ngập nước hoặc ẩm ướt, với tên thường gọi là

"Cây khoai nước" và cũng để chỉ nhóm cây chịu hạn mà không chịu được ngập úng nên thường gọi là "Cây khoai sọ" (Nguyễn Đăng Khôi và cs, 1985;

Bùi Công Trừng và cs, 1963) [43], [66]

Từ năm 1998, khi nghiên cứu đa dạng di truyền nguồn gen khoai môn - sọ ởViệt Nam, các tác giả Nguyễn Thị Ngọc Huệ, Trương Văn Hộ, Nguyễn Văn Viết,

Nguyễn Phùng Hà cho rằng giả thiết có 2 loài phụ dưới loài Colocasia esculenta

là C esculenta var esculenta và C esculenta var antiquorum với tên gọi khoai

môn và khoai sọ là có lý hơn cả

Cũng theo tác giả Nguyễn Thị Ngọc Huệ và cs (2004) [38] nguồn gen khoai

môn - sọ gồm 3 biến dạng thực vật là khoai môn (Dasheen type) với 2x = 28, khoai sọ (Eddoe type) với 3x = 42 và nhóm trung gian Ba biến dạng này có mối

quan hệ khá gần gũi trong quá trình tiến hoá từ cây khoai nước đến cây khoai môn

và sau cùng là cây khoai sọ Nhóm khoai sọ có thể do tự đa bội mà thành hoặc do

sự tái tổ hợp giữa dạng nhị bội (2x) với dạng tứ bội (4x) Ranh giới giữa 3 nhómkhông rõ ràng nếu chỉ dựa vào đặc điểm hình thái nông học Về mặt di truyền 2

dạng này có mối quan hệ mật thiết Các biến dị tam bội được tiến hoá từ dạng nhị

bội do tự đa bội hoá mà thành (Hirai et al., 1994 [97]) Kết quả nghiên cứu của

nhiều tác giả trong và ngoài nước cho thấy hầu hết các giống khoai môn, khoainước đều thuộc nhóm thể nhị bội còn hầu hết các giống khoai sọ thì thuộc nhóm

thể tam bội (Hirai et al., 1994 [97]).

Vì vậy, nên gọi nhóm khoai môn - sọ là chính xác nhất, kể cả khi cho rằng có

một loài đa hình là C antiquorum và mức độ dưới loài là C antiquorum var typeca, C antiquorum var euchlora và C antiquorum var esculenta.

Để nhận biết các giống của 2 nhóm này, cần dựa vào kết quả phân tích của 3nhóm đặc điểm:

- Hình thái củ cái và củ con

- Số lượng nhiễm sắc thể

- Đặc điểm hình thái hoa

Nếu dựa vào hình thái củ cái và củ con thấy rằng:

- Nhóm C esculenta var esculenta (Dasheen) bao gồm các giống khoai môn

và khoai nước, đặc điểm của chúng là có một củ cái lớn quyết định năng suất

giống khoai với một vài củ con nhỏ và dải khoai (Stolon) ít dùng để ăn Bông hoa

của nhóm này có phần phụ vô tính ngắn hơn phần hoa đực Khả năng thích nghi

của các giống khoai của nhóm này từ điều kiện đất bị ngập nước (khoai nước ở một số vùng chiêm trũng Nam Định ) tới những vùng đất cao thuộc các tỉnh trung

du, miền núi như Yên Bái, Hà Giang, Bắc Kạn, Lào Cai, Sơn La Với nhiềugiống khoai nổi tiếng

- Nhóm C esculenta var antiquorum (Eddoe) gồm hầu hết các giống

khoai sọ, đặc điểm của nhóm khoai này là có một củ cái kích thước nhỏ hoặc trungbình, ăn sượng và hơi ngái Xung quanh củ cái có nhiều củ con hình cầu hoặc hìnhtrứng kích thước khác nhau tuỳ thuộc giống Ở các giống khoai sọ, củ con quyếtđịnh đến năng suất thương phẩm Các giống thuộc nhóm này thường có củ con cấp

1, 2, 3 và thường có thời gian ngủ nghỉ nên thường bảo quản được lâu Đặctính hoa của nhóm này là phần phụ vô tính dài hơn phần phụ của hoa đực Điểnhình là các giống khoai sọ trứng, khoai lủi (Nguyễn Thị Ngọc Huệ và cs, 2004[38])

Theo kết quả nghiên cứu của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp ViệtNam thì ngoài 2 nhóm có sự phân biệt rõ kể trên, trong tập đoàn còn nhiều giốngkhác nhưng ở dạng trung gian Các dạng trung gian có thể do sự lai tạo tự nhiên

nên ít được quan tâm nghiên cứu Các giống ở nhóm này có củ cái và củ con gầnbằng nhau về hình dạng và kích thước

Một cách phân loại được sử dụng để phân biệt C esculenta var esculenta và

C esculenta var antiquorum là dựa vào đặc điểm hình thái hoa - chiều dài phần phụ vô tính của đỉnh bông mo Các giống khoai môn khi thuộc nhóm C esculenta var esculenta có phần phụ vô tính của đỉnh ngắn hơn phần phụ vô tính của các giống thuộc nhóm C esculenta var Antiquorum khoảng 3 lần (Lebot và Adrahy.,

1992 [100])

Khi quan sát tập đoàn khoai môn - sọ ở Việt Nam cho thấy các giống của

nhóm C esculenta var antiquorum hầu như không ra hoa, chỉ có nhóm khoai nước (C esculenta var esculenta) ra hoa thường xuyên Vì vậy, việc phân loại các

giống môn - sọ dựa vào đặc điểm hình thái hoa là rất hạn chế

Theo kết quả nghiên cứu của Trung tâm Tài nguyên Di truyền thực vật, ở

Việt Nam có thể phân biệt 3 nhóm cây thuộc loài Colocasia esculenta Nhóm

khoai nước bao gồm những giống thích nghi với môi trường bóng râm, ưa đấttrũng Nhóm khoai môn bao gồm những giống trồng trên đất khô (đất phẳng, đấtdốc sử dụng nước trời, đất dốc có độ cao trên 500 m) được con người sử dụng củcái để ăn, củ con làm giống Hầu hết các giống khoai dạng nhị bội (2x = 28) cókhả năng ra hoa ở vùng núi phía Bắc thuộc nhóm này Nhóm khoai sọ bao gồmnhững giống có thể trồng trên đất ruộng chân mạ, ruộng mầu luân canh hay xencanh với khoai lang, đậu, ngô, chịu hạn khá, không chịu được ngập úng

Như vậy, căn cứ vào các tài liệu hiện có và kết quả điều tra thực tế thì các

giống thuộc loài phụ Colocasia esculenta var esculenta có tên gọi là khoai môn.

Những giống khoai này được trồng ở mọi chân đất, từ ruộng ngập nước đến nương

rẫy cao Các giống thuộc loài phụ Colocasia esculenta var antiquorum có tên gọi

1.3.1.1 Rễ khoai môn - sọ

Hệ thống rễ của loài môn - sọ là rễ chùm, mọc ở đốt mầm, ngắn, phân bố chủyếu ở tầng đất có độ sâu tối đa 1 m Rễ phát triển thành nhiều tầng Số lượng rễ vàchiều dài rễ phụ thuộc vào từng giống và đất trồng Rễ thường có màu trắng, một

số kiểu gen có cùng lúc 2 loại rễ: Rễ có sắc tố và rễ không có sắc tố

1.3.1.2 Thân khoai môn - sọ

Khoai môn - sọ chỉ có thân giả trên mặt đất Cả 2 dạng khoai môn và khoai

sọ, củ cái chính được coi là cấu trúc thân chính của cây (được gọi là thân củ) Trênthân củ có nhiều đốt, mỗi đốt có mầm phát triển thành nhánh Sau mỗi dọc lá lụi đithì trên thân củ thêm một đốt và thân củ dài thêm ra Bề mặt củ được đánh dấu bởivòng tròn gọi là chân dọc củ Đó lá điểm nối của những lá vẩy hoặc lá già Nhiềumầm bên phân bố trên những đốt củ Đỉnh của củ cái chính là điểm sinh trưởngcủa cây Sự mọc lên của cây bắt đầu từ đỉnh củ cái

1.3.1.3 Lá khoai môn - sọ

Lá chính là phần duy nhất nhìn thấy trên mặt đất, quyết định chiều cao củacây Mỗi lá được cấu tạo bởi một dọc lá thẳng và một phiến lá Phiến lá của hầuhết các kiểu gen có dạng hình khiên, gốc hình tim, có rốn ở gần giữa Phiến lánhẵn, chiều dài có thể biến động 20 - 70 cm và bề rộng 15 - 50 cm Kích thước của

lá chịu ảnh hưởng rất lớn của điều kiện ngoại cảnh

1.3.1.4 Dọc lá khoai môn sọ

Dọc lá mập có bẹ ôm chặt ở phía gốc tạo nên thân giả Chiều dài dọc lá biếnđộng phụ thuộc vào kiểu gen 35 - 160 cm Màu dọc lá biến động từ xanh nhạt tớitím đậm, đôi khi có sọc màu tím hoặc xanh đậm

1.3.1.5 Củ khoai môn - sọ

Cây môn - sọ có phần gốc phình thành củ hoặc thân củ chứa tinh bột, đâycũng chính là thân chính của loài cây này Củ khoai môn - sọ rất khác nhau vềkích thước và hình dạng, tuỳ thuộc vào kiểu gen, loại củ giống và các yếu tố sinhthái, đặc biệt là các yếu tố có ảnh hưởng đến thân củ như cấu trúc và kết cấu củađất, sự có mặt của sỏi đá Củ cái của những giống đại diện trồng trên đất caothường tròn hoặc hơi dài, còn những giống có củ cực dài thường là của nhữnggiống trồng ở ruộng và đầm lầy Tất cả củ cái, củ con và củ nách có cấu tạo bênngoài gần như nhau, đều có một mầm ở đỉnh và nhiều mầm ở nách của vô số các

lá vảy trên thân củ

Mỗi loại cây trồng khác nhau đều có những đặc điểm riêng biệt về hàm lượngcác chất có trong các bộ phận, đối với các loại cây trồng lấy củ thì tinh bột,protein là những chất hết sức quan trọng Phần có giá trị kinh tế chính củakhoai môn - sọ

Bảng 1.2 Thành phần hóa học trung bình của củ khoai môn - sọ tính theo

khối lượng vật chất khô

sọ KS4

Môn ruột trắng

Môn tàu

Khoai tía riềng

Hàm lượng

nước

23,47 23,25 23,97 22,36 27,34 28,19 26,48

Protein 6,23 6,14 6,52 7,39 4,45 4,57 4,28Tinh bột 74,16 73,67 73,54 72,61 75,85 76,41 75,10Lipit 0,32 0,31 0,38 0,32 0,57 0,64 0,68Xenluloza 3,81 3,78 3,57 3,35 4,56 4,72 5,27Đường 3,93 3,90 3,87 4,02 2,15 2,03 2,69Tro 2,91 2,42 2,27 2,79 3,81 3,95 4,25Keo thô 2,77 2,82 2,95 3,01 1,94 1,87 3,06

(Nguồn: Nguyễn Phương và cs, 2008 [54])

Kết quả nghiên cứu của tác giả Nguyễn Phương và cs [54], ở bảng 1.2 khicông bố kết quả nghiên cứu về tính chất lý hóa của tinh bột một số giống khoaimôn - sọ phổ biến tại miền Bắc năm 2008, cho thấy hàm lượng nước của cácgiống khoai môn - sọ tương đối cao Hàm lượng một số chất trong củ khoai mônnhư lipit (0,57 - 0,68%), hàm lượng tro (3,81 - 4,25%) cao hơn trong củ khoại sọ.Hàm lượng một số chất như protein, hàm lượng đường trong củ khoai sọ cao hơntrong củ khoai môn.

Kết quả nghiên cứu một số giống khoai môn trên đất ruộng và đất nươngrẫy tại huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái, năm 2006 tại bảng 1.3 cho thấy các giốngkhoai môn khác nhau có một số chỉ tiêu về tinh bột, protein, chất xơ khác nhau.Trong đó giống khoai môn Yên Bái (Yên Bái 1) và giống khoai môn Bắc Kạn cómột số chỉ tiêu cao hơn so với các giống khác trong thí nghiệm

Bảng 1.3 Hàm lượng một số chất trong củ khoai môn nghiên cứu trên đất ruộng 1 vụ tại huyện Lục Yên - Yên Bái, năm 2006 (% chât tươi)

ĐVT: %

Hàm Hàm Vật chất Hàm lƣợng

protein lƣợng lipit khô tinh bột lƣợng Giống

tổng số

Khoai mônYên Bái 1,64 0,38 28,39 19,87 1,13Khoai môn Bắc Kạn 2,06 0,31 33,33 19,68 0,60Khoai môn Hà Giang 1,46 0,19 25,40 15,15 1,70Khoai môn Lào Cai 1 3,09 0,10 29,77 16,56 1,28Khoai môn Lào Cai 2 1,03 0,14 19,47 12,15 0,82

(Nguồn: Số liệu phân tich năm 2006 tại huyện Lục Yên, Yên Bái)Hàm lượng tinh bột cao nhất là giống khoai môn Yên Bái đạt 19,87%, giốngthấp nhất là Lào Cai 2 chỉ đạt 12,25% Hàm lượng protein cao nhất là giống LàoCai 1, sau đó đến giống Bắc Kạn và Yên Bái Giống có tỷ lệ xơ nhiều nhất làgiống Hà Giang chiếm 1,70%

1.3.1.6 Hoa, quả khoai môn - sọ

Khoai môn có khả năng ra hoa, song sự lai tạo giữa chúng có tính bất hòa hợpcao và tính bất dục (Mai Thạch Hoành, 2006 [33]) Hoa của cây môn - sọ có dạngbông mo, mọc ra từ nách lá hoặc từ giữa bẹ của lá không mở Mỗi cây có thể có từ

1 cụm hoa trở lên Cụm hoa mọc đơn độc ngắn hơn cuống lá Quả mọng có đườngkính khoảng 3 - 5 cm và chứa nhiều hạt Mỗi hạt ngoài phôi còn có nội nhũ

Thực tế trong điều kiện tự nhiên có những giống khoai môn - sọ ra hoa, hoa

đã được quan sát và nghiên cứu ở Việt Nam (Nguyễn Đăng Khôi và cs, 1985; Tổnghiên cứu cây có củ, 1965) [43], [62] Kết quả nghiên cứu các giống khoai môntại Lục Yên năm 2006 đã xác định các giống khoai môn Yên Bái đều ra hoa, giốngkhoai môn Bắc Kạn, Hà Giang chưa quan quan sát thấy hiện tượng ra hoa

Mặc dù tỉ lệ ra hoa của các giống khoai môn - sọ còn phụ thuộc vào đặc điểmtừng giống, như khả năng có thể thu được hạt ở những giống ra hoa có thể có được

từ kết quả nghiên cứu của Ellis et al., (1985) [91] đã nghiên cứu khả năng bảo

quản hạt giống và kết luận rằng hạt giống khoai môn - sọ dễ nẩy mầm, cho phép

hạ độ ẩm hạt để bảo quản trong điều kiện lạnh

Theo tác giả Wilson et al., (1981) [111] cho rằng có thể phun gibberelin và

tiến hành thụ phấn bằng tay để tăng cường sự ra hoa và kết hạt của cây khoai môn

1.3.2 Sinh trưởng, phát triển của khoai môn - sọ

Theo tác giả Nguyễn Thị Ngọc Huệ và cs (2004) [38] thì cây khoai môn - sọtồn tại từ năm này qua năm khác là từ củ cái và củ con Nghiên cứu sự phát triểncủa chồi và khối lượng khô tổng số của chồi cho thấy sự phát triển của chồi segiảm mạnh vào khoảng sau trồng 6 tháng Vào thời điểm đó, số lá mọc ra chậmlại, chiều dài của dọc cũng giảm, giảm tổng diện tích lá trên cây và giảm cả chiềucao cây trung bình trên đồng ruộng Hiện tượng này gọi là khoai xuống dọc Sựhình thành củ cái thường bắt đầu xảy ra sau trồng 3 tháng Sự hình thành củ conđược xảy ra sau đó một thời gian ngắn Khoảng 5 đến 6 tháng sau trồng, khi sựphát triển của chồi giảm, kích thước củ cái và củ con phát triển rất nhanh Khi mùakhô bắt đầu, sự lụi của các chồi càng tăng nhanh cho đến khi chồi chính chết.Chính củ cái và củ con cho phép cây tồn tại qua vụ khô Nếu củ không được thuhoặch chúng se lại nẩy mầm và mọc thành cây mới vào thời vụ thích hợp Nhữngnơi không có mùa khô, sau khi thân tàn, củ lại mọc mầm mới và tiếp tục phát triểnthêm vài năm nữa

Vòng đời củ khoai môn - sọ có thể nhận biết được khi phân tích bề mặt củcái với các phần sót lại của lá, dải bò hoặc chồi non, cụm hoa, rễ và thậm chínhững vết bệnh gây ra bởi côn trùng Từ số lá còn lại trên củ, nếu biết thời giancần thiết để phát triển mỗi lá mới se cho phép ước lượng tuổi của cây Phân tíchphần sót lại của các cụm hoa (số cụm và số cuống hoa mỗi cụm) se biết đượcchính xác khả năng ra hoa của cây Sự biến đổi của đường kính củ cho biết sự thayđổi của điều kiện ngoại cảnh Củ thường bị thắt lại khi đất bị khô hạn hoặc bị ngậpnước trong một thời gian nhất định

1.4 Yêu cầu điều kiện ngoại cảnh của khoai môn - sọ

Cây khoai môn, khoai sọ là loại cây trồng có khả năng thích ứng, sinh trưởng

và phát triển trong nhiều điều kiện khác nhau, được trồng nhiều ở hầu hết cácvùng sinh thái nhờ đặc tính dễ trồng và là cây đặc sản của nhiều địa phương(Nguyễn Thị Ngọc Huệ và cs, 2004; Phạm Văn Vang, 1990) [38], [80] Tuy nhiên,

nó vẫn chịu tác động nhất định của điều kiện ngoại cảnh, đất đai và dinh dưỡng.Trong điều kiện thuận lợi sự sinh trưởng, phát triển tốt và ngược lại

Theo tác giả Mai Thạch Hoành và cs, 2012 [35] thì yêu cầu điều kiện ngoạicảnh của cây có củ nói chung cần có 5 yếu tố là đất, nước, nhiệt độ, ánh sáng vàdinh dưỡng, mỗi yếu tố se có tác động nhất định đến sinh trưởng, phát triển củacây

1.4.1 Nhiệt độ

Khoai môn - sọ yêu cầu nhiệt độ trung bình ngày trên 210C để sinh trưởng,phát triển bình thường Năng suất của môn - sọ có xu hướng giảm dần khi nơitrồng có độ cao tăng dần Nhiệt độ thấp làm cho cây giảm sinh trưởng và cho năngsuất thấp (Nguyễn Thị Ngọc Huệ và cs, 2004 [38])

Khi điều tra điều kiện về nhiệt độ ở một số tỉnh miền núi phía Bắc như YênBái, Hà Giang, Bắc Kạn, Hòa Bình, Sơn La, Hà Giang những nơi có trồng câykhoai môn thấy rằng nhiệt độ trung bình qua 3 năm từ 2010 đến 2012 tại một sốtỉnh điều tra, có trồng cây khoai môn dao động 20,3 - 24,10C, trong đó nhiệt độtrung bình năm thấp nhất là tỉnh Lào Cai, chỉ đạt trung bình 20,30C (Cục Thống kêtỉnh Yên Bái [11], Sơn La [13], Hà Giang [14], Lao Cai [15], Bắc Kạn [16], HòaBình [17], Tuyên Quang [18]) Qua đó thấy rằng, nhiệt độ thường thấp vào cáctháng 12, tháng 1, tháng 2 Nhiệt độ cao nhất trong các tháng 5 đến tháng 8 vàgiảm dần trong tháng 9 đến cuối năm

Trong các tháng 12, tháng 01 đến tháng 02 nhiệt độ tối thấp có những vùngnhư Bảo Yên, Thuận Châu, Lục Yên có thể giảm đến dưới 100C, tuy nhiên sốngày có nhiệt độ thấp thường không kéo dài Vào các tháng 6, tháng 7, tháng 8 cónhững nơi nhiệt độ tối cao có thể đạt trung bình đến trên 350C

Qua điều tra số liệu và thực tế tại một số vùng trồng khoai môn như ThuậnChâu - Sơn La, Đà Bắc - Hòa Bình, Lục Yên - Yên Bái, Vị Xuyên - Hà Giang,Bảo Yên - Lào Cai thấy rằng, cây khoai môn bản địa tại địa phương thường đượcngười dân trồng trên cao, nhiệt độ thường thấp hơn so với các vùng khác trongcùng một huyện Ở những nơi mát mẻ, quanh sườn đồi cây khoai thường sinhtrưởng tốt

1.4.2 Nước

Cây khoai môn có bề mặt thoát hơi nước lớn nên có yêu cầu về độ ẩm đấtcao để phát triển Cây cần lượng mưa hoặc tưới khoảng 1.500-2.000 mm để chonăng suất tối ưu Cây phát triển tốt nhất trong điều kiện đất ướt hoặc điều kiệnngập Trong điều kiện khô hạn cây giảm năng suất củ rõ rệt, củ phát triển trongđiều kiện khô hạn thường có dạng quả tạ Việc nghiên cứu và đánh giá khả năngchịu hạn của một số giống khoai môn, khoai sọ được thu thập ở miền Trung vàTây Nguyên đã được tác giả Nguyễn Vĩnh Tường và cs (2012) [78] nghiên cứuvới 11 giống khoai môn - sọ trong nghiên cứu, tác giả đã xác định được về hìnhthái và sinh lý thì các giống môn Chúm Huế, khoai sọ Tây Nguyên, môn ChúmQuảng Trị và môn Vĩnh Long là những giống có tiềm năng chịu hạn tốt

Ẩm độ không khí trung bình tại một số tỉnh miền núi phía Bắc từ năm 2010đến năm 2012 dao động từ 80,0 - 86,4%, thấp nhất ở tỉnh Sơn La, cao nhất ở thànhphố Yên Bái Nói chung các tháng đều có ẩm độ cao ở tất cả các tỉnh thu thập sốliệu, đều đạt trung bình trên 80% (Cục Thống kê tỉnh Yên Bái [11], Sơn La [13],

Hà Giang [14], Lao Cai [15], Bắc Kạn [16], Hòa Bình [17], Tuyên Quang [18]).Lượng mưa trên năm cũng có vai trò rất quan trọng đến sinh trưởng, phát triển củacây khoai môn - sọ Qua điều tra thu thập tại các tỉnh có trồng cây khoai môn ởphía Bắc thấy rằng tổng lượng mưa tại một số tỉnh từ 2010 - 2012 dao động từ1.162,1 mm/năm đến 2.263,6 mm/năm, trong đó tỉnh có lượng mưa trung bình caonhất là Hà Giang, thấp nhất là tỉnh Bắc Kạn Sự chênh lệch về lượng mưa giữa cáctỉnh có lượng mưa cao nhất với tỉnh có lượng mưa trung bình thấp nhất là trên1.000 mm/năm Các tỉnh có tổng lượng mưa cao như Yên Bái, Hà Giang, Lào Cai,Hòa Bình, Tuyên Quang Tỉnh có lượng mưa thấp là tỉnh Bắc Kạn, Sơn La (CụcThống kê tỉnh Yên Bái [11], Sơn La [13], Hà Giang [14], Lao Cai [15], Bắc Kạn[16], Hòa Bình [17], Tuyên Quang [18])

1.4.3 Ánh sáng

Cây khoai môn - sọ đạt được năng suất cao nhất trong điều kiện cường độánh sáng cao, tuy nhiên nó là loại cây chịu được bóng râm hơn hầu hết các loạicây khác [38] Điều này có nghĩa là nó có thể cho năng suất hợp lý thậm chí trongđiều kiện che bóng nơi những cây trồng khác không thể phát triển được Đây làmột đặc tính đặc biệt khiến cây khoai môn - sọ là cây trồng xen lý tưởng với cây

ăn quả và các cây trồng khác Ánh sáng mặt trời cũng ảnh hưởng đến sinh trưởng,phát triển của cây môn - sọ Sự hình thành củ được tăng cường trong điều kiệnngày ngắn, trong khi hoa lại nở mạnh trong điều kiện ngày dài

1.4.4 Yêu cầu về đất và dinh dưỡng

Cây môn - sọ là loại cây có thể thích ứng được với nhiều loại đất khác nhau

và được trồng nhiều ở loại đất tương đối chua, thành phần tương đối nhẹ và nhiềumùn Tuy nhiên, khoai môn nước (khoai nước) cũng thích ứng tốt với loại đấtnặng ngập nước (60 - 80% sét và limon) hoặc đất ẩm thường xuyên [38]

Kết quả xây dựng mô hình giống và mô hình thâm canh khoai môn từ năm

2009 đến năm 2011 tại tỉnh Yên Bái trên nhiều loại đất khác nhau: đất ruộng một

vụ tại huyện Văn Chấn, đất cát pha và đất đồi tại huyện Yên Bình, đất nương rẫytại huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái cho thấy cây khoai môn sinh trưởng, phát triểntốt và đều cho năng suất trên 15,0 tấn/ha (Trung tâm Ứng dụng tiến bộ Khoa học

và Công nghệ Yên Bái, 2012 [67])

Cây môn - sọ phát triển tốt nhất trên đất có độ pH trong khoảng 5,5 - 6,5.Một đặc tính quý của môn - sọ là một số giống có tính chống chịu mặn cao, điềunày cho thấy tiềm năng sử dụng cây môn - sọ để khai thác một số vùng sinh tháikhó khăn nơi những cây trồng khác không thể trồng được

1.5 Tình hình sản xuất khoai môn - sọ trên thế giới và Việt Nam

1.5.1 Tình hình sản xuất khoai môn - sọ trên thế giới

Trong những năm trở lại đây diện tích khoai môn sọ trên thế giới có xu thếgiảm, đến năm 2012 tổng diện tích khoai môn - sọ trên thế giới là: 1.316.985 ha,diện tích năng suất, sản lượng khoai môn sọ trên thế giới được cụ thể ở bảng 1.4.Qua bảng 1.4 cho thấy diện tích khoai môn - sọ toàn thế giới năm 2008 là:1.571.183 ha, trong đó châu Phi có diện tích 1.369.639 ha; châu Mỹ có 2.979 hathấp nhất trong các châu lục có trồng cây khoai môn châu Á chiếm diện tích131.211 ha; châu Đại Dương có 67.954 ha Năng suất năm 2008 của thế giới trungbình là 77,088 tạ/ha, trong đó châu Á có năng suất cao nhất đạt: 154,343 tạ/ha,trong khi châu Phi năng suất chỉ đạt 70,105 tạ/ha gần bằng nửa năng suất trungbình của châu Á

Năng suất trung bình toàn thế giới năm 2012 là 75,681 tạ/ha giảm so với năm

2008 Trong đó châu Á năng suất lại tăng so với năm 2008, đạt 163,122 tạ/ha,châu Đại Dương năng suất cũng tăng hơn so với năm 2008, đạt 79,569 tạ/ha Duychỉ có châu Phi và châu Mỹ năng suất khoai môn - sọ giảm so với năm 2008, châuphi đạt 65,090 tạ/ha, châu Mỹ đạt 82,381 tạ/ha

Bảng 1.4 Diện tích, năng suất, sản lượng khoai môn tại một số châu lục

trên thế giới giai đoạn 2008- 2012

1.5.2 Tình hình sản xuất khoai môn - sọ ở Việt Nam

Trong những năm trước đây khi nước ta còn đang gặp nhiều khó khăn về vấn

đề lương thực thì việc nghiên cứu các cây trồng lấy hạt như lúa, ngô được đặt lênhàng đầu để giải quyết vấn đề lương thực trước mắt Chính vì vậy, việc nghiên

cứu các loại cây có củ nói chung, cây khoai môn - sọ nói riêng còn chưa nhiều,chưa có nhiều tài liệu nghiên cứu về nó.

Năm 2012 tổng diện tích các loại cây có củ (trong đó có khoai môn- sọ) của

cả nước đạt: 741,3 nghìn ha, cụ thể diện tích cây có củ (sắn, khoai lang, dongriềng, khoai sọ, cây chất bột khác) được biểu hiện ở bảng 1.5

Bảng 1.5 Diện tích các loại cây có củ của Việt Nam giai đoạn 2010-2012

ĐVT: ha

(Nguồn: Trung tâm Phát triển Bền vững Nông nghiệp - Nông thôn, Viện Quy

hoạch và Thiết kế Nông nghiệp [68], [69], [70])

Qua bảng 1.5 thấy rằng tổng diện tích cây có củ đã tăng từ năm 2010 là691.173,6 ha lên đến 741.300 ha vào năm 2012 Trong năm 2011 - 2012 diện tích

cơ bản giữ nguyên, không có sự tăng về diện tích Các loại cây có củ tập trung ởmiền Nam chiếm hơn 50% tổng diện tích trong cả nước Ở Miền Bắc, diện tíchcác loại cây có củ chủ yếu tập trung ở các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc,trong đó sắn chiếm diện tích nhiều so với các loại cây trồng khác

Ngoài các loại cây có củ có diện tích nhiều như sắn, dong riềng, khoai langthì một số loại cây trồng như khoai sọ, cây chất bột khác cũng chiếm diện tíchđáng kể, kết quả sản xuất từ năm 2010 đến năm 2012 được biểu hiện ở bảng 1.6.Qua bảng 1.6 cho thấy, diện tích khoai sọ của cả nước hiện nay đạt 9.200 ha,năng suất trung bình 91,0 tạ/ha, sản lượng 83.700 tấn Diện tích tăng gấp 1,5 lần

từ năm 2010 đến 2012, từ gần 4.000 ha lên hơn 9.000 ha vào năm 2012, tuy nhiênnăng suất vẫn ở mức thấp, dưới 10 tấn/ha/vụ

Cây chất bột khác, trong đó có cây khoai môn trong cả nước có diện tích năm

2012 đạt 23.900 ha, giảm mạnh so với năm 2011, năng suất trung bình 108,8tạ/ha, sản lượng đạt 260.100 tấn

Bảng 1.6 Diện tích, năng suất và sản lượng khoai sọ, cây chất bột khác

từ năm 2010 đến năm 2012 tại Việt Nam

Sản lượng (tấn)

hoạch và Thiết kế Nông nghiệp [68], [69], [70])

Kết quả điều tra thực tế và thu thập số liệu tại một số cơ quan tại các huyệnBảo Yên - Lào Cai, Thuận Châu - Sơn La và tỉnh Bắc Kạn về diện tích, năng suất

và sản lượng khoai môn giai đoạn 2010 đến năm 2012 được biểu hiện ở bảng 1.7

Bảng 1.7 Diện tích, năng suất, sản lượng khoai môn tại một số tỉnh miền núi phía Bắc giai đoạn 2010 đến năm 2012

Chỉ tiêu

ng

(Nguồn: Chi cục Thống kê huyện Bảo Yên, 2013 [6], Thuận Châu, 2013 [7],

Cục Thống kê tỉnh Bắc Kạn, 2013 [16])

Qua bảng cho thấy đại đa số diện tích khoai môn tại các địa phương đều có

xu hướng giảm về diện tích; năng suất tăng không đáng kể Riêng chỉ có diện tíchkhoai môn của tỉnh Bắc Kạn là năm sau tăng hơn năm trước, cao nhất trong 3 tỉnhđiều tra, thu thập, tuy nhiên năng suất không cao chỉ đạt dưới 90 tạ/ha/năm Ở một

số địa phương khác như Vị Xuyên Hà Giang, Phong Châu Phú Thọ, Yên Bình Yên Bái qua điều tra thấy rằng diện tích không nhiều chỉ vài ha, được người dântrồng nhỏ lẻ tại vườn, chủ yếu để phục vụ cho nhu cầu gia đình, không mang tínhchất hàng hóa

-Việc trồng khoai môn ở miền núi chủ yếu trồng trên đất đồi, đất nương rẫy vìvậy người dân chỉ có thể trồng được 2 - 3 vụ (2 - 3 năm) sau đó đất mất sứcsản xuất Muốn trồng tiếp phải tìm những diện tích đất mới như phát rừng, quaytrở lại những diện tích đã trồng trước đây Việc phát rừng canh tác nông nghiệp đã

bị cấm từ nhiều năm nay, vì vậy diện tích khoai môn giảm xuống liên tục là điều

dễ hiểu Mặt khác người dân chưa có thói quen trồng khoai trên đất bãi, đất ruộngnên diện tích cũng khó có thể tăng lên Để tăng được diện tích trong những năm tớicần có những khuyến cáo đến người dân trong việc đưa cây khoai môn xuống đấtbãi, đất ruộng để thâm canh, phát triển sản xuất theo hướng bền vững có hiệu quả

Để có những cơ sở chắc chắn trong việc trồng cây khoai môn trên một số loạiđất không phải đất nương rẫy, năm 2006 đã có một số nghiên cứu, thử nghiệmkhoai môn trên đất ruộng tại huyện Lục Yên, Yên Bái Qua thử nghiệm thấy rằngviệc trồng khoai trên đất ruộng 1 vụ mang lại hiệu quả rõ dệt, ngoài trồng khoaicòn có thể canh tác được 1 vụ đông trong năm Đây se là một trong những cơ sởcho việc tiếp tục nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật cho cây khoai môn tại Yên Báitrong những năm tiếp theo

1.6 Tình hình nghiên cứu khoai môn - sọ trên thế giới và Việt Nam

1.6.1 Tình hình nghiên cứu khoai môn - sọ trên thế giới

Cây khoai môn - sọ là một trong những loại cây có củ có vai trò quan trọngtrên thế giới, hiện nay nhiều cơ quan quốc tế nghiên cứu khoa học nông nghiệpnhư Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế (CIAT), Trung tâm Khoai tâyQuốc tế (CIP), Viện Nghiên cứu Tài nguyên Di truyền Thực vật Quốc tế (IPGRI),Viện Nông nghiệp nhiệt đới Quốc tế (IITA) và Viện Nghiên cứu chính sáchLương thực Quốc tế (IFPRI) đã và đang rất coi trọng công tác nghiên cứu và pháttriển cây có củ (Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây có củ, 2011 [72])