Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học lịch sử và địa lí lớp 5

Nhận thức về tính cấp thiết, thực tế và vai trò của GDMT cho học sinh những thế hệ chủ nhân tương lai của đất nước, của thế giới, tôi lựa chọn đề tài -“Tích hợp giáo dục môi trường trong

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu đề tài 2

3.Nhiệm vụ của đề tài 3

4.Giới hạn của đề tài 3

5.Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

6.Phương pháp nghiên cứu 7

7.Dự kiến đóng góp của đề tài 7

8.Cấu trúc đề tài 7

B PHẦN NỘI DUNG 9

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TÍCH HỢP GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ - ĐỊA LÍ LỚP 5 9

1.1 Cơ sở lí luận 9

1.1.1 Một số khái niệm về tích hợp giáo dục môi trường 9

1.1.2 Mục tiêu tích hợp giáo dục môi trường 11

1.2 Cơ sở thực tiễn 12

1.2.1 Hiện trạng môi trường Việt Nam hiện nay 12

1.2.2 Tầm quan trọng của giáo dục môi trường ở tiểu học 14

1.2.3 Thực trạng tích hợp giáo dục môi trường ở Việt Nam 14

1.2.4 Khả năng tích hợp GDMT của chương trình Lịch sử - Địa lí lớp 5 15

1.2.5 Đặc điểm tâm lí và trình đô nhận thức của học sinh lớp 5 17

CHƯƠNG 2: TÍCH HỢP GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ - ĐỊA LÍ LỚP 5 19

2.1 Mục tiêu tích hợp giáo dục môi trường trong môn LS - ĐL lớp 5 19

2.2 Các nội dung có thể tích hợp GDMT trong dạy học Lịch sử - Địa lí lớp 5 19 2.3 Phương thức và phương pháp tích hợp GDMT vào trong dạy học LS-ĐL lớp 5 26

2.3.1 Phương thức tích hợp 262.3.2 Nguyên tắc tích hợp 262.3.3 Phương pháp tích hợp 272.3.4 Các hình thức tổ chức tích hợp GDMT trong dạy học Lịch sử - Địa lí lớp5 31

CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP VẬN DỤNG TÍCH HỢP GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG MÔN LỊCH SỬ & ĐỊA LÍ LỚP 5 34

C PHẦN KẾT LUẬN 35

D TÀI LIỆU THAM KHẢO 36

LỜI CẢM ƠN

Trong cuộc sống không có sự thành công nào, mà không gắn liền với sự hỗtrợ, giúp đỡ, dù nhiều hay ít từ người khác Trong suốt thời gian học tập ở giảngđường Đại học, em đã nhận được rất nhiều sự quan tâm của thầy, cô, gia đình vàbạn bè

Em xin gửi đến quý thầy cô ở Trường đại học Quảng Bình, lòng biết ơn sâusắc nhất.Với những tri thức và tâm huyết của mình, để truyền đạt vốn kiến thứcquý báu cho chúng em suốt thời gian học tập tại trường.Và đặc biệt trong kì họcnày Chúng em được tiếp cân với một môn học rất hữu ích đó là “Giáo dục môtrường”

Em xin chân thành cảm ơn Cô Nguyễn Thị Thanh Nhàn, đã tận tâm hướngdẫn chúng em qua từng buổi học trên lớp cũng như những buổi thảo luận nóichuyện về những vấn đề môi trường Nếu không có những lời chỉ dẫn, dạy bảocủa cô thì em rất khó để hoàn thành bài thu hoạch này.Trong quá trình tìm hiểu

về “Giáo dục môi trường”, kiến thức của chúng em còn nhiều hạn chế và bỡngỡ Do vậy, trong bài làm không tránh khỏi sự thiếu sót, em rất mong đượcnhững đóng góp ý kiến quý báu của Cô và các bạn,để kiến thức của em tronglĩnh vực này được hoàn thiện hơn

Sau cùng, em xin kính chúc quý Thầy Cô ở Trường Đại học Quảng Bình

và đặc biệt Cô giáo phân môn thật dồi dào sức khỏe, niềm tin để tiếp tục thựchiện sứ mệnh cao đẹp của mình là truyền đạt kiến thức cho thế hệ mai sau

Đồng Hới,tháng 12 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thị Nghĩa

DANH MỤC VIẾT TẮT

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Bảo vệ thiên nhiên và môi trường là vấn đề mang tính toàn cầu Môi trường

là một vấn đề đã và đang thu hút sự quan tâm của toàn thế giới Trong mấy chụcnăm trở lại đây do sự phát triển kinh tế ồ ạt dưới tác động của các cuộc cáchmạng khoa học kĩ thuật và sự gia tăng dân số quá nhanh làm cho môi trường bịbiến đổi chưa từng thấy Môi trường lâm vào khủng hoảng với quy mô toàn cầu,trở thành nguy cơ thực sự đối với cuộc sống hiện đại và sự tồn vong của xã hộitrong tương lai

Trước thực trạng đó, việc bảo vệ môi trường (BVMT) là nhiệm vụ cấpbách của toàn nhân loại.Để bảo vệ cái nôi sinh thành của mình, con người phảithực hiện hàng loạt các vấn đề phức tạp, trong đó giáo dục môi trường (GDMT)

là một trong những biện pháp quan trọng của việc BVMT

Hội nghị Liên Hợp Quốc tại Stốckhôm (Thụy Điển) được tổ chức từ ngàymồng 05 đến ngày 16 tháng 06 năm 1972, để bàn bạc về vấn đềBVMT và sự cânbằng sinh thái trong tự nhiên Hội nghị đã nhất trí nhận định: “Việc bảo vệ thiênnhiên và môi trường là một trong hai nhiệm vụ hàng đầu của toàn nhân loại(cùng với nhiệm vụ bảo vệ hòa bình chốngchiến tranh) Vì thế, ngày mồng 05tháng 06 hàng năm trở thành “Ngày môi trường thế giới”

Trong chỉ thị số 36 - CT/TW ngày 25 tháng 06 năm 2008 Ban chấp hànhTrung ương Đảng về “tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kì côngnghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” đã nêu rõ một trong những giải pháp hàngđầu, đó là: Thường xuyên giáo dục, tuyên truyền, xây dựng thói quen, nếp sống

và các phong trào quần chúng, bảo vệ môi trường

BVMT là vấn đề rộng lớn của toàn xã hội, nó có liên quan trực tiếp khôngnhững với từng cá nhân con người, từng nhóm người mà với cả cộng đồng, quốcgia và quốc tế Việc GDMT ở nhà trường là một quá trình nhận thức giúp các

em hiểu biết về thiên nhiên, môi trường, từ đó giáo dục cho các em ý thức quantâm thường xuyên đến môi trường, dần dần hình thành ở các em lòng yêu thích

tôn trọng thiên nhiên, bảo vệ môi trường sống, phong cảnh đẹp, các di tích vănhóa lịch sử của đất nước

Tiểu học là bậc học cơ bản, là cơ sở ban đầu hết sức quan trọng cho việcđào tạo trẻ em trở thành công dân tốt cho đất nước Mục đích quan trọng củagiáo dục bảo vệ môi trường không chỉ làm cho các em hiểu rõ tầm quan trọngcủa bảo vệ môi trường mà quan trọng là phải hình thành thói quen, hành vi ứng

xử văn minh, thân thiện với môi trường Nếu ở cấp học này các em chưa hìnhthành được tình yêu thiên nhiên, cuộc sống hòa đồng với thiên nhiên, quan tâmtới thế giới xung quanh, có thói quen sống ngăn nắp, vệ sinh thì ở các cấp họcsau các em khó có thể bù đắp được Vì vậy nọi dung và cách thức bảo vệ môitrường trong trường tiểu học mang tính chất quyết định đối với việc hình thànhnhững phẩm chất đó

Việc GDMT ở nhà trường tiểu hoc chưa có môn học và bài học riêng - kiếnthức về môi trường chỉ được lồng ghép vào một số bài học ở một số bộ môn.Trong đó, ở trường tiểu học, Lịch sử - Địa lí là môn học có tính chất tổng hợpcủa những tri thức khoa học tự nhiên và khoa học xã hội Đây cũng là một trongnhững môn học có “tính môi trường” nhất Chính vì vậy, môn Lịch sử -Địa lí ởtrường tiểu học có nhiều thuận lợi để giáo dục về môi trường cho học sinh hơnnhững môn khác

Nhận thức về tính cấp thiết, thực tế và vai trò của GDMT cho học sinh những thế hệ chủ nhân tương lai của đất nước, của thế giới, tôi lựa chọn đề tài

-“Tích hợp giáo dục môi trường trong dạy học Lịch sử - Địa lí lớp 5” làm đối

tượng nghiên cứu Hi vọng có thể đóng góp một phần công sức nhỏ bé vào mụctiêu GDMT vì sự phát triển bền vững của Việt Nam nói riêng và thế giới nóichung

2 Mục đích nghiên cứu đề tài

Tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “ Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trườngtrong dạy học Lịch sử và Địa lí lớp 5” nhằm: Góp phần đổi mới phương phápdạy học môn Lịch sử và Địa lí theo hướng tích cực, phát huy tính chủ động,

sáng tạo của học sinh hình thành và rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vàothực hành.

Đồng thời nghiên cứu đề tài nhằm phục vụ cho việc dạy học tạo điều kiệncho học sinh nắm bắt tri thức môn Lịch sử và Địa lí dễ dàng hơn, ghi nhớ lâuhơn; góp phần nâng cao sự hiểu biết và kinh nghiệm cho bản thân

3.Nhiệm vụ của đề tài

Để đạt được mục tiêu trên, đề tài có nhiệm vụ cơ bản là:

Tổng hợp cơ sở lí luận, cơ sở thực tiễn về giáo dục bảo vệ môi trường

Xác định nội dung tích hợp giáo dục vảo vệ môi trường trong các bàiLịch sử và Địa lí lớp 5

Đưa ra các phương pháp, hình thức tổ chức đê tích hợp giáo dục bảo vệmôi trường trong dạy học Lịch sử và Địa lí lớp 5

Tiến hành khảo sát giảng dạy tích hợp( lồng ghép) một số bài ở trường

đẻ đánh giá tính khả thi của đề tài

4.Giới hạn của đề tài

- Về thời gian : đề tài được thực hiện trong vòng 1 tháng ( tháng 12 năm2018)

- Về không gian : đề tài được nghiên cứu tại Trường Đại học Quảng Bình

- Về nội dung : nghiên cứu lồng ghép vấn đề giáo dục bảo vệ môi

trường trong dạy học môn Lịch sử và Địa lí lớp 5

5.Lịch sử nghiên cứu vấn đề

5.1 Trên thế giới

Vấn đề GDMT đang là mối quan tâm của nhiều quốc gia trên thế giới Mộthội nghị quốc tế về môi trường con người được tổ chức từ ngày 05 đến ngày 16tháng 06 năm 1972 tại thủ đô Stốckhôm (Thụy Điển), hội nghị đã nhận ra vai tròcủa GDMT nhằm tạo ra sự nhận thức, hiểu biết của cộng đồng về những vấn đềmôi trường

Trong kiến nghị thứ 96 của hội nghị, GDMT được coi là yếu tố quyết địnhtrong sự cố gắng để tấn công vào khủng hoảng môi trường toàn cầu Đặc biệt,hội nghị còn kiến nghị cần phải quan tâm đến GDMT trong nhà trường: “Không

có một quốc gia nào có sự phớt lờ sự cần thiết để tạo ra những cố gắng có suynghĩ nhằm dẫn đến sự quan tâm đến môi trường của học sinh trong nhà trường”(GDMT, tập 8, UNSCO, 1985) Để thực hiện thành công GDMT, hội nghị đã đềnghị cần phải đào tạo, bồi dưỡng giáo viên, phát triển và thử nghiệm cácchương trình, tài liệu, phương pháp GDMT Cũng từ hội nghị Stốckhôm,chương trình môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) được thành lập Sau đó UNEPkết hợp với UNESCO khai trương chương trình GDMT quốc tế (InternationalEnvironmental Education Programme - IEEP) Chính IEEP đã tổ chức hội thảoquốc tế về GDMT tại Bêôgrat (thủ đô Nam Tư cũ) từ ngày 13 đến 22 tháng 10năm 1975 Kết quả cuộc hội thảo này là đưa ra hiến chương Bêôgrat, trong đóđưa ra các nguyên tắc và các hướng dẫn cho chương trình GDMT toàn cầu.Theo sau hội thảo Bêôgrat, hàng loạt các cuộc hội thảo vùng được diễn ra ởBrazavil (châu Phi), Băng Cốc (châu Á), Cô - Oét (các nước Ả Rập), Bôgôta(châu Mĩ Latinh và vùng biển Caribê), Henxinki (châu Âu).

Ở châu Á một cuộc hội thảo cũng được tổ chức tại Băng Cốc vào tháng 11năm 1976 Ở đây, những người tham gia hội thảo đã đưa ra 15 khuyến nghị tậptrung vào bốn lĩnh vực sau:

+ Chương trình GDMT

+ Bồi dưỡng nguồn lực

+ GDMT phi chính quy

+ Soạn thảo tài liệu, xây dựng các phương tiện giảng dạy GDMT

Tiếp theo hội nghị các khu vực, từ ngày 14 đến 26 tháng 10 năm 1977, mộthội nghị quốc tế về GDMT được tổ chức tại Tbilisi (Cộng hòa Grudia), gồm 66đại biểu của 66 nước thành viên của UNESCO Hội nghị này là đỉnh cao củagiai đoạn xây dựng chương trình và đặt cơ sở cho sự phát triển GDMT trên bìnhdiện quốc tế Sau các hội nghị trên, một cuộc hội nghị quốc tế về GDMT doUNESCO và UNEP được tổ chức từ ngày 17 đến 21 tháng 08 năm 1987 tạiMatsxcơva, gồm 300 chuyên gia của 100 nước và các quan sát viên IUCN (Hộithảo bảo vệ tài nguyên và thiên nhiên quốc tế) cùng các tổ chức quốc tế kháctham gia Hội thảo đã đề ra 9 mục tiêu và chiến lược hành động quốc tế trong

lĩnh vực GDMT và đào tạo giáo viên cho thập kỉ 90 Các chương trình đượcphát triển trong thời kì này yêu cầu phải nhấn mạnh đến mối quan hệ giữa conngười và sinh quyển trong mọi lĩnh vực kinh tế xã hội, văn hóa và sinh thái Hộinghị đã đặt tên cho thập kỉ này là: “Thập kỷ toàn thế giới cho GDMT” GDMTngày càng phát triển rộng khắp, chỉ tính từ năm 1985 IEEP đã liên quan trực tiếpvới 133 nước từ các vùng khác nhau trên Trái Đất

Nhìn chung, chương trình giáo dục môi trường trong nhà trường trên thếgiới tập trung vào bốn hướng chính:

 Hướng thứ nhất là: Chiến lược tích hợp

 Hướng thứ hai là: Các kiến thức đưa thành môn riêng

 Hướng thứ ba là: Đưa thành các chủ đề

 Hướng thứ tư là: Ở nhiều nước phối hợp cả ba phương thức trên, giagiảm sao cho phù hợp với điều kiện dạy học từng nước và từng cấp học khácnhau

Trong ba phương thức này, phương thức tích hợp được hầu hết các nướcchấp nhận

cho chúng ta những hiểu biết khái quát về cơ sở của việc BVMT, hiện trạng môitrường trên thế giới, ở nước ta và các phương pháp GDMT.

Giáo dục môi trường là một nhiệm vụ quan trọng được thể hiện qua nhiềuvăn bản cụ thể như: Điều 4 - Luật Bảo vệ môi trường, chỉ thị 36 - CT/TW ngày25/06/1998 của Banchấp hành Trung ương Đảng, Quyết định số256/2003/QĐTTg ngày 12/12/2003 của Thủ tướng chính phủ Trong những nămqua ở nước ta đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề tích hợp giáo dụcmôi trường vào các môn học ở bậc Tiểu học Cụ thể: Tác giả Phạm Đình Thái(1991) trong bài viết “Vị trí và bước đầu định hướng nội dung, biện pháp giáodục môi trường ở bậc tiểu học ở Việt Nam” và tác giả Nguyễn Thị Vân Hương(2000) trong bài “Một số biện pháp nâng cao ý thức giáo dục môi trường chohọc sinh tiểu học” nhấn mạnh mục tiêu và phương pháp giáo dục môi trườngcho học sinh tiểu học Vấn đề tích hợp giáo dục môi trường vào các môn học cónhững bài nghiên cứu như: “Giáo dục môi trường qua môn Địa lý” của tác giảNguyễn Phi Hạnh (1994); “Thực hiện giáo dục môi trường cho học sinh tiểu họcthông qua môn học Tìm hiểu tự nhiên và xã hội” của tác giả Nguyễn Hồng Ngọc(1993)

Đây là tổng hợp một số kết quả từ những công trình nghiên cứu trên liênquan tới bài báo này như sau: Việc giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh là

vô cùng cần thiết và ngày càng cấp bách trước sự xuống cấp của môi trường,mục tiêu và phương hướng đưa giáo dục môi trường vào nhà trường tiểu họccũng được thống nhất, các phương pháp tích hợp giáo dục bảo vệ môi trườngtrong các môn học thuộc chương trình Giáo dục tiểu học đã được giới thiệu khá

đa dạng Tuy nhiên, việc dạy học tích hợp giáo dục môi trường trong môn

LS-ĐL ở lớp 5 chưa được đề cập cụ thể và đầy đủ

Vì vậy, bài nghiên cứu này tập trung tìm hiểu cách thức tích hợp nội dungGDMT vào môn LS-ĐL lớp 5 nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học cũngnhư hiệu quả giáo dục bảo vệ môi trường thông qua môn học này

Để hoàn thành các nhiệm vụ trên của đề tài, tôi đã sử dụng kết hợp các phương pháp sau:

6.Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu

Nghiên cứu các tài liệu về môi trường, giáo dục môi trường, các tài liệu về tâm lí học… và các tài liệu bàn về vấn đề tổ chức các hoạt động ngoại khoá Việc nghiên cứu cơ sở lí luận này giúp tôi có căn cứ để xác định được các khả năng, tiêu chí lựa chọn các hình thức tổ chức các hoạt động ngoại khoá GDMT qua môn TNXH lớp 3

6.2 Phương pháp điều tra, khảo sát

Tiến hành dự giờ, lập các phiếu điều tra thực trạng nhận thức và hành vi của giáo viên và học sinh về vấn đề môi trường và bảo vệ môi trường, tìm hiểu thực trạng vấn đề tổ chức các hoạt động ngoại khoá GDMT trong nhà trường tiểu học nhằm tìm ra những khó khăn, hạn chế của giáo viên khi tiến hành các hoạt động ngoại khoá GDMT Đây chính là cơ sở thực tiễn cho việc thiết kế các hình thức tổ chức hoạt động ngoại khoá GDMT phù hợp với trình độ, năng lực của giáo viên cũng như của học sinh

6.3 Phương pháp thống kê toán học

Được dùng để phân tích và xử lí các kết quả thu được qua điều tra và thực nghiệm

7.Dự kiến đóng góp của đề tài

Đề tài hoàn thành là một tư liệu giúp học sinh có thêm hiểu biết về ýnghĩa, tính cấp thiết, thực tế của vấn đề GDMT Giúp giáo viên có được phươngpháp và hình thức tích hợp GDMT trong dạy học Lịch sử - Địa lí

Đây cũng là nguồn tài liệu bổ ích cho những ai quan tâm đến công tácGDMT vì một hành tinh xanh và mục tiêu phát triển bền vững đang là mối quantâm của toàn nhân loại

Chương 2: Tích hợp giáo dục môi trường trong dạy học Lịch sử - Địa lí lớpChương 3: Đề xuất biện pháp vận dụng tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường mộtcách hợp lí hơn trong môn Lịch sử và Địa lí lớp 5

B PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TÍCH HỢP GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ - ĐỊA LÍ LỚP 5

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Một số khái niệm về tích hợp giáo dục môi trường

1.1.1.1 Khái niệm về môi trường

Theo nghĩa rộng, môi trường là tập hợp tất cả các điều kie bên ngoài có ảnhhưởng tới mọi vật thể, một sự kiện hay một cơ thể sống bất cứ một vật thể , một

sự kiện hay một cơ thể sống nào cũng tồn tại và biến đổi trong một môi trườngnhất định

Đối với cơ thể sống ,MT là tập hợp tất cả những điều kiện bên ngoài có ảnhhưởng tới đời sống và sự phát triển của cơ thể

MT sống của con người là toàn bộ vũ trụ, trong đó hệ Mặt Trời và Trái đất

có ảnh hưởng quyết định đến sự tồn tại của con người

Sau đây là mọt số khái iệm về MT khác:

- Môi trường là tập hợp tất cả các điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng tới mọivật thể, mọi sự kiện hay mọi cơ thể sống Môi trường được chia thành môitrường tự nhiên, môi trường nhân tạo và môi trường xã hội (Bùi Thị Nga, 2010)

- Theo tác giả Lê Huy Bá (2002) thì môi trường là các yếu tố vật chất tựnhiên và nhân tạo, lý học, hóa học, sinh học cùng tồn tại trong không gian baoquanh con người Các yếu tố đó có quan hệ mật thiết, tương tác lẫn nhau và tácđộng lên các cá thể sinh vật hay con người để cùng tồn tại và phát triển

MT bao gồm tất cả các thành phần của thế giới vật chất bao quanh có khảnăng tác động đến sự tồn tại và phát triển của sinh vật Bất cứ một vật thể, một

sự kiện nào cũng tồn tại và diễn biến trong một MT (Tăng Văn Đoàn, Trần Đức

Hạ, 1995)

MT gồm tất cả những gì bao quanh sinh vật, tất cả các yếu tố vô sinh vàhữu sinh có tác động trực tiếp hoăc gián tiếp lên sự sống sự phát triển và sinhsản của sinh vật.(SGK sinh học 11)

1.1.1.2 Khái niệm giáo dục môi trường

Có rất nhiều khái niệm về GDMT như:

“GDMT là quá trình nhận ra các giá trị và làm rõ các quan điểm phát triểncác kỹ năng và thái độ cần thiết nhằm hiểu và đánh giá đúng đắn mối tươngquan giữa con người , môi trường văn hóa và môi trường bao quanh GDMTcũng đòi hỏi thực hành trong việc đưa ra quyết định và tự xây dựng quy tắc hành

vi về các vấn đề liên quan đến chất lượng MT” (Ủy ban giáo dục của IUCN, Hộinghị quốc tế về GDMT ở trường học – Pari, UNESCO, 1990 )

Trong báo cáo của Hội Nghị GDMT ở BI1977 cho rằng “GDMT là một bộphận hữu cơ của quá trình giáo dục Nó nên được tập trung vào những vấn đềthực tiễn và mang tính chất liên thông Nó nên nhằm vào xây dựng giá trị, đónggóp vào sự nghiệp phồn vinh của cộng đồng và liên quan đến sự sống còn củanhân loại Ảnh hưởng của nó nên ở thời gian khởi đầu của người học và liênquan đến môi trường sống của họ trong hoạt động Nó nên được hướng dẫn ở cảcác môn học hiện tại và tương lai có liên quan”

Còn theo bà Bùi Thị Nga “Giáo dục bảo vệ môi trường là một quá trìnhthông qua các hoạt động giáo dục nhằm giúp con người có được sự hiểu biết,các kỹ năng và giá trị tạo điều kiện cho họ tham gia vào phát triển một xã hộibền vững về sinh thái” ( 2010)

1.1.1.3 Khái niệm tích hợp

- Tích hợp trong dạy học là lồng ghép một nội dung giáo dục nào đó vàobài dạy, tùy theo mức độ phù hợp của nội dung giáo dục với từng môn học/bàihọc mà việc lồng ghép được thực hiện ở các mức độ khác nhau như: liên hệ,lồng ghép bộ phận hay toàn phần, từ đó giáo dục và rèn luyện kĩ năng sống chohọc sinh (Nguyễn Hữu Dục, 2003)

1.1.1.4 Khái niệm tích hợp giáo dục môi trường

Tích hợp GDMT “Đó là sự kết hợp các khía cạnh của môi trường vào trongquá trình giáo dục chính quy, pha trộn nội dung có liên quan đến các vấn đề môitrường khác nhau vào các môn khoa học tự nhiên (Sinh vật, sinh thái…) hoặcvào các môn khoa học xã hội (Địa lí, lịch sử, kinh tế…)” (Rcsharma, 1994)

Tích hợp giáo dục môi trường là sự kết hợp chặt chẽ có hệ thống các kiếnthức giáo dục môi trường và kiến thức các môn học thành một nội dung thốngnhất, gắn bó chặt chẽ bằng những phương thức tích hợp như: lồng ghép toànphần(mục tiêu và nội dung của bài học phù hợp với mục tiêu và nội dung giáodục môi trường); lồng ghép bộ phận (có một số phần của bài học có mục tiêu,nội dung phù hợp với nội dung, mục tiêu giáo dục môi trường); liên hệ (mục tiêu

và nội dung bài học có điều kiện lô gic với nội dung giáo dục bảo vệ môitrường) Cùng với những phương pháp dạy học tích hợp lồng ghép như: phươngpháp quan sát, thảo luận nhóm, trò chơi học tập, đề án, kể chuyện… (NguyễnHữu Dục, 2003)

1.1.2 Mục tiêu tích hợp giáo dục môi trường

GDMT nhằm giúp cộng đồng hiểu được bản chất phức tạp của hệ thốngmôi trường thiên nhiên cũng như nhân tạo để từ đó giúp con người có nhữnghành vi đối xử “thân thiện” hơn đối với môi trường

Mục tiêu của giáo dục bảo vệ môi trường cũng nhằm trang bị cho cộngđồng những kĩ năng hành động BVMT một cách hiệu quả hơn Phương phápGDMT hiệu quả nhất là giáo dục kiến thức về môi trường trong một môi trường

cụ thể nhằm hướng các đối tượng giáo dục có hành động BVMT Nhận thứcđượctầm quan trọng của việc GDMT trong công tác BVMT, Đảng và Nhà nước

đã có những chính sách, những chương trình hành động cụ thể như Chỉ thị36/CT - TƯ ngày 25/6/1998 của bộ chính trị về tăng cường công tác BVMTtrong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH - HĐH) đất nước: “BVMT làmột vấn đề sống còn của đất nước, của nhân loại; là nhiệm vụ có tính xã hội sâusắc, gắn liền với cuộc đấu tranh xóa đói giảm nghèo ở mỗi nước, với cuộc đấutranh vì hòa bình và tiến bộ xã hội trên phạm vi toàn thế giới Đảng và Nhà nước

đã có những chủ trương, biện pháp giải quyết các vấn đề về môi trường Tuynhiên, việc BVMT ở nước ta hiện chưa đáp ứng yêu cầu của quá trình phát triểnkinh tế - xã hội trong giai đoạn mới Nhìn chung môi trường nước ta vẫn tiếp tục

bị ô nhiễm và suy thoái, có nơi nghiêm trọng Ý thức tự giác bảo vệ và giữ gìn

môi trường công cộng chưa trở thành thói quen trong cách sống của đại bộ phậndân cư”.

Do đó, mục tiêu của việc tích hợp các chương trình giáo dục BVMT là hìnhthành cho học sinh các kiến thức, kĩ năng, thái độ tích cực ở cả hoạt động chínhkhóa và ngoại khóa trong chương trình giáo dục, nhất là qua môn Lịch sử - Địa

Lí thông qua các kiến thức đó (Khái niệm, mối liên hệ, qui luật…) để các em cónhận thức đúng đắn cũng như tham gia tích cực vào việc duy trì, cải thiện chấtlượng môi trường ở trường học, gia đình và địa phương

1.1.3 Vai trò của Tích hợp giáo dục môi trường

Mục đích cuối cùng của GDMT là tiến tới xã hội hóa các vấn đề môitrường, nghĩa là tạo ra các công dân có ý thức, có trách nhiệm với môi trường,biết sống vì môi trường Chính vì vậy, việc tích hợp GDMT trong trường tiểuhọc nhất là đối với học sinh lớp 5 có vai trò quan trọng Đó là:

- Trang bị cho học sinh những hiểu biết nhất định về môi trường, bao gồmnhững nhận thức cơ bản về môi trường và tài nguyên thiên nhiên, vai trò củamôi trườngvà tài nguyên thiên nhiên, tác động của con người tới môi trường

- Bồi dưỡng cho học sinh ý thức, thái độ, sự quan tâm, hành vi cư xử đúngmực với môi trường và BVMT

- Trang bị cho học sinh các kĩ năng họctập trong môi trường, các kĩ năng vàbiện pháp BVMT thông thường trong sinh hoạt và lao động sản xuất để sau nàycác em có thể tham gia một cách có hiệu quả trong việc BVMT ở nơi họ sinhsống và làm việc

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Hiện trạng môi trường Việt Nam hiện nay

 Khái niệm ô nhiễm môi trường:

- Đó là quá trình làm biến đổi môi trường theo hướng tiêu cực toàn thể haymột phần bằng những chất gây tác hại sự biến đổi môi trường như vậy làm ảnhhưởng trực tiếp hay gián tiếp tới đời sống con người, sinh vật, gây tác hại chonông nghiệp, công nghiệp và giảm chất lượng cuộc sống con người

 Hiện trạng

- Suy thoái môi trường đất:trên 50% diện tích đất tự nhiên bị thoái hóa,

diện tích không gian sống bình quân của người Việt Nam bị thu hẹp(năm 1940

là 0,2 ha hiện nay chỉ còn 0,11 ha)

- Suy thoái tài nguyên rừng; chất lượng rừng bị giảm, diện tích rừng bị thu

hẹp

Bảng: Diện tích và độ che phủ rừng qua các năm

Năm Diện tích(triệu ha) Tỉ lệ che phủ (%)

Ví dụ: Voi: trước thập kỉ 70, nước ta có 1500-2000 con, nay còn 100-200conHổ: trước thập kỉ 70, nước ta có khoảng 1000 con, nay còn 80-100 conTrong cuốn sách đỏ Việt Nam, phần động vật(1992) phần thực vật(1996)

đã nêu 365 loài động vật và 356 loài thực vật quý hiếm có nguy cơ bị tiêu

- Ô nhiễm môi trường không khí: một số thành phố ô nhiễm tới mức trầmtrọng, chất thải giao thông, sản xuất công nghiệp, các hoạt động dịch vụ, sinhhoạt của con người ,

- Ô nhiễm môi trường nước:( nguyên nhân: nhu cầu nước dùng cho côngnghiệp, nông nghiệp, chiến tranh, công nghệ quốc phòng )

- Quản lí chất thải rắn: Hiệu quả thu gom thấp, hiệu quả xử lí chưa đạt yêucầu, chưa có phương tiện đầy đủ và thích hợp để xử lí chất thải nguy hại

 Nguyên nhân

- Nhận thức về môi trường và BVMT của đại bộ phận nhân dân còn thấp

- Thiếu công nghệ để khai thác tài nguyên phù hợp

- Sử dụng không đúng kĩ thuật canh tác, sử dụng thuốc không đúng kĩ thuật

- Sự gia tăng dân số

1.2.2 Tầm quan trọng của giáo dục môi trường ở tiểu học

- Tiểu học là cấp học nền tảng, là cơ sở ban đầu rất quan trọng việc đào tạocác em trở thành các công dân tốt cho đất nước “ cái gì không làm được ở cấpTiểu học thì khó làm được ở cấp sau”

- GDMT nhằm làm cho các em hiểu và hình thành, phát triển ở các em thóiquen, hành vi ứng xử văn minh, lịch sự và thân thiện với môi trường Bồi dưỡngtình yêu thiên nhiên, những cảm xúc, xây dựng cái thiện và hình thành thóiquen, kĩ năng sống BVMT cho các em

- Số học sinh tiểu học rất đông chiếm khoảng 10% dân số Con số nàynhân lên nhiều lần nếu các em biết và thực hiện được tuyên truyền về BVMTtrong cộng đồng, tiến tới tương lai có cả một thế hệ biết bảo vệ môi trường

Để thực hiện được mục tiêu, nội dung GDMT trong trường tiểu học hiệnnay, con đường tốt nhất là:

+ Tích hợp GDBVMT qua các môn học

+ Đưa GDMT trở thành một hoạt động ngoài giờ lên lớp

+ Quan tâm tới môi trường địa phương, thiết thực cải thiện môi trường địaphương, hình thành và phát triển thói quen ứng xử thân thiện với môi trường

1.2.3 Thực trạng tích hợp giáo dục môi trường ở Việt Nam

GDMT đã được đề cập trong chương trình nhà trường từ những năm 60 củathế kỉ XX.Việc GDMT đã được tích hợp vào toàn bộ hệ thống giáo dục ở tất cả

các cấp từ tiểu học đến trung học phổ thông ở nhiều nước trên thế giới trong đó

có Việt Nam

GDMT ở nước ta được lồng ghép vào môn Lịch sử - Địa lí từ năm 1981cùng với việc thực hiện chương trình cải cách giáo dục và chia thành các cấphọc và được tích hợp vào nhiều môn học khác nhau

Ở cấp học này, nội dung giáo dục phải được coi là nội dung chính thống, có

hệ thống, chất lượng và có hiệu quả.Cần phải giúp cho các em tự mình chiếmlĩnh được tri thức, kĩ năng và tự thân các học sinh xác định các thái độ đối xửđúng đắn với thiên nhiên như chính ngôi nhà của mình Còn ở bậc tiểu học vàTHCS mới được thử nghiệm ban đầu ở một số địa phương, tuy nhiên chươngtrình này còn chưa thống nhất Ngoài ra GDMT còn được đề cập trong bậc mầmnon: Ở bậc học này đã được lồng ghép, biên soạn thử nghiệm tích hợp từ năm

1985 vào các môn học hoặc các môn riêng như “làm quen với môi trường xungquanh”

Nhìn chung trong chương trình giáo dục đã quan tâm đến việc GDMT chohọc sinh, nhưng các phương pháp giáo dục này còn nặng về kiến thức hơn làhình thành thái độ, cảm xúc, hành vi quan tâm tới môi trường và vì môi trườngcủa học sinh Theo kết quả điều tra khảo sát, hầu hết giáo viên và học sinh chorằng tích hợp GDMT là rất cần thiết, các em có nhu cầu học tập, tích lũy Dovậy, các giáo viên cần lồng ghép GDMT trong quá trình dạy học Tuy nhiên,hiện nay việc tích hợp GDMT trong dạy học Lịch sử - Địa lí chưa thực sự đượccoi trọng hoặc có tích hợp nhưng chưa mang lại hiệu quả cao

1.2.4 Khả năng tích hợp GDMT của chương trình Lịch sử - Địa lí lớp 5

 Quan điểm xây dựng chương trình LS – ĐL ở tiểu học:

Chương trình LS – ĐL kế thừa những ưu điểm của các chương trình trướcđây, lựa chọn những kiến thức sơ giản về tự nhiên, dân cư, một số hoạt động vềkinh tế, văn hóa, lịch sử của các vùng miền, đất nước Việt Nam và thế giới; các

sự kiện nhân vật lịch sử phản ánh những dấu mốc của quá trình dựng nước vàgiữ nước của dân tộc Việt Nam

Chương trình LS – ĐL được xây dựng trên quan điểm tích hợp nội dunglịch sử địa lí và một số nội dung văn hóa, xã hội trong các kết nối không gian vàthời gian; tích hợp vấn đề giáo dục môi trường, giáo dục giá trị nhân văn,; gắn líthuyết với thực hành, gắn nội dung giáo dục với thực tiễn nhằm hình thành chohọc sinh năng lực chuyên môn của môn LS- ĐL Chương trình cũng kết hợp cáckiến thức, kĩ năng của các môn học và hoạt động giáo dục khác để giúp học sinhvận dụng tích hợp kiến thức , kĩ năng của nhiều môn học để giải quyết các vấn

đề trong học tập và cuộc sống phù hợp với lứa tuổi

Chương trình LS – ĐL cấp tiểu học lựa chọn nội dung thiết thực đối vớiviệc hình thành và phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh thông quaphương pháp tổ chức hoạt động học tập tích cực như khám phá vấn đề, luyện tập

và thức hành ứng dụng những điều đã học để phát hiện và giải quyết vấn đề cóthực trong cuộc sống các hoạt động học tập nói trên được tổ chức trong vàngoài khuôn viên nhà trường thông qua nhiều hình thức đa dạng(trên lớp, ở bảotang, tham quan, khảo sát ) với sự hỗ trợ của thiết bị tố thiểu, dặc biệt là công

cụ tin học

Chương trình LS – ĐL cấp tiểu học được thiết kế theo hướng mở, phù hợpvới điều kiện phát triển kinh tế-xã hội của đất nước và của các địa phương; phùhợp cói khả năng của giáo viên, học sinh và thực tiễn dạy học ở nhà trường.thông qua các chủ đề học tập và các hình thức tổ chức dạy và học chương tạo ra

độ linh hoạt để có thể điều chỉnh phù hợp với địa phương và các nhóm đối tượnghọc sinh khác nhau về nhiều mặt song vẫn đảm bảo trình độ chung của giáo dụcphổ thông trong cả nước tiếp cận dần với trình độ khu vực và thế giới

 Mục tiêu của chương trình LS – ĐL lớp 5 :

Thông qua thiết kế chương trình theo phạm vi mở rộng dần về không gianđịa lí và không gian xã hôi , từ địa lí và lịch sử của địa phương, vùng miền đấtnước Việt Nam đến địa lí lịch sử của các nước láng giềng và thế giới Góp phầnhình thành và phát triển phẩm chất yêu nước,nhân ái, chăm chỉ, trung thực vàtrách nhiệm Môn học tạo cơ hội cho học sinh khám phá tự nhiên và xã hội xungquanh để bồi dưỡng tình yêu quê hương đất nước,có tình cảm yêu thương và