Cảm thức đô thị trong truyện ngắn việt nam đương đại (qua truyện ngắn của nguyễn huy thiệp, hồ anh thái, nguyễn thị thu huệ)

Các nhà văn, bên cạnh nhiệm vụ tiếp tục đề cao cái mới, ngợi ca nhữngđiều tốt đẹp, nhân văn trong cuộc sống đã có cơ hội viết nhiều hơn, thẳng thắnhơn về những mặt trái của xã hội, những

-NGUYỄN ĐÌNH DOANH

CẢM THỨC ĐÔ THỊ TRONG TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI (QUA TRUYỆN NGẮN CỦA NGUYỄN HUY THIỆP,

HỒ ANH THÁI, NGUYỄN THỊ THU HUỆ)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2016

NGUYỄN ĐÌNH DOANH

CẢM THỨC ĐÔ THỊ TRONG TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI (QUA TRUYỆN NGẮN CỦA NGUYỄN HUY THIỆP HỒ ANH

THÁI, NGUYỄN THỊ THU HUỆ)

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp

Hà Nội - 2016

Nguyễn Đăng Điệp đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiệnluận văn này.

Xin được cảm ơn Phòng Sau đại học, Khoa Ngữ Văn trường Đại học Sưphạm Hà Nội 2, Viện Văn học cùng các thầy giáo, cô giáo đã nhiệt tình giảng dạy,

tư vấn, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong việc học tập và nghiên cứu

Xin được cảm ơn Hội đồng bảo vệ, các thầy cô phản biện đã đóng góp chotôi những ý kiến quý báu và tạo điều kiện cho tôi bảo vệ thành công luận văn thạc

sĩ của mình

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 30 tháng 11 năm 2016

Học viên

Nguyễn Đình Doanh

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này làtrung thực và không trùng lặp với các đề tài khác Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi

sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin tríchdẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Học viên

Nguyễn Đình Doanh

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 13

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 13

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 13

6 Đóng góp mới của luận văn 14

7 Phương pháp nghiên cứu 14

8 Cấu trúc của luận văn 14

CHƯƠNG 1 CẢM THỨC ĐÔ THỊ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI .15

1.1 Giới thuyết về khái niệm đô thị và đô thị hóa .15

1.1.1 Đô thị .15

1.1.2 Đô thị hóa 16

1.2 Cảm thức đô thị 17

1.2.1 Cảm thức .17

1.2.2 Cảm thức đô thị 18

1.3 Cảm thức đô thị trong văn học nhìn từ lịch sử 19

1.3.1 Vài nét về văn học đô thị trên thế giới .19

1.3.2 Đô thị trong văn học Việt Nam trước 1986 20

1.3.3 Đô thị trong văn học Việt Nam sau 1986 23

CHƯƠNG 2 ĐỜI SỐNG VÀ CON NGƯỜI ĐÔ THỊ TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP, HỒ ANH THÁI, NGUYỄN THỊ THU HUỆ 27

2.1.1 Sự thay đổi mô hình xã hội dẫn đến những đảo lộn giá trị trong cuộc

sống 27

2.1.2 Sự đảo lộn các giá trị 28

1 Lí do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

1 Từ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (1986), với chính sách mở cửa củaĐảng và Nhà nước theo phương thức đổi mới đạt được nhiều thành tựu trên cácphương diện kinh tế, văn hóa, xã hội làm thay đổi căn bản diện mạo đất nước.Kinh tế phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân được cải thiện Cáchoạt động văn hóa, xã hội trong xu thế hội nhập trở nên đa dạng, phong phú, đápứng tốt hơn các nhu cầu khác nhau của đời sống con người Tuy nhiên, chúng tacũng chịu những hậu quả không nhỏ từ mặt trái của nền kinh tế thị trường tácđộng trực tiếp làm thay đổi nhiều giá trị truyền thống của dân tộc Con người đôthị đứng trước vòng xoáy, cám dỗ của đồng tiền, quyền lực, hư danh… Một bộphận không nhỏ cư dân đô thị đã không xác định được chỗ đứng và định hướngcủa mình trong xã hội, bị cuốn vào vòng xoáy của cơ chế thị trường trong sự cạnhtranh khốc liệt của nền kinh tế hàng hóa, nhiều khi buông thả mình theo lối sốngthực dụng mà bất chấp nền tảng đạo đức, luân lí truyền thống Một số khác lại rơivào trạng thái hoang mang, lạc loài, đơn độc trước những biến thiên của thờicuộc khi những giá trị truyền thống thay đổi, đảo lộn Thực trạng phi lí và cayđắng đó đã làm sụp đổ thế giới tinh thần mà bấy lâu nay con người Việt Nam hằngcoi trọng và giữ gìn

2 Cùng với sự thay đổi của đời sống kinh tế - xã hội, văn học Việt Namđương đại cũng từng bước thích ứng và có những thay đổi rõ rệt Vấn đề đờisống đô thị đã trở thành vấn đề được nhiều nhà văn quan tâm, phản ánh Các nhàvăn thời kì này đã thực tế, chủ động, nhạy cảm và nhanh chóng nắm bắt đượcnhững vấn đề nóng bỏng của đời sống xã hội, đi sâu đề cập đến những vấn đề cánhân, xoáy sâu vào thực tế bụi bặm đời sống con người trong bước chuyển mình đivào cơ chế thị trường, đang xâm thực và làm băng hoại đời sống văn hóa, đạo đức,tinh thần của con người cùng những vấn đề phát sinh mới trong đời sống xã hội

do quá trình đô thị hóa

3 Truyện ngắn Việt Nam về đô thị rất phong phú, bao quát được nhiều bứctranh đa dạng với những mảng nhòe mờ và những góc khuất của xã hội đôthị

tránh Đô thị như có một sức cuốn hút, một thôi thúc thể hiện và một đam mê thửsức Các nhà văn, bên cạnh nhiệm vụ tiếp tục đề cao cái mới, ngợi ca nhữngđiều tốt đẹp, nhân văn trong cuộc sống đã có cơ hội viết nhiều hơn, thẳng thắnhơn về những mặt trái của xã hội, những tiêu cực, những hạn chế đang xâm thực

và làm băng hoại đời sống văn hóa, đạo đức và tinh thần của con người đô thị.Nguyễn Đình Tú đã khẳng định cách lí giải về giới trẻ đô thị như sau:"Hoanghoải, lạc loài, hoài nghi và vỡ mộng chỉ những trạng huống tinh thần của conngười chứ không phải là một khúc cắt rời của hiện trạng xã hội Ở một phươngdiện nào đó, hoài nghi và vỡ mộng không phải không có ý nghĩa tích cực trongcuộc sống đối với mỗi con người Văn học nói về cái mất mát để giữ gìn, nói vềnước mắt để hạnh phúc, nói về khiếm khuyết để hoàn thiện"[52]

Trong số các nhà văn đương đại có tên tuổi viết về đô thị như: Chu Lai, TạDuy Anh, Trung Trung Đỉnh, Đức Ban, Đỗ Vĩnh Bảo, Nguyễn Bình Phương, Ma VănKháng, Đỗ Bích Thúy, Đỗ Phấn, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Trương Quý…Nguyễn HuyThiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ là một trong những cây bút có nhiềutruyện ngắn viết về đô thị Tác phẩm của các nhà văn ngay từ khi mới chào đời đãthu hút sự chú ý đặc biệt của bạn đọc cũng như giới chuyên môn, phê bình Mặc

dù, truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ đề cậpđến những vấn đề không hoàn toàn là mới về đô thị, nhưng lại luôn là những đề tàinóng bỏng về con người trong bối cảnh xã hội đang có những thay đổi hết sứcmạnh mẽ, quyết liệt theo cả chiều hướng tích cực và tiêu cực Cảm hứng chủđạo trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ lànhững suy tư, phân tích, phản ánh cuộc sống và con người đô thị trên nhiềuphương diện: từ nhận thức, phân tích, phê phán, chiêm nghiệm, bi kịch, tràolộng Với mong muốn đóng góp một tiếng nói vào việc nghiên cứu truyện ngắnViệt Nam đương đại viết về đô thị tôi quyết định lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Cảm

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Những nghiên cứu chung về đô thị trong văn học Việt Nam đổi mới

Vấn đề cuộc sống đô thị là một đề tài không mới nhưng rất nhạy cảm, vì nóxoay quanh cuộc sống con người với những vấn đề xã hội nhức nhối, những quan

hệ phức tạp, xô bồ, những được mất hư hao, những khủng hoảng hay bứtphá, những xây mộng và vỡ mộng, những trải nghiệm và trả giá, những nợ đời và

nợ lòng… nên gây được chú ý đặc biệt đối với độc giả và giới nghiên cứu Nhiềunhà nghiên cứu đã có những đánh giá nhìn nhận về văn học đô thị hôm nay rấtkhách quan và xác thực, chúng tôi xin điểm qua một số ý kiến như:

Trong cuộc thảo luận về văn học đô thị do báo điện tử Người đô thị tổchức, khi đề cập đến các vấn đề nội hàm của khái niệm văn học đô thị, diễn tiếncủa văn học đô thị Việt Nam trong quá khứ, những thành tựu của văn học ViệtNam đương đại, PGS.TS Đỗ Lai Thúy cho rằng:“tiểu thuyết đô thị Việt Nam còn ít

về đề tài đô thị, nếu có thì đôi khi đô thị thường được nhìn bằng sự hoài niệmnông thôn Bởi vậy, tính đô thị của nó chủ yếu biểu hiện ở phương diện thể loại.Theo ông Mai Anh Tuấn, “văn học đô thị Việt Nam xuất hiện từ khi đô thị xuất hiệntầng lớp trung lưu đô thị và tầng lớp tư sản nội địa Tức là khi xuất hiện hai sựđối kháng cả về mặt địa chính trị và địa văn hóa với tầng lớp nông dân” Mộtcảm thức đô thị quan trọng được tác giả nhắc tới: “Sự cô đơn của con người,khi viết về điều đó thì văn học đô thị hiện đại đã chạm sâu vào con người đô thị”

Ông Phó Đức Tùng nhận định:“Đô thị Việt Nam không có lõi, và khi không

có lõi, tính hiện đại trong văn học đô thị của Việt Nam chỉ là tính hiện đại bắtchước, chưa phải là tính đô thị”

Các ý kiến đánh giá dù là trực tiếp hay gián tiếp đều góp phần quan trọngtrong việc nhìn nhận đúng về thực trạng và tương lai của văn học đô thị Việt Nam.Điều đó, cũng lí giải vì sao, mỗi khi tác phẩm viết về đô thị của các nhà văn ra đời

Qua hệ thống tài liệu tham khảo, chúng tôi nhận thấy vấn đề đô thị trongvăn học Việt Nam từ khi đổi mới (1986) đến nay, đã trở thành vấn đề hấp dẫnđược giới nghiên cứu, phê bình chú ý Có thể kể tên một số ý kiến cơ bản như sau:

Nhìn nhận về đô thị trong văn học Việt Nam đương đại, tác giả Đặng Thái

Hà trong bài “Vấn đề sinh thái - đô thị trong văn xuôi Việt Nam thời đổi mới”đăng trên Tạp chí văn nghệ quân đội ngày 03/8/2005 đã đề cập đến vấn đề đôthị và đô thị hóa trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp,Nguyễn Ngọc Tư, Tạ Duy Anh, Đỗ Phấn, Nguyễn Quang Thiều Tác giả đã khái quátvấn đề đô thị đã ảnh hưởng đến môi trường sinh thái “đô thị hóa hay là sựtuyệt giao với tự nhiên” và những vấn đề mà con người phải đối mặt khi quátrình đô thị hóa diễn ra gay gắt Đó có thể là sự chốn chạy khỏi đời sống đô thị ngộtngạt, chật chội, xô bồ với nhiều cám dỗ, thói hư tật xấu và những giá trị truyềnthống đang dần bị xói mòn, thay đổi Tác giả nhận định: “Bởi động lực quantrọng thúc đẩy sự phát triển đô thị, thực chất, chính là sự suy thoái và hủy diệtnhững không gian khác Văn học, trong một bối cảnh mà đô thị hóa đã trởthành vấn đề trọng yếu đã thể hiện những dự cảm và nỗi hoang mang đó theocách của riêng mình trước thực trạng xã hội và sự hủy diệt môi trường sống”[26]

Tác giả Lê Hương Thủy trong bài viết: “Truyện ngắn đương đại về đề tài đôthị” đăng trên “Tạp chí văn nghệ quân đội” ngày 10/12/2012 đã nêu lên quanđiểm của mình về truyện ngắn về đề tài đô thị trong bối cảnh hiện nay được hiểu lànhững tác phẩm phản ánh đời sống từ mọi khía cạnh và phương diện Hiện nay,chúng ta đang sống trong giai đoạn mà quá trình đô thị hóa diễn ra một cáchnhanh chóng Điều này, đã làm thay đổi không chỉ bộ mặt các thành phố, trungtâm văn hóa- chính trị mà ngay cả ở nông thôn miền núi Vì vậy, vấn đề đô thị đãtrở thành đề tài được nhà văn quan tâm, khai thác Một đội ngũ những cây búttrong nền văn học đương đại viết về đô thị dần được hình thành Tác giả chobiết: “Tiến trình đô thị hóa đã tác động đến đời sống văn học, không chỉ ở sốlượng tác phẩm viết về đô thị

đời sống đô thị và sự thay đổi hình tượng văn học, hiện thực đời sống thị dân vàdấu ấn đô thị trong nhiều sáng tác của các nhà văn: Nguyễn Huy Thiệp, Đỗ Phấn,

Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Khải, Vũ Đình Giang, Vũ Tiến Thụy, PhongĐiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ Tác giả nhận định rằng: “Hình ảnh đô thị trong truyệnngắn đương đại không chỉ là hình ảnh hào nhoáng, sang trọng, lịch lãm mà còn lànhững góc khuất, những sự xáo trộn trong đời sống và tâm hồn con người Không

ít truyện ngắn mang đến thông điệp về sự biến đổi của đô thị và những mặttrái của nó”[113]

Bên cạnh việc đề cập đến hiện thực đời sống đô thị, tác giả còn kháiquát hình ảnh con người chốn thị thành đó là “con người cô đơn, con người cánhân – một dạng thức và tâm thái của con người đô thị” Việc thể hiện con người

cô đơn, con người cá nhân trong các truyện ngắn đương đại cho thấy sự thay đổiquan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn hôm nay

PGS TS Đỗ Lai Thúy trong bài Văn học đô thị Việt Nam nhìn từ thể loạitiểu thuyết đăng trên tạp chí điện tử Người đô thị ngày 04/4/2015, cũng đã nêulên những vấn đề về cuộc sống đô thị trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp biểuhiện ở những truyện ngắn: Tướng về Hưu, Không có vua, Huyền thoại phốphường , Nguyễn Việt Hà:Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn, Ba ngôi củangười , của Đặng Thân:3.3.3.9, Những mảnh hồn trần , của Thuận:Phố Tàu, Tmất tích…, của Đỗ Phấn

Theo TS Đỗ Hải Ninh, văn học Việt Nam đương đại đã có những tác giảthành công khi viết về đô thị như: Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Việt Hà, Đỗ Phấn,Nguyễn Danh Lam, Trần Nhã Thụy Sáng tác của họ đã chạm đến nơi sâu khuấtcủa con người và đời sống đô thị đó là: nỗi cô đơn, sự trống rỗng, cuộc sống đơnđiệu, thiếu vắng Cuộc sống đô thị vừa là biểu tượng của cái hiện đại, của văn minhcông nghiệp, đầy cám dỗ vừa ẩn chứa những đe dọa, với sự tha hóa nhân tính vànỗi mặc cảm…Nhiều tác giả văn xuôi, đặc biệt là các cây bút trẻ hiện nay có xuhướng

đã rất thành công khi kiến tạo nên kiểu nhân vật trí thức, nhưng tôi vẫn mong cácnhà văn viết về đô thị hãy nhìn xuống “dưới đáy” để có nhiều tác phẩm thể hiệnđược đời sống đô thị đa diện, đa chiều hơn nữa.

Đã có những bài viết nghiên cứu, các tiểu luận, luận văn đề cập đến đến vấn

đề đô thị trong sáng tác của từng các nhà văn thời kỳ này Tuy nhiên, tất cả chỉ mớidừng lại ở những nghiên cứu đơn lẻ ở từng nhà văn, tập trung chủ yếu ở thể loạitiểu thuyết Đến nay, chưa thấy có một công trình nghiên cứu nào mang tính toàndiện, khái quát, hệ thống về vấn đề đô thị trong truyện ngắn Việt Nam đương đại.2.2 Những nghiên cứu về vấn đề đô thị trong sáng tác của ba nhà văn NguyễnHuy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ

2.2.1 Những nghiên cứu về vấn đề đô thị trong sáng tác của Nguyễn HuyThiệp

Nguyễn Huy Thiệp là một tác giả xuất sắc trong phong trào đổi mới văn họcViệt Nam sau năm 1986 Ông viết ở nhiều lĩnh vực: kịch, tiểu thuyết, phê bình vănhọc nhưng nhắc đến Nguyễn Huy Thiệp, phải với tư cách là một cây bút viếttruyện ngắn rất thành công Ngay từ khi xuất hiện trên văn đàn, Nguyễn Huy Thiệp

đã trở thành một hiện tượng đặc biệt, làm khuấy động bầu không khí sinh hoạtvăn hóa, văn nghệ nước nhà sau những năm đời sống văn học khá yên ắng Vì vậy,

số lượng các bài nghiên cứu, bài viết, luận văn về Nguyễn Huy Thiệp rất nhiều.Chúng tôi xin điểm qua một số ý kiến có ít nhiều liên quan đến đề tài nghiên cứunhư sau:

Với giới nghiên cứu, đến nay có nhiều bài nghiên cứu, phê bình của các tácgiả như: Hoàng Ngọc Hiến, Lại Nguyên Ân, Đặng Anh Đào, Phạm Xuân Nguyên,Nguyễn Đăng Điệp, Lã Nguyên, Trần Đình Sử Mỗi bài viết là một cách nhìn, mộtquan điểm về sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp

Trước sức hút của “hiện tượng Nguyễn Huy Thiệp”, nhà nghiên cứu PhạmXuân Nguyên trong cuốn Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp do Nhà xuất bản Văn hóa Thôngtin Hà Nội phát hành năm 2001(gồm 54 bài viết) đã dày công nghiên cứu, biênsoạn, tập hợp những bài viết về các khía cạnh khác nhau xoay quanh Nguyễn

Một số ý kiến thiên về phản ứng, thậm chí phê phán quyết liệt: “Ngòibút của anh Thiệp đúng là của hiếm Của hiếm của một tài năng đồng thời cũng làcủa hiếm của một bệnh lý, sự vội vã định hình, sự bộc lộ sâu sắc cái tâm lý chủđạo là chối bỏ và phản kháng”[72].

Còn lại nhiều ý kiến được hiểu như dòng chủ lưu, thì nồng nhiệt chào đón,đánh giá cao, cho rằng Nguyễn Huy Thiệp xứng đáng nhận tặng thưởng “cây bútvàng”, “quả bóng vàng”(Vương Trí Nhàn);“Lâu lắm rồi văn học Việt Nam mớixuất hiện một hiện tượng như hiện tượng Nguyễn Huy Thiệp Hy vọng chúng ta sẽcòn được đọc nhiều tác phẩm hay hơn nữa của anh Có điều là mong cho anh

có đầy đủ bản lĩnh để đứng vững trước những lời chê bai Và cả nhữnglời khen” (Diệp Minh Tuyền); “Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện như một tài năng,ngày càng có nhiều sự bàn cãi” (Nguyễn Văn Bổng); “Tôi thấy Nguyễn Huy Thiệpxuất hiện với một giọng điệu mới, một bút pháp sắc gọn, trẻ trung, rất thích”(Hồ Phương); Trong hành trình “Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp”, “tôi thấy một giọt vàngrơi vào lòng mình, giọt vàng ròng ngời sáng Đó là truyện ngắn của anh” (ĐỗĐức Hiểu) [72]

Ngoài hai luồng ý kiến chính nêu trên, tập sách “Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp”còn có nhiều tiểu luận nghiên cứu về Nguyễn Huy Thiệp Nhiều tác giả đặt vấn đềphân tích từng hình tượng nhân vật, từng truyện ngắn, từng cụm đề tài, từngthủ pháp nghệ thuật, … trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp

Về mảng đề tài thành thị trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, có thể tìmthấy những nghiên cứu xoay quanh vấn đề này như:

Nhà nghiên cứu văn học Hoàng Ngọc Hiến trong bài “Tôi không chúc bạnthuận buồm xuôi gió” có đề cập đến thế giới nhân vật với những mưu toan,tính toán trong “Huyền thoại phố phường”, “Không có vua”, “Tướng về hưu”.Nhà nghiên cứu chỉ ra những hiện thực tàn nhẫn, sự tha hóa, biến chất của conngười ở

Với các tác phẩm viết về các vấn đề đương đại, đề cập đến đời sống thànhthị như: Tướng về hưu, Huyền thoại phố phường, Không có vua, Sang sông,Những bài học nông thôn, Cún…đã có nhiều bài nghiên cứu, luận văn, khóa luận,

ý kiến nghiên cứu về các vấn đề khác nhau trong các tác phẩm của ông Nhìnchung các nhà nghiên cứu đều nhận thấy có một điểm chung nhất thể hiện trongtruyện ngắn về đề tài thành thị của nhà văn đó là: Hiện thực về một cuộc sốnghỗn tạp, xô bồ, trật tự xã hội bị đảo lộn, con người có xu hướng bị tha hóa, mấtniềm tin, trở nên lạc loài Tuy nhiên, các vấn đề đã nghiên cứu về Nguyễn HuyThiệp chủ yếu tập trung nhiều về hiện tượng Nguyễn Huy Thiệp và những sáng táccủa ông Những nghiên cứu này, chủ yếu nhìn nhận các tác phẩm trong toàn bộsáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, hoặc chủ yếu khai thác vào các mảng đề tài lịch

sử, nông thôn, vấn đề con người, vấn đề nghệ thuật chung… mà chưa thấy có mộtluận văn cụ thể nào lấy vấn đề đô thị trong truyện ngắn của ông làm đối tượngnghiên cứu

2.2.2 Những nghiên cứu về vấn đề đô thị trong sáng tác của Hồ Anh Thái

Cho đến thời điểm hiện tại, Hồ Anh Thái luôn khẳng định mình là nhà vănchuyên nghiệp, có bút lực sung sức và thái độ lao động nghệ thuật nghiêm túc.Ông có nhiều đóng góp trong tiến trình cách tân bộ mặt văn chương đương đại.Chính vì vậy, đã có rất nhiều ý kiến, bài viết, luận văn về các sáng tác của Hồ AnhThái Chúng tôi xin nêu, trích dẫn một cách khái quát một số ý kiến, nhận định vàđiểm qua một số đề tài luận văn đã nghiên cứu có những liên quan ít nhiều đến đềtài mà chúng tôi nghiên cứu:

Trong Người luôn làm mới mình, Tôn Phương Lan nhận xét: “Dường nhưvới anh, viết là một sự khai phá mới trên mảnh đất đã có chi chít dấu chân Tạo

ra một “thương hiệu” cho mình, chí ít đã làm anh đa dạng gương mặt vănchương đất nước những năm đầu thế kỉ mới”[53; tr.267]

Trong Hồ Anh Thái và dấu ấn hậu hiện đại, tác giả Bùi Thanh Truyền và

Lê Biên Thùy khi khảo sát các tập truyện Sắp đặt và diễn, Tự sự 265 ngày đã nhận

phương diện của thực tại hôm nay[120] Đề tài trong các tác phẩm của anhthường ghi đậm dấu ấn về sự khủng hoảng niềm tin của con người Tác phẩm của

Hồ Anh Thái thường xoáy sâu vào một thế giới vô nghĩa, phi lí và tương ứng với nó

là một hệ thống các nhân vật nghịch dị, quái đản Phản ánh hiện thực nhiễunhương, xô bồ thời hiện đại nhà văn đã xây dựng được những hình tượng nhânvật độc đáo, với giọng điệu hài hước, giễu nhại đặc trưng

Bên cạnh đó, còn có hàng loạt bài viết, phê bình, nghiên cứu về Hồ Anh Tháinhư: Tác giả Ngọc Anh với: Nhà văn Hồ Anh Thái, sáng tạo, bứt phá trên từngcon chữ; Nguyễn Đăng Điệp với bài: Hồ Anh Thái, người mê chơi cấu trúc; DiệuHường với bài: Một góc nhỏ văn chương Hồ Anh Thái; Thúy Liễu với Ngườithích đi chệch đường ray…?; Tác giả Thiên Ý với Nhà văn Hồ Anh Thái:mộtmình qua đường; Mai Phương với Nhà văn Hồ anh Thái: hành trình sáng tạokhông mệt mỏi; Trần Thị Hải Vân trong Một chiêm nghiệm cõi người; Vũ Bão vớiVẫn là nỗi đau truyền kiếp…Hầu hết các bài viết, ý kiến đều có một nhận địnhchung đó là: Khẳng định tài năng, sự sáng tạo và đóng góp của Hồ Anh Thái trêncác phương diện cho văn học đương đại Việt Nam

Đánh giá về Tự sự 265 ngày, Bốn lối vào nhà cười, Mảnh vỡ đàn ông cũng

đã có nhiều ý kiến nhận xét, tiêu biểu như: Ngô Thị Kim Cúc trong bài Có ai chẳngmuốn đùa đã viết: “Tất cả một loạt truyện ngắn đều phác họa những chân dungtri thức, những kẻ sĩ thời đại Nhưng chúng được nhìn gần đến mức khi được đặc

tả thì không tránh khỏi những nét thô lậu khó coi mà thông thường ngườikhác vẫn thường qua bởi họ cần những chân dung trơn nhẵn, đèm đẹp, mặc kệchúng có nhạt thếch đến mức nào”[98;tr 230]

Nguyễn Chí Hoan trong Nhà văn không cười, nhận xét: “Mỗi truyện bày ramột bối cảnh phông màn khác nhau nhưng tấn bi kịch cuộc đời gần như chỉ làmột: Đây là một phần mặt trái của một lớp thị dân hiện đại xuất thân đa dạng,nhưng

cũng chia sẻ những cố tật-hãnh tiến và gian manh, đố kị và hợi hợt, khôn ngoan

mà dung tục hẹp hòi…[98;tr.249]

Nguyễn Chí Hoan trong bài Truyện: không là truyện, nhân vật: không lànhân vật, ấy là truyện nhận xét: “Dồn dập, xô bồ, trùng điệp đầy ứ nhữngmiệng lưỡi của cái dung tục thị dân, quay cuồng và quay quắt, chua chát và lọclõi yếm thế, nhại và lái, đổng và lộng…và đấy là ngôn từ”[95 ;tr.259]

Nguyễn Đăng Điệp trong bài Hồ Anh Thái, người mê chơi cấu trúc nhậnđịnh: “Hồ Anh Thái có ý thức tạo dựng một thế giới vừa giống thực bằng những chitiết nhặt được từ đời sống phồn tạp vừa tạo nên một thế giới ngập đầy biểutượng Thông điệp của nhà văn không hiện ra lộ liễu mà toát lên từ tình thế quacác biểu tượng thoát đầy chất ảo” và “trên thực tế, bằng những nỗ lực khôngmệt mỏi, anh đã tạo nên những cái nhìn độc đáo về cuộc sống” Chính cái nhìnmới mẻ trên đã giúp nhà văn khám phá thực trạng cuộc sống để bạn đọc nhậnthấy: “sự xen cai của cái ác và cái thiện, cái cao cả và thấp hèn, cái sang trọng điliền với nhếch nhác, cái trong suốt xen lẫn cái phàm tục”[19 ]

Bên cạnh đó còn có một số khóa luận, luận văn đã khảo sát các sáng tác củanhà văn ở phương diện như nghệ thuật trần thuật, quan niệm nghệ thuật vềcon người của nhà văn Nhìn chung các ý kiến, bài viết, luận văn đều thể hiệnnhững nhận định chung đó là: Đời sống thị dân là vấn đề cơ bản trở đi trở lại trongnhiều sáng tác của Hồ Anh Thái Các ý kiến đều điểm qua những thành công trênphương diện nội dung, hình thức, cách xây dựng nhân vật…của nhà văn Tuy nhiêncác luận văn chỉ tập trung nghiên cứu nhiều ở thể loại tiểu thuyết của nhà văn Còn

ở địa hạt truyện ngắn viết về đô thị, chúng tôi chưa thấy có một luận văn nào chọnlàm đối tượng nghiên cứu của mình

2.2.3 Những nghiên cứu về vấn đề đô thị trong sáng tác của Nguyễn Thị Thu Huệ

Nguyễn Thị Thu Huệ là một trong số ít những nhà văn nữ tài năng của nềnvăn học đương đại Việt Nam Với khoảng ngoài 20 năm cầm bút, tuy số lượng tácphẩm của chị không nhiều nhưng so với những cây bút cùng thế hệ, tác phẩmcủa chị lại có những nét riêng, độc đáo, hấp dẫn đón được sự tin yêu của bạnđọc Tác

phẩm của chị đã là đối tượng của nhiều ý kiến, bài viết, tiểu luận, luận văn, bàinghiên cứu… Có thể kể tên một số bài viết, công trình nghiên cứu tiêu biểu liênquan đến đề tài nghiên cứu như:

Truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ đã và đang cuốn hút người đọc bởi mộtlối viết riêng, một phong cách riêng Tác giả Bùi Việt Thắng trong cuốn: Truyệnngắn những vấn đề lí thuyết và thực tiễn thể loại đã khẳng định: “Đối tượng

mà nhà văn quan tâm và hướng tới là “những thiên đường và hậu thiên đườngcủa đời sống con người, đặc biệt là người phụ nữ” “Truyện ngắn Thu Huệ luôn cóhai mặt như thế-vừa bụi bặm trong tả chân, vừa trữ tình đằm thắm, vừa táo tợn,vừa thanh khiết”.“Chất lãng mạn trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệtương đối đặc biệt, nó toát ra từ tâm hồn người đang đứng ra giữa ranh giớithiếu nữ - phụ nữ”[104]

Cũng theo Bùi Việt Thắng trong bài Tứ tử trình làng giới thiệu tập truyệnngắn Bốn cây bút nữ, tác giả đã phát hiện trong truyện ngắn của chị một đặc tính

“chao chát và dịu dàng, ngây thơ và từng trải, đau đớn và tin tưởng cứ trộnlẫn trong văn của Nguyễn Thị Thu Huệ tạo nên tính đa cực của ngòi bút nữ códuyên trong lĩnh vực truyện ngắn Đọc truyện của Nguyễn Thị Thu Huệ ta bịcuốn vào trong niềm vui, và nỗi buồn bất tận Đời sống hiện lên trên từng trangsách của chị, bề bộn, ngổn ngang…[105]

Tác giả Hồ Sĩ Vịnh trong bài Thi pháp truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ,Báo văn nghệ (Số 35) nhận xét: “Nguyễn Thị Thu Huệ là nhà văn nữ “độc đáo, tàihoa” Với cách viết như “lên đồng” chị đã cho ra đời những tác phẩm có giá trị hay

và được bạn đọc yêu mến

Kim Dung trong Đọc hồi ức bến trần gian nhận định: “Truyện ngắn NguyễnThị Thu Huệ luôn có hai mặt, vừa “bụi bặm” trong tả chân, vừa trữ tình đằmthắm, văn của chị vừa táo bạo, vừa thanh khiết Một cái gì đó thuần nhất, khôngđơn giản, thậm chí có khi còn đối chọi nhau trong văn của Nguyễn Thị ThuHuệ”[13]

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều trong bài viết: “Báo cáo giải thưởng Hội nhàvăn Việt Nam (2012) đã ghi nhận rằng: “Thành phố đi vắng” đã thực sự làm đầy

thêm hồ sơ sáng tạo truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ và đặt chị vào

vị trí nhà văn Việt Nam đương đại viết truyện ngắn tiêu biểu

Nhà văn Nhật Tuấn trong bài: Một thành tựu văn xuôi hiện đại, nhân đọcThành phố đi vắng đã nhận thấy: “Thành phố đi vắng thật sự rất đáng ghinhận như một tín hiệu đáng mừng, một thành tựu mới trong văn xuôi hiệnđại[118]

Bên cạnh đó còn có một số luận văn, khóa luận đã đề cập đến các phươngdiện khác nhau trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ Các công trình này đã

có chung ý kiến: Nguyễn Thị Thu Huệ là cây bút có khả năng nắm bắt và phản ánhhiện thực nhạy bén, sâu sắc, có chất giọng riêng Truyện ngắn của chị đã đề cậpđến nhiều vấn đề của cuộc sống và con người thời hiện đại Tuy nhiên, chúng tôinhận thấy hiện chưa thấy có luận văn, tài liệu nào nghiên cứu cụ thể, toàn diện vềcảm thức đô thị trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ, mặc dù đây là vấn đềđược nhà văn thể hiện trong nhiều truyện ngắn của mình

Có thể nói Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ là nhữngcây bút tiêu biểu của văn học Việt Nam đương đại Vì vậy, số lượng bài viết, luậnvăn, luận án còn có nhiều Tuy nhiên, do giới hạn vấn đề nghiên cứu của luận văn,chúng tôi chỉ nêu một số ít những ý kiến, bài viết, công trình nghiên cứu của các tácgiả như đã trình bày ở trên nhằm làm cơ sở cho việc nghiên cứu đề tài luận văn

Từ việc liệt kê những đánh giá trên đây, chúng tôi nhận thấy có một điểm chungđược các tác giả nghiên cứu đều nhận định: Nhiều truyện ngắn của Nguyễn HuyThiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ đã đề cập đến vấn đề cuộc sống và conngười đô thị Tuy nhiên, vấn đề đô thị trong truyện ngắn của ba nhà văn trên, hiệnchưa thấy có một luận văn nào chọn làm đối tượng nghiên cứu nghiên cứu Mà chủyếu là những bài viết, ý kiến đơn lẻ, những luận văn đề cập đến phương diện khác,không cùng đối tượng nghiên ở đề tài này Chính vì thế, một công trình có tính chấttổng kết, đánh giá, trên cơ sở đi sâu tìm hiểu truyện ngắn của các tác giả, để

đi đến những kết luận về cảm thức đô thị trong truyện ngắn Việt Nam đươngđại qua ba nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ là mộtviệc làm cần thiết đối với nghiên cứu văn chương Việt Nam đương đại Từ những

đây, chúng tôi

chọn đề tài nghiên cứu: “Cảm thức đô thị trong truyện ngắn Việt Nam đương đại(Qua truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ)”.

3 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài: “Cảm thức đô thị trong truyện ngắn Việt Nam đươngđại (Qua truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị ThuHuệ)”, chúng tôi muốn khám phá những nét mới, độc đáo trong cảm xúc, nhậnthức cũng như trong bút pháp nghệ thuật thể hiện về đô thị trong truyện ngắn ViệtNam đương đại (Qua truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn ThịThu Huệ)

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Triển khai đề tài: “Cảm thức đô thị trong truyện ngắn Việt Nam đương đại(Qua truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ)”chúng tôi xác định nhiệm vụ chính của luận văn là:

- Tìm hiểu những vấn đề lí luận chung, làm cơ sở cho đề tài nghiên cứu

- Tìm hiểu cảm thức đô thị được thể hiện trong văn học Việt Nam đương đại(Qua truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ)

- Nghệ thuật thể hiện cảm thức đô thị trong truyện ngắn của các nhà văn trên

- Từ việc khảo sát thực tế những truyện ngắn thể hiện cảm thức đô thị của

ba nhà văn: Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ… khái quátkhuynh hướng viết về đô thị của truyện ngắn Việt Nam đương đại và khẳng định vịtrí của các nhà văn trong nền văn học đương đại Việt Nam

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Cảm thức đô thị trong truyện ngắn Việt Nam đương đại(Qua truyện ngắn củaNguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ)

- Hồ Anh Thái: Gồm các tập truyện: Tự sự 265 ngày, Bốn lối vào nhàcười, Mảnh vỡ đàn ông(Mảnh vỡ đàn ông, Lũ con hoang, Món Tái Dê)

- Nguyễn Thị Thu Huệ: Gồm các truyện viết về đô thị in trong cuốn 37truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ, NXB Hội nhà văn; Tập truyện Thành phố đivắng, NXB trẻ ấn hành 2012

Ngoài ra, chúng tôi có khảo sát, so sánh với một số tác phẩm viết về đô thịcủa của các nhà văn trước 1986 và các nhà văn cùng thời kỳ để làm rõ hơn vấn đềnghiên cứu

6 Đóng góp mới của luận văn

Từ việc khảo sát thực tiễn truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái,Nguyễn Thị Thu Huệ về cảm thức đô thị, chúng tôi muốn khẳng định những đónggóp của những nhà văn này trong lĩnh vực đang nghiên cứu Đồng thời, khẳng định

sự hình thành một khuynh hướng sáng tạo mới trong văn học Việt Nam đương đại

- khuynh hướng văn học viết về đô thị

7 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài: Cảm thức đô thị trong truyện ngắn Việt Nam đươngđại (Qua truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ),chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chính như sau:

- Phương pháp hệ thống

- Tiếp cận văn hóa học

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Tiếp cận thi pháp học, tự sự học

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung của luận văn gồm ba chương: Chương 1: Đô thị và cảm thức đô thị trong văn học Việt Nam đương đại Chương 2: Đời sống và con người đô thị trong truyện ngắn Nguyễn HuyThiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện cảm thức đô thị trong truyện ngắn của

Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ

CHƯƠNG 1CẢM THỨC ĐÔ THỊ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Giới thuyết về khái niệm đô thị và đô thị hóa

1.1.1 Đô thị

Theo Từ điển Bách Khoa Việt Nam: “Đô thị là một không gian cư trú củacộng đồng người sống tập trung và hoạt động trong khu vực kinh tế phi nôngnghiệp” [93, tr.12]

Theo Giáo trình quy hoạch đô thị, của Đại học kiến trúc Hà Nội: “Đô thị

là nơi tập trung dân cư, chủ yếu lao động phi nông nghiệp, sống và làm việctheo kiểu thành thị”

Như vậy, đô thị là điểm dân cư tập trung với mật độ cao, chủ yếu là laođộng phi nông nghiệp, có hạ tầng cơ sở tích hợp, là trung tâm chính trị tổng hợphay chuyên ngành, có vai trò đầu tàu thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của cảnước, của một tỉnh hay một vùng miền Đô thị được hình thành khi nhu cầu sốngcủa con người ngày càng cao, những lao động nông nghiệp trước đây chuyển sanglàm tiểu thủ công nghiệp, thương mai, dịch vụ… Đô thị bao gồm thành phố,thị xã, thị

trấn…

Đô thị được hình thành trên thế giới cách đây hàng ngàn năm, bắt đầu từnhững thành phố cổ Jerusalem (Isarel) hay Athens (Hy Lạp)…Ở Việt Nam, đô thịđược hình thành cùng với quá trình hình thành và phát triển của các quốc gia cổđại như: Văn Lang, Âu Lạc Đến thời phong kiến, cùng với Thăng Long, những PhốHiến, Hội An lần lượt ra đời, không ngừng mở rộng từ Bắc vào Nam Tuy nhiên,các đô thị thời phong kiến chủ yếu là các trung tâm chính trị, văn hóa hơn là trungtâm kinh tế Khi thực dân Pháp xâm lược và biến Việt Nam thành thuộc địa, mạnglưới đô thị trong nước tăng lên nhanh chóng Cùng với đó là văn hóa Pháp, lối sốngthị dân phương Tây du nhập vào Việt Nam, tác động mạnh mẽ đến đời sốngvật chất, tinh thần của con người Bộ mặt đô thị thời kỳ ở nước ta có nhiều khácbiệt so với thời phong kiến

Sau 1986, với chính sách mở cửa, hội nhập, phát triển nền kinh tế thịtrường Quá trình đô thị hóa ở Việt Nam diễn ra mạnh mẽ, hình thành nhiều đô thịmới Tuy nhiên, với xuất phát điểm đi lên từ nền kinh tế nông nghiệp lâu đời, nên

đô thị của chúng ta mang nhiều đặc tính của vùng nông thôn, với tính chất của

“phố làng”, “phố huyện”

1.1.2 Đô thị hóa

Thứ nhất, đô thị hóa là sự mở rộng của đô thị, tính theo tỉ lệ phần trămgiữa số dân đô thị hay diện tích đô thị trên tổng số dân hay diện tích của một vùnghay khu vực Thứ hai, đô thị hóa cũng có thể tính theo tỉ lệ gia tăng của hai yếu tốtrên theo thời gian Nếu tính theo cách thứ nhất, thì được gọi là mức độ đô thịhóa; còn theo cách thứ hai, là tốc độ đô thị hóa Đô thị hóa là quá trình phát triểnrộng rãi lối sống thị thành thể hiện qua các mặt dân số, mật độ dân số, chất lượngcuộc sống,…(Bách khoa toàn thư mở)

Như vậy, đô thị hóa có thể hiểu là một quá trình phát triển nhanh về dân

số đô thị, số lượng và quy mô đô thị cũng như về các điều kiện sống ở đô thị hoặctheo kiểu đô thị Đô thị hóa là xu thế tất yếu của mọi quốc gia trên con đường pháttriển

Ở Việt Nam, sự phát triển đô thị và quá trình đô thị hóa theo từng giai đoạncủa lịch sử Đầu thế kỉ XX đến Cách mạng tháng Tám 1945, với công cuộc khaithác thuộc địa của thực dân Pháp, Việt Nam xuất hiện một loạt các tầng lớp mớinhư tư sản, tiểu tư sản, công nhân… với nhứ ý thức hệ và nhu cầu thị hiếu mới ởcác thành thị Làn gió Âu hóa với một loạt các thủ đoạn mị dân của chính quyềnthực dân nửa phong kiến đã làm thay đổi nhanh chóng bộ mặt đô thị và thuhút một lượng lớn người dân ở các vùng nông thôn tìm đến đô thị mưu sinh

Sau 1954, Miền Bắc đi lên chủ nghĩa xã hội, Miền nam dưới sự cai trị củachính quyền Việt Nam cộng hòa, quá trình đô thị hóa ở miền Nam diễn ra rõrệt nhất Do sự ảnh hưởng sâu đậm của văn hóa Âu Mĩ, đời sống đô thị ở miềnNam diễn ra với nhiều sắc màu, phong phú và phức tạp, lai căng và khủng hoảng,nhố nhăng và thực dụng

Từ những năm cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI, với chủ trương mở cửa, hộinhập với thế giới Quá trình đô thị hóa trong nước diễn ra mạnh mẽ Nhiều phốphường được thành lập Quá trình chuyển đổi mô hình phát triển kinh tế, cơcấu kinh tế đã làm cho tốc độ đô thị hóa ngày càng nhanh Điều đó, đã tác độngtrực tiếp theo chiều hướng vừa tích cực vừa tiêu cực đến mọi mặt của đời sống.Sức hút của cuộc sống đô thị đã mang đến cho nhiều người thay đổi vận mệnhtheo hướng tốt lên, nhưng nó cũng xuất hiện nhiều tệ nạn, cám dỗ, làm cho baocon người quay cuồng điên đảo, mất phương hướng, bị cuốn vào vòng xoáy của cơchế mới Cơ hội để thay đổi vận mệnh con người không ít, nhưng nguy cơ đánhmất mình cũng nhiều Các nhà văn với vai trò là người thư kí trung thành củathời đại, đã ghi lại những bước thăng trầm, được mất của cuộc sống đô thị phảnánh trong nhiều tác phẩm của mình trong từng giai đoạn của lịch sử.

1.2 Cảm thức đô thị

1.2.1 Cảm thức

Cảm thức là một thuật ngữ có nguồn gốc từ rất xa xưa, xuất hiện trong cảvăn hóa phương Tây và phương Đông Trong văn học cổ Ấn Độ, cảm thức là thuậtngữ để chỉ những rung cảm thẩm mĩ sâu sắc trước cái đẹp mang màu sắc tôn giáo,

là sự thức ngộ những chân lí tạo ra cảm xúc mãnh liệt và đức tin tuyệt đối Còntrong văn học Nhật Bản có cảm thức thẩm mĩ mono no aware và cảm thức thẩm mĩOkashi

Cảm thức mono no aware là tinh thần thuần túy Nhật Bản khi cảm nhận

về thế giới trước khi bị chi phối bởi những lời giáo huấn mang tính đạo đức củaNho giáo và Phật giáo Mono no aware là sự cảm động một cách thành thực trướcnhững gì đáng rung động, nó gần với đạo của Lão Tử, tính thiện của Mạnh Tử, Phậttính của Thiền tông Ngoài ra, mono no aware còn là niềm bi cảm, là cảm thứcxao xuyến buồn khi nhìn thấy sự vô thường của vạn vật Cảm thức Okashi là cảmthức thích thú, khoái chí khi tiếp xúc với cái đẹp Nếu mono no aware đi tìm cáiđẹp trong nỗi buồn vì sự tàn phai, vô thường của vạn vật thì okashi lại đi tìm cáiđẹp của sự tươi vui Cặp cảm thức thẩm mỹ này gợi liên tưởng đến hình ảnh củamột cô gái đa sầu đa cảm và một nàng tươi vui, yêu đời tràn đầy sức sống (Source

of Japaneses

tradition earliest times to 1600 - Nguồn gốc của truyền thống Nhật Bản từ khởi thủy đến 1600).

Ở Việt Nam, thuật ngữ "cảm thức" được sử dụng khá phổ biến trong nhữngnăm trở lại đây Nhiều chuyên đề đã nhắc tới thuật ngữ "cảm thức" như nói vềmột sự rung cảm, cảm nhận sâu sắc, mạnh mẽ trước một giá trị cao đẹp, một dấu

ấn đặc sắc, một sự thay đổi… hay đơn giản chỉ là những dòng cảm xúc suy tư, mơ

hồ, vương vấn nào đó như: Cảm thức về Xuân của thiền sư - website Chùa ĐôngHưng, hay Cảm thức ngày thống nhất - Thanh Thảo, Ông Đồ - cảm thức về thờigian và nỗi niềm dâu bể? Cảm thức tính văn chương lạ trong dòng Văn học phi

lý - Trần Văn Nam, Cảm thức thời gian trong thơ Xuân Diệu- Lý Thị Ngọc Oanh…1.2.2 Cảm thức đô thị

Cảm thức đô thị là một thuật ngữ để chỉ cảm xúc và nhận thức sâu sắc củamột cá nhân, hoặc một nghệ sĩ trước những biến thiên của cuộc sống đô thị mà

họ đã từng sống, tiếp tiếp xúc và trải nghiệm Từ đó, thể hiện những nhận thức,cắt nghĩa, lí giải, thể hiện thái độ của mình về đời sống đô thị trong tác phẩm

Khi nói về đời sống đô thị và sự lựa chọn đề tài sáng tác, tác giả Lê HươngThủy cho rằng: “Ở Việt Nam đang diễn ra quá trình đô thị hóa nhanh chóng Điềunày làm thay đổi không chỉ bộ mặt các thành phố, trung tâm văn hóa - chính trị

mà cả với nông thôn, miền núi Nếu như trước đây hình tượng văn học thườngtrở đi trở lại là nông thôn, nông dân, rồi chiến tranh, người lính - những khíacạnh được đề cập thường xuất phát từ những vấn đề của nông thôn, củachiến tranh cách mạng và theo đó đời sống của mỗi cá nhân luôn được đặt trongmối quan hệ với tập thể - thì trong những thập niên gần đây văn học lại hướngnhiều đến việc thể hiện đời sống thị dân, đời sống cá nhân trong môi trường củanhững đô thị hiện đại, bao gồm cả không gian sinh tồn, bầu sinh quyển đô thị vànhững hoạt động, trạng thái tinh thần của con người trong bối cảnh đó…”[113 ]

Tuy nhiên, không phải nhà văn nào cũng bén duyên với văn chương về đôthị Bởi, bên cạnh những điều tai nghe, mắt thấy, "đứng trong lao khổ, mở hồn

ra để đón lấy những vang động của đời"(Nam Cao), người nghệ sĩ cần có một vốnvăn

hóa nhất định để thể hiện cảm thức của mình trong quá trình "sống ở phố và viết

về phố" Bên cạnh đó đòi hỏi người nghệ sĩ, nhà văn phải là người có khí chất,tinh thần lao động nghiêm túc, sáng tạo, dũng cảm thì mới thực tạo nên nhữngtrang viết thực sự "mới" và có chiều sâu về cuộc sống đô thị

Khi bàn về văn học đô thị nhà nghiên cứu Mai Anh Tuấn đã cho rằng phải

từ đổi mới trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài thì đô thị mới táixuất với tư cách là nơi chốn của các yếu tố thị trường và nhân cách, đạo đức mới

có khả năng phá vỡ các giá trị mặc định và đối kháng với nông thôn…Cảm thức đôthị đương đại, vì thế, đòi hỏi những nỗ lực làm mới bút pháp và thể loại để vừalòng độc giả ngày một sành sỏi

Là một trong những cây bút tiêu biểu của văn học Việt Nam đương đạiNguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ lần lượt cho ra mắt các tácphẩm vào khoảng thời gian những năm đầu đổi mới khi mà những giá trị cuộc sốngđang bị đảo lộn, lung lay Có thể nói những truyện ngắn viết về đô thị của NguyễnHuy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ đã có nhiều cách tân, đột phá tronglối viết và lối nghĩ

1.3 Cảm thức đô thị trong văn học nhìn từ lịch sử

1.3.1 Vài nét về văn học đô thị trên thế giới

Trên thế giới, đã có nhiều nhà văn lớn, với những tác phẩm kinh điển viết về

đề tài đô thị Ở phương Tây, nhiều tác phẩm viết về cuộc sống đô thị đã đi sâuphản ánh đời sống tối tăm, đau khổ, nặng nề của nhóm người bị xem là “cấp thấp”trong xã hội đô thị phương Tây Ở đó, họ phải tìm đủ mọi cách để sinh tồn trướcnhững nghèo đói, bạo lực, cạm bẫy, khinh miệt…thành phố là nơi mang đến cho

họ cảm giác vỡ mộng, vì những ảo tưởng về một thế giới giàu có, phồn hoa

Nhà văn Pháp Victor Hugo viết về Paris với hàng loạt các tác phẩm như:Những người khốn khổ, Nhà thờ đức bà Pari… Hình ảnh thủ đô Pa ri thế kỉ XIXcủa nước Pháp, vừa nghẹt thở trong bầu không khí chuyên chế khắc nghiệt, củagiáo lí nặng nề, vừa quằn quại trong những đau khổ, trái ngang, vừa nhem nhuốcbởi sự băng hoại đạo đức, lối sống ăn sâu vào đến tận chân tường của giáođường, vừa

rung chuyển bởi bão táp cách mạng với những cuộc chiến hào hùng và khốc liệt.Nổi bật lên trên hết là lối sống cao thượng và tình thương trọn vẹn Tác giả đã

đề cao và lí tưởng hóa tình yêu thương của con người, thể hiện niềm tin vào tươnglai

Trong các tác phẩm trong bộ Tấn trò đời của Honore Đe Banzac như Vỡmộng, Miếng da lừa… hiện thực xã hội đô thị Pháp nửa đầu thế kỉ XIX hiện lêncực kì chân thực và sinh động với cuộc sống giàu có, xa hoa nhưng trụy lạc, phóngđãng và cũng vô tình, bạc bẽo

Ở phương Đông, Trung Quốc và Nhật bản là những nước có văn học đô thịphát triển sớm Trong một số tác phẩm của Vệ Tuệ, Miên Miên(Trung Quốc)Những niềm vui trong cuộc sống đô thị thường bị các tác giả thể hiện thànhmột kiểu sùng bái tiền bạc của chủ nghĩa vật chất nông cạn, hời hợt Cho dù cuộcsống đô thị không thể hiện được đến mức vô cùng hấp dẫn, thuyết phục, nhưng sựthụ hưởng cuộc sống vật chất đối với các nhân vật nam, nữ trong đó chính là niềmvui, sự khoái lạc Còn văn học đô thị Nhật Bản gắn liền với các tên tuổi của các nhàvăn lớn như Abe Kobo, Haruki Murakami… Trong các tác phẩm của mình, các nhàvăn đã phản ánh nỗi cô đơn, sự hoang mang sâu sắc của con người cùng nhữngvấn đề của cuộc sống đô thị đặt ra

1.3.2 Đô thị trong văn học Việt Nam trước 1986

Trước năm 1986, điều kiện hoàn cảnh lịch sử trong nước có nhiều biếnđộng Tuy nhiên, văn học viết về đô thị vẫn duy trì được dòng chảy của mình Ởmỗi giai đoạn, mỗi thời kỳ đều xuất hiện những tác phẩm viết về đô thị ở nhữnggóc nhìn khác nhau

Giai đoạn 1930- 1945 xuất hiện những cây bút sống ở phố, viết về phố tiêubiểu như: Nguyên Hồng (Hồi kí những ngày thơ ấu, Bỉ vỏ…),Tam Lang (Tôi kéo xe),Nguyễn Công Hoan (Người ngựa ngựa người, Kép Tư Bền…), NhấtLinh(Đoạn tuyệt, Bướm trắng), Khái Hưng (Nửa chừng xuân), Tố Tâm của HoàngNgọc Phách, Nam cao(Sống mòn), Hồ Biểu Chánh(Cay đắng mùi đời; Tiền bạc-bạc tiền) các tác phẩm đã đề cập đến những phương diện khác nhau củacon

người chốn thị thành Mặc dù, tính đô thị trong các tác phẩm không phải lúc nào cũng đồng đều nhau.

Tiểu thuyết Tố Tâm Hoàng Ngọc Phách, đã đề cập đến cuộc sống đô thịtrong giai đoạn khuôn khổ của lễ giáo phong kiến còn ngấm sâu vào văn hóa Việt.Cùng những tư tưởng, ảnh hưởng của lối sống phương Tây đã bắt đầu du nhập vàảnh hưởng tới đời sống đô thị Việt Nam.Tác phẩm đã nêu lên nhiều vấn đề

về quyền tự do, về tình yêu và hạnh phúc của con người giai đoạn đó

Tự lực văn đoàn cũng chịu ảnh hưởng của văn minh phương Tây, bắt đầuhướng ngọn bút của mình đến các đô thị lớn Tiểu thuyết Nhất Linh đã chútrọng vấn đề giải phóng cá nhân Nhân vật trong các tác phẩm của mình thường lànhững cô gái, chàng trai tiến bộ dám vượt ra mọi rào cản để xây dựng tình yêu lứađôi, đề cao cuộc sống cá nhân (Đoạn tuyệt, Bướm trắng)

Bên cạnh đó, nhà văn Thạch Lam lại hướng vào khai thác hình ảnh phốhuyện nghèo, tối tăm, với những con người quẩn quanh, bế tắc… Còn Nam caotrong Sống mòn lại hướng ngòi bút của mình về những người trí thức đô thị trongcảnh sống mòn, sống mỏi vì phải lo “cơm, áo, gạo, tiền” Trong đó, Sống mòn làtiểu thuyết đã phác họa chân thực, rõ nét cuộc sống mòn mỏi, bế tắc cả về vậtchất lẫn tinh thần của tầng lớp trí thức tiểu tư sản trước Cách mạng Ở đây, tính đôthị ở tiểu thuyết Nam Cao không thể hiện ở sự kiện, mà ở tâm lý nhân vật

Tuy nhiên, tác phẩm xuất sắc nhất về văn học đô thị giai đoạn 1930-1945phải nói đến là Số đỏ của Vũ Trọng Phụng Với quan điểm “tiểu thuyết là sự thực ởđời”, đô thị hiện lên trong tác phẩm của ông, hỗn tạp như chính nó đang tồn tại.Tất cả những gương mặt thị dân của đô thị Việt Nam ở giai đoạn đầu của quátrình tư sản hóa cũng đã lần đầu tiên hiện lên trên sân khấu văn chương mộtcách cực kỳ sinh động, góc cạnh Người ta quen ca ngợi Số đỏ như một tác phẩmvăn học hiện thực chứ danh, một hoạt kê tiểu thuyết xuất sắc đến từng trang,từng dòng Tác phẩm đã xây dựng nên những chân dung điển hình, trongnhững hoàn cảnh điển hình như Xuân Tóc Đỏ, cụ Cố Hồng, bà Phó Đoan, ông VănMinh, ông Phán Mọc Sừng… với tất cả những nét nhố nhăng, đểu giả, mạt lưu,

đê tiện, tham lam, háo

danh, học đòi …Cả một xã hội tư sản thành thị "chó đểu", các-na- van, băng hoại vềđạo đức lối sống, lạnh giá tình người Khuôn mặt của đô thị Hà Nội thời bấy giờquay quắt, đảo điên trong trào lưu Âu hóa, Vui vẻ trẻ trung… được nhà vănnhập hồn trong từng trang sách Số đỏ chính là một đỉnh cao của văn chương về đôthị nói chung, về đô thị Hà Nội nói riêng, một thời mà hậu thế phải ngưỡng mộ.

Văn học giai đoạn1945 - 1975, trong bối cảnh đất nước chia cắt hai vớinhững nhiệm vụ chính trị, chiến lược khác nhau Cho nên, con người xuất hiệntrong văn học thời kì này thường với tư cách là con người cộng đồng, con ngườidân tộc Văn học miền Bắc Việt Nam mang đậm đặc tính chất của một nền văn họctập trung tối đa cho nhiệm vụ chiến đấu và sản xuất Do đó, tư tưởng và hìnhtượng trong các tác phẩm xuôi chiều, đơn điệu, mang tính cổ vũ, minh họa cho lítưởng chiến đấu Đặc biệt, là hình tượng nhân vật đô thị và không gian đô thị ởtầng đáy càng ít thấy xuất hiện

Tác phẩm Đôi mắt của Nam cao, đã tập trung khắc họa nhân vật trí thức,tiểu tư sản - nhà văn Hoàng, về nông thôn tản cư nhưng vẫn giữ những tư tưởng,nếp sống, suy nghĩ của người thành thị Vào thời điểm đó, lối sống thị dân trở nênlạc lõng và không phù hợp với đời sống quần chúng nhân dân lao động Tronggiai đoạn này, đô thị thường không được quan sát, nhận thức và mô tả trongtính toàn vẹn của nó, mà nó bị chia cắt thành những không gian khá nhỏ hẹp

Tuy nhiên, vẫn xuất hiện những tác phẩm phản ánh về đời sống đô thị vớicái nhìn trung thực về cuộc sống thực tại Tô Hoài với Những ngõ phố, ghi lại cảnhđổi đời của những người dân nghèo nơi đô thị, họ đã thoát khỏi cuộc sống đói khổ,hăng hái xây dựng lại cuộc sống, làm lại từ đầu, trở về với chính mình Hay là hìnhảnh người dân thủ đô trong cuộc kháng chiến chống pháp thể hiện trong Hai trậntuyến và Trong lòng Hà Nội của Hà Minh Tuân Cũng có thể là hình ảnh hiênngang, hào hoa, anh dũng của người Hà Nội trong hiện lên trong tác phẩm Hà Nội

ta đánh Mỹ giỏi của Nguyễn Tuân, Sống mãi với thủ đô của Nguyễn Huy Tưởng…

Bên cạnh đó, chúng ta còn có một bộ phận các nhà văn sáng tác trong giaiđoạn 1954-1975 ở Miền Nam Các tác phẩm văn học này, thể hiện đa dạng cácđề

tài và hình thức phản ánh, phong phú, đa dạng trên các phương diện đời sống đôthị Nó không chỉ giới hạn trong những đề tài “cổ điển” như nói về cuộc sống củangười thành thị, trí thức, tình cảm lãng mạn, phiêu lưu hay nỗi nhọc nhằn, đói khổcủa những người nghèo mà văn xuôi còn hướng đến tất cả mọi vấn đề trong cuộcsống từ cao cả đến thấp hèn, hướng đến mọi đối tượng từ người lớn đến trẻ em,

từ giới trí thức đến người lao động, nhưng tập trung nhất vẫn là đề tài tình yêuvới đủ mọi cung bậc, biến thái khác nhau

1.3.3 Đô thị trong văn học Việt Nam sau 1986

Sau 1986 đất nước chuyển mình hội nhập, đời sống xã hội có nhiều biếnthiên, thay đổi Trước tình hình mới, văn hóa nghệ thuật đã có cuộc lột xácmạnh mẽ, để đáp ứng được nhu cầu và thị hiếu nghệ thuật của cái “tôi” thị dânđang khát khao cái mới Điều đó vừa là cơ hội, vừa là động lực, yêu cầu đối vớimỗi nhà văn Nhiều cây bút của nền văn học Việt Nam đương đại đã lấy chất liệu

từ đời sống đô thị làm hiện thực phản ánh trong tác phẩm của mình như: NguyễnHuy Thiệp, Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Việt Hà, Hồ Anh Thái,

Đỗ Tiến Thụy, Đỗ Phấn, Phong Điệp, Đỗ Bích Thủy, Nguyễn Thị Thu Huệ, NguyễnTrương

Quý…

Ma Văn Kháng với Mùa lá rụng trong vườn đậm đặc chất Hà Nội, viết vềmột gia đình trí thức khả kính ở Hà Nội, đang bị rạn nứt trước những biến chuyểncủa thời cuộc Tác phẩm được viết dưới cái nhìn am hiểu của người trong cuộc Từnhững vấn đề phản ánh trong tác phẩm, nhà văn đã cảnh báo về những bi kịch giađình, bi kịch xã hội trước nguy cơ sụp đổ của những giá trị đạo đức truyềnthống, bởi tác động mặt trái của nền kinh tế thị trường

Là một cây bút tiên phong trong phong trào đổi mới văn học sau 1986,Nguyễn Huy Thiệp có cái nhìn sâu sắc và đa chiều hơn về cuộc sống đô thị Vớimột loạt các tác phẩm: Tướng về hưu, Huyền thoại phố phường, Không cóvua,…nhà văn nhìn cuộc sống và con người đô thị bằng thái độ lạnh lùng, sắc lẹm

Ở đó, con người biến dạng với những giành giật, toan tính, vụ lợi, ích kỷ (Tướng vềhưu, Huyền thoại phố phường Qua những truyện ngắn, nhà văn muốn phảnánh

một thực trạng đời sống và con người đô thị thời kỳ đổi mới thiếu vắng tình

người, đầy rẫy những xô bồ hỗn tạp

Là một người làm công tác ngoại giao, Hồ Anh Thái tỏ ra là một người amhiểu và thành công khi viết về đời sống thị dân Trong Tự sự 265 ngày, Bốn lối vàonhà cười, hay Cõi người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm, và SBC là sănbắt chuột…Hồ Anh Thái đã phác họa bức chân dung hình ảnh một cuộc sống xô bồ,gấp gáp đang và sẽ cuốn con người vào vòng xoáy của cơ chế mới, khiến con ngườidần đánh mất những phẩm chất tốt đẹp, bị tha hóa, bị vật hóa Trong đời sống

đô thị, con người như vừa là nạn nhân cũng vừa là tội nhân của chính mình

Nguyễn Khải cũng là một trong những cây bút đã có nhiều tác phẩm viết vềcuộc sống và con người Hà Nội.Tiêu biểu là trong các tập truyện Một người HàNội(1990), Hà Nội trong mắt tôi(1995) Tiếp cận những truyện ngắn này, ngườiđọc cảm nhận được dường như nhà văn như đang trải lòng mình với mảnh đấttừng gắn bó, có nhiều duyên nợ Tác phẩm ghi lại nhiều dấu ấn về văn hóa, lối sốngcũng như các giá trị tinh thần của người Hà Nội

Nguyễn Việt Hà là nhà văn viết về đô thị với cái nhìn từ bên trong “là ngườisống ở phố, viết về phố” một cách sâu sắc Nhà văn sinh ra và lớn lên ở Hà Nội nênnặng lòng với thủ đô văn hiến là điều không hề khó hiểu Dưới cái nhìn của nhàvăn, Hà Nội như bức tranh nhiều mảng màu, bên ngoài cái đông vui náo nhiệt, làdòng chảy âm thầm của sự tù túng, xấu xa Trong một loạt các tác phẩm viết về đôthị như Của rơi, Cơ hội của Chúa, Ba ngôi của người …người đọc nhận thấy:

“Hình ảnh đô thị và chân dung người thị dân đương đại trong những tác phẩmcủa ông không phải bao giờ cũng đẹp, thường xấu là đằng khác, nhưng không thểphủ nhận rằng bao giờ những cái viết ấy cũng thể hiện một sự thân thuộc đô thị,bao giờ cũng đau đáu một tâm thế thị dân Nhà văn đã bộc lộ một sự phảnứng tiêu cực trước đối tượng của mình, đó là sự phản ứng của người “thị dâncũ” - con người của nền nếp gia phong, của chế độ giáo dục nghiêm cẩn, của sựngăn nắp trong lối sống và sự tinh tế nhạy cảm trong tâm hồn - trước những “thịdân mới”, trước đô thị hiện tại, cụ thể là trước tất cả những gì đại diện cho cáitạp nham, bát nháo, xô

bồ, hãnh tiến và phản văn hóa mà nó đang bày ra".(Sống ở phố, viết về phố, HoàiNam - Tạp chí phê bình văn học, ngày 14/06/2013).

Viết về đô thị còn có các sáng tác của Đỗ Phấn, ông được coi là một cây bútviết khỏe như một vài người thân của ông vẫn thốt lên là “đẻ sòn sòn” Nhà văncho ra đời hàng loạt tác phẩm: Vắng mặt, Chảy qua bóng tối, Rừng người,Ruồi là ruồi, Gần như là sống, Chuyện vãn trước gương…Tác phẩm nào của ôngcũng là những bộc bạch tâm can, xúc cảm của nhà văn về cuộc sống, đất và người

đô thị Đoàn Ánh Dương đã nhận xét: “Sẽ rất thú vị nếu đọc văn Đỗ Phấn trong (trítưởng) những không gian đô thị còn tranh chấp, nơi vừa như muốn níu giữ mộtđiều gì đó còn trong trẻo của xưa kia, vừa như phải vươn vào đời sống danh lợitục tằn hiện tại” [107] Trong lúc nền kinh tế trung bao cấp dịch chuyển sangnền kinh tế thị trường, nhà văn đã nhận thấy con người trong cơ chế ấy, khôngnhững không nhường nhịn nhau mà phải cạnh tranh để phát triển Kéo theo đó là

sự xô bồ, nhố nhăng làm cho các giá trị đạo đức, lối sống truyền thống bị xóimòn, trong khi những giá trị mới đang hình thành, lại chưa có quy chuẩn vữngchắc

Là một trong những số ít những nhà văn nữ đương đại chuyên viết truyệnngắn, Nguyễn Thị Thu Huệ, với hơn 20 năm cầm bút cũng đã lần lượt cho ra đờinhững đứa con tinh thần góp phần làm tô đậm thêm diện mạo bức tranh vănhọc viết về đô thị Cuộc sống đô thị dưới cái nhìn nhà văn hiện lên đa dạng, đachiều, nhiều mặt Nó có thể là vẻ đẹp của đô thị (Rượu cúc…), nó có thể là thựctrạng bi hài của đời sống gia đình trong thời mở cửa (Mi Nu xinh đẹp, Thiếu phụchưa chồng, Nước mắt đàn ông…), Hay đó có thể là “Thành phố đi vắng” - cảmthức về sự mất mát, sự vô cảm, cái ác… trong đời sống con người thời hiện đại

Có thể nói, sau gần 30 năm thực hiện đường lối đổi mới từ Đại hội VI củaĐảng(1986), bộ mặt đất nước có nhiều đổi mới, đời sống vật chất và tinh thần củanhân dân có nhiều thay đổi Văn học Việt Nam cũng đã có những bước chuyểnmình sâu sắc, đạt nhiều thành tựu đáng kể trên tất cả các phương diện, góp phầnquan trọng vào việc xây dựng nền tảng văn hóa tinh thần của con người và xã hộitrong thời kì mới Số lượng các tác phẩm văn học trực tiếp hay gián tiếp viết về đời

sống đô thị ngày một nhiều Điều đó, cho thấy văn học Việt Nam đương đại đã vàđang chuyển động cùng với nhịp chuyển động của đời sống đô thị.Với cái nhìn dânchủ, cởi mở nhìn thẳng vào hiện thực, để nói cho đúng, xoáy cho sâu vào nhữnggóc cạnh của đời sống xã hội, con người đô thị, Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái,Nguyễn Thị Thu Huệ… là những cây bút có nhiều truyện ngắn hay thể hiện cảmthức về đô thị.

CHƯƠNG 2ĐỜI SỐNG VÀ CON NGƯỜI ĐÔ THỊ TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN

HUY THIỆP, HỒ ANH THÁI, NGUYỄN THỊ THU HUỆ2.1 Một đời sống xô bồ, hỗn tạp

2.1.1 Sự thay đổi mô hình xã hội dẫn đến những đảo lộn giá trị trong cuộcsống

Trước năm 1986 do hoàn cảnh lịch sử xã hội, đất nước trong tình trạngchiến tranh Để thực hiện thắng lợi nhiệm vụ chính trị cách mạng, giải phóng đấtnước, chúng ta duy trì mô hình phát triển kinh tế, xã hội đất nước theo hình thứctập trung, quan liêu, bao cấp Nhưng sau hơn 10 năm, kể từ ngày thống nhấtđất nước năm

1975, Việt Nam vẫn là một nước kém phát triển và có dấu hiệu khủng hoảng,tụt hậu so với các quốc gia khác trong khu vực và trên thế giới Nền kinh tế có dấuhiệu khủng hoảng, đời sống nhân dân gặp nhiều khó khăn Mô hình phát triển đấtnước trong thời chiến đã không còn phù hợp với xu thế phát triển của đất nướctrong thời kì mới Để thoát khỏi tình trạng đó và bắt nhịp với xu thế toàn cầu hóa.Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 6(1986), đã quyết định đổi mới, chuyển đổi môhình phát triển kinh tế đất nước từ hình thức cũ, tập trung, quan liêu, bao cấp,sang nền kinh tế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa, mở cửa, hội nhập với thếgiới bên ngoài Quyết định đó như một luồng sinh khí mạnh thổi vào đời sống xãhội làm cho bộ mặt đất nước thay đổi trên nhiều phương diện, tạo bước đệm chonước ta tiến sâu vào hội nhập với các quốc gia trên thế giới

Tuy nhiên, bên cạnh mặt tích cực của mô hình xã hội mới đem lại thì mặt tráicủa cơ chế thị trường, hội nhập đã tác động tới xã hội đô thị làm nảy sinh nhiềuvấn đề nhức nhối trong đời sống Nền kinh tế thị trường đề cao tính cạnh tranh, lợinhuận, quan hệ theo kiểu “tiền trao, cháo múc” cùng sự tác động của văn hóangoại lai làm cho con người đô thị có xu hướng vọng ngoại, chạy theo lối sốngphương Tây, đề cao giá trị và nhu cầu vật chất cá nhân, hình thành suy nghĩ cùnglối sống thực dụng Tất cả đã đã tác động và làm biến đổi, đảo lộn nhiều giá trịtruyền thống của dân tộc

2.1.2 Sự đảo lộn các giá trị

Việt Nam là một dân tộc có bề dày lịch sử với bốn ngàn năm dựng nước vàgiữ nước Với truyền thống văn hiến lâu đời người Việt đã xây dựng cho mìnhnhiều giá trị truyền thống thể hiện bản sắc và cốt cách con người Việt Nam Nhữnggiá trị đó là nguồn mạch nuôi dưỡng tâm hồn người Việt bao đời nay, là nguồn sứcmạnh tinh thần cho dân tộc ta trong những lúc gian nguy Đồng thời đó cũng lànhững bài học tinh thần để giáo dục nhân cách cho thế hệ sau Tuy nhiên, trongđời sống đô thị hôm nay, nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ bị rạnnứt, đảo lộn Con người đô thị có xu hướng tôn thờ đồng tiền, đề cao giá trị vậtchất, coi nhẹ những giá trị của đời sống tinh thần.Văn học đương đại Việt Nam vớicái nhìn trên tinh thần đổi mới theo hướng dân chủ, nhìn thẳng vào sự thật đãphản ánh rõ nét những biến đổi của nhiều giá trị truyền thống dưới tác động từmặt trái của nền kinh tế thị trường thời mở cửa, hội nhập quốc tế Những vấn đềnày được Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ phản ánh trongnhiều truyện ngắn viết về đô thị của các nhà văn

Nguyễn Huy Thiệp là một trong những nhà văn tiên phong trong phong tràođổi mới của văn học đương đại Việt Nam Với quan điểm “Văn chương phải bấtchấp hết Ngập trong bùn, sục tung lên, thoát thành bướm và hoa” nhà văn đã

đi sâu vào mọi ngõ ngách của đời sống đô thị để phơi bầy cái nhếch nhác, đồi bại,xấu xa của cuộc sống Dưới cái nhìn của ông, cuộc sống đô thị như là một thứ hỗnđộn, các giá trị đều bị đảo lộn đến không ngờ Đặc biệt là sự lên ngôi của đồng tiềntrong đời sống xã hội Đây là vấn đề được nhà văn phản ánh rõ nét trong cáctruyện ngắn tiêu biểu như: Không có vua, Tướng về hưu, Huyền Thoại phốphường

Tướng về hưu là câu chuyện xoay quanh cuộc sống của gia đình tướngThuấn, một người từng lăn lội khắp mọi chiến trường khi về nghỉ hưu tại gia đìnhlại trở nên lạc lõng, cô đơn giữa những người thân yêu bởi thời cuộc đã cóquá nhiều thay đổi Ta bắt gặp trong truyện đủ các hạng người từ: tướng lĩnh, kĩ

sư, bác sĩ, người làm công, cô gái lỡ làng, thằng tù…Đủ các mối quan hệ: cha-con 8,ông- cháu, chủ-người làm thuê, thông gia, nhân tình, nhân ngãi…Đủ các sự kiệntang ma,

cưới hỏi…Đủ các cảm xúc:hỉ, nộ, ái, ố Trong bộ “tấn trò đời” thu nhỏ ấy, ta thấy được sự xô bồ của cuộc sống đô thị dưới tác động của đồng tiền tới đời sống con người.

Trong xã hội đó để có tiền con người ta có thể làm mọi thứ Bác sĩ Thủy con dâu tướng Thuấn đã kinh doanh thêm bằng cách nuôi chó Bécde từ nguồnthức ăn là những mẩu nhau thai mang về từ bệnh viện Ông Bổng cũng tranh thủkiếm tiền ngay trong đám tang của chị dâu bằng những quân bài Trong đámcưới con ông Bổng ta không thấy những lời ca về tình người, tình yêu, hạnh phúc

-mà lại chỉ thấy những nhố nhăng, lộn xộn cùng những khát vọng tiền bạc cất lên ởmiệng của những nam thanh nữ tú:

“Ừ …ê…cái con gà quay

Ta đi lang thang khắp miền giang hồTìm nơi nào có tiền

Tiền ơi, mau vào túi taỪ…ê…cái con gà rù…”[108;tr70-71]

Đồng tiền có quyền lực rất lớn trong cuộc sống hôm nay, Thủy là người làm

ra tiền, lo sinh hoạt cho cả gia đình, nên cô ấy có quyền định đoạn mọi thứ kể cảnhững việc quan trọng nhất Cô có quyền cho ông chú vay tiền, nhưng phải kí giấy,điều này, làm ông Bổng rất căm tức và nguyền rủa đứa cháu dâu:“Quân tríthức khốn nạn Rẻ dân lao động”[108,tr.70] Cô có quyền quyết định số tiền chicho đám tang của mẹ chồng, theo tính toán của mình Có quyền yêu cầu chồngdừng hút thuốc vì tháng này đã lạm chi…Đồng tiền không chỉ là ước mơ, là khátvọng của người lớn tuổi mà nó còn tác động đến cả những tâm hồn con trẻ Khi bànội mất nhìn cảnh người ta cho tiền vào mồn người chết, Cái Vi hỏi: “Đó có phải làngậm miệng ăn tiền không bố?” Rồi nó nhận định: “Đời người cần không biết baonhiêu là tiền Chết cũng cần”[108; tr.78]

Trong Huyền thoại phố phường đồng tiền là nỗi ám ảnh thường trực,

là niềm khao khát tôn sùng của con người Đồng tiền làm cho con người đượctôn thêm giá trị, được trọng vọng, đề cao, được coi là con người có tài năng thực

sự : “Tài năng mà nghèo thì buồn ghê lắm Nếu đã tài năng thì phải thựcgiàu”[110]

Tiền là điều kiện không thể thiếu để con người trở nên thành đạt: “ Hạnh hiểu giàu

có mới là điều kiện để thành đạt Không có đồng tiền, sự nghiệp lập thân chỉ làchuyện hão”[110] Khát vọng có tiền đã trở nên thường trực trong tâm trícon người, thúc đẩy con người kiếm tiền bằng mọi giá Chỉ vì nuôi khát vọng trởthành triệu phú mà Hạnh sẵn sàng chấp nhận lừa tình người đàn bà bằng tuổi mẹmình để đánh tráo chiếc vé số mà anh tin rằng trúng độc đắc Để khi ước mơ khôngđạt được trở thành kẻ tâm thần, điên loạn

Trong Không có vua đồng tiền là đối tượng có uy quyền tối cao, nó chi phốiđến mọi quan hệ trong gia đình và là mục đích theo đuổi của mỗi cá nhân Đểthu lợi cho mình người ta có thể lấy trộm lòng lợn ở cơ quan về cho gia đìnhnhư Khiêm, người ta có thể nâng giá cắt cổ khi làm dịch vụ như lão Kiền, người

ta có đục khoét ngân khố nhà nước như Đoài…Trong quan hệ tình cảm anh em, họcũng rất rạch ròi, sòng phẳng trên cơ sở lấy tiền bạc làm quy đổi Anh em cắttóc cho nhau cũng tiền Anh em giúp nhau tìm hiểu hạnh phúc cũng thanh toánbằng tiền Ngay cả khi Đoài đi tìm bạn đời thì tiêu chí kinh tế được đặt lên hàngđầu: “Hai anh em mình mang tiếng có học mà tết nhất đến, một bộ quần áo hẳnhoi không có” Đoài bảo: “Chỉ có cách lấy vợ giàu thôi”[108;tr 123] Lúc lãoKiền lâm nguy, những đứa con lại lo lắng phân chia hồi môn, gia sản chứ khôngmàng tới bệnh tình của cha Chúng lo sợ tốn tiền, tốn công nên họp nhau lựa chọnbiểu quyết cho bố chết thay vì chăm nom, chữa trị Không có vua là hồi chuông báođộng về sự xuống cấp của các giá trị tình cảm, đạo đức trước sự lên ngôi của đồngtiền trong đời sống

xã hội

Trong Tờ khai visa (Hồ Anh Thái) lại là hình ảnh những con người chen lấn,

xô đẩy, dẫm đạp lên nhau, bước qua cổ nhau, để có được một suất đến với tượng

Nữ Thần Tự Do ở New york - nơi thiên đường của sự giàu có Ở đó, rất nhiềunhững cán bộ, công chức thành phố đã luôn nuôi những khát vọng đổi đời,mong được xuất ngoại dưới cái mác là nghiên cứu sinh đi thực tập nước ngoài

để có cơ hội được “sở hữu một triệu tờ Franklin”[98;tr.41]

Để có tiền những kẻ có chức, có quyền sẵn sàng đục khoét, tham nhũng,bớt xén những dự án xóa đói, giảm nghèo để làm giàu bất chính, phục vụ chonhững lợi ích cá nhân: “Ông ôm cục tiền về Hà Nội, mua đất Hà Nội, xây nhà HàNội, gửi con gái về đại học Hà Nội trước”[95;tr.226] “Em xin giống thằng khác đẻcho anh một thằng cu Ông rút phần trăm dự án cho em một cái nhà”[95;tr.230].Đồng tiền, đã làm tha hóa những vị “mũ cao áo dài”, là nguyên nhân dẫn đếnnhiều tệ nạn xã hội Trong cơ chế thị trường ngay cả các sản phẩm như: báo chí,văn học, điện ảnh, hội họa…cũng vì lợi nhuận sẵn sàng đặt lợi ích lên trên sứ mệnhcủa mình, cho ra lò những sản phẩm kém chất lượng, phục vụ thị hiếu nhất thờicủa bạn đọc(Trại cá sấu, Chơi…) Hay vì tiền người ta cũng có thể sẵn sàng cướpgiật, gây tội ác(Chợ) Là nguyên nhân dẫn dến các tệ nạn xã hội như ma túy, mạidâm và các hoạt động giải trí trá hình trong xã hội.

Ở phương diện tiểu thuyết, SBC là săn bắt chuột Hồ Anh Thái cũng đã xâydựng thành công những chân dung môn đệ trung thành của đồng tiền Đó lànhân vật luật sư - một kẻ không thích học thức, không mê công danh, mà suốt đờianh chỉ mê hình ảnh Bác Hồ trên đồng tiền và mê gương mặt lãnh tụ, gương mặtdanh nhân nước Mỹ trên nền hoa văn của đồng đô la xanh Luật sư rất thích tiềnmới, mê tiền, thỉnh thoảng ngồi đóng cửa ngồi đếm tiền nghe loạt soạt cho vui tai:

“đếm chậm rãi Đếm nhẩn nha Đếm nhấm nháp khoái cảm những đồng tiền chạysoàn soạt qua những ngón tay”[97;tr.251] Để có tiền anh ta đã tìm cách lột hếttiền của mẹ, bẫy mẹ để lấy nhà đem bán cho đại gia Trong cơn điện loạn vì tiềncon người đã rũ bỏ cả tình mẫu tử thiêng liêng để rồi hiến thân mình cho quỷ dữ

Cùng phản ánh về tác động của đồng tiền, Nguyễn Thị Thu Huệ lại quan tâmtới việc con người vì mải mê kiếm tiền, chạy theo đồng tiền mà quên đi các giá trịkhác của cuộc sống

Đó là câu chuyện của gia đình cô giáo dạy văn trong Minu xinh đẹp giữa lúcphong trào nuôi chó Nhật làm giàu đang trở thành trào lưu trong xã hội Vì nuôichó Nhật kinh doanh kiếm tiền, nên nhiều khi con người lại coi trọng nâng niu,chiều chuộng con chó còn hơn cả những người thân khác trong gia đình Nhất làkhi con

Minu xinh đẹp không chỉ còn là con chó Nhật để làm cảnh trong nhà mà nó là hiệnthân của “hai cây vàng bốn con chín” Bên cạnh câu chuyện nuôi chó, là câu chuyệncủa kiếp người Vì mải chạy theo đồng tiền mà đôi khi chúng ta quên đi các giá trịsống khác.

Bên cạnh đó, đồng tiền còn làm xói mòn tình cảm, trách nhiệm của bậc làmcha làm mẹ đối với con cái Con người có xu hướng dùng tiền để bù đắp tráchnhiệm tình cảm như trong câu chuyện của Ông ngoại Dương (Sống gửi thác về ):

“Đúng là không gì xoa dịu vết thương tinh thần nhanh bằng bỏ ra một nắmtiền Ông quên phắt ngay lũ người thân ít ỏi lâu nay làm nặng lòng, tay trong taynhân tình trẻ người Pháp, chu du khắp đó đây Hóa ra coi tao như đã chết rồihay lũ chúng mày chết rồi không ổn, mà tao nợ chúng mày một tội, là hồn nhiêncho chúng mày có mặt trên đời mà không kiểm soát Giờ, tao trả lại ít tiền, mày

tự giải quyết cái đời mày thích Thế là tao hết nợ”[40;tr.53] Nói về đồng tiền Marx

đã nhận định rằng, tiền có thuộc tính là “vạn năng”, nó “có thể mua được tất cả, cóthể chiếm hữu mọi vật, nó là vật coi như là sự chiếm hữu tối cao”

Con người Việt Nam vốn coi trọng những giá trị tinh thần như là đề cao đạo

lý, nhân nghĩa, đạo làm người Ngay trong những điều kiện sinh hoạt khó khăn,thiếu thốn, cha ông ta vẫn dạy con cháu: “Lời chào cao hơn mâm cỗ”, “Tốt danhhơn lành áo” Tuy nhiên, trước tác động của đồng tiền, dục vọng, hư danh congười đô thị có xu hướng đang đánh mất những giá trị truyền thống tốt đẹp này

Không có vua là truyện ngắn tiêu biểu của Nguyễn Huy Thiệp, phản ánh trựcdiện sự xuống cấp của các giá trị đạo đức Trong thế giới loạn cờ đó, mọi thứ đều

có thể xảy ra, mọi giá trị đều có thể bị đảo lộn Ngoài việc phản ánh sự lên ngôicủa đồng tiền trong đời sống như chúng tôi đã trình bày ở trên, Không có vua cònphản ánh sự xuống cấp về đạo đức, nhân cách, sự đảo lộn tôn ti trật tự trong đờisống xã

hội

Gia đình vốn là chốn dừng chân, là mái ấm che trở cho mỗi con người trongcuộc sống, là bến đỗ bình yên cho mỗi người khi gặp giông bão của cuộc đời.Nhưng gia đình lão Kiền trong Không có vua dưới cái nhìn của Nguyễn Huy Thiệp