Sự giao thoa thể loại trong truyện ngắn vũ trọng phụng

khả năng đan xen của những thể loại khác nhau ấy trong sáng tác của VũTrọng Phụng không phải đến tiểu thuyết mới có mà nó xuất hiện ngay từnhững truyện ngắn đầu tay của ông vào những năm

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

===========

NGUYỄN THỊ LAN HƯƠNG

SỰ GIAO THOA THỂ LOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Phạm Thành Hưng

HÀ NỘI - 2013

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đối vớiPGS.TS Phạm Thành Hưng đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, dìu dắt và giúp đỡtôi trong suốt thời gian tôi thực hiện và hoàn thành luận văn.

Tôi cũng vô cùng cảm ơn những tình cảm tốt đẹp của những người thântrong gia đình, đồng nghiệp và bạn bè đã luôn dành cho tôi, động viên và tạomọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Mặc dù tôi có nhiều cố gắng nhưng chắc chắn luận văn không tránhkhỏi những thiếu sót Rất mong nhận được sự góp ý của quý Thầy cô và bạn

bè, đồng nghiệp quan tâm đến đề tài này

Hà nội, tháng 01 năm 2013

Học viên

Nguyễn Thị Lan Hương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kếtquả trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất cứcông trình nào

Trong quá trình nghiên cứu, tôi có tìm hiểu, tham khảo thành quả khoahọc của các tác giả khác với sự trân trọng và biết ơn, nhưng những nội dungtôi nghiên cứu không trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác

Hà nội, tháng 01 năm 2013

Học viên

Nguyễn Thị Lan Hương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

6.Phương pháp nghiên cứu 5

7 Dự kiến đóng góp luận văn 5

8 Cấu trúc luận văn 6

CHƯƠNG 1: TRUYỆN NGẮN VŨ TRỌNG PHỤNG TỪ GÓC NHÌN ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI 7

1.1 Khái niệm truyện ngắn 7

1.2 Một số nét đặc trưng thể loại 8

1.2.1 Dung lượng 9

1.2.2 Cốt truyện 10

1.2.3 Kết cấu 11

1.2.4 Tình huống trong truyện ngắn 18

1.2.5 Nhân vật 21

1.3 Truyện ngắn Vũ Trọng Phụng 26

1.3.1 Truyện ngắn – những đường biên thể loại 26

1.3.2 Ranh giới thể loại và vấn đề liên văn bản 32

CHƯƠNG 2: CHẤT PHÓNG SỰ VÀ CHẤT TIỂU THUYẾT TRONG TRUYỆN NGẮN VŨ TRỌNG PHỤNG 35

2.1.Giới thuyết về thể loại phóng sự 35

2.2 Đặc trưng của thể loại phóng sự 37

2.2.1 Tính chân thực 37

2.2.2 Tính thời sự 38

2.2.3 Tính nghệ thuật 40

2.2.4 Phương thức phản ánh cuộc sống thông qua hư cấu nghệ thuật 40

2.2.5 Sự xuất hiện của cái tôi trần thuật 41

2.3 Phóng sự , một thuộc tính tự nhiên trong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng 42

2.3.1 Phản ánh trực tiếp những vấn đề thời sự của đời sống chính trị, xã 42 hội đương thời 42

2.3.2 Nhân vật có tính xác thực, như có địa chỉ, hộ khẩu ngoài đời 44

2.3.3 Lối văn báo chí thông tấn (ngắn gọn, súc tích, giàu thông tin) 46

2.3.4 Sự nối tiếp dồn dập về thời gian, diễn biến sự kiện 49

2.3.5 Cái tôi trần thuật trong truyện ngắn 50

2.4 Sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1930-1945 52

2.4.1 Đặc trưng của tiểu thuyết 56

2.4.2 Chất tiểu thuyết trong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng 64

2.4.3 Khả năng tổng hợp về mặt thể loại 79

CHƯƠNG 3: CHẤT KỊCH TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG 86

3.1 Sự định hình của thể loại kịch 86

3.2 Những đặc trưng cơ bản của thể loại kịch 89

3.2.1 Xung đột kịch 89

3.2.2 Hành động kịch 90

3.2.3 Ngôn ngữ kịch 91

3.3 Sự giao thoa với thể loại kịch trong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng 92

3.3.1 Xung đột kịch trong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng 92

3.3.2 Hành động kịch trong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng 99

KẾT LUẬN 103

TÀI LIỆU THAM KHẢO 107

1

1 Lí do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Vũ Trọng Phụng là một tác gia tiêu biểu của nền văn học Việt Namhiện đại với những đóng góp ở nhiều thể loại như: phóng sự, tiểu thuyết,truyện ngắn Ông là một hiện tượng độc đáo, là nhà văn được giới nghiên cứuđánh giá, bình luận khác nhau, thậm chí cả trái chiều Nhưng xưa nay, cáccông trình nghiên cứu thường xoáy sâu vào tiểu thuyết của nhà văn này màlãng quên mảng truyện ngắn của ông Trong khi đó, thành tựu truyện ngắnViệt Nam giai đoạn 1930 – 1945 không chỉ được tạo nên bởi những cây búttài năng với phong cách nghệ thuật độc đáo như Nguyễn Công Hoan, NhấtLinh, Khái Hưng, Thạch Lam, Tô Hoài, Nguyên Hồng, Nam Cao mà truyệnngắn Vũ Trọng Phụng cũng đã góp phần xứng đáng vào sự phát triển của nềnvăn học Việt Nam thế kỷ XX Chân dung của nhà văn sẽ hoàn thiện và tỏasáng hơn nếu chúng ta đặt lại vị trí cho những truyện ngắn xuất sắc của ông

Có thể nói, truyện ngắn chính là mối duyên đầu đưa Vũ Trọng Phụngđến với nghiệp văn Điều cần thiết để khẳng định giá trị của sự sáng tạo nghệthuật của bất kì tác giả nào là phải đi sâu vào toàn bộ sự nghiệp sáng tác củatác giả Có như vậy mới tạo được cái nhìn toàn diện, chính xác, khái quát vềnhững đóng góp đối với nền văn học nước nhà Vũ Trọng Phụng cũng khôngphải là ngoại lệ Vì vậy, việc nghiên cứu truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng làmột yêu cầu hết sức cần thiết, là công việc vô cùng quan trọng giúp đánh giáchuẩn xác hơn về sự nghiệp văn chương của ông

Những tiểu thuyết Số đỏ hay Giông tố của Vũ Trọng Phụng đã đượcnghiên cứu rất nhiều và ở đó người ta thấy được một tài năng văn chươngtổng hợp của ông Những tiểu thuyết đó đã thể hiện được tầm vóc và khả năngđan xen với thể loại khác trong dung lượng lớn của nó Có nhà nghiên cứu đãgọi đó là những tiểu thuyết phóng sự Nhưng có một điều không ai ngờ rằng,

khả năng đan xen của những thể loại khác nhau ấy trong sáng tác của VũTrọng Phụng không phải đến tiểu thuyết mới có mà nó xuất hiện ngay từnhững truyện ngắn đầu tay của ông vào những năm 1931 như: Nhân quả, Tộingười cô, Cái tin vặt, Thủ đoạn Chính vì vậy, việc tìm hiểu nghệ thuật viếttruyện ngắn đặc biệt là sự giao thoa thể loại trong truyện ngắn Vũ TrọngPhụng là một vấn đề rất cần thiết, có giá trị tạo cái nhìn toàn diện trong sángtác của ông, nhằm đánh giá chính xác hơn những giá trị truyện ngắn đó.

Thực tế hiện nay, những nghiên cứu về truyện ngắn của Vũ TrọngPhụng không nhiều vì vậy giá trị những truyện ngắn của ông chưa được thừanhận Trước đây, cũng có một số cuốn sách tập hợp truyện ngắn của ông songchưa đầy đủ Năm 2004, Tuyển tập truyện ngắn Vũ Trọng Phụng do TS TônThảo Miên tuyển chọn, giới thiệu, do nhà xuất bản Văn học ấn hành ra đời đãtạo điều kiện cho việc nghiên cứu, tìm hiểu truyện ngắn của ông một cáchtoàn diện hơn Và đó cũng chính là nguồn tư liệu mới nhất, được tập hợp,tuyển chọn dựa trên những tuyển tập trước đó giúp chúng ta có thể đánh giáchính xác hơn về những truyện ngắn Vũ Trọng Phụng, đặc biệt ở vấn đề giaothoa thể loại, bởi nghiên cứu văn học theo thể loại đang là một nhu cầu, một

xu thế cấp thiết của giới nghiên cứu văn học hiện nay

Chính vì những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài: Sự giao thoa thể loạitrong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng với mong muốn được hiểu sâu hơn nhữnggiá trị trong truyện ngắn của ông, có những mối liên hệ với tiểu thuyết củaông để thêm một lần nữa đóng góp tiếng nói của mình vào việc khẳng định vàtìm chỗ đứng cho những sáng tác truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng Ngoài ra,đây cũng là một lời tri ân đến nhà văn, lời khẳng định cho tài năng nghệ thuậtkiệt xuất của một con người đa tài, mang trong mình nhiều phẩm chất nghệthuật đáng quý

2 Lịch sử vấn đề

Thể loại truyện ngắn đã được rất nhiều nhà nghiên cứu đề cập như:Nguyễn Hoành Khung, Bùi Hiển, Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Đức Nam,với công trình Truyện ngắn Việt Nam 1930-1945, Nxb Giáo dục, 2008, TrầnĐình Sử, Phương Lựu, Nguyễn Xuân Nam với Lý luận văn học, tập 2, NxbGiáo dục, 1987; Bùi Việt Thắng với Bình luận truyện ngắn, Nxb Văn học,1999; và Truyện ngắn những vấn đề lý thuyết và thực tiễn thể loại, Nxb Đạihọc Quốc gia, Hà nội, 2000; Vương Trí Nhàn với Sổ tay truyện ngắn, NxbThành phố Hồ Chí Minh, 2001;

Bên cạnh đó cũng có rất nhiều các nghiên cứu về vấn đề lý luận thể loạinhư: Năm bài giảng về thể loại, Hoàng Ngọc Hiến, Nxb Giáo dục, H, 1999,

Lý luận văn học, Hà Minh Đức chủ biên, Nxb Giáo dục, H, 2003, Các từ điển,thuật ngữ viết về khái niệm các thể loại khác nhau như: Lại Nguyên Ân với

150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2004;

Hầu hết các công trình vừa nêu đều tập trung đi sâu phân tích khái niệmthể loại, chức năng thể loại, cũng như những đặc trưng của truyện ngắn hiệnđại, trong đó có truyện ngắn hiện đại Việt Nam, tuy nhiên vấn đề giao thoacác thể loại trong một tác phẩm hay một chuỗi tác phẩm truyện ngắn của mộttác giả thì gần như vắng bóng

Là một trong những tác gia tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại,

Vũ Trọng Phụng cũng được nhiều nhà nghiên cứu, phê bình tìm hiểu Có rấtnhiều công trình nghiên cứu về ông như: Văn Tâm với Vũ Trọng Phụng, nhàvăn hiện thực, Nxb Kim Đức, Hà Nội, 1975; Tạp chí văn học số 2, 1990 cóbài của Vương Trí Nhàn với tiêu đề Vũ Trọng Phụng và một lớp người thànhthị, một nền văn chương đô thị; Đỗ Đức Hiểu – Nguyễn Huệ Chi – PhùngVăn Tửu – Trần Hữu Tá (chủ biên)

Tác phẩm của Vũ Trọng Phụng đã trở thành một hiện tượng “nóng” và

là đề tài quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu nhưng họ lại chủ yếu hướng tới

các tiểu thuyết và phóng sự của ông mà đôi khi quên mất rằng ông có một sốlượng truyện ngắn và kịch cũng không kém phần xuất sắc Cũng vì vậy,những công trình nghiên cứu riêng về truyện ngắn Vũ Trọng Phụng khôngnhiều Truyện ngắn Vũ Trọng Phụng chỉ mới xuất hiện gần đây bằng nhữngtuyển tập được sưu tầm và công bố Ngoài những lời giới thiệu của nhà sưutầm Lại Nguyên Ân in đầu các tuyển tập truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng vàTuyển tập truyện ngắn Vũ Trọng Phụng của TS Tôn Thảo Miên được coi lànhững công trình sưu tập và nghiên cứu về truyện ngắn Vũ Trọng Phụng thìđến nay chưa có công trình nghiên cứu về sự giao thoa thể loại trong truyệnngắn Vũ Trọng Phụng Đó là một vấn đề hoàn toàn mới mẻ.

3 Mục đích nghiên cứu

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “ Sựgiao thoa thể loại trong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng” nhằm tạo nênnhững bước tiến mới cho sự phát triển các thể loại khác nhau Từ đó có cáinhìn đầy đủ và toàn diện hơn về những đóng góp của Vũ Trọng Phụng trongnền Văn học Việt Nam hiện đại

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Triển khai đề tài: “ Sự giao thoa thể loại trong truyện ngắn VũTrọng Phụng” chúng tôi đặt ra mục tiêu sau:

- Tìm hiểu vấn đề giao thoa thể loại: Là sự đan xen, hòa quyện, phứchợp giữa các thể loại

- Tìm hiểu những giới thuyết về thể loại truyện ngắn, truyện ngắn VũTrọng Phụng, những vấn đề lý luận về thể loại tiểu thuyết, kịch và phóng sự

Soi chiếu những vấn đề của lý thuyết thể loại vào truyện ngắn VũTrọng Phụng để thấy được chất kịch, chất tiểu thuyết, chất phóng sự trongtruyện ngắn của ông

- Tìm hiểu cuộc đời, thời đại và đưa ra những kiến giải ban đầu về sựgiao thoa thể loại trong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng: Đối tượng nghiên cứu trung tâm của luận văn này là sựgiao thoa thể loại trong các truyện ngắn Vũ Trọng Phụng Văn bản các truyệnngắn đó tập trung trong “Tuyển tập truyện ngắn Vũ Trọng Phụng”, do TS.Tôn Thảo Miên tuyển chọn, giới thiệu, Nxb Văn học, H, 2004

Phạm vi nghiên cứu: Trên cơ sở tìm hiểu những truyện ngắn trongtuyển tập trên của Vũ Trọng Phụng, chúng tôi có sự đối chiếu, so sánh với đặctrưng của các thể loại khác để tìm ra sự đan xen, hòa quyện của các thể loạitrong sáng tác truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng Qua đó, cũng có những liên

hệ với các tác phẩm thuộc thể loại khác của ông

6.Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được mục đích và giải quyết được những nhiệm vụ mà luậnvăn đặt ra, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: Phươngpháp cấu trúc hệ thống, Phương pháp phân tích tổng hợp, Phương pháp đốichiếu và so sánh Trong ba phương pháp trên , phương pháp đối chiếu so sánh

là phương pháp ưu tiên sử dụng, vì chúng tôi xuất phát từ quan niệm cho rằng,chỉ có thể thấy được tính giao thoa thể loại trong tác phẩm của nhà văn khinhững đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn đó được tham chiếu từ những tiêu chíthể loại khác

7 Dự kiến đóng góp luận văn

Việc thực hiện đề tài này có khả năng giúp chúng ta có một cái nhìntoàn diện, chính xác hơn về những đóng góp của Vũ Trọng Phụng cho sự pháttriển của nền văn học dân tộc, đặc biệt đóng góp trong lĩnh vực truyện ngắn

và nghệ thuật viết truyện ngắn Đồng thời cũng giúp ta hiểu sâu hơn về nhữngvấn đề liên quan đến giao thoa thể loại

Bên cạnh đó, đề tài cũng góp phần khẳng định giá trị truyện ngắn VũTrọng Phụng, tạo cái nhìn khách quan và chính xác về tài năng cũng như sứcsáng tạo nghệ thuật trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của ông, thấy được bảnchất nghệ thuật được bồi đắp trong chính con người Vũ Trọng Phụng

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phần nội dung luận văn gồm 3 chương sau:

Chương 1: Truyện ngắn Vũ Trọng Phụng từ góc nhìn đặc trưngthể loại

Chương 2: Chất phóng sự và chất tiểu thuyết trong truyện ngắn VũTrọng Phụng

Chương 3: Chất kịch trong truyện ngăn Vũ Trọng Phụng

CHƯƠNG 1 TRUYỆN NGẮN VŨ TRỌNG PHỤNG TỪ GÓC NHÌN ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI

1.1 Khái niệm truyện ngắn

Thuật ngữ truyện ngắn được dùng rất nhiều trong thực tiễn nghiên cứuvăn học nhưng để hiểu được nó thì không phải là vấn đề đơn giản Truyệnngắn, tiếng Pháp: Nouvelle, tiếng Anh: Short story, tiếng Trung Quốc: đoảnthiên tiểu thuyết, và ở Việt Nam, nó được gọi bằng cái tên truyện ngắn Nhàvăn Nguyễn Công Hoan đã giải thích về sự có mặt của thuật ngữ truyện ngắn

ở Việt Nam như sau: “ loại truyện viết theo nghệ thuật Âu Tây, ta theoTrung Quốc mà gọi là tiểu thuyết, cái nào viết trên trăm trang gọi là trungthiên – tiểu thuyết và cái nào viết hàng trăm trang gọi là trường thiên – tiểuthuyết Năm 1932, báo Phong hóa dịch đoản thiên – tiểu thuyết ra tiếng tagọi là truyện ngắn và trung thiên – tiểu thuyết gọi là truyện vừa” [56,tr.12]

Về phía các nhà văn sáng tác truyện ngắn thì mỗi người lại có nhữngquan niệm truyện ngắn rất riêng Nhà văn Nguyễn Kiên: “ Tôi cho rằng mỗitruyện ngắn là một trường hợp Trường hợp ở đây là một màn kịch chớpnhoáng, có khi là một trạng thái tâm lý, một biến chuyển tình cảm kéo dài,chậm rãi trong nhiều ngày Nhưng nhìn chung thì vẫn có thể gọi là một trườnghợp” [28,tr.38] Như vậy, chúng ta có thể thấy, cụm từ một trường hợp đã thểhiện được tính chất của truyện ngắn, một: dung lượng thuộc về số ít, trườnghợp thể hiện rõ ý nghĩa điển hình của sự vật, sự việc, tình huống

Nhà văn Nguyên Ngọc lại có quan niệm: “ Truyện ngắn là một bộ phậncủa tiểu thuyết nói chung” vì thế “ không nên nhất thiết trói buộc truyện ngắnvào những khuôn mẫu gò bó Truyện ngắn vốn nhiều vẻ Có truyện viết về cảmột đời người, lại có truyện chỉ ghi lại một vài giây phút thoáng qua”

[56,tr.23] Và thực tế, trong văn học Việt Nam, giới nghiên cứu đã nhận xét

về những mầm mống tiểu thuyết trong một số truyện ngắn của các tác giả nhưNguyễn Minh Châu, Nam Cao và còn có cả những tác giả của giai đoạn vănhọc trước đó mà chúng ta sẽ tìm hiểu trong phần sau

Tuy có những quan niệm rất khác nhau về truyện ngắn như vậy, nhưngtrên cơ sở của những nghiên cứu có tính hàn lâm, được rút ra từ những cuốn

từ điển văn học, thuật ngữ nghiên cứu văn học, chúng ta vẫn có những địnhnghĩa truyện ngắn mang tính nền tảng cho mọi nghiên cứu, mọi quan niệm

Từ điển văn học (tập 2, Nxb Khoa học xã hội, H, 1984) đã đưa ra cách hiểutruyện ngắn: “Hình thức tự sự cỡ nhỏ Truyện ngắn khác với truyện vừa ởdung lượng nhỏ hơn, tập trung mô tả một mảnh cuộc sống: một biến cố haymột vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn nào đó của đời sống nhân vật, thểhiện một khía cạnh nào đó của vấn đề xã hội Cốt truyện của truyện ngắntrường diễn ra trong một không gian và thời gian hạn chế Kết cấu của truyệnngắn cũng không chia thành nhiều tuyến phức tạp Truyện ngắn được viết ra

để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ nên đặc điểm của truyệnngắn là tính ngắn gọn ” Từ điển thuật ngữ Văn học ( Nxb Đại học Quốc gia

Hà Nội, H, 1998) có viết về truyện ngắn: “Tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dungthể loại của truyện ngắn bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống: đời

tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn ” [56,tr.26]

Như vậy, qua những quan điểm và những định nghĩa trên về truyệnngắn, chúng ta có thể rút ra được những đặc điểm chính của thể loại truyệnngắn Đó sẽ là những đặc trưng giúp chúng ta phân biệt một tác phẩm truyệnngắn với một tác phẩm văn chương thuộc thể loại khác

1.2 Một số nét đặc trưng thể loại

Trong một số giai đoạn lịch sử và ở một số tác gia văn xuôi cận hiệnđại, truyện ngắn được quan niệm là một tiểu thể nằm trong phạm trù tiểu

thuyết, là dạng “tiểu thuyết đoản thiên” Quan niệm này cũng xuất phát từquan niệm về tiểu thuyết và văn xuôi tự sự nói chung của các nhà văn TrungHoa cổ đại Tiểu thuyết theo quan niệm của Tư Mã Thiên trong bộ Sử ký, chỉ

là những chuyện ghi chép có nội dung phi chính thống, là những “chuyện nhỏnhặt, tầm thường” thu lượm được từ các nơi thôn dã, lều tranh Đối với ông

và những nhà văn đương thời (thế kỷ I-II trước Công nguyên) truyện ngắnđồng nhất với tiểu thuyết Vì thế trong truyền thống văn học Nho gia và Đôngphương nói chung, rất ít lý thuyết riêng cho truyện ngắn Lý thuyết thể loại về

nó về cơ bản thường dựa vào lý thuyết của tiểu thuyết Tuy nhiên, không phải

vì vậy mà lý luận văn học hiện đại không thể xây dựng một lý thuyết riêngcho thể loại “nhỏ” này, nghĩa là xem xét nó trong mối tương quan nganghàng, bình đẳng với tiểu thuyết Tổng hợp các nghiên cứu lý thuyết về thể loạivăn học nói chung và truyện ngắn nói riêng, chúng tôi thấy có thể xem xét đặctrưng của truyện ngắn từ 5 “điểm nhìn” thi pháp, bao gồm: Dung lượng, Cốttruyện, Kết cấu, Tình huống và Nhân vật

Trước khi đi vào khảo sát những nét giao thoa thể loại trong truyệnngắn Vũ Trọng Phụng (được trình bày trong chương 2 và chương 3), chúngtôi sẽ cố gắng nắm bắt những đặc nét đặc trưng thi pháp thể loại truyện ngắntrên thực tế cứ liệu truyện ngắn của chính nhà văn

1.2.1 Dung lượng

Dung lượng được hiểu là kích cỡ, sức chứa, lớn nhỏ, là khả năng baoquát hiện thực, là sức chứa chất liệu đời sống, dung lượng được hiểu theonghĩa khả năng của nội dung phản ánh hiện thực của thể loại Nếu tiểu thuyết

là một hình thức tự sự cỡ lớn, miêu tả cuộc sống trong quá trình phát triển vớimột cấu trúc phức tạp (nhiều cốt truyện, chủ đề, nhân vật) với nhiều số phận,tính cách đan xen thì truyện ngắn là một hình thức tự sự cỡ nhỏ, chỉ thể hiệnmột bước ngoặt, một trường hợp hay một tâm trạng nhân vật Nếu tiểu thuyết

miêu tả quá trình thì truyện ngắn miêu tả kết quả, nếu tiểu thuyết mở ra mộtdiện rộng thì truyện ngắn tập trung xoáy vào một điểm Tuy nhiên, dunglượng nhỏ gọn đó của truyện ngắn không ảnh hưởng đến hiệu quả và chấtlượng tác phẩm, mà ngược lại nhiều tác phẩm truyện ngắn nhưng về dunglượng và chất lượng không hề thua kém tiểu thuyết như các sáng tác củaNguyễn Minh Châu, nguyễn Huy Thiệp

Hiện nay, các nhà văn Việt Nam đã dần khẳng định xu thế tiểu thuyếthóa truyện ngắn: “Dung lượng truyện ngắn hiện nay rất lớn, trong độ ba trangmấy nghìn chữ mà rõ mặt cuộc đời, một kiếp người, một thời đại Các truyệnngắn bây giờ rất nặng Dung lượng của nó là dung lượng của cả cuốn tiểuthuyết” [56,tr.67] Sự thay đổi dần về dung lượng và sự mở rộng về khả năngphản ánh, tái hiện của truyện ngắn đã giúp nó tiến gần đến với tiểu thuyếthơn Tuy nhiên, dù có chứa đựng những đặc trưng của tiểu thuyết thì truyệnngắn vẫn có sự khác biệt để khu biệt nó với tiểu thuyết

1.2.2 Cốt truyện

Arixtốt, nhà triết học vĩ đại của Hy Lạp cổ đại trong tác phẩm Nghệthuật thi ca đã định nghĩa cốt truyện như sau: “ cốt truyện dùng để mô phỏnghành động cũng phải là sự miêu tả một hành động, hành động hoàn chỉnh vàcác phần của sự kiện cần phải sắp xếp như thế nào để khi thay đổi hay bỏ đimột phần thì cái chỉnh thể cũng biến động theo bởi cái gì mà có hoặc thiếu nócũng được thì cái đó không phải là bộ phận hữu cơ của thể thống nhất ấy”[56,tr.69,70]

Cốt truyện bao gồm các phần: trình bày, khai đoạn (thắt nút), phát triển,đỉnh điểm (cao trào) và kết thúc (mở nút) (theo Từ điển thuật ngữ Văn học),còn sách giáo khoa Lý luận văn học do Giáo sư G.N Pôxpêlôp chủ biên thì cốttruyện chia làm bốn phần: Thắt nút, Phát triển hành động, Cao trào và Mởnút [56,tr.72] Như vậy, dẫu chia thành các thành phần khác nhau thì vẫn có

các thành phần chính như: Mở đầu,cao trào,kết thúc Khi tìm hiểu hay nghiêncứu bất kì một truyện ngắn nào chúng ta đều phải nắm được cốt truyện Vàyếu tố chi tiết trở thành yếu tố góp phần bộc lộ được không khí, cảnh trí, tìnhhuống, tính cách, hành động và tâm tư nhân vật Những chi tiết hay còn nângtác phẩm lên cấp độ tượng trưng, tạo sức ám ảnh Bên cạnh đó, cách kết thúc,đoạn kết trong tác phẩm truyện ngắn cũng thể hiện “sức mạnh của cú đấmnghệ thuật” (Phuôcmanôp) Việc nắm chắc những đặc trưng về cốt truyện khinghiên cứu truyện ngắn là yêu cầu hết sức quan trọng.

Bất cứ tác phẩm văn học nào cũng có kết cấu nhất định Kết cấu làphương tiện cơ bản và tất yếu của khái quát nghệ thuật Kết cấu đảm bảo cácchức năng rất đa dạng: bộc lộ tốt chủ đề và tư tưởng các tác phẩm: triển khai,trình bày hấp dẫn cốt truyện; cấu trúc hợp lý hệ thống tính cách; tổ chức điểmnhìn trần thuật của tác giả: tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm như một hiệntượng thẩm mỹ

1.2.3.1 Kết cấu trần thuật dạng “truyện lồng trong truyện”

Trong bài viết “Sự di chuyển của kết cấu truyện lồng truyện và kiểutruyện khung trong văn học từ Ấn Độ sang Đông Nam Á (trích từ trang webwww khoavanhocngonngu.edu.vn), tác giả Nguyễn Ngọc Bảo Trâm cho tabiết được kết cấu truyện lồng truyện ở góc độ một thủ pháp văn chương đãxuất hiện rất sớm trong lịch sử văn học thế giới Nói một cách đơn giản, đây

là thủ pháp để lồng ghép một câu chuyện độc lập (có liên quan hoặc không vềmặt nội dung) vào tác phẩm chính trong quá trình diễn tiến của tác phẩm Cóthể thấy biểu hiện xa xưa của nó trong sử thi Odysseus của Hy Lạp (khoảngthế kỷ IX - VIII trước công nguyên) khi người anh hùng Uylix tự kể lại nhữngchuyện phiêu lưu của mình trong bữa tiệc Từ thời cổ đại, kết cấu truyện lồngtruyện đã được văn học Ấn Độ sử dụng triệt để để tạo nên hai thiên sử thi đồ

sộ nhất trong lịch sử nhân loại là Mahabharata (thế kỷ V trước công nguyên)

và Ramayana (khoảng thế kỷ IV-III trước công nguyên)

Với truyện ngắn Việt Nam đầu thế kỷ XX, kết cấu truyện lồng trongtruyện là một lối kết cấu mới mẻ, thể hiện việc chịu ảnh hưởng phương Tây

rõ nét, mà tác phẩm đầu tiên cần kể là Truyện thầy Lazarô Phiền củaNguyễn Trọng Quản Trong Truyện Thầy Lazarô Phiền có tới hai chuyện:chuyện thứ nhất là của nhân vật “tôi” kể cho bạn đọc nghe về cuộc gặp gỡgiữa bản thân và thầy Phiền, chuyện thứ hai chính thầy Phiền đã kể lạichuyện đời mình cho nhân vật “tôi” nghe từ việc thầy đã lấy được một người

vợ đáng yêu như thế nào, thầy đã nghi ngờ và tìm cách giết vợ ra sao, vànhững ăn năn dằn vặt của thầy …)

Một đặc điểm đáng lưu ý nữa là ở những tác phẩm có kết cấu truyệnlồng trong truyện như vừa nêu trên là những câu chuyện trong một truyệnkhông tách rời mà luôn được đan cài vào nhau rất linh hoạt, tự nhiên, cho ngườiđọc những ấn tượng về sự chân thực của chuyện được kể, kéo họ lại gần vớithế giới nghệ thuật của tác phẩm hơn, đồng thời tạo sự sinh động cho truyện

Mặt khác, sự đan cài hai câu chuyện vào nhau là một cách thức tạo sựluân phiên điểm nhìn, góp phần làm cho nhân vật (nhất là thế giới nội tâm củanó) dược xem xét dưới nhiều góc độ và được xây dựng một cách tự nhiênhơn Đó chính là thế mạnh của kết cấu truyện lồng trong chuyện, góp phần tạodựng cho truyện một nghệ thuật trần thuật hiện đại

Như đã nêu trên, kết cấu “truyện lồng trong truyện” không phải mộtdạng kết cấu mới lạ đối với loại hình tự sự Và kết cấu này đã đi vào truyệnngắn Vũ Trọng Phụng với những giá trị riêng của nó Lỡ lời, Cái ghen đànông, Một cái chết, Lấy vợ xấu, Sống để mà lo, Bà lão lòa, … là những truyệnngắn được kết cấu theo dạng thức như vậy.

Truyện ngắn Bà lão lòa, một trong những truyện ngắn đầu tay xuất sắccủa Vũ trọng Phụng Trong diễn biến cuộc đời cơ cực của bà lão tội nghiệpchịu cảnh tật nguyền sống nhờ nhục nhã bỗng xuất hiện ba câu chuyện nhỏ vềnhững hành động nhân đức của một người phụ nữ: thấy người ăn mày lụ khụđến xin ăn bị mấy con chó “nhảy xổ ra cắn xa xả”, bà đã “quát thằng nhỏ ramắng chó, dắt ông ăn mày vào thiết một lưng cơm”; trước gia cảnh bác nhiêu

B Vợ chết, nhà bị hỏa hoạn, đàn con nheo nhóc, đói kém, bà đã “cởi hầu bao,lấy ra một cuộn giấy bạc” đem cho; và cuối cùng trước cảnh đau xót của mộtngười phụ nữ phải bán con để mong cứu chồng bênh liệt giường liệt chiếu đãhơn nửa tháng, bà cũng đã cho năm đồng về lo thuốc men cho chồng màkhông phải bán con Đến cuối cùng Vũ Trọng Phụng mới cho ta biết hóa ra đóchính là bà lão lòa tội nghiệp bây giờ Ba câu chuyện nhỏ về sự phúc đức đểgóp phần làm rõ một nghịch lí: bà đã từng rất tử tế với người không ruột thịtthân thích, bà đã từng động lòng trắc ẩn trước bao số phận vật vờ tận đáy cuộcđời; song giờ đây, người thân thích ruột rà không mảy may động lòng xót xacho thân già tật nguyền cô độc của bà, nhẫn tâm tàn tệ với bà hơn cả vớingười dưng nước lã, đay nghiến chà đạp lên thân phận sống nhờ đầy nghịchcảnh bà đang phải chịu Trần thuật với kết cấu “truyện lồng trong truyện”, VũTrọng Phụng đã dựng lên sự đối lập gay gắt giữa quá khứ và thực tại, giữathiện tâm và ác tâm, giữa vị tha và ích kỉ để phê phán sự bội bạc, bất nhân củangười đời và tố cáo cái nghèo làm nhân cách con người dần thảm hại như nó

Mỗi một truyện ngắn có kết cấu “truyện lồng trong truyện” dường nhưđều mang trong đó một nghĩa lí nào đó mà tác giả muốn đem lại cho ngườiđọc Lồng ghép những mảnh đời vào câu chuyện, tác giả không chỉ làm đadạng hóa kết cấu trần thuật mà phần nào đó đã nêu bật được tình cảm, thái độcủa ông dành cho cuộc đời, cho kiếp người Có cảm giác đọc truyện ngắn VũTrọng Phụng như đến với một quyển sách với nhiều chương, mỗi một chươnglần giở ra lại thấy hiện lên một cảnh đời, một câu chuyện khác nhau Điều ấykhiến quyển sách chưa bao giờ nhàm chán, luôn mới lạ, hấp dẫn, kích thíchngười đọc khám phá tiếp tục để hiểu thêm bao nhiêu trang đời đã nén chặt, đãđược lồng ghép trong quyển sách số phận ấy Lại có một hình dung khác vềnhững câu chuyện trên, nó cứ như những bông hoa đang chớm nở Ta phảibóc dần từng cánh từng cánh để thấy được cái nhụy bên trong – một cái nhụymang ý nghĩa nhân sinh sâu sắc như một hạt giống lành để lại mùa sau.

1.2.3.2 Kết cấu đảo trình tự thời gian

Trong truyện ngắn Người có quyền, tác giả lại kể về cuộc đời một nhânvật “văn dốt, vũ dát, hai mươi bảy tuổi đầu còn ăn bám vào mẹ, cả ngày đitìm mấy gia đình nhàn cư bất thiện để gạ đánh cờ không tiền hay là chầu rìa

tổ tôm”, nói tóm lại là dở ông dở thằng Nhưng ông không bắt đầu câu chuyện

từ điều ấy mà khơi nguồn từ tâm trạng hớn hở của nhân vật khi hôm nay anh

ta đã được làm cha một đứa trẻ con – kết quả mối tình của anh và “một ngườiđàn bà góa chồng rất trẻ, cũng vui vẻ, nhí nhảnh…mà anh đã chim” Để nhânvật triết lí về hạnh phúc, sung sướng với thực tại trong sự hồi tưởng ngượcdòng về quá khứ, Vũ trọng Phụng cho người đọc những bất ngờ: con ngườinhư thế mà sao may mắn đến vậy? Nhưng không, đó chỉ là cách nhà văn chegiấu cho một tương lai gần rất bi kịch mà hợp lí: con là con người ta, nhântình bấy lâu đầu ấp tay gối đã lừa gạt và phũ phàng xua đuổi không thươngtiếc Lối trần thuật như vậy quả thật có giá trị riêng của nó: không chỉ lí giải

cho hoàn cảnh, tâm lí nhân vật trong thực tại và chuẩn bị cho những bất ngờphía trước; nó còn giúp ta hiểu rõ về nhân vật qua cái nhìn ngược thời gianđầy ấn tượng.

Cách trần thuật đưa kết quả sự việc lên trước rồi lần lượt kể lại nhằm lígiải nguyên nhân, truy tìm nguồn gốc cũng là kết cấu được sử dụng trong một

số truyện ngắn như: Phép ông láng giềng, Bẫy tình, Chống nạng lên đường,Tội người cô, Duyên không đi lại, cái hàng rào, Bà lão lòa, Gương …tốngtiền, Lòng tự ái…

Chống nạng lên đường và Tội người cô cũng trình bày cho ta thảmcảnh hiện tại của hai nhân vật Hai Xuân và người cô ông chủ nhà Hai Xuânchịu cảnh tật nguyền, phải sống nhờ vào anh và hằng ngày chứng kiến cảnh vìmột người làm nuôi cả nhà, vì thiếu cơm mà anh của Xuân “mắng bố, gắt mẹ,chửi rế, chửi đôi gốc đang đi mà quai đứt, chửi xó nhà lắm muỗi vo vo…”.Tất

cả cũng chỉ vì một buổi kéo xe Hai Xuân đã bị xe hơi chẹt phải đến nỗi đànhcưa chân thành tật nguyền Cả một số phận con người rẽ sang bước ngoặt tămtối trong một tích tắc oan trái của quá khứ Bên cạnh đó, tác giả còn để chonhân vật hồi tưởng lại ngày xưa nghèo khổ mà vui vẻ khi sau mỗi ngày làmviệc mệt nhọc được trở về nhà, “đến chĩnh nước ngửa cổ “tu” một hơi nước

lã thật dài xong thở đánh “hà à à” một cái rất khoái chí rồi cầm mảnh movừa quạt vừa bước vào nhà ngơ ngác nhìn xem bố mẹ đã thổi chín cơm chưa

để liệu dọn mâm bát”, một ngày xưa thân ái với cảnh “ mâm cơm dọn xong,

nó chỉ còn chờ anh Cả cho nó đi làm về là cùng ngồi vào, tuy bữa nào cũngchẳng hơn gì bữa nào, chỉ nhặt cà, tương, dưa muối mà thằng Xuân ăn thấyrất ngon” Thế nhưng quá khứ ấy chỉ là thoáng chốc còn hiện tại đau đớnkhốn khổ khốn nạn mới kéo dài chưa biết đến đâu Khởi đầu với hiện thựcphũ phàng, cay đắng rồi sống lại với quá khứ giản dị mà tươi đẹp, câu chuyện

đã khiến chúng ta thêm ngậm ngùi buồn đau cho số phận con người

Những truyện ngắn trên là minh chứng tiêu biểu cho lối trần thuật đảotrình tự thời gian của Vũ Trọng Phụng Xét ở khía cạnh kết cấu trần thuật,cách kể chuyện này ít nhiều cũng đã hình thành nên một nét đặc sắc chotruyện ngắn của tác giả.

1.2.3.3 Kết cấu theo diễn biến tâm lí của nhân vật

Có thể nói đây là kiểu kết cấu mới mẻ nhất trong văn học Việt Namgiai đoạn đầu thế kỷ XX Đó là kiểu kết cấu của những tác phẩm có cốt truyệntâm lí nhằm miêu tả những diễn biến tinh vi, phức tạp của đời sống nội tâmcon người Trong những truyện này, chỉ có một vài sự việc, còn lại là cảmgiác, suy nghĩ của nhân vật với những hồi ức, liên tưởng và độc thoại nội tâm.Nếu có sự kiện thì sự kiện chỉ đóng vai trò khơi gợi cho dòng chảy tâm lý.Tiêu biểu cho truyện có kết cấu tâm lý này là những truyện của tác giả thuộcdòng truyện ngắn trữ tình như Thạch Lam, Thanh Tịnh và sau này được tiếpnối, phát huy, thành công rực rỡ với Nam Cao

Hẳn nhiên mạch truyện được triển khai theo tâm lý nhân vật nhưng vẫnphải bám sát vào cá sự kiện, dựa vào sự kiện Do vậy, để có một truyện hay,người viết không chỉ miêu tả tâm lý mà là phân tích tâm lý, phân tích gắn với

sự kiện, vì sao chỉ có sự kiện ấy thì tâm lý nhân vật mới có biểu hiện như vậy

Dẫu không nhiều nhưng một số truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng đãđược cấu trúc theo chính diễn biến tâm lý của nhân vật Rửa hờn, nhân quả,Duyên không đi lại, Chống nạng lên đường…là những truyện ngắn như vậy

Với Chống nạng lên đường, tác giả cấu trúc truyện ngắn này phần lớntheo diễn biến tâm lý nhân vật Hai Xuân Câu chuyện bắt đầu với nỗi buồn,dần chuyển sang hoài niệm xa xôi về một quá khứ đẹp tươi, rồi ai oán khinghĩ đến cảnh nhà túng thiếu và phận ăn nhờ của mình Dần dần tác giả mởrộng ra những cảnh mà Hai Xuân đã trông thấy ở trên cầu, bao nhiêu cảnhtượng yên bình mở ra nhưng thực chất đó là cố nhìn, cố quên để qua cơn đói

cồn cào trong người Những ý nghĩ tốt đẹp, rồi hài hước, thoáng qua để trở vềvới nỗi cay đắng , xót xa cho số phận Sau đó Hai Xuân nhớ về những kí ứcđau khổ của nghề kéo xe tay phải chiến đấu hằng ngày cùng “những tia nắngmặt trời dữ dội chiếu xuống đốt lưng, đốt gáy”, “những trận mưa gió phũphàng ném những giọt nước nặng nề thẳng vào mặt” hoặc “thổi tung cát bụilên lam tối mắt”, chiến đấu với sự cạnh tranh không cân sức với những chiếc

xe cơ khí hóa lăm le cướp cơm của mình Tận cùng trong dòng hồi ức ấy làbao ai oán, ngỡ ngàng, uất ức với bước ngặt cuộc đời: ngày bị tật nguyền.Những điều đó đưa hai Xuân trở về với nỗi buồn ghê gớm, buồn vì nỗi mặccảm: hổ thẹn khi cụt chân, buồn đến độ muốn chết ngay đi được Và rồi ,nhân vật ngủ quên đi trước khi bị đánh thức dậy bởi tiếng đoàn tàu Và khitỉnh dậy, Hai Xuân sợ chết, lần lần tìm về nhà nhưng lại buồn hơn khi chứngkiến cảnh nhà Trước sự tàn nhẫn lạnh lùng và hỗn láo của anh mình, haiXuân đã thấy giận sôi lên nhưng mà vì sợ, vì thương bố mẹ nên đành ra đi,dẫu rằng không biết đi về đâu, dẫu rằng “đau lòng quá đỗi” Chịu trận ngoàiđường qua cơn mưa đêm xối xả, anh trở về nhà và chọn cách ra đi để cha mẹ

đỡ tụi nhục, tê tái Cả một quá trình tâm lý của Hai Xuân trong khoảng thờigian ngắn ngủi từ chiều hôm trước đến sáng hôm sau được diễn ra sinh động,chân thực và đầy thương tâm Câu chuyện cũng chỉ diễn ra trong chừng ấythời gian, tuy ngắn ngủi mà gây nhiều xúc động Ta phục cái tài của Vũ TrọngPhụng đã cấu trúc, nối kết những diễn biến tâm lý của nhân vật vào câuchuyện hoàn chỉnh, nhưng càng kính trọng hơn cái tâm đã xúc động biết baovới số phận đau khổ của nhân vật mà tác giả đã ẩn sâu vào từng dòng tâm lý

ấy Nếu không xót xa chân thành và yêu thương sâu sắc, làm sao nhà văn cóthể miêu tả được đến như vậy

Qua đó, Vũ Trọng Phụng đã giúp ta hiểu thấu hơn một lẽ: đôi khi lòng

tự ái khiến người ta trở nên độc ác, tàn nhẫn; vì mình đau nên người khác phải

chịu cùng, chịu hơn thế thì mới hả Khám phá, cắt nghĩa và rồi tái hiện cụ thểtâm lý ấy qua diễn biến câu chuyện, Vũ Trọng Phụng khiến ta khó lòng nhẹnhõm dù tác phẩm đã kết lại bằng cái cười to sung sướng của nhân vật.

1.2.4 Tình huống trong truyện ngắn

Vấn đề tình huống đã được giới nghiên cứu quan tâm từ rất sớm Thế

kỷ thứ XIX nhà triết học, mỹ học lỗi lạc người Đức Hêghen (1770 – 1831),trong công trình Triết học về Mỹ học đã dành nhiều trang bàn về tình huốngtrong nghệ thuật

Các nhà văn Việt Nam quen dùng chữ tình thế hơn là tình huống tìnhhuống chính là tạo hành động cho nhân vật của mình Các nhà văn coi trọngviệc lựa chọn tình huống đặc thù cho các nhân vật Các tình huống truyệnkhông mở ra cái thế thúc đẩy hành động thông thường cho nhân vật phát triển

mà nhằm thúc đẩy một hành động khác – hành động tâm lý

Tóm lại, tình huống là cái “khoảnh khắc cốt yếu”, khi nhân vật đặttrong hoàn cảnh đó, nhất định phải bộc lộ tính cách chủ yếu của mình,tính cách ấy chi phối cách sống, cách nghĩ, cách ứng xử, đường đi nướcbước và cả số phận của cuộc đời mình

1.2.4.1 Tình huống hài kịch

Hài kịch thiên về phê phán cái xấu, cái lố bịch, cái lỗi thời để tống tiễn

nó ra khỏi đời sống xã hội Nhân vật của tình huống hài kịch thường không có

sự tương xứng giữa thực chất bên trong với danh nghĩa bên ngoài của mìnhnên trở thành lố bịch

Qua khảo sát của chúng tôi, tình huống “hài kịch” ở truyện ngắn của

Vũ Trọng Phụng xuất hiện khá nhiều Trong Sư cụ triết lý, tình huống bắt đầu

từ nguy cơ nhà chùa quẫn bách đến nơi bởi lẽ ít lâu nay khách thập phươngkhông năng lui tới cửa thiền Song, điều đó đối với Sư Tăng Sương khôngphải là vấn đề: đã có chí tu đến thành Phật, ai nỡ đâu quan tâm đến chuyện

tiền Nghĩ đến chuyện tiền, chẳng còn là từ bi; và ngài triết lý: Trên thế giancũng như trong vũ trụ, vật nào cũng có một nghĩa, sự nào cũng có mộtlý…[2,tr.613].

Một trong những biểu hiện của tình huống “hài kịch” là sự mâu thuẫngiữa nội dung và hình thức Truyện Cuộc vui ít có là vở hài kịch “ít có” khinhà văn đã xây dựng rất thành công những nhân vật không có sự tương xứnggiữa thực chất của bọn lang băm và cái danh nghĩa thầy lang của chúng Tìnhhuống hài kịch trong Một con chó hay chim chuột (hay Tình là dây oan) lại

có tác dụng thể hiện xu hướng chống văn chương lãng mạn ở ngòi bút của tácgiả (chú thích của Lại Nguyên Ân)

Thông qua tiếng cười, ông đã phơi bày một cách nghiêm khắc nhữngcái lố bịch của cuộc đời, mà cái căn cơ chính là thế lực của đồng tiền Tuykhông cụ thể nhưng trong tiểu thuyết, người đọc có thể thấy cái sức mạnh củađồng tiền chi phối trong các truyện ngắn của ông Để báo chạy, nhà báo NhấtĐông Dương không ngại thêu dệt, thậm chí bóp méo cả sự việc (Sao màykhông vỡ, nắp ơi); người không có quyền làm bố chỉ tại không có tiền(Người có quyền); các ông thầy lang lừa người cũng chỉ vì tiền (Chữa bệnhlao bằng mồn; Cuộc vui ít có) Đồng tiền làm cho con người ta trở thànhnhững người vô nghĩa lý, tha hóa (Piere Quyền, con người Âu hóa) Có khitiếng cười được bật ra từ tình huống mang tính nghịch lý, ngược đời; Đôi khitình huống hài kịch trong truyện Vũ Trọng Phụng là sự giễu cợt, mỉa mai lốisống lãng mạn rởm, con người trở thành những biếm họa, tha hóa, là nạnnhân của những lối sống lãng mạn ấy (Cái ghen đàn ông; Lòng tự ái)

1.2.4.2.Tình huống bi kịch

Theo nhóm tác giả của Từ điển thuật ngữ văn học, “Bi kịch phản ánhkhông phải bằng tự sự mà bằng hành động của nhân vật chính…diễn ra trongmột tình huống cực kỳ căng thẳng mà nhân vật thường chỉ thoát ra khỏi nó

bằng cái chết bi thảm gây nên những suy nghĩ và xúc động mạnh mẽ đối vớicông chúng…kết thúc bi thảm của số phận nhân vật bi kịch thường có ý nghĩathức tỉnh…”[18-19]

Khảo sát từ thực tế truyện ngắn Vũ Trọng Phụng, chúng tôi thấy tìnhhuống này không nhiều nhưng có Cụ thể chúng ta có thể thấy ở Bà lão lòa;Một cái chết; Chống nạng lên đường

Trong truyện ngắn Một cái chết , bi kịch ở cuộc đời Hợi là mâu thuẫn

và sự đối lập giữa trái tim nhân hậu, giàu tình thương của một đứa bé mườimột mười hai tuổi với sự phũ phàng, lạnh lùng của người cha và cuộc đời.Một khối óc còn non mà đã thấy cái chân tướng cuộc đời, trong lòng xúc cảmbao mối thương tâm mà chỉ biết phát lộ ra bằng một tiếng thở dài.[2,tr.553]

Vũ Trọng Phụng là một nhà văn, một nhà văn đích thực, viết về sự tha hóacủa con người Tác phẩm của ông, xuất phát từ xã hội Việt Nam dưới thờiPháp thuộc, những năm 1930 – 1940, với tất cả những tệ đoan của thời đó Từnhững truyện ngắn đầu tiên như Một cái chết (1931), Bà lão lòa (1931), ông

đã nêu đích danh thủ phạm của những cái chết bi thương, đói khát, là lòng dạ

ác độc, không cưu mang nhau, sự nhẫn tâm giữa người với người

1.2.4.3 Tình huống bi hài kịch

Tình huống “bi hài kịch” chính là sự phối trộn giữa hai yếu tố: bi vàhài Nếu như tình huống “bi hài” trong truyện ngắn lãng mạn thường là cáicười nhẹ nhàng thi vị, trữ tình, thì cái “bi hài” của truyện ngắn hiện thực phêphán là cái cười chua chát trước thực tại đời sống

Xã hội Việt Nam từ những năm 1930 – 1940 “không thiếu những tiếngnão nùng, ai oán, nỉ non, tiếng thở dài và cả tiếng khóc” Trong những truyệnngắn của mình, Vũ Trọng Phụng không chỉ cười cợt, phê phán trước nhữngmặt trái của xã hội mà ông cười cả trong sự buồn

Trong Bộ răng vàng là tình huống “bi hài” của hai cậu quý tử trước cáichết của cha Việc cha chết không phải là một sự mất đau thương đối với haingười con Chúng không hề đau khổ, không hề khóc lóc (mà khóc lóc làm gìkhi chúng giấu họ hàng về cái chết kia) mà vồ lấy chùm chìa khóa, tính toán

và chia…của Chia xong, thằng em óc lý tài sáng suốt hơn nhớ rằng ngườichết con bộ răng vàng Không chút ngần ngại, nó cạy mồm người chết để lấycủa làm riêng Không dừng ở đó, tình huống “bi hài kịch” ở gia đình ngườichết càng đẩy cao khi người anh “phát giác” việc làm của thằng em Lời nói

và hành động của nó thể hiện mức độ “anh cả” trong gia đình – Chú thím đãđịnh lừa tôi như thế, thì bộ răng này, sau khi tôi bán được, mong rằng chúthím đừng nhớ đến chuyện chia… So sánh tình huống bi hài này trong tiểuthuyết của ông, người đọc sẽ thấy Số đỏ phản ánh rất sinh động qua nhưngtrang miêu tả cảnh cái chết của cụ Cố, chương trình sách giáo khoa hiện hànhtrích dẫn với tiêu đề Hạnh phúc một tang gia,…

Sau cùng, thì một cách tự nhiên, nhanh nhẹn nhất đời, nó cúi xuốngnhặt bộ răng vàng, bỏ túi Không đi vào xây dựng những nhân vật bi hài kịchtâm lý như Nam Cao, Vũ Trọng Phụng lại rất đắt trong việc chọn chi tiết tìnhhuống; ông trình bày sự ti tiện của con người trước áp lực của kim tiền Tácphẩm của ông đào sâu xuống cái thấp hèn của con người, cái thối nát vô luântrong xã hội Đọc truyện ngắn Vũ Trọng Phụng, người đọc không chỉ kháiquát hiện thực xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX mà còn suy ngẫm

về đạo lý làm người ngày nay

1.2.5 Nhân vật

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng đông đúc và phứctạp Từ nhân vật có tên đến những nhân vật không tên, nhân vật là con vật…

1.2.5.1 Nhân vật trong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng nhìn từ phương diện địa

vị xã hội

Có thể khẳng định ngay rằng, nhân vật trong truyện Vũ Trọng Phụngthuộc nhiều gia cấp khác nhau Để xây dựng nhân vật, tác giả thường tậptrung vào những chi tiết cụ thể Trong những truyện ngắn của mình Vũ TrọngPhụng đã chọn những chi tiết cụ thể để vẽ nên những chân dung hết sức ấntượng về đủ mọi hạng người

Truyện ngắn Gương tống tiền là chân dung của kẻ tha hóa Sự tha hóacủa Lê Vân có nguồn gốc từ “ả phù dung”, từ sự nghiện ngập của Vân Nhữnglúc đói thuốc, Vân vật vã: Hai mắt Vân lúc đó quắc lên những ánh sáng, longsòng sọc như mắt người điên Mặt Vân chằng chịt những nét răn đau đớn VũTrọng Phụng đã chọn những nét tiêu biểu trên gương mặt Lê Vân để miêu tả

sự thay đổi: đó là khuôn mặt và đôi mắt Hai mắt Vân “quắc lên”, “long sòngsọc như mắt người điên”, và trên gương mặt lộ rõ sự hành hạ đau đớn của cơnthèm thuốc qua những từ láy “chằng chịt những nét nhăn đau đớn” Sự thayđổi ấy báo hiệu sự tha hóa ở con người Vân Vân chính là đại diện cho lớpngười tha hóa, là cái sản phẩm “quái thai” của xã hội thực dân phong kiếnViệt Nam đầu thế kỷ XX

Trong bối cảnh xã hội ấy, ngoài những con người tha hóa như Lê Vân,

Vũ Trọng Phụng còn đề cập đến một lớp người mới, đó là tầng lớp văn nghệ

sĩ sống lãng mạn, phóng túng: Thật là những nàng tiên sa cõi thế, răng lónglánh hơn mặt hoa tai đầm, nước da mịn hơn cả quần lụa trắng, tóc đen layláy, có màu mun hơn cả khăn nhung (Hồ sê líu hồ líu sê sàng).[2,tr.619]

Qua những chi tiết miêu tả ngắn nhưng đắt phù hợp với đặc trưng củathể loại truyện ngắn, Vũ Trọng Phụng đã chỉ rõ cái lố bịch của hạng người tânthời, giàu có học làm sang Những chân dung này có nhiều trong văn học hiệnthực phê phán như Nghị Quế trong Tắt đèn; Nghị Hách trong Giông tố…

Ngoài ra, Vũ Trọng Phụng còn vẽ nên những chân dung đám đông rấtthành công Đó là đám đông của “lớp trên” trong xã hội đang dự tiệc nhà cụphán Uyên; hoặc đám đông những người nghèo khổ và những người giầu có,thượng lưu đối lập nhau trong truyện ngắn Chống nạng lên đường … nhữngchân dung đám đông này góp phần tạo nên cái đông đúc, phức tạp cho thếgiới nhân vật trong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng.

Tóm lại: Vũ Trọng Phụng là nhà văn tả chân đúng nghĩa nhất của haichữ tả chân: nghĩa là ông chỉ truy lùng sự thực, ông chỉ đi tìm sự thực về conngười mà thôi

Vì vậy, tác phẩm của Vũ Trọng Phụng đạt tới sự phổ quát: những nhânvật của ông có thể tìm thấy trong bất cứ xã hội nào mà tiền bạc làm chủ, xưacũng như nay, Đông cũng như Tây Toàn bộ tác phẩm của Vũ Trọng Phụngnói lên điều đó như một lời tiên tri và vẫn còn đúng đến hôm nay

1.2.5.2 Nhân vật trong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng nhìn trên góc độ loại hình

Nhân vật là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học.Nhân vật văn học cơ bản có những thuộc tính, tính cách như con người Nhânvật còn là nơi thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn trongquá trình sáng tác Nhân vật gắn liền với chủ đề và cốt truyện của tác phẩm.Nhân vật trong truyện ngắn cũng không nằm ngoài vấn đề trên

Viết về loại hình nhân vật, Trần Đình Sử nhấn mạnh: Đế xác lập loạihình nhân vật người ta chia ra nhân vật chính, phụ, nhân vật chính diện, phảndiện Người ta còn phân biệt nhận “dẹt”, nhân vật “tròn” Tức là phiến diệnnghèo nàn hay đầy đặn, đa diện (E.M.Forster) Có người phân biệt nhân vậttĩnh, nhân vật động (T.Docherty) về mặt cấu trúc có người chia ra nhân vậtmặt nạ, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng(I.Ghidơbua) (Trần Đình Sử, tuyển tập, Nxb giáo dục, H, tập 2, trang 60).Nhìn chung, trong việc xác định loại hình nhân vật, có những cách khác nhau

để hình dung về chức năng và cấu tạo nhân vật trong hình tượng tự sự của tácphẩm văn học Điều quan trọng là nó phải chú ý quan niệm nghệ thuật về conngười và vai trò sáng tạo tư tưởng của nhà văn trong xây dựng hình tượngnhân vật.

Khảo sát truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng, chúng tôi nhận thấy nhàvăn đã xây dựng các loại hình nhân vật sau:

Thứ nhất, nhân vật tính cách Theo Từ điển thuật ngữ văn học, nhân vậttính cách là: Một kiểu nhân vật phức tạp dược miêu tả trong tác phẩm nhưmột nhân cách, một cá nhân có cá tính nổi bật Trong nhân vật tính cách, cáiquan trọng không phải là những đặc điểm, thuộc tính, phẩm chất xã hội, cóthể liệt kê, tính điểm theo thứ tự một hai Linh hồn của nhân vật tính cách thểhiện chủ yếu ở tương giữa các thuộc tính đó với môi trường, tình huống.Nhân vật tính cách, vì thế, thường có những mâu thuẫn nội tại, những nghịch

lí, những chuyển hóa, do đó tính cách thường có một quá trình tự phát triểnkhiến cho nhân vật không đồng nhất giản đơn vào chính nó… Ở đây, yếu tốtâm lý, khí chất có vai trò quan trọng trong cấu trúc nhân vật Đó là nhữngcon người độc đáo, cá biệt cụ thể, [19,tr.232-233] Nhân vật tính cách trongtruyện ngắn là người luôn có mâu thuẫn bên trong, có những vấn đề phức tạptrong suy nghĩ và hành động Nhân vật tính cách thường có cá tính, có chiềusâu trong nội tâm hay có những hành động nổi bật, qua đó nhân vật bộc lộtính cách của mình

Nhân vật Hai Xuân trong Chống nạng lên đường tập trung thể hiện rõnhất loại nhân vật tính cách Những nỗi khổ đau khi mất đôi chân; bế tắcmuốn tìm đến cái chết; những giằng xé giữa cuộc sống và cái chết; nỗi uấthận khi nghe những lời tàn nhẫn của anh có lúc biến Xuân thành con ngườikhác mặc dầu chỉ trong suy nghĩ…; sự vô tư yêu đời lúc còn lành lặn; nhữnggiằng xé trong cảnh chia tay bố mẹ,…nhân vật Hai Xuân là nhân vật thànhcông nhất trong số các nhân vật của truyện ngắn Vũ Trọng Phụng

Nhân vật tính cách trong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng có những thànhcông nhưng không nhiều Thông qua nhân vật, nhà văn thể hiện quan niệmnghệ thuật về con người Qua tính cách nhân vật và sự thay đổi tính cách ấytrong những hoàn cảnh, tình huống phần nào lí giải quan niệm nghệ thuật của

Vũ Trọng Phụng khi xây dựng con người trong tác phẩm Ông nhìn con ngườimột cách dân chủ Sự tha hóa của con người là do hoàn cảnh nhưng suy chocùng là do chính con người Quan niệm của Vũ Trọng Phụng thể hiện cái mớitrong văn học nhưng cũng ít nhiều thể hiện sự hạn chế của ông

Thứ hai, nhân vật tư tưởng Nhân vật tư tưởng là loại nhân vật thểhiện một tư tưởng, một ý thức tồn tại trong đời sống tinh thần của xã hội Nhânvật tư tưởng cũng có thể chứa đựng những phẩm chất tính cách, cá tính vànhân cách Những cá tính và tính cách không phải là hạt nhân tạo nên cấutrúc của nhân vật tư tưởng Nhân vật tư tưởng trong văn học cổ và văn họclãng mạn thường mang tính chất tượng trưng, trong văn học hiện thực lại kếthợp mật thiết với yếu tố tính cách và cả loại hình Trong sáng tác, loại nhân vậtnày thường để rơi vào công thức, trở thành cái loa phát ngôn của tác giả.[19,tr 233-234]

Trong một số truyện ngắn, do không thể nói trực tiếp những điều mìnhđịnh viết, Vũ Trọng Phụng dùng cách nói bóng gió, mượn nhân vật để phátngôn cho tư tưởng của mình Nhân vật tư tưởng của Vũ Trọng Phụng có thểthấy ở một số truyện ngắn như: Chống nạng lên đường; Đi săn khỉ; Một conchó hay chim chuột…

Thằng Xuân (Chống nạng lên đường) đã được nhà văn khéo léo đểcho nhân vật phát ngôn thay mình Nhiều ý kiến cho rằng Vũ Trọng Phụng

“thiếu niềm tin vào con người” không phải là không có căn cứ Có thể ôngảnh hưởng học thuyết của Faut trong quan niệm về con người Một người đauchân thì làm sao biết cái chân của người khác đau như thế nào Vì vậy, có thể

lí giải hành động anh cả Xuân buộc đuổi nó đi bởi chính anh nó cũng bế tắc

trong cuộc sống Thế nhưng đọc truyện người ta có thể nhận ra bi kịch cuộcđời Xuân không phải bắt đầu từ đó mà chính từ những con người thuộc giaicấp trên, vì vậy giá trị phản ánh, tố cáo của truyện càng mạnh mẽ Chính

“người ta” người đã cướp đi đôi chân của nó, những người mà Vũ TrọngPhụng đã dám gọi đích danh Những ông đại tư bản, giàu có hàng triệu Chínhchúng trực tiếp đẩy Xuân phải chống nạng lên đường Câu chuyện kết thúc vícảnh thương tâm Xuân về nhà lấy gói đồ (gia sản của nó) ra đi trong nỗi đaucủa thầy u nó Như chúng tôi vừa phân tích, thằng Xuân vừa phát ngôn bằnglời, vừa phát ngôn bằng hành động thay cho ý tưởng trực tiếp của nhà văn.1.3 Truyện ngắn Vũ Trọng Phụng

1.3.1 Truyện ngắn – những đường biên thể loại

1.3.1.1 Thể loại của thời hiện tại

Với tư cách là một thể loại độc lập, truyện ngắn (short story) xuất hiệntương đối muộn, vào khoảng thế kỷ XIX Điều này có thể làm không ít ngườingạc nhiên, vì xét mức độ phổ biến cũng như khả năng tự vận động, tự pháttriển, đặc trưng năng động thể loại, truyện ngắn phải ra đời sớm hơn Từ khi

xã hội loài người hình thành khả năng giao tiếp và xu hướng lưu giữ nhữnggiá trị mình tạo lập, truyện ngắn hẳn đã có mặt, dù dưới hình thức này hayhình thức khác Những câu chuyện Kinh Thánh, chuyện kể nghìn lẻ một đêmcủa nàng Scheherazade, những chuyện tiền thân Đức Phật trong tậpJataka…là những biểu hiện sơ khai của lối trần thuật ngắn, gợi mở một hìnhthức kể chuyện nén gọn nhưng có hiệu quả tác động khá mạnh mẽ

Truyện ngắn là “Tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung của thể loại truyệnngắn bao trùm hết các phương diện của đời sống: đời tư, thế sự hay sử thi,nhưng cái độc đáo của nó là truyện ngắn Truyện ngắn được viết ra để tiếpthu liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ” Như vậy, ấn tượng mà truyệnngắn để lại, thứ nhất nằm ở hình thức (dung lượng), thứ hai là nằm ở khả

năng tác động mạnh mẽ và tức thì Điều này được Edgar Allan Poe – ngườiđược tôn vinh khai sinh ra truyện ngắn hiện đại – đã nêu trong Triết lý vềsoạn tác (The Philosophy of Composition): “Nếu như một tác phẩm văn họcquá dài, không thể đọc được một lèo, chúng ta bỏ mất hiệu quả quan trọngphát sinh từ sự thống nhất ấn tượng – bởi vì, nếu như phải đọc làm hai lượt(hai lèo), những công việc trên đời này sẽ xen vào và cái tổng thể lập tức bịphá hủy” Với định nghĩa này, ngay từ thế kỷ XIX, Poe đã chỉ ra được mộtđặc trưng rất lớn của hình thức trần thuật ngắn này, cho đến nay các nhà phêbình hiện đại vẫn xem đây như một cái chuẩn để nghiên cứu truyện ngắn cũngnhư khẳng định ưu thế của nó so với thể loại đầy sức mạnh là tiểu thuyết Đặctrưng khu biệt ấy là sự tinh lọc, nén gọn, khi mà tác giả tập trung khắc họa chỉmột sự kiện nhỏ, một thời điểm hoặc một khoảnh khắc ngắn Trong khi mộtcuốn tiểu thuyết thường phải diễn tả nhiều sự kiện, nhiều thời điểm khácnhau, số lượng nhân vật, tình tiết thường phải đông đảo, thì một câu chuyệnngắn lại có xu hướng giản lược những yếu tố ấy.

Truyện ngắn cũng cho phép và khuyến dụ người viết thử nghiệm cácphương pháp, hình thức mới So với việc phiêu lưu trong một thời gian dàivới một cuốn tiểu thuyết, việc “chơi” với một câu chuyện ngắn có lẽ có sứcquyến rũ hơn Chính trong sự phát triển thể loại truyện ngắn người ta dễcảm nhận được sự uyển chuyển và khả năng thích nghi nhanh chóng của nóvới thời đại, với các trào lưu Truyện ngắn hiện đại ngày nay đã cho thấykhá nhiều cách tân và thể nghiệm táo bạo, vượt ra ngoài những giới hạn,phá vỡ hoàn toàn cấu trúc năm màn truyền thống, thậm chí truyện màkhông có chuyện

Xét về mặt lý thuyết thể loại, giữa những hình thức sơ khai thời xa xưa

và những dạng thức truyện ngắn thời nay thật ra cũng không mấy cách biệt.Trong hình thức nén gọn của mình, truyện ngắn có thể uyển chuyển thâm

nhập vào mọi ngõ ngách của đời sống và biến đổi linh hoạt kịp thời với nhịpđời trôi chảy Nó không có tham vọng thâu tóm mọi hiện thực, không nhắmđến sự hoàn hảo Truyện ngắn đôi khi chỉ là một buổi chiều, một giấc mơ,một tiếng thở dài, một mảnh vỡ đâu đó của tâm hồn… “Nó cắt ra một mảnhnhỏ của hiện thực, đặt mảnh ấy vào trong những giới hạn nào đó, nhưng nhờvậy tác phẩm sẽ bung ra như một cú nổ làm mở toang một hiện thực rộng lớnhơn rất nhiều” Điều đó có nghĩa là, truyện ngắn dĩ nhiên phải ngắn, nhưngkhông hề là sự rút gọn của một truyện dài, mà thực sự như một bài haiku

“một sự tình vắn tắt đã tìm được hình thức vừa vặn với mình” (RolandBarthes) Nhân loại gặp nhau trong một chén trà Sự va chạm của muôn vànphương diện cuộc sống đều được thể hiện trong hình thức trần thuật ngắn gọn.Sức hấp dẫn của truyện ngắn là ở điểm ấy, khi nó không tự gói mình trong cái

áo chật hẹp của hình thức và của thể loại, mà luôn chứa đựng sức khai phóngtiềm tàng Ngay cả những truyện ngắn được cho là “không có gì để kể”, nóvẫn có một độ căng hiện thực nhất định và khả năng bùng nổ

Thể loại truyện ngắn đang ngày càng trở nên đa dạng và phức tạp hơn.Phương thức căn bản để cấu trúc một truyện ngắn có sự thay đổi đáng kể.Thay vì chọn lựa những chuyện ly kỳ, hấp dẫn, gây bất ngờ như truyện ngắnthế kỷ XIX hoặc đầu thế kỷ XX (Edgar Poe hay O’Henry chẳng hạn), nhữngcây bút hiện đại tỏ ra ưa chuộng hơn những sự kiện đời thường nhưng đượctrình diễn bằng một lối kể tinh xảo, không dành cho loại độc giả đọc vội.Trong những truyện ngắn của Hêmingway như Rặng đồi tựa đàn voi trắng,Một nơi sạch sẽ và sáng sủa…thật ra chẳng có hành động cụ thể nào diễn ra.Hay như các truyện trong lòng bàn tay của Kawabata, cũng không dung chứa

sự kiện gì đáng kể, chỉ là một gì đó mơ hồ, một cảm xúc bảng lảng, giống nhưnhững rung động thơ ca

Chính những biến đổi sâu sắc của thể loại truyện ngắn khiến cho mọiđịnh nghĩa về nó trở nên chật hẹp và mọi tiêu chí đưa ra không được thỏa mãntrọn vẹn Thế nhưng, đó lại chính là điểm mạnh của truyện ngắn, khẳng địnhtính đa dạng, sức sống mạnh mẽ của thể loại này trong thời đại ngày nay.

Có thể gọi truyện ngắn là thể loại của thời hiện tại Bởi mọi định nghĩa

về nó vẫn chưa được hoàn thiện Và cái chính, tác động của truyện ngắn là tứcthời và liền mạch Nó tạo một lát cắt, bất ngờ đặt người đọc vào đâu đó giữalòng cuộc sống rồi cứ thế đẩy anh ta đi tiếp Truyện ngắn không đòi hỏi ngườiđọc phải bao quát được nhiều tầng của hiện thực, nó chỉ là một khoảng khắcđược ngưng đọng, một tia sáng được soi chiếu, thành ra người đọc dễ dàngđến với truyện ngắn trong bất cứ thời gian nào, bối cảnh nào Ký ức nó để lạibao giờ cũng tươi rói và đầy ấn tượng, trong khoảnh khắc ấy, phút giây ấy.Cho nên, không đầy sự hoài vọng như thơ hay tùy bút, không vươn mình kểnhững gì dài rộng như tiểu thuyết, truyện ngắn thản nhiên bày biện một cáchgọn ghẽ một hiện tại hiện tồn Dường như, truyện ngắn là thể loại thích hợphơn cả để thể hiện những đoạn cắt cuộc đời Bởi quá khứ đã trôi qua, tươnglai thì chưa tới, những mảnh vụn tâm tình chỉ có thể dành riêng cho hiện tại

Hơn thế, trong nhịp sống hối hả ngày nay, con người có chút ít thờigian để lật vội những trang báo, tạp chí hay kích chuột trên màn hình vi tính

để tìm đọc những sáng tác văn chương, truyện ngắn trở thành thể loại “hợpthời” và cần thiết cho công cuộc duy trì văn hóa đọc của quần chúng

1.3.1.2 Nơi gặp gỡ của nhiều thể loại hay là khả năng biến hóa của chính nó

Lịch sử phát triển của văn học cũng là lịch sử phát triển của thể loại.Các thể loại dù có những đặc trưng riêng, vẫn thường xuyên gặp gỡ nhau,xâm nhập vào nhau

Đối với truyện ngắn, hiện tượng giao thoa thể loại này có thể được tìmhiểu trên nhiều mối quan hệ Trong các định nghĩa về truyện ngắn thường có

liên hệ đối sánh với thể loại tiểu thuyết và truyện vừa Sự nhập nhằng giữaviệc đánh giá thế nào là ngắn – dài, thế nào thì được coi là tiểu thuyết, truyệnvừa hay truyện ngắn phần nào dẫn đến việc mờ nhòe lằn ranh giữa các thểloại Tuy nhiên cái giống và khác giữa truyện ngắn và tiểu thuyết không phảinằm ở dung lượng dài – ngắn, mà ở đặc trưng của nguyên tắc phản ánh Nếutiểu thuyết mở rộng biên độ phản ánh, việc thiết lập (settings) thường phongphú, đa diện thì truyện ngắn chọn lấy một nút thắt, đi thẳng vào trung tâmxung đột (có thể là xung đột xã hội hoặc xung đột tâm lý), từ đó bung ra, đậpmạnh vào ấn tượng người đọc Chính vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu lý luậnvăn học đã phân biệt rõ “sự khác nhau giữa tiểu thuyết và truyện – ngắn là sựkhác nhau về thể loại (kind) Một truyện – ngắn thực sự là cái gì đó khác hơnchỉ là một câu chuyện mang đặc điểm ngắn Một truyện – ngắn thực sự khácvới tiểu thuyết chủ yếu ở sự duy nhất về ấn tượng cốt lõi của nó Diễn đạt mộtcách chính xác và đúng đắn hơn là một truyện – ngắn có sự duy nhất mà tiểuthuyết không thể có” Tuy nhiên, nhiều tiểu thuyết hiện đại đang có xu hướngnén gọn lại, “đại tự sự” không còn là khát vọng thường trực trong nhà văn, làchuẩn mực để xây dựng những tác phẩm vĩ đại kiểu Chiến tranh và hòa bìnhhay Sông đông êm đềm Ước muốn tái hiện một bức tranh hiện thực rộng lớn

đã nhường chỗ cho những mảnh vỡ của đời thực, cho những khoảnh khắc nộitâm, cho những thân phận hạn hẹp, điều đó đưa tiểu thuyết và truyện ngắn đếngần nhau hơn

Nhưng “thể loại gần nhất với thơ trữ tình là truyện ngắn” (Frank

O’Connor) Đọc Hoa muộn của Phan Thị Vàng Anh, Cánh đồng bất tận củaNguyễn Ngọc Tư, hay Hai đứa trẻ của Thạch Lam “Chiều, chiều rồi Mộtchiều êm ả như ru…”, dễ dàng nhận thấy một chất thơ bàng bạc, thậm chí cóngười nhận định đó là những bài thơ văn xuôi Về cơ bản, sự ngắn gọn, ngườiđọc có thể tiếp thu một mạch, trong giây lát là yếu tố đầu tiên khiến cho

truyện ngắn gần với thơ Thêm vào đó, lối viết truyện ngắn cũng như thơ phảiphát triển quanh một cái “tứ” độc đáo, phác ra những ý cơ bản, rất mờ ảo, đểngười đọc tự cảm nhận và đồng sáng tạo vậy nên, rất nhiều nhà văn tự cảmnhận và đồng sáng tạo.

Nói chung, cái tạng của truyện ngắn rất gần với thi ca, nó gần như mộtcấu trúc đặc biệt của thơ vậy Giong điệu, sự trùng điệp, cấu trúc vòng tròntrong truyện gợi sự liên tưởng đến phương thức thể hiện của thơ Đặc biệt, thếgiới bên trong của truyện ngắn thường là những cảm hứng sâu lắng về cuộcđời, tình người, đọng lại những tình cảm tinh tế, mờ ảo, lấp lánh nỗi niềm suy

tư, trăn trở về nhân thế Chính chất trữ tình sâu lắng trong nhiều tác phẩmtruyện ngắn mà chúng ta gọi là “chất thơ” giúp cho đặc trưng của thơ vàtruyện ngắn, nhất là truyện cực ngắn (nhỏ gọn như một bài thơ, phát triểnquanh một “tứ” độc đáo) có sự thẩm thấu một cách tinh tế, như một nhậnđịnh: “Ranh giới giữa truyện cực ngắn và thơ thật mờ […] nhiều người đãnghiệm thấy truyện ngắn gần với thơ hơn là với tiểu thuyết: yếu tố chủ đạotrong truyện ngắn, đặc biệt truyện thật ngắn, nằm trong không khí truyện hơn

là bản thân câu chuyện”

Bởi dung lượng gọn ghẽ của mình, truyện ngắn ngày nay được dungdưỡng trên báo chí Các cuộc thi sáng tác trên phương tiện truyền thôngthường có xu hướng nhắm đến truyện ngắn Qua các phương tiện báo chí vàbáo mạng trực tiếp, truyện ngắn lại càng có xu hướng ngắn hơn Điều nàyphần nào tác động đến sự biến đổi của truyện ngắn, trên bề mặt và cả trongcấu trúc văn bản Xuất hiện nhiều truyện ngắn mang yếu tố thời sự, lấy đề tài

từ loại “tin vặt”, rất phổ biến trên báo chí

Một số thể loại nhìn ở phương thức thể hiện thì cách nhau khá xa, tuynhiên lại chia sẻ một số yếu tố chung cũng như sự liên tưởng trong cách tiếpcận Chẳng hạn, chúng ta đang bàn về truyện ngắn, dễ dàng nhận thấy truyện

ngắn cũng rất gần với kịch Sự phản thiểu các sự kiện, tình tiết trong truyệnngắn đòi hỏi độ căng của kịch Xung đột trong kịch với xung đột của truyệnngắn cũng có yêu cầu độ nén và sự bùng nổ mạnh mẽ như nhau, tức yếu tố

“kịch tính” Truyện ngắn cũng có thể gặp gỡ với các thể loại khác như ký sự(sketch) hay chuyện kể (tale): “truyện ngắn hiện đại biến thiên từ loại chuyện

kể đầy tưởng tượng cho đến loại ký sự mô tả chính xác thực tế và có khi kếthợp cả hai loại hình”

Truyện ngắn là nơi gặp gỡ của nhiều thể loại, có khả năng biến hóa linhhoạt luôn biến đổi không ngừng Ngày nay, truyện ngắn vẫn đang vận động,vẫn đang định hình (giống như Bakhtin quan niệm về tiểu thuyết), luôn bámsát mọi biến chuyển của đời sống bằng các phương tiện của thời đại Vấn đềgiao thoa giữa các thể loại, đặt ở trường hợp truyện ngắn, thật ra nằm ở đặctrưng của chính thể loại này: khả năng tan vào các thể loại khác hoặc thu hútcác thể loại khác đến gần và thẩm thấu vào bên trong nó Nó luôn “mới”, luônbiến đổi và luôn ẩn chứa nhiều thấu kính vạn hoa

1.3.2 Ranh giới thể loại và vấn đề liên văn bản

Thể loại không phải cái khung để ràng buộc các tác phẩm, nhưng nótồn tại trong tâm thế của nhà văn và người tiếp nhận mỗi khi đứng trước vănbản Mỗi văn bản là một thế giới ngôn ngữ đã được dày xếp bao ký ức củanhân loại, bởi không có tác phẩm nào không có cội rễ sâu xa từ tầng tầng lớplớp những nếp văn hóa, quan niệm, xu hướng…của con người Chính vì vậy,khi nói tới vấn đề ranh giới thể loại, sự gặp gỡ, giao thoa giữa các thể loại, ởđây là trường hợp truyện ngắn, chúng ta thấy rằng khả năng kết nối giữa cácvăn bản ở các thể loại khác nhau phải chăng cũng tác động không nhỏ đếnviệc hình thành đặc trưng, bản chất của thể loại? Nếu như vậy, tính liên vănbản (intertextuality) – một khái niệm mới nảy sinh từ cuối thế kỷ XX – trởthành một điểm kết nối quan trọng để chúng ta có thể đánh giá sâu sắc hơn

các phương diện của truyện ngắn với tư cách là một thể loại độc lập nhưng có khả năng dung chứa nhiều yếu tố (elements) của các thể loại đa dạng khác.

Vậy nên, mỗi khi chúng ta nhận định có hiện tượng giao thoa thể loạitrong một tác phẩm thì thực chất trong tâm thức chúng ta đã có sự bật mở ký

ức về các thể loại này Khi nhận định về khả năng bao quát hiện thực trongmột tác phẩm tự sự ngắn, chúng ta sẽ liên hệ đến tiểu thuyết; tính trữ tìnhtrong truyện thì gắn với thơ; xung đột, kịch tính thì kết nối với kịch…Liênvăn bản giúp cho truyện ngắn trong hình thức nhỏ gọn của mình có thể bung

mở nhiều phương diện chỉ trong một lối trần thuật duy nhất Người đọc sẽchiếm lĩnh nó bằng khả năng “liên văn bản” của mình

Đó là trên bình diện thể loại, còn trong nội tại từng tác phẩm riêng lẻ,

có thể nhận thấy rằng, nhằm tăng cường hiệu quả tác động của mình, truyệnngắn thường sử dụng các yếu tố liên văn bản, trong đó nhiều nhất là các yếu

tố thần thoại Truyện khuấy động cảm xúc người đọc bằng cách tác động vào

ký ức tập thể, trên cơ sở đó mở rộng tầm ý nghĩa của câu chuyện thông quacách kể rất nhanh, mạnh, cô đọng

Hoặc như những truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp Huyềnthoại phố phường, Những ngọn gió Hua Tát, Con gái thủy thần, Kiếm sắc,Phẩm tiết,Vàng lửa, Sang sồn…sử dụng đậm đặc các yếu tố huyền thoại,truyền thuyết, cổ tích và lịch sử Nếu không huy động phương thức tiếp cậnliên văn bản để giải mã những tác phẩm kiểu này, độc giả khó mà chiếm lĩnhđược toàn bộ giá trị của truyện

Như vậy, tận dụng hiệu quả của liên văn bản là một cách thức để nhàvăn lẫn người tiếp nhận có được một mối liên thông, từ đó giúp cho thể loạitruyện ngắn có cơ hội phát huy cực độ những thuộc tính, phương thức trầnthuật của mình Kiểu truyện ngắn “nhại” chính là sự khai thác tối đa hệ thốngliên văn bản Và lý thuyết này, ở mặt nào đó, cũng góp phần lý giải chonhững biến động trong cấu trúc của nhiều tác phẩm truyện ngắn hiện đại

Trên cơ sở nắm vững và tìm hiểu khái quát về thể loại truyện ngắn VũTrọng Phụng, chúng ta sẽ có sự soi chiếu để khẳng định cho sự nổi trội, khácbiệt, vượt lên trên những đặc trưng thông thường của một truyện ngắn.Truyện ngắn Vũ Trọng Phụng ngoài việc chứa đựng những phẩm chất củatruyện ngắn nói chung, dường như nó luôn vươn tới một khả năng biểu hiện

đa dạng, đan xen, tổng hợp của nhiều thể loại khác Vậy đây, cũng là cơ sở đểgiúp chúng ta chứng minh cho sự giao thoa thể loại trong truyện ngắn VũTrọng Phụng