Hiện tượng chuyển thể văn học (khảo sát qua một số hình thức chuyển thể truyện cổ tích dân gian tấm cám)

Với mong muốn góp một cái nhìn toàn diện hơn về việc chuyển thể từ truyện Tấm Cám sang các loại hình nghệ thuật khác chúng tôi lựa chọn đề tài “Hiện tượng chuyển thể văn học khảo sát qua

NGUYỄN THỊ THU HƯƠNG

HIỆN TƯỢNG CHUYỂN THỂ VĂN HỌC

(KHẢO SÁT QUA MỘT SỐ HÌNH THỨC CHUYỂN THỂ TRUYỆN CỔ TÍCH DÂN GIAN TẤM CÁM)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2016

NGUYỄN THỊ THU HƯƠNG

HIỆN TƯỢNG CHUYỂN THỂ VĂN HỌC

(KHẢO SÁT QUA MỘT SỐ HÌNH THỨC CHUYỂN THỂ TRUYỆN CỔ TÍCH DÂN GIAN TẤM CÁM)

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học:

TS LÊ TRÀ MY

HÀ NỘI, 2016

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ của mình, tôi xin bày tỏ lòng biết ơnsâu sắc tới cô TS Lê Trà My, người đã dành nhiều thời gian và tâm huyếthướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này.

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng Đào Tạo, Phòng SauĐại học, Khoa Ngữ Văn, các giảng viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2;

Sở Giáo dục - Đào tạo Hà Nội, Ban giám hiệu và các thầy cô giáo trong trungtâm giáo dục thường xuyên Phố Nối (Yên Mỹ - Hưng Yên), đã tạo điều kiệngiúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Lưu Khánh Thơ đãnhiệt tình giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đãhết lòng động viên, khuyến khích tôi trong học tập và nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn!

Xuân Hoà, ngày 25 tháng 11 năm 2016

Tác giả

Nguyễn Thị Thu Hương

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận vănnày là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác Tôi cũng xin camđoan rằng mọi sự trợ giúp cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn vàcác thông tin trích dẫn trong lụân văn đã được chỉ rõ nguồn gốc.

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thu Hương

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 1

3 Mục đích và Nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Giả thuyết khoa học 8

7 Đóng góp của luận văn 9

Chương 1 VẤN ĐỀ CHUYỂN THỂ VĂN HỌC VÀ CHUYỂN THỂ TRUYỆN DÂN GIAN TẤM CÁM 10

1.1 Vấn đề chuyển thể văn học 10

1.1.1 Khái niệm chuyển thể 10

1.1.2 Các quan niệm về chuyển thể 19

1.2 Vấn đề chuyển thể truyện cổ tích dân gian Tấm Cám 30

1.2.1 Xác định văn bản truyện cổ tích dân gian Tấm Cám 30

1.2.2 Một số hình thức chuyển thể truyện Tấm Cám 31

Tiểu kết chương 1 34

Chương 2 TẤM CÁM TỪ TRUYỆN CỔ TÍCH DÂN GIAN ĐẾN TRUYỆN THEO PHONG CÁCH CỔ TÍCH CỦA TÔ HOÀI 35

2.1 Viết lại truyện dân gian hay là hình thức chuyển thể văn học 35

2.2 Tấm Cám trong Chuyện ngày xưa một trăm cổ tích từ sự đối sánh với truyện cổ tích 42

2.2.1 Xu hướng thay đổi khung hình truyện cổ tích 42

2.2.2 Khắc họa tâm lí nhân vật 46

2.2.3 Tạo dựng các màn đối thoại 52

2.2.4 Giọng điệu, ngôn ngữ kể chuyện 60

BẢN CHÈO CỦA LƯU QUANG THUẬN 67

3.1 Lưu Quang Thuận và vở chèo Tấm Cám 67

3.2 Tương quan tích - trò trong chèo và cách thức tự sự sân khấu 71

3.2.1 Tương quan tích - trò trong chèo 71

3.2.2 Cách thức tự sự trong sân khấu chèo 74

3.3 Kịch bản chèo Tấm Cám - những soi chiếu từ bản gốc truyện cổ tích 78

3.3.1 Mở rộng các mô típ 78

3.3.2 Gia tăng sự kiện, nhân vật 84

3.3.3 Thay đổi tình tiết 87

3.3.4 Tăng cường tính xung đột 90

3.3.5 Tô đậm tính trữ tình 93

Tiểu kết chương 3 96

KẾT LUẬN 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99

1 Lí do chọn đề tài

Có rất nhiều hình thức chuyển thể từ tác phẩm văn học sang các loạihình nghệ thuật khác như chuyển thể từ truyện thơ, thơ sang truyện, truyệnsang phim, sang kịch, sang hội hoạ, điêu khắc, sang truyện hiện đại Trong

xu thế mở rộng các hướng nghiên cứu văn học, chuyển đổi sự nghiên cứu nộitại mang tính khép kín sang nghiên cứu văn hóa, nghiên cứu liên ngành, vấn

đề chuyển thể văn học ngày càng được quan tâm

Hiện tượng chuyển thể văn học dân gian sang các hình thức văn học haycác loại hình nghệ thuật khác không còn là điều xa lạ Ngay từ thời cổ đại, cáckho thần thoại đồ sộ đã trở thành “vật liệu” sáng tạo cho sử thi, bi kịch, điêukhắc, hội họa Ở Việt Nam, một trong những tác phẩm truyện cổ tích dân

gian tiêu biểu và đặc sắc được chuyển thể là truyện Tấm Cám Truyện Tấm

Cám của Việt Nam thuộc loại truyện cổ tích thần kì, phản ánh những mâu

thuẫn trong gia đình, cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, cùng ước mơ cáithiện thắng cái ác của người Việt Nam Kiểu truyện này xuất hiện khá phổbiến ở Việt Nam cũng như trên thế giới, có rất nhiều các công trình nghiên

cứu về kiểu truyện Tấm Cám Tuy nhiên thì ở khía cạnh chuyển thể từ kiểu

truyện này sang các thể loại nghệ thuật khác vẫn chưa được các nhà nghiêncứu quan tâm, xem xét một cách kĩ lưỡng Với mong muốn góp một cái nhìn

toàn diện hơn về việc chuyển thể từ truyện Tấm Cám sang các loại hình nghệ

thuật khác chúng tôi lựa chọn đề tài “Hiện tượng chuyển thể văn học (khảo sát qua một số hình thức chuyển thể truyện cổ tích dân gian Tấm Cám)”.

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu chuyển thể văn học

Trên thế giới có rất nhiều các nhà khoa học nghiên cứu về vấn đề chuyểnthể Ở khu vực Âu - Mĩ, cái nôi của điện ảnh thế giới, hoạt động nghiên cứu

William Fadiman, John W Bloch, Lois Peysen có dành một chương bàn về

chuyển thể: Kịch bản điện ảnh cải biên từ văn học Qua khảo sát một số phim

tiêu biểu chuyển thể từ văn học sang phim điện ảnh, các tác giả đã tổng hợp

và phân loại hai khuynh hướng chuyển thể cơ bản: trung thành với nguyên tác

và cải biên nguyên tác Dù với khuynh hướng nào thì tác phẩm chuyển thểvẫn phải có những thay đổi nhất định để phù hợp với đặc trưng ngôn ngữ củaloại hình nghệ thuật điện ảnh

Một trong những công trình mang tính chất chuyên biệt về chuyển thể

được đánh giá cao là cuốn A theory of Adaptation (Lí thuyết về chuyển thể)

của Linda Hutcheon Trên cơ sở những lập luận mang tính biện chứng, tác giả

đã tiến hành lí thuyết hoá chuyển thể ở các phương diện: Cái gì (hình thức);Ai? Tại sao? (những tác giả chuyển thể); Như thế nào? (khán giả); Ở đâu?Khi nào? (văn cảnh) Sức hút của các phiên bản chuyển thể theo tác giả nằm ởkhả năng “nhân bản” các câu chuyện một cách chọn lọc, trong đó mỗi vănbản có thay đổi riêng, tuy nhiên vẫn có thể nhân ra điểm chung giữa chúng.Hiện tượng chuyển thể ở đây được soi chiếu từ cái nhìn kép: chuyển thể với

tư cách là quá trình và chuyển thể với tư cách là sản phẩm [8;tr.20,21]

Nếu công trình Lí thuyết chuyển thể của Linda Hutcheon cho thấy nỗ lực

lí thuyết hoá vấn đề chuyển thể từ quan điểm của một nhà hậu cấu trúc thì

công trình Film and Literature (Điện ảnh và văn học) của nhà nghiên cứu

Timothy Corrigan lại hướng đến khảo cứu và tổng kết mối quan hệ văn học điện ảnh theo chiều lịch đại, từ đó tái hiện lại một loạt các giai đoạn lịch sử,các phong tục văn hoá và các phương pháp phê bình điện ảnh dựa trên nhữngnền tảng quan trọng như sự giao thoa giữa phim ảnh và văn chương, tính tôn

-ti thứ bậc thường thấy về văn hoá vốn đặt văn chương cao hơn lĩnh vực có vẻ

ít nghiêm túc hơn là điện ảnh

Spacagna lại chọn quan niệm của Mikhail Bakhtin về tính đối thoại và tưtưởng của Julia Kristeva, Roland Barthes, Michel Foucault về tính liên vănbản làm nền tảng lí thuyết Trong phần giới thuyết, các tác giả đã đề cập đếnquá trình tiếp nhận văn bản theo hai cấp độ: “đọc và đọc lại/ nghiền ngẫm”.Tác phẩm điện ảnh ra đời là kết quả đọc lần thứ nhất của các nhà làm phim.Hoạt động xem phim tương ứng với hành vi đọc lại (đọc lần hai) của độc giảvới văn bản nguồn, tức khán giả đọc lại văn bản văn học qua cách đọc củađạo diễn, do đó không tránh khỏi bị chi phối bởi cách nhìn của đạo diễn Ởđây, người đọc tự thể hiện vai trò và địa vị của mình qua việc tham dự bìnhluận, diễn giải tác phẩm Chính người đọc, bằng trí tưởng tượng và tư duy của

họ, đã kết nối các văn bản lại với nhau và văn bản (văn học hay điện ảnh) đều

có thể biến hoá liên tục tuỳ theo cách tiếp cận của mỗi người đọc, thậm chímỗi lần đọc

Nhìn chung các nghiên cứu về chuyển thể đều thống nhất coi chuyển thể

là hiện tượng phổ biến và tất yếu của mọi nền điện ảnh

Ở Việt Nam, vấn đề chuyển thể được đặt ra từ những ngày sơ khai với

dấu mốc là bộ phim Kim Vân Kiều dựa theo Truyện Kiều của Nguyễn Du do

Công ty chiếu bóng Đông Dương thực hiện (năm 1923) Một số nhà nghiêncứu đã bước đầu tiến hành tìm hiểu các quy luật, quy trình của việc chuyển

thể, trong đó phải kể đến công trình Văn học dân gian với nghệ thuật tạo hình

điện ảnh của nhóm tác giả Nguyễn Mạnh Lân, Trần Duy Hinh và Trần Trung

Nhàn (Nxb Văn học, 2002) Từ thực thể văn học dân gian, mỗi tác giả đãphát hiện ra những giá trị khác nhau: tính khái quát và biểu tượng, tính ngụngôn, ẩn dụ, tính tạo hình, gợi tả trạng thái động, tĩnh; tính gợi thanh trongvăn học dân gian đều là những gợi mở đối với ngôn ngữ tạo hình điện ảnh

được đưa ra hầu hết đều nhấn mạnh vai trò “đỡ đầu, dẫn dắt” của văn học đốivới các loại hình nghệ thuật khác (trong đó có điện ảnh) Quan hệ tương tácgiữa chúng tuy có được bàn đến nhưng khá mờ nhạt.

Vấn đề văn hoá truyền thống và điện ảnh tiếp tục được khai thác cụ thể

hơn trong chuyên luận Văn học nghệ thuật truyền thống với phim truyện Việt

Nam của Phan Thị Bích Hà Từ xuất phát điểm của lĩnh vực nghiên cứu lí

luận ứng dụng, công trình tập trung làm sáng tỏ ảnh hưởng của văn học nghệthuật truyền thống đối với phim truyện trên cấp độ nội dung và ngôn ngữnghệ thuật Những ảnh hưởng này được nhìn nhận từ cả hai chiều tích cực vàhạn chế Công trình đã chỉ ra những nét không tương đồng, những đặc điểmkhông phù hợp trong quá trình điện ảnh tiếp thu một số đặc điểm của văn họcnghệ thuật truyền thống Từ đó đề xuất biện pháp nhằm kết hợp hài hoà tínhhiện đại và tính dân tộc để xây dựng các tác phẩm điện ảnh xuất sắc, mangbản sắc văn hoá dân tộc

Công trình Từ tác phẩm văn học đến tác phẩm điện ảnh của Phan

Bích Thuỷ đã nhìn nhận chuyển thể như một hành trình với sự tham gia củanhiều yếu tố Công trình này đã tiến hành khảo sát hoạt động chuyển thể qua

ba cấp độ: đồng nhất, tương đồng và khác biệt, nhằm đánh giá những ảnhhưởng, tác động của lí luận văn học và tác phẩm văn học trong việc xây dựngkịch bản văn học và phim truyện chuyển thể Một trong những đóng gópquan trọng của công trình là hệ thống hoá được cơ chế và quy trình thực hiệnchuyển thể từ văn bản văn học sang phim điện ảnh, đồng thời giới thiệu kháiquát những thành tựu tiêu biểu của phim truyện chuyển thể Việt Nam qua cácthời kì lịch sử

Bên cạnh đó, trên một số các báo, tạp chí cũng xuất hiện một số bài viết

như Từ văn học đến điện ảnh của Phạm Vũ Dũng đăng trên tạp chí Văn hóa

và điện ảnh của Nguyễn Nam trên tạp chí Nghiên cứu văn học số 12/2006.

Gần đây có công trình nghiên cứu của tác giả Lê Thị Dương - Chuyển

thể văn học điện ảnh (nghiên cứu liên văn bản), công trình này đã chỉ ra

những góc nhìn đa dạng của nghiên cứu chuyển thể và đi sâu vào nghiên cứuchuyển thể từ lí thuyết liên văn bản Tác giả đã chia chuyển thể thành haihướng là chuyển thể “trung thành” - cuộc tái sinh từ văn học và chuyển thể tự

do - cuộc kiến tạo từ văn học Có thể nói đây là một trong những công trình ởViệt Nam đi sâu vào nghiên cứu về vấn đề chuyển thể văn học điện ảnh

Các công trình nghiên cứu về chuyển thể ở Việt Nam đã bước đầu đi vàokhám phá mối tương quan giữa văn học và các loại hình nghệ thuật khác tuynhiên thì vấn đề chuyển thể văn học vẫn được coi là mảnh đất màu mỡ của cácnhà nghiên cứu và cần được quan tâm một cách sâu sắc và toàn diện hơn nữa

2.2 Tình hình nghiên cứu truyện cổ tích Tấm Cám

Kiểu truyện cổ tích Tấm Cám là một trong những kiểu truyện phổ biến nhất trên thế giới Kiểu truyện này có tên gọi là kiểu truyện Cô lọ lem Tác phẩm nghiên cứu đầu tiên về type truyện Cô Lọ Lem là của bà M.R.Kirks nhà

folklore người Anh do Hội Dân tộc học nước Anh xuất bản vào năm 1893.Sau đó những bài viết gây được tiếng vang còn có luận án tiến sĩ khu vực lưu

truyền truyện Cô Lọ Lem của A.B.Rose nhà folklore người Thuỵ Điển (1951),

bà đã thu thập được hơn 700 dị bản của kiểu truyện Cô Lọ Lem trên thế giới,

đóng góp lớn nhất của bà là ở chỗ bà đã cung cấp một bức tranh rõ nét về

phạm vi lưu truyền trên khắp thế giới và kết cấu đa dạng của type truyện Cô

Lọ Lem Ngoài ra, truyện Cô Lọ Lem ở Trung Quốc của R.D Jameson (Mỹ),

truyện Cô Lọ Lem châu Phi của W.Bascurme v.v cũng đã phân tích và lý giải về type truyện Cô Lọ Lem từ nhiều khía cạnh khác nhau và sử dụng nhiều

phương pháp khác nhau

bài nghiên cứu về type truyện Cô Lọ Lem tương đối sớm và gây được tiếng vang ở Trung Quốc Tác giả đã lấy truyện Nàng A Từ - một bản kể của dân tộc Di do ông sưu tầm được ở tỉnh Tứ Xuyên để so sánh với truyện Cô Lọ

Lem trong Truyện cổ Grim và cho rằng so với truyện Cô Lọ Lem ở châu Âu

thì truyện Nàng A Từ có nội dung và kết cấu phức tạp hơn

Năm 1994, cuốn chuyên luận Nghiên cứu so sánh văn học tự sự giữa

Trung Quốc và phương Tây của Đinh Nãi Thông, học giả người Mỹ gốc Hoa

được dịch ra tiếng Trung do nhà xuất bản Trường Đại học Sư phạm Hoa

Trung xuất bản, trong sách có bài Type truyện Cô Lọ Lem của Trung Quốc

và Việt Nam, Lào, Campuchia Ông đã khảo sát chi tiết 21 dị bản thuộc 7

dân tộc ở Trung Quốc và 9 dị bản của Đông Nam Á, từ đó đưa ra dự đoán:Type truyện này có lẽ xuất hiện sớm nhất ở miền Nam Quảng Tây TrungQuốc và miền Bắc Việt Nam

Ở Việt Nam, trong công trình Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện cổ

tích qua truyện Tấm Cám của Đinh Gia Khánh đã chỉ ra rằng: “Truyện kiểu Tấm Cám ít nhất có hai chủ đề chính: chủ đề “dì ghẻ con chồng” và chủ đề

“vật báu đem lại hạnh phúc” Chủ đề thứ nhất có ý nghĩa đấu tranh xã hội,chủ đề thứ hai có ý nghĩa phong tục”[28,tr.66] Ở công trình này tác giả đã sơ

bộ tìm hiểu những vấn đề về truyện cổ tích và qua phân tích truyện Tấm Cám

tác giả đã đưa ra những nhận xét sâu sắc về truyện cổ tích nói riêng và vănhọc dân gian nói chung Tuy công trình viết từ những năm 60 nhưng đến bâygiờ vẫn còn nguyên giá trị

Ngoài ra còn có công trình Truyện kể dân gian đọc bằng type và motif của Nguyễn Tấn Đắc gồm có năm bài về truyện Tấm Cám, tác giả đã phân

tích tương đối toàn diện và đề cập hầu hết các vấn đề chính của kiểu truyện

ở Đông Nam Á và bài Ai xung đột với ai trong type truyện Tấm Cám ở Đông Nam Á Ngoài ra còn có những bài viết như: Qua truyện Tấm Cám ở vùng Kinh Bắc tìm hiểu con đường truyền thuyết hoá truyện cổ tích (Nguyễn Thị

Bích Hà), Đôi điều suy nghĩ về truyện Tấm Cám (Phạm Xuân Nguyên), Vấn

đề cách ứng xử nghệ thuật của truyện cổ tích Tấm Cám (Bùi Văn Tiếng), Một

số tư liệu để tiến tới so sánh truyện Tấm Cám của Việt Nam và Ru-ma-ni

(Hoàng Thị Đậu), Thử đánh giá ảnh hưởng của Đạo giáo trong truyện Tấm

Cám (Đào Văn Tiến) v.v

Tất cả những công trình này đều đi sâu vào tìm hiểu về bản chất của

truyện cổ tích nói chung và kiểu truyện Tấm Cám nói riêng, tuy nhiên vấn đề

chuyển thể giữa truyện cổ tích sang các loại hình nghệ thuật khác vẫn chưađược nghiên cứu cụ thể và kĩ lưỡng Cố gắng tập hợp lại các tư liệu đã có đểđặt trong hệ thống các tiêu chí được xác định, người viết mong muốn làm rõhơn được hiện tượng chuyển thể văn học khảo sát qua một số hình thức

chuyển thể của truyện cổ tích dân gian Tấm Cám.

3 Mục đích và Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này chúng tôi muốn làm sáng rõ về hiện tượng chuyển

thể văn học và đặc biệt chuyển thể truyện Tấm Cám từ truyện cổ tích sang

truyện hiện đại và sân khấu chèo

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu khái niệm về chuyển thể và mối quan hệ giữa chuyển thể vănhọc sang các loại hình nghệ thuật khác

- Tìm hiểu vấn đề chuyển thể từ truyện Tấm Cám sang truyện hiện đại và sân khấu chèo.

truyện hiện đại và từ truyện cổ tích sang sân khấu Trong quá trình tìm hiểu

người viết đi sâu vào nghiên cứu truyện Tấm Cám để thấy được mối liên quan

khi chuyển thể từ truyện cổ tích sang truyện hiện đại và sân khấu chèo

Thực hiện đề tài này, chúng tôi đi khảo sát tập truyện Chuyện ngày xưa

một trăm cổ tích của Tô Hoài (gồm 3 tập, 100 truyện) Đặc biệt chúng tôi chú

trọng khảo sát truyện Tấm Cám ở trong tập truyện này để nghiên cứu như một

trường hợp cụ thể và đặt nó trong mối quan hệ, so sánh đối chiếu với truyện

cổ tích Tấm Cám.

Chúng tôi đi vào khảo sát kịch bản chèo Tấm Cám của nghệ sĩ Lưu Quang Thuận, so sánh đối chiếu với truyện cổ tích Tấm Cám.

5 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài chúng tôi thực hiện đồng bộ các phương pháp sau:

- Phương pháp liên ngành nhằm phân tích các quan hệ chuyển thể vănhọc và các loại hình nghệ thuật khác

- Phương pháp lịch sử trong việc phác họa lại lịch sử hình thành của kháiniệm chuyển thể

- Phương pháp hệ thống để triển khai các thảo luận về định nghĩa kháiniệm chuyển thể

Ngoài ra chúng tôi sử dụng các thao tác nghiên cứu khác như phân tích,khái quát, tổng hợp, so sánh và đối chiếu

6 Giả thuyết khoa học

Luận văn sẽ góp phần vào việc đánh giá lại khái niệm chuyển thể, từ đótạo tiền đề cho nghiên cứu, phân tích chuyển thể một văn bản đặc biệt như

Tấm Cám, tạo cơ sở cho hoạt động nghiên cứu chuyển thể giữa thể loại truyện

và các loại hình nghệ thuật khác còn nhiều bỏ ngỏ ở Việt Nam

văn được triển khai ở 3 chương:

Chương 1: Vấn đề chuyển thể văn học và chuyển thể truyện dân gian

Tấm Cám

Chương 2: Tấm Cám từ truyện cổ tích dân gian đến truyện theo phong

cách cổ tích của Tô Hoài

Chương 3: Tấm Cám từ truyện cổ tích dân gian đến kịch bản chèo của

Lưu Quang Thuận

Chương 1 VẤN ĐỀ CHUYỂN THỂ VĂN HỌC VÀ CHUYỂN THỂ

TRUYỆN DÂN GIAN TẤM CÁM 1.1 Vấn đề chuyển thể văn học

1.1.1 Khái niệm chuyển thể

Chuyển thể được xem là một xu hướng phổ quát trong tất cả các xã hộiloài người nhằm viết lại một văn bản gốc nào đó Kết quả của việc đó là tácphẩm chuyển thể có mối liên hệ với văn bản gốc theo những cách thức vàmức độ khác nhau Những ví dụ điển hình đã được gợi ra trong các bài viếtcủa Boldt, Federici và Virgulti như chuyển thể tiền hiện đại bao gồm tác

phẩm The Vanity of human wishes thế kỉ 18 từ bài thơ Latin, vở King Lear của Shakespear chuyển thể từ vở King Leir, JoNathan D Syss đã dùng hình mẫu từ truyện Robinson Crusoe (1719) của Daniel Defoe để viết The Swiss

Family Robinson (1812) , Charlotte Bronte viết lại Pamela (1740) thành Jane Eyre (1847), trước đó là bức tranh của Titian Death and Acteaon (1559), một

ví dụ vào hàng sớm nhất của phiên bản biến đổi của thần thoại Ovid được tập

hợp trong Metamorphosis.

Có thể nói hiện tượng chuyển thể không phải là vấn đề mới lạ, nó xuấthiện khá sớm với những tên gọi khác nhau Ở Châu Âu, từ thể kỉ XVI,Shakespeare đã đưa những câu chuyện thuộc nền văn hoá của ông từ tranggiấy sang sân khấu và đưa chúng đến với đối tượng khán giả mới [24;tr.8].Sau đó, vào thời kì đầu của phim câm, các vở kịch của Shakespeare đã luônđược chuyển thể bởi một loạt đạo diễn phim [6] Ở Việt Nam cũng vậy, các

câu chuyện dân gian đã bước lên sân khấu chèo, tuồng từ rất sớm (truyện Tấm

Cám, Tống Trân - Cúc Hoa, Thạch Sanh…) và về sau này chuyển thể còn

hiện diện trong cách hình thức như phim, kịch, nhạc kịch…

Nhìn chung, mọi tác phẩm đều có thể được làm lại, được diễn giải hoặcchuyển sang hình thức khác Một hệ thống kí hiệu của văn bản này khôngngừng đi xuyên qua các thể loại, phương tiện để xác lập những văn bản mới

Trong lịch sử nghệ thuật có khá nhiều các hình thức chuyển thể Chúngtôi xin nêu một vài hình thức phổ biến.

a) Chuyển thể từ thể loại văn học này sang thể loại văn học khác

Ví dụ chuyển thể từ truyện sang thơ, truyện sang truyện, truyện sangkịch bản văn học ) Có thể nói đây là hình thức chuyển thể xuất hiện từ thời

sơ khai và phổ biến nhất của văn học Ngay từ thời Hy Lạp cổ đại, thần thoại

Hy Lạp đã được chuyển thể sang hình thức bi kịch Nhiều câu chuyện trongthần thoại, kinh thánh, truyện lịch sử đã có mặt trong các sáng tác văn học,nhất là từ thế kỉ XVII Vào khoảng thế kỉ thứ XVII Jean De La Fontaine(Giăng đờ La Phông-ten) nhà thơ ngụ ngôn nổi tiếng người Pháp đã chuyểnthể những câu chuyện ngụ ngôn sang thể thơ và những tác phẩm này của ông

đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng độc giả Rất nhiều bài nổi tiếng đượctruyền tụng từ đời này sang đời khác và trở thành điển hình cho các tính cách

và các tình huống khác nhau của cuộc sống: Ve và kiến, Quạ và cáo, Chó sói

và cừu non; Thần chết và lão tiều phu, Con cáo và chùm nho; Gà trống và cáo; Ông già và các con; Gà mái đẻ trứng vàng; Thỏ và rùa; Chó thả mồi bắt bóng, Đám ma sư tử, Hội đồng chuột, v.v… La Fontaine kế thừa truyền thống

sáng tác của các nhà ngụ ngôn trước ông như Êdốp (Hy lạp), Đabriux (Syrie),Pheđrô (La Mã) và sáng tạo nên nhiều hình tượng mới có tính chất thời đại.Một bài ngụ ngôn của La Phông-ten gồm hai phần: phần chính giống như mộtmàn kịch nhỏ có thắt nút, cởi nút và phần rút ra bài học thường chỉ là một vàicâu ngắn gọn Dưới ngòi bút của ông, các con vật như sư tử, hổ, báo, cáo, gà,mèo, chuột, ve,… được nhân cách hóa, cũng biết yêu, ghét, thiện và ác Xãhội loài vật trong Ngụ ngôn tượng trưng cho xã hội Pháp thời đại La Phông-ten đang sống, với đủ mọi cung bậc, tầng lớp, với những mâu thuẫn bộc lộbản chất của xã hội đó, từ những người thấp cổ bé họng đến những kẻ quyềncao chức trọng, và cao nữa là đức Vua - Sư tử Ông ca ngợi trí thông minh,

lòng nhân hậu của người lao động, phê phán thói kiêu căng của bọn quý tộc,thói đạo đức giả của giới tu sĩ, thái độ nịnh trên nạt dưới của bọn quan lại,tính hiếu danh, xu thời của tầng lớp tư sản Hình ảnh Vua - Sư tử trong Ngụngôn của ông tượng trưng cho sự tác oai, tác quái của giai cấp thống trị.Trong thơ La Phông-ten ngay cả những vật vô tri như cánh rừng, dòng suốicũng có tiếng nói và tâm tình như con người khiến thơ ông ngoài tính chấtphê phán, chiến đấu còn mang tính trữ tình sâu sắc La Phông-ten trở thànhnhà văn quen thuộc của mọi lứa tuổi và mọi thời đại, và ngày nay thơ ông vẫngiữ nguyên những giá trị thời sự sâu sắc Hiện tượng chuyển thể từ truyệnsang thơ của ông được đông đảo độc giả đón nhận và ở Việt Nam những tácphẩm của ông được dịch ra từ rất sớm, nhận được sự yêu thích của độc giả.

Ở Việt Nam hiện tượng chuyển thể này cũng được xuất hiện từ khá sớm

Có nhiều tác phẩm chuyển thể từ truyện sang thơ và một trong số đó là truyện

cổ tích Tấm Cám được nhà thơ Tú Mỡ viết sang thể thơ và cũng để lại được

ấn tượng sâu sắc

b) Chuyển thể từ văn học sang sân khấu, điện ảnh.

Trên thế giới, việc đưa lên sân khấu các truyện kể lịch sử, truyện kể dângian là rất phổ biến Ở Việt Nam, những tích truyện dân gian, truyện Phậtgiáo cũng được đưa lên sân khấu chèo, tuồng

Thế kỉ XX, khi điện ảnh ra đời, hình thức chuyển thể từ truyện lên phimlàm cho hiện tượng chuyển thể càng trở nên phổ biến Có những tiểu thuyết

kinh điển được chuyển thể thậm chí nhiều lần thành phim (Anna Karenin,

Những người khốn khổ, Chiến tranh và hòa bình, Giã từ vũ khí, Cuốn theo chiều gió, Cao lương đỏ ) Năm 2008, Viện Điện ảnh Hoa Kỳ AFI -

American Film Institute đã đưa ra danh sách AFI's 10 Top 10 vinh danhnhững bộ phim kinh điển xuất sắc nhất của những dòng phim khác nhau Gần50% trong số những tác phẩm này đều được chuyển thể từ những tác phẩm

văn học hoặc lấy cảm hứng từ những tác phẩm văn học Có thể kể đến nhữngtác phẩm kinh điển nổi tiếng bậc nhất của cả lĩnh vực văn học lẫn điện ảnhnằm trong danh sách này như (những tác phẩm văn học không quá phổ biến ởnước ta, tôi xin đưa kèm tên tiếng Anh bên cạnh tên dịch sang tiếng Việt):

Nàng bạch tuyết và bảy chú lùn (Anh em nhà Grimm); Pinocchio (Carlo Collodi); Phù thủy xứ Oz (L Frank Baum); Bố già (Mario Puzo); Chiếc đồng

hồ vàng cam - A Clockwork Orange (Anthony Burgess); Giết con chim nhại (Harper Lee), Nhân chứng hành quyết - Witness for the Prosecution (Agatha Christie); Ben-Hur (Lew Wallace); Cuốn theo chiều gió (Margaret Mitchell), Spartacus (Howard Fast); Mặt trận Phía tây tĩnh lặng - All Quiet on the Western Front (Erich Maria Remarque); Mười điều răn - The Ten Commandments dựa trên Kinh thánh Cựu Ước v.v… Trên thực tế, danh sách

trên còn rất nhiều những bộ phim kinh điển được chuyển thể từ những tácphẩm văn học Những bộ phim trên đã góp phần hình thành nên bộ mặt đadiện của nền điện ảnh thế giới, đồng thời tạo nên những ảnh hưởng sâu sắcsau này lên những tác phẩm nghệ thuật khác Trào lưu chuyển thể điện ảnh từnhững tác phẩm văn học kinh điển có phần lắng xuống trong những năm 80-

90 của thế kỉ XX Cho đến khi nhân loại bước sang thế kỉ XXI, những tácphẩm văn học kinh điển đã trở lại màn ảnh rộng với những sức hút mới

Từ trước đến nay, có nhiều bộ phim Việt Nam được chuyển thể từ kịch

bản văn học đã để lại dấu ấn trong lòng khán giả Chị Dậu được xếp vào hàng

những bộ phim kinh điển Việt Nam Bộ phim này của đạo diễn Phạm Văn

Khoa được chuyển thể từ cuốn tiểu thuyết Tắt đèn của Ngô Tất Tố Bộ phim

tái hiện lại những hình ảnh cuộc sống cùng khổ của người nông dân Việt Namdưới thời Pháp thuộc, phải chịu tầng tầng lớp lớp áp bức bóc lột, gia đình tannát vì sưu cao thuế nặng Bộ phim để lại nhiều ám ảnh trong lòng người xembằng chính chất hiện thực đã có sẵn trong từng trang viết của Ngô Tất Tố Bộ

phim Làng Vũ Đại ngày ấy được Đoàn Lê chuyển thể từ các tác phẩm Chí

Phèo, Lão Hạc và Sống mòn của nhà văn Nam Cao Ba tác phẩm này đã vượt

qua được những thử thách khắc nghiệt của thời gian, để lại những giá trị lâubền về ý nghĩa hiện thực sâu sắc, tư tưởng nhân đạo cao cả và vẻ đẹp nghệthuật điêu luyện, độc đáo Nếu trong văn học, ba nhân vật là ba con người

riêng, ở ba thế giới riêng, thì trong phim Làng Vũ Đại ngày ấy, họ có cùng

một hoàn cảnh sống, một môi trường sống và có những mối liên hệ với nhau

Sự gắn kết giữa ba nhân vật này đã vẽ lên một bức tranh ảm đạm ở làng Vũ

Đại - một hiện thực đen tối của xã hội thời Pháp thuộc Đất rừng phương

Nam chuyển thể theo tiểu thuyết cùng tên của cố nhà văn Đoàn Giỏi Năm

1997, Hãng phim truyền hình thành phố Hồ Chí Minh đã sản xuất bộ phim

Đất phương Nam dài 11 tập, kịch bản, đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn Đất rừng

phương Nam có kết cấu chương hồi kiểu truyền thống: không gian, thời gian

rạch ròi, nhân vật thiện ác, trắng đen tách bạch và bộc lộ qua hành động, hìnhdáng, ngôn ngữ Phong cách văn chương truyện kể với những biến tấu khácnhau vẫn tràn đầy sức sống vừa dễ đọc, dễ hiểu lại hợp với đại đa số thiếu nhi

Việt Nam Bộ phim đạt Giải A của Hội Điện ảnh Việt Nam năm 1997 Bến

không chồng là phim được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên được trao giải

thưởng Hội nhà văn năm 1991 của nhà văn Dương Hướng Bộ phim đượcđánh giá là gần như là bản sao của nguyên tác văn chương, kể về những phậnngười bị bóp nghẹt, bị "giết chết" trong cái ấu trĩ, hủ lậu ở một làng quê Bộphim đã đạt giải A Hội Điện ảnh Việt Nam và giải Bông sen bạc tại liên hoan

phim toàn quốc năm 2001 Mùa len trâu là tác phẩm đầu tay của đạo diễn Nguyễn Võ Nghiêm Minh Phim được chuyển thể từ tác phẩm Mùa len trâu

và Một cuộc biển dâu trong tập truyện nổi tiếng Hương rừng Cà Mau của nhà

văn Sơn Nam Mỗi khi về, nước tràn ngập mọi nơi, có những người làm nghề

"len trâu", đưa trâu đi tìm cỏ để sống qua mùa lũ Bộ phim đã mang về cho

Nguyễn Võ Nghiêm Minh giải thưởng đạo diễn xuất sắc nhất, giành giảiBông sen bạc trong liên hoan phim Việt Nam lần thứ 15 và nhiều giải thưởng

điện ảnh quốc tế Thời xa vắng bộ phim được thực hiện dựa theo cuốn tiểu thuyết cùng tên và truyện ngắn Bến sông của nhà văn Lê Lựu Toàn bộ cuốn

tiểu thuyết này toát lên sự hấp dẫn của hàng loạt chi tiết sống động, chân thực,bởi những nhân vật điển hình của cuộc sống đậm đặc chất nông thôn Bắc Bộ

những năm 1950 Ngay sau khi tiểu thuyết Thời xa vắng của nhà văn Lê Lựu

đạt giải của Hội nhà văn Việt Nam năm 1986, đạo diễn Hồ Quang Minh đãdành mười mấy năm ấp ủ thực hiện bộ phim, giành giải Cánh diều bạc 2004

và giải thưởng Kim tước dành cho Âm nhạc xuất sắc nhất (nhạc sĩ Đặng Hữu

Phúc) tại liên hoan phim quốc tế Thượng Hải lần thứ 11 Đừng đốt của đạo

diễn Đặng Nhật Minh là bộ phim được chuyển thể từ cuốn nhật kí ghi chéphàng ngày của của nữ bác sĩ - chiến sĩ cách mạng Đặng Thùy Trâm Cuốnnhật ký có nội dung toát lên một ý chí mãnh liệt, một lòng can đảm phithường - những điều đã làm nên một thế hệ anh hùng Ngay sau khi xuất bản

Nhật kí Đặng Thùy Trâm đã phát hành tới 40 vạn bản Bộ phim Đừng đốt ra

đời được đông đảo khán giả đón nhận, vượt qua 22 đối thủ nặng ký khác đểđạt giải thưởng khán giả bình chọn (Fukuoka Audience Award) của Liên hoanphim quốc tế Fukuoka lần thứ 19 diễn ra ở Nhật Bản 2009; giải Bông senvàng tại liên hoan phim Việt Nam lần thứ 16

Nhiều tác phẩm văn học lần lượt được màn ảnh hóa: phim Lục Vân Tiên (dựa theo truyện Nôm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu, 1957), Vợ

chồng A Phủ (chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của Tô Hoài, 1960), Chim vành khuyên (dựa theo truyện ngắn Câu chuyện một bài ca của Nguyễn Văn

Thông, 1962), Chị Tư Hậu (chuyển thể từ truyện Một chuyện chép ở bệnh

viện của Bùi Đức Ái, 1963), Nổi gió (dựa trên vở kịch cùng tên của Đào Hồng

Cẩm, 1966), Rừng xà nu (chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của Nguyễn

Trung Thành, 1969) Đây cũng có thể xem là thời kì “hoàng kim” của điệnảnh Việt Nam… Đặc biệt, ở mảng đề tài chiến tranh cách mạng, những tácphẩm điện ảnh chuyển thể từ văn học tạo được dấu ấn trong tâm trí người

xem có Cỏ lau (chuyển thể từ tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, 1993), Đất

nước đứng lên (chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Nguyên Ngọc, 1994), Ông cố vấn (chuyển thể từ tác phẩm cùng tên của Hữu Mai), Đời cát (chuyển

thể từ truyện ngắn Ba người trên sân ga của Hữu Phương, 1999), Bến không

chồng (chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Dương Hướng, 2000), Người đàn bà mộng du (chuyển thể từ truyện Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành

của Nguyễn Minh Châu, 2003) Đặc biệt trong giai đoạn này, bộ phim Cỏ lau

đã hoàn toàn thuyết phục được ban giám khảo tại Liên hoan phim quốc tếBình Nhưỡng lần III của các nước không liên kết năm 1994, với giải thưởngNgọn đuốc vàng Thành công này đánh dấu bước khởi sắc của điện ảnh nướcnhà trong thời kỳ đổi mới

Một hình thức chuyển thể nữa là từ văn học sang nhạc kịch Nhạc kịch

là loại hình sân khấu trong đó kết hợp ca khúc, lời thoại, diễn xuất và nhảymúa Nội dung và biểu cảm của nhạc kịch (hỉ, nộ, ái, ố) được thể hiện thôngqua câu chữ, âm nhạc, động tác và các khía cạnh kỹ thuật sân khấu; tất cả hợpthành một thể thống nhất Nhạc kịch hiện diện ở khắp nơi trên thế giới Người

ta diễn nhạc kịch trên các sân khấu lớn - chẳng hạn các vở nhạc kịch WestEnd (Luân Đôn) hay Broadway (New York) với chi phí đầu tư cao - hay làtrên các sân khấu nhỏ hơn, cũng có thể tổ chức thành chuyến lưu diễn hoặcchỉ đơn thuần diễn không chuyên tại trường học hay các nơi chốn khác Có rấtnhiều tác phẩm văn học nổi tiếng được chuyển thể sang nhạc kịch và để lại ấn

tượng trong lòng khán giả như: Notre-Dame de Paris (Nhà thờ Đức Bà

Paris) Ngày 16 tháng 9 năm 1998, Richard Cocciante và Luc Plamondon ra

mắt công chúng vở Notre-Dame de Paris lấy cảm hứng từ tiểu thuyết cùng

tên của Victor Hugo Vở nhạc kịch đã được cơng diễn ở nhiều thành phố củaPháp, Bỉ, Thuỵ Sỹ và Canada Hơn 3,5 triệu khán giả đã phải di chuyển giữacác thành phố trong suốt ba năm để thưởng thức màn biểu diễn từ các đồn

khác nhau Sau đĩ, tác phẩm đã được lưu diễn trên tồn thế giới Les Dix

Commandements (Mười điều răn của Chúa) được dàn dựng bởi Pascal

Obispo và Elie Chouraqui vào năm 2000 cũng đạt được nhiều thành cơng vềphịng vé cũng như doanh thu từ bán đĩa: 4 triệu bản được tiêu thụ và hơn 1,8triệu khán giản đã đến xem cuộc phiêu lưu được tiểu thuyết hố về Mọse,

đứa trẻ được cứu vớt từ sơng Nile Roméo et Juliette (Romeo và Juliette) dựa

trên câu chuyện tình lãng mạng giữa Romeo và Juliette của WilliamShakespeare, bản chuyển thể của Gerard Presgurvic đã thu hút rất đơng khángiả đến thưởng thức Thành cơng này cĩ được một phần cũng nhờ vào việcphát hành đĩa ra thị trường từ nhiều tháng trước buổi cơng diễn đầu tiên của

vở nhạc kịch với doanh số bán được là 5 triệu bản

Khơng chỉ xuất hiện ở các sân khấu lớn và được các nghệ sĩ nổi tiếngdiễn, ngày nay nhạc kịch cịn được diễn phổ biến ở các trường học, nhiều buổidiễn văn nghệ cĩ những vở diễn nhạc kịch rất hấp dẫn Cĩ thể nĩi hình thứcchuyển thể tác phẩm văn học sang nhạc kịch đã trở thành một hình thức họctập vui chơi bổ ích cho các em học sinh

c) Chuyển thể từ văn học sang hội họa, điêu khắc.

Đây là hình thức chuyển thể từ kênh chữ sang các kí hiệu tạo hình Thờitrung cổ ở châu Âu, kinh thánh đến với dân chúng bằng các bức tranh, tượng.Hàng loạt các họa sĩ, nhà điêu khắc Phục hưng, Cổ điển, Ba rốc, Tân cổđiển ở các thế kỉ XVII, XVIII, XIX ở phương Tây dựa vào kinh thánh, thần

thoại Hy Lạp để sáng tạo nên tác phẩm Tượng Người suy tưởng và Cánh

cổng địa ngục của Rodin là sự diễn tả Thần khúc của Dante Tranh khắc gỗ

của Nhật Bản cũng được sáng tạo dựa trên các câu truyện như Ngưu Lang

Chức Nữ

Hình thức chuyển thể truyện sang truyện tranh cũng tương đối phổbiến Chuyển thể tác phẩm văn học chính thống nổi tiếng thành truyện tranhkhông lạ lẫm ở nước ngoài nhưng lại khá mới mẻ ở Việt Nam Đây đượcxem là một cách phổ cập dễ hiểu những tác phẩm hay trong chương trìnhgiảng dạy của sách giáo khoa, hàng loạt tác phẩm văn học Việt được coi làkinh điển đã được chuyển thể thành truyện tranh Trong đó, nổi bật nhất là

bốn tác phẩm Chí Phèo (Nam Cao), Tắt đèn (Ngô Tất Tố), Giông tố (Vũ Trọng Phụng), và Chiếc lược ngà (Nguyễn Quang Sáng) Đây là một cách

làm mới mẻ và sáng tạo Mục tiêu của dự án này đã nhận được sự đồng tình,

cổ vũ của nhiều người yêu thích văn học Việt Và không thể phủ nhận mộtđiều rằng những truyện tranh danh tác đã tác động không nhỏ đến việc giúpgiới trẻ Việt hình dung một cách khá cụ thể, sinh động và dễ hiểu hơn cáctác phẩm tưởng chừng như quen thuộc Bước đầu, những tác phẩm văn họctruyện tranh hóa này được bạn đọc nhỏ tuổi và cả người lớn đón nhận mộtcách khá nồng nhiệt Nhiều người đồng tình ủng hộ, cho rằng đó là mộthướng đi khá táo bạo và mới mẻ của các công ty xuất bản nhằm làm phongphú hơn thị trường truyện tranh Việt Nam, đồng thời giúp giới trẻ dễ tiếpcận hơn với những tác phẩm văn học, từ đó vực dậy niềm đam mê văn học ởthanh thiếu niên

Như vậy, chuyển thể là cách thức biến đổi một tác phẩm nghệ thuật nàythành một tác phẩm nghệ thuật khác Từ văn bản gốc có thể tái tạo thành cácthể loại hoặc loại hình nghệ thuật, đem đến những cách tái sinh mới cho tácphẩm gốc Chuyển thể (còn có thể gọi là cải biên/cải tác) xuất phát từ nghĩagốc là thích nghi, thay đổi, khiến cho phù hợp/ làm thích nghi, làm thích ứng,được định nghĩa là phỏng theo, cải biến nội dung của hình thức nghệ thuậtnày cho phù hợp với hình thức nghệ thuật khác, chẳng hạn chuyển thể mộttiểu thuyết thành kịch bản phim

1.1.2 Các quan niệm về chuyển thể

Trên thế giới đã có rất nhiều nhà khoa học nghiên cứu về vấn đề chuyển

thể và có được những thành tựu đáng kể Một trong số đó là cuốn Bàn về kịch

bản điện ảnh của các tác giả William Fadiman, John W Bloch, Lois Peysen.

Họ đã chia chuyển thể thành hai khuynh hướng: trung thành với nguyên tác

và cải biên nguyên tác

Tiếp đó là tác phẩm A theory of Adaptation (Lí thuyết về chuyển thể) của

Linda Hutcheon, đây là một trong những công trình được đánh giá cao tronglĩnh vực nghiên cứu chuyển thể Tác giả đã chỉ ra hiện tượng chuyển thể ởđây được soi chiếu từ cái nhìn kép: chuyển thể với tư cách là quá trình (sựdiễn giải đầy sáng tạo/ sự sáng tạo có tính diễn giải của tác giả chuyển thể);chuyển thể với tư cách là sản phẩm (sự chuyển mã được công bố, bao quát và

cụ thể) Văn bản chuyển thể có khả năng “thách thức quyền uy của bất cứ ýniệm nào về sự ưu tiên Các phiên bản phức hợp tồn tại bên cạnh nhau chứkhông phải theo chiều thẳng đứng” Tác giả quan niệm “tác phẩm chuyển thể

là một sự chuyển vị mạnh mẽ và được thông báo của một hoặc vài tác phẩm

Ở Việt Nam, vấn đề chuyển thể cũng đã và đang được các nhà nghiêncứu quan tâm đến, họ đã bước đầu tìm hiểu về quy luật của việc chuyển thể,

và đưa ra những khái niệm cơ bản về chuyển thể

Trong bài báo cáo khoa học Những khả năng của chuyển thể văn học

trong sáng tạo điện ảnh: vấn đề không gian - thời gian từ đêm trắng của F.M.Dostoevsky đến bốn đêm của kẻ mộng mơ của Robert Bresson của Lưu

Ngọc Ly cũng có nêu về quan niệm của chuyển thể văn học Trước tiên bàibáo cáo này đề cập hai quan niệm chuyển thể mà từ trước mọi người vẫn quanniệm đó là: “chuyển thể như là tái hiện” và “chuyển thể như là diễn giải”.Với quan niệm chuyển thể như là tái hiện người viết đã nêu ra những bấtcập của nó Thứ nhất, tính trung thành là điều không thể phủ nhận trongchuyển thể nhưng bản thân hoạt động chuyển thể đã mang những mầm mốngkháng cự lại tính sao chép tuyệt đối đó Hoạt động chuyển thể chính là sự cơgiới hóa ngôn từ bằng hình ảnh Dù hai hệ thống này có khả năng tương tác

và chia sẻ những mã tự sự thì theo Gombrich, chuyển thể là quá trình hoàn

toàn có khả năng, tuy nhiên không bao giờ đạt được đến độ hoàn hảo, bởi vì mỗi một hình ảnh minh họa đều là một cấu trúc các yếu tố được xây dựng từ

sự sử dụng truyền thống một hệ thống [6;tr.374] Thêm vào đó, chuyển thể

cũng bị giới hạn bởi khả năng của nó không thể địch lại được với khả năng kểchuyện vô tận của văn chương Những trường hợp bộ phim trung thành vớitinh thần của văn bản gốc nhưng phải lược bỏ đi một vài khía cạnh cho phùhợp với khả năng trình diễn của màn ảnh (khả năng này đến từ phía bản thânđiện ảnh và từ phía khán giả) vẫn được đánh giá là trung thành với bản gốc

Trường hợp của những phiên bản chuyển thể tiểu thuyết Anna Karenina có

thể giúp ta soi chiếu được vào sự mẫu thuẫn trong quan niệm và cách đánhgiá tính trung thành Trong những nhân vật chính của tác phẩm văn học cổđiển này, bên cạnh mối tình của Anna xung quanh hai người đàn ông là chồng

và người tình, thì chuyện tình của Kitty cũng được khắc họa và xuyên suốt tácphẩm Thế nhưng, câu chuyện tình yêu không thành của Kitty với Vronsky vàcái kết là cuộc hôn nhân êm đềm với Levin của cô không mấy được các nhàlàm phim đoái hoài Họ chỉ tập trung làm nổi bật tuyến nhân vật Anna-Alexei-Vronsky Nhưng khán giả thay vì tốn nhiều giờ để đọc cuốn tiểuthuyết, họ xem phim và vẫn thâu tóm được tinh thần của bộ phim Mãi chođến bản chuyển thể mới nhất năm 2012, Joe Wright mới đưa lên màn ảnhchuyện tình không kém phần đau đớn và lãng mạn của Kitty với hai ngườiđàn ông trong cuộc đời cô Ngoài ra, những yếu tố thương mại can thiệp vàođiện ảnh cũng gây ảnh hưởng tới nỗ lực làm tròn tính trung thành của điệnảnh khi những nhà sản xuất lo sợ rằng họ sẽ không thể giữ chân khán giảtrong một khoảng thời gian quá lâu Sự cắt gọt nội dung của văn bản vănchương nguồn vì vậy trở thành tất yếu Thứ hai, quan niệm về chuyển thể nhưhoạt động dịch kém sáng tạo đã tước đi mọi quyền lợi của đạo diễn chuyểnthể - một kiểu dịch giả, quyền sở hữu tác phẩm của chính mình Tác phẩmchuyển thể vừa là của anh ta vừa không phải Trong các hợp đồng tiêu chuẩn

ở Anh yêu cầu dịch giả Chúng cho thấy các nhà xuất bản loại bỏ dịch giả

khỏi bất kì quyền lợi nào trong dịch thuật Từ đó, dấy lên những vụ kiện bản

quyền giữa văn bản văn học và những bộ phim chuyển thể chỉ mang tính

phỏng tác, hay chuyển thể lỏng (loose adaptation) Vụ kiện trấn động trong

giới làm phim kinh dị những năm 1921 là một ví dụ Nguyên tác truyện

Dracula thuộc bản quyền của người vợ quá cố của nhà văn Bram Stoker, song

bà đã không bán lại nó nhà làm phim Albin Grau, mặc dù bản quyền của nóđược thông cáo là đã thuộc về cộng đồng Mỹ do sơ suất của cục bản quyềnĐức Grau đã làm bộ phim với rất nhiều sự khác biệt so với nguồn văn học

của nó, từ nhan đề (Nosferatu) cho đến cốt truyện, nhưng tòa án liên bang vẫn

quyết định tiêu hủy toàn bộ những sản phẩm liên quan đến bộ phim bởi bản

quyền vẫn thuộc về người vợ quá cố cho đến kì hạn 50 năm kể từ ngày người

sở hữu qua đời May mắn là chúng ta vẫn giữ được một kịch bản của bộ phim

Nosferatu Những nhà phê bình cho rằng, nếu không có những thay đổi từ bộ

phim này, ma cà rồng sẽ không bao giờ được cho rằng là dễ bị tổn thươngdưới ánh mặt trời hoặc có thể bị giết bởi chính kẻ địch của mình Và không cónhững cải biến đáng kinh ngạc của Grau thì cũng sẽ không có những bộ phim

ma cà rồng của hiện tại Việc tước quyền tồn tại của Nosferatu thật phi lí, bởi

lẽ, chính tác phẩm Dracula của Bram Stoker cũng được khơi gợi cảm hứng từ

nhân vật nổi tiếng nhất trong lịch sử La Mã, Vlad Dracula, đã được nhào nặn

và xuất hiện trong văn học dân gian Stoker đã đắm chìm vào lịch sử, vào

truyền thuyết của Transylvania, điều mà ông ấy gọi là vòng xoáy của sự

tưởng tượng để làm nên tuyệt tác của mình Như vậy, chuyển thể như là tái

hiện đã bộc lộ những bất cập và cần phải có một cái nhìn rộng hơn về chuyểnthể Những học giả nổi tiếng về nghiên cứu chuyển thể như Robert Stam vàLinda Hutcheon đã bàn về tính trung thành, về quan niệm chuyển thể như là

tái hiện như sau: Việc để cho văn bản gốc thống trị bản chuyển thể là quy

chuẩn cứng nhắc, không đủ để phân tích hiện tượng chuyển thể.

Quan niệm thứ hai: “chuyển thể như là diễn giải” cũng được báo cáo nêu

ra Cơ chế diễn giải này trong chuyển thể bắt nguồn từ việc đọc Joy Gould

Boyum trong Double Exposure: Fiction into film cho rằng cả khán giả và nhà

làm phim đều là người đọc [52;tr.30] Bà tranh luận rằng mỗi người xem đại

diện cho một cách diễn giải về chuyển thể khác nhau phụ thuộc vào việc họ

có hoặc không áp đặt sự kì vọng của mình vào bản chuyển thể Theo Boyum,

người xem lí tưởng là người mà sự tái biểu tượng hóa của họ về một tiểu thuyết cụ thể nào đó sẽ đấu tranh với sự tái biểu tượng của tiểu thuyết lên phim [52;tr.30] Vậy điều gì đã tạo ra những cuộc píc ních diễn giải và trao

quyền cho người đọc đến thế? Umberto Eco đã trao cho chúng ta câu trả lời

qua những bài viết về lý thuyết tác phẩm mở Ông đã lấy một loạt ví dụ khơinguồn cho tranh luận của mình về sự phóng túng, quyền tự quyết lớn lao của

những nhạc công trong việc biểu diễn những bản nhạc cổ điển: Trong

Sequenza per flauto solo của Luciano Berio, nhà soạn nhạc giới thiệu cho người diễn tấu một văn bản ấn định trước trình tự và cường độ của những âm thanh được biểu diễn Nhưng người diễn tấu được tự do lựa chọn để giữ trường độ một nốt nhạc trong phạm vi cái sườn cố định dành cho họ, cái sườn mà đến lượt nó được ấn định bởi đoạn thức cố định của tiếng đập máy giữ nhịp [12;tr.133] Ví dụ trên được dùng để ám chỉ rằng văn bản văn

chương mang một thi pháp mở , rằng văn bản chính là một trò chơi tương tác

về kích gợi và phản hồi Các nhà làm phim khi đọc văn bản nguồn cũng chính

là đã tham gia vào trò chơi tương tác này Sự đọc của họ bắt nguồn từ việcxâm nhập văn bản, nhưng họ sẽ không bao giờ đi đúng theo con đường sắpxếp một trình tự những kí hiệu theo chủ ý của nhà văn Họ sẽ đọc và tương

tác với nó tùy theo khả năng đón nhận cảm quan riêng tư, duy nhất của mình

Với quan niệm chuyển thể như là kiếp sau của nguyên tác, bài báo cáo

có nhận định rằng bản chất của chuyển thể đã làm lung lay tính trung thànhcủa nó Các phiên bản phim chuyển thể giờ đây đã mạnh dạn viết lại, lược bỏ

hoặc cấy ghép những cách đọc khác của đạo diễn Người xem trở nên thích

thú với việc tiếp cận những lăng kính mới mà không quá quan tâm đến tínhtrung thành Sự khơi gợi hình tượng gián tiếp và những câu chuyện có đề tàimang tầm nguyên lí phổ quát cho nhân loại mọi thời đã tạo những khe lạch để

những dòng suối mới chảy qua, bồi đắp thêm vào đó, để huyền thoại trở nên

vĩnh hằng hơn trong dòng chảy lịch sử Những đề tài, mô típ mà văn họcmang đến cho điện ảnh như là nội dung khởi phát luôn có nhu cầu được viếtlại Điều này lí giải tại sao những bộ phim thuộc chủ đề tình yêu kinh điểnluôn được chuyển thể không phải một lần, mà sẽ là viễn cảnh của sự vô hạn.Chuyển thể giữa văn học và điện ảnh đã tạo ra những sinh mệnh mới, độc lậphơn với chính văn bản nguồn của nó Chuyển thể giờ đây không còn là táihiện, mô phỏng, sao chép mà đã là hành vi sáng tạo và tạo ra những kiếp saucủa sinh thể nguồn Tuy chuyển thể không thể bỏ qua yếu tố tái hiện nhưng

đó không còn là tiêu chí hàng đầu và quan trọng nhất khi đánh giá một bộphim chuyển thể Một văn bản văn chương nguồn chỉ có thể là điểm khởi đầu,nhưng không thể là điểm kết thúc của hành động chuyển thể Chuyển thể luônhướng nó tới những đời sống khác được tái tạo mới để truyền đạt nhữngthông điệp mới Nói một cách khác, khái niệm chuyển thể cần được mở rộngkhỏi tính trung thành cố hữu Thậm chí, nó có thể trở thành hành động táihuyền thoại với những nhu cầu cấy ghép mới

Chuyển thể theo cách hiểu rộng của Fisschlin và Fortier bao gồm gầnnhư “bất kì một hành vi thay đổi nào được thực hiện trên những tác phẩm vănhoá cụ thể của quá khứ và gọt giũa để vừa một quá trình tái sáng tạo văn hoáchung” Còn với các nhà làm luật, chuyển thể là một “tác phẩm phái sinh” -

nghĩa là, một tác phẩm dựa trên một hay nhiều tác phẩm đã tồn tại trước đó,nhưng được “đổi dạng, thay đổi hình thức” Định nghĩa này có lẽ phần nàoliên quan đến vấn đề luật “bản quyền”, tựa như một sự bào chữa để tránh bịbuộc tội đối với công việc của người chuyển thể.

Chuyển thể trong một số trường hợp được coi là “sự kể lại” những câuchuyện quen thuộc và “sự chỉnh lại” những câu chuyện nổi tiếng Hiểu theocách này thì văn nhại cũng có thể tìm được chỗ đứng một cách chuyển thểchâm biếm Và những câu chuyện ở đây vừa mang tính chất “tái lĩnh hội”, lạivừa mang tính chất “tái liên quan”

Trong chuyên luận Chuyển thể văn học điện ảnh, dựa trên hiện tượng

chuyển thể văn học sang điện ảnh, nhà nghiên cứu Lê Thị Dương đã tạm chia

ra hai cách hiểu phổ biến nhất về chuyển thể vẫn tồn tại lâu nay:

- “Một phía coi chuyển thể là một dạng sản phẩm thứ cấp, “hạng hai”

- Phía khác coi chuyển thể là sinh thể độc lập, đồng phẳng với tác phẩmvăn học Công việc chuyển thể do đó cũng là quá trình sáng tạo [8]

Theo tác giả quan điểm thứ nhất là có cơ sở, bởi ngay từ khi mới ra đời,điện ảnh đã “tựa lưng” vào văn học Văn học không ngừng là nguồn cảmhứng để các nhà làm phim khai thác Tuy nhiên, trên thực tế, bản án kết luậnmọi tác phẩm chuyển thể luôn thua kém bản gốc văn học đã bị lật lại mộtcách gay gắt, bởi có nhiều tác phẩm chuyển thể sau khi công chiếu đã đi xa

hơn tác phẩm gốc của nó Trong công trình Lí thuyết chuyển thể, Linda

Hutcheon đã giễu nhại và chỉ trích hết sức quyết liệt cách hiểu trên nói vềchuyển thể: nếu tác phẩm chuyển thể là những sáng tạo hạ cấp và thứ yếu đếnthế, thì tại sao chúng lại có mặt khắp nơi trong nền văn hoá của chúng ta,thậm chí, còn gia tăng mạnh mẽ về mặt số lượng? Từ sự giễu nhại đó, L.Hutcheon đã đề xuất một định nghĩa kép về chuyển thể:

Chuyển thể với tư cách là sản phẩm: là những sản phẩm tái xử lí chất liệuđược mở rộng và biết đến một cách công khai từ các văn bản khác cụ thể, điềunày dẫn tới việc tác phẩm chuyển thể thường được so sánh với các bản dịch

Chuyển thể với tư cách là quá trình: tức quá trình làm cho phù hợp, quátrình thể hiện sở hữu đối với một câu chuyện của người khác, và sàng lọc nótheo một cách hiểu, thông qua sự cảm nhận, sự hứng thú và năng khiếu của cánhân Do đó, các tác giả chuyển thể trước hết là những nhà phiên dịch, sau đó

là những nhà sáng tạo Như vậy, sản phẩm chuyển thể không phải là bản saocủa bất kì phương thức tái sản xuất, máy móc nào Nó bao gồm cả kí ức và sựthay đổi, sự bền bỉ và cả những biến thể L Hutcheon cũng đã đưa ra mộtcách lập luận dí dỏm đầy tính hình tượng: một tác phẩm chuyển thể khônggiống như một con ma cà rồng, bòn rút sự sống của tác phẩm gốc, cũng không

mờ nhạt hơn tác phẩm được chuyển thể Mà ngược lại, nó có thể giúp tácphẩm trước hồi sinh, có một kiếp sau mà có thể sẽ không xảy ra [24]

Việc nhìn nhận chuyển thể theo cái nhìn kép như vậy đòi hỏi phải nghiêncứu hiện tượng chuyển thể dưới góc độ liên văn bản, bởi chúng ta không có lí

do gì để được phép lãng quên sự liên hệ một cách công khai giữa tác phẩmchuyển thể với những văn bản có trước

Lê Thị Dương đã hệ thống hai phương thức chuyển thể cơ bản nhất làchuyển thể trung thành với nguyên tác và chuyển thể tự do (hoặc chuyển thể

ít trung thành với nguyên tác) Tác giả diễn giải hai phương thức trên từ lậptrường của lí thuyết liên văn bản

1/ Chuyển thể sát với văn bản gốc (sát tình tiết) hay “trung thành với

nguyên tác” (based on) Bản chất của quá trình chuyển thể trung thành vớinguyên tác là dựa chủ yếu vào chất liệu văn học, hầu như không thay đổi cácvấn đề đã được đặt ra trong tác phẩm văn học Vì thể, một số người sử dụng

từ “sang ngang” để chỉ phương thức này [8; tr.78]

Xung quanh vấn đề chuyển thể trung thành luôn tồn tài nhiều tranh luậnđối lập Suốt một thời gian dài, “phê bình về tính trung thành” chiếm vị tríthống trị trong phê bình các nghiên cứu về chuyển thể, đặc biệt là với những

tác phẩm kinh điển Ngày nay sự thống trị đó đang bị vô số các quan điểmthách thức với đủ các kết quả Tính trung thành thực chất là đáp án cho câuhỏi: mức độ chuyển thể bám sát đến đâu so với văn bản gốc Theo TimothyCorrigan, các cuộc thảo luận về tính trung thành trong chuyển thể xoay quanhnăm câu hỏi là: Các chi tiết trong bối cảnh và kịch bản được duy trì và táidựng tới mức độ nào?; Tính đặc trưng và phức tạp của các nhân vật tồn tại tớimức nào trong tác phẩm chuyển thể?; Các chủ điểm và ý tưởng của tác phẩmgốc được truyền tải trong tác phẩm chuyển thể thế nào?; Bối cảnh lịch sử vàvăn hoá trong tác phẩm gốc được thay đổi tới đâu?; Sự thay đổi trong tư liệuhay mô hình giao tiếp (một trang, một sân khấu, 35 thước phim) đã thay đổi ýnghĩa của tác phẩm với người đọc hay người xem thế nào? Những câu hỏi nàyđược trả lời trong cách mà tác phẩm chuyển thể muốn nhấn mạnh.

Chuyển thể trung thành, hiểu một cách đơn giản là nhà làm phim cơ bảnbám sát nguyên tác về đường dây chính cốt truyện, cấu trúc, tình tiết, nhânvật, ít có sự thay đổi, cải biên so với nguyên tác Việc lựa chọn phương thứcchuyển thể trung thành đem lại cho tác giả chuyển thể nhiều lợi nhuận, bởichất liệu đã bày sẵn, song mặt khác lại đóng khung sự sáng tạo, đột phá củatác giả chuyển thể, đồng thời, việc đọc trung thành cũng gây không ít áp lựccho đạo diễn bởi họ phải chinh phục không chỉ khán giả mới của bộ phim màcòn phải thuyết phục số lượng lớn độc giả của cuốc sách được chuyển thể.Như vậy có thể nói trường hợp chuyển thể trung thành, cái gọi là “vếttích” của tác phẩm văn học hiện diện rõ nét trong tác phẩm chuyển thể Có thểcoi đây là dạng trích dẫn công khai, trực quan mà sự tham chiếu giữa hai vănbản (văn bản chuyển thể và văn bản được chuyển thể) cho kết quả thẩm mĩkhá tương đồng nhau Tất nhiên, việc lựa chọn chuyển thể trung thành vớinguyên tác rõ ràng sẽ hạn chế phần tưởng tượng liên hệ của khán giả Tronglịch sử điện ảnh Việt Nam, một số bộ phim chuyển thể theo khuynh hướng

này có thể để đến như: Chị Tư Dậu của đạo diễn Phạm Kỳ Nam (chuyển thể

từ truyện Một chuyện chép ở bệnh viện của nhà văn Bùi Đức Ái), Vợ chồng A

Phủ của đạo diễn Mai Lộc (chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của Tô Hoài), Chị Dậu của đạo diễn Phạm Văn Khoa (chuyển thể từ tác phẩm Tắt đèn của

Ngô Tất Tố)…

2/ Chuyển thể tự do (Loosely based on) hay ít trung thành với nguyên

tác: là cách thức dựng phim dựa trên một số ý tưởng, thậm chí chỉ vài gợi ýnhỏ của một hay nhiều tác phẩm văn học Do vậy chỉ thấy thấp thoáng bóngdáng chứ không phải toàn bộ diện mạo của tác phẩm văn học trên phim.Trong phương thức chuyển thể tự do, nếu tỉ mỉ hơn, có thể phân thành hai

dạng nhỏ là chuyển thể/ cải biên (có thay đổi, có phản diện chủ quan) và mô

phỏng/ phóng tác [8; tr.78].

Xét từ lí thuyết liên văn bản, mọi văn bản đều ra đời từ những văn bản

có trước, là mạng lưới của những trích dẫn Sáng tạo ra tác phẩm, mỗi tác giảtất yếu sẽ chắt từ kho lưu trữ văn bản vô tận, kiến tạo cấu trúc ngữ nghĩa củamình với sự hỗ trợ của chất liệu được cất giữ trong văn bản, có thể là nhữnglời, những câu riêng lẻ hay cả một đoạn văn được cố ý vay mượn từ các tácphẩm của người khác, đọc được trên báo chí, nghe được ngoài đường phố…hoặc những đoạn thuyết trình ngắn, những diễn văn đủ loại, những thể loại,phong cách, mã xã hội, những ngôn ngữ, diễn ngôn,… tức là những gì tạo nêncác ngữ cảnh văn hoá riêng lẻ cũng như văn bản văn hoá nói chung Mỗi bộphim hiện thực đều có thể được coi là “phỏng theo” một quan niệm có trước.Khuôn mẫu văn hoá mà điện ảnh miêu tả đã được tích luỹ như sự mô phỏngmột hoặc một số hệ thống kí hiệu khác Chuyển thể tự do có thể đem lại chonhà làm phim một không gian mở để sáng tạo

Nếu hình dung chuyển thể tự do là một dạng dịch tự do, là một hoạtđộng đa trị, nó được trao cho một mức độ tự do đủ để đảm bảo được cái mà

nhiều nhà khoa học gọi là “kiếp sau của bản gốc” Thứ tự do này được minhhoạ tốt nhất ở các bản dịch chuyển thể văn bản nguồn Được gợi hứng từnhững tác phẩm văn chương song không hoàn toàn giống chúng, các văn bảnchuyển thể mang mục đích chính của nó là mang theo và sửa đổi - khẳng định

sự “khu biệt” (differing) của mình ngay từ đầu Bản chất linh hoạt của chuyểnthể - được nhìn nhận như một tình trạng, vừa như một tình trạng vừa như mộtquá trình chuyển hoá minh hoạ điển hình cho một sự hoà trộn vi tế giữa cáigiống nhau và cái khác biệt - nhấn mạnh tương quan năng động giữa ngườitiếp nhận, văn bản nguồn và đứa con của mối quan hệ này

Người ta ví chuyển thể tự do cũng như dịch sáng tạo là những “ngườiđẹp không chung thuỷ” Trước đó cụm từ này được đặt ra với dụng ý mỉa mainhững bản dịch “không trung thành” Nhưng ngày nay, “những người đẹpkhông chung thuỷ” này đang bất chấp các “phán xử” về tính trung thành/chung thuỷ để chiếm lĩnh các sân khấu lớn Trong thực tiễn điện ảnh Việt

Nam, đa số phim chuyển thể được tiến hành theo hướng tự do như: Đời cát,

Người đàn bà mộng du…

Với các nhà làm phim, chuyển thể tự do cho phép họ thay đổi về nộidung, cốt truyện, không gian, thời gian, thậm chí phát triển, mở rộng thôngđiệp của tác phẩm gốc Đôi khi một văn bản văn học chỉ còn là một phânmảnh nhỏ trong tác phẩm chuyển thể Bằng cái nhìn tiêu cực, một tác phẩmchuyển thể tự do có thể gây ra sự bực bội, thậm chí phẫn nộ ở những tín đồtrung thành với tác phẩm được chuyển thể Tuy nhiên, một cách đánh giá lạcquan hơn lại cho thấy, các tác phẩm chuyển thể có sức hấp dẫn mãnh liệt lạiđem đến cho độc giả của cuốn sách được chuyển thể những niềm hứng thú bấtngờ, hơn thế khơi gợi ở họ cả những ý tưởng liên văn bản

1.2 Vấn đề chuyển thể truyện cổ tích dân gian Tấm Cám

1.2.1 Xác định văn bản truyện cổ tích dân gian Tấm Cám

Truyện cổ tích, với tính chất là tác phẩm văn học dân gian, có đặc trưngtập thể và truyền miệng Do đặc trưng đó cho nên tác phẩm dân gian luônluôn thay đổi về hình thức, hơn nữa lại có thể thay đổi luôn cả về nội dung.Truyện cổ tích không bao giờ có hình thức tuyệt đối cố định: chỉ từ người kểchuyện này sang người kể chuyện khác, không chỉ có sự thay đổi về nội dung

mà kết cấu của truyện cũng có thể thay đổi qua không gian và thời gian đểluôn luôn thích nghi với hoàn cảnh mới, với đối tượng mới Như vậy là mộttruyện cổ tích còn đang được lưu truyền thì không thể gọi là đã hoàn thành

Đó là nhược điểm của tác phẩm dân gian Nhưng nên thấy đó cũng lại là ưuđiểm của nó Tác phẩm dân gian ngay từ khi xuất hiện đã lập tức khôngngừng được bổ sung, chỉnh lý, cải biên để luôn luôn sát với những nhu cầucủa cuộc sống Tác phẩm dân gian không phải là nhất thành bất biến, trái lại

đã thường xuyên hút nhựa sống từ cuộc đời xanh tươi để luôn phát triển mộtcách sinh động Sự nảy sinh, sự hình thành và phát triển như thế của truyện đãtạo cơ sở khoa học cho việc chỉnh lý, cải biên truyện cổ tích cho việc biênsoạn truyện cổ tích thành kịch bản chèo, múa rối, vũ kịch… để phục vụ chođời sống văn hoá của công chúng

Trong kho tàng truyện cổ tích Việt Nam đã có rất nhiều truyện đượcchỉnh lý, cải biên, chuyển thể sang các loại hình nghệ thuật khác và tiêu biểu

trong đó là truyện Tấm Cám Có thể nói Tấm Cám là một trong những truyện

quen thuộc nhất, xuất hiện nhiều nhất, lâu nhất ở nước, là kiểu truyện phổ

biến ở các dân tộc Không những thế Tấm Cám còn là một trong những loại

truyện phổ biến nhất thế giới, người ta có thể tìm thấy trên năm trăm dị bản ởcác nước khác nhau và con số đó chắc chắn không phải là con số cuối cùng

Do vậy truyện Tấm Cám vừa có tính chất dân tộc vừa có tính chất quốc tế.

Truyện Tấm Cám phản ánh mâu thuẫn gia đình, mâu thuẫn xã hội dưới

chế độ phong kiến, phản ánh những tập tục, những tín ngưỡng, những cảnhsinh hoạt của dân tộc ta, những cuộc đấu tranh của nhân dân ta, đồng thời nóilên quan điểm của nhân dân về cái thực cái giả, cái thiện cái ác, cái đẹp cái

xấu Nhân vật trong truyện Tấm Cám được xây dựng tương đối hoàn chỉnh,

có bề dày, bề sâu hơn nhiều nhân vật truyện cổ tích khác Truyện Tấm Cám

còn là một truyện cổ tích tương đối dài, có nhiều tình tiết, nhiều nhân vật,

nhiều sự vật Trong khi lưu truyền qua không gian và thời gian, truyện Tấm

Cám lại phát triển một cách phức tạp, khi thì kết hợp với những tình tiết của

một số truyện khác, khi thì chuyển biến từ một truyện cổ tích thường sangmột truyện cổ tích lịch sử… Do vậy, trên thế giới cũng như ở Việt Nam có rất

nhiều dị bản về truyện Tấm Cám Tuy nhiên trong luận văn này, chúng tôi dựa vào truyện cổ tích Tấm Cám của tác giả Nguyễn Đổng Chi kể lại làm cứ

liệu để nghiên cứu văn bản gốc trong các hình thức chuyển thể

1.2.2 Một số hình thức chuyển thể truyện Tấm Cám

Kiểu truyện Tấm Cám là một truyện lưu hành ở nhiều nước Và vì

truyện hay, được mọi người ưa thích cho nên các nhà văn nghệ đã dựa vào đó

để biên soạn các vở kịch, nhạc kịch, múa rối, truyện thơ, chèo, phim ảnh…Câu chuyện về nàng Tấm hiền lành xinh đẹp là nguồn cảm hứng vô tận đốivới những người làm nghệ thuật

Truyện cổ tích dân gian Con Tấm Con Cám từng được đưa lên sân khấu

từ thời thập niên 1930, và rất được khán giả thời ấy ưa thích với tên gọi tuồng

cải lương Con Tấm Con Cám, không gánh này thì gánh khác, tuồng Tấm Cám

liên tục năm nào cũng có hát Do đó mà câu chuyện đã ăn sâu vào lòng conngười ta, khiến cho ai cũng muốn đi coi nếu như thấy đăng bảng và buổi hátnào cũng cho người xem thích thú Cốt truyện mang tính huyền thoại nhưngđậm màu sắc dân tộc, và nêu lên được bản chất của người dân Việt Nam:

chung thủy, hiền hòa, vị tha Nó còn lên án tệ nạn “mẹ ghẻ, con chồng”trong thời phong kiến, và biết đâu nó vẫn còn tồn tại trong xã hội ngày nay.

Sau đó đến năm 1956, truyện Tấm Cám lại một lần nữa được chuyển

thể sang thành vở ca kịch cải lương do Hồng Thao và Ngọc Dư biên soạn,được diễn lần thứ nhất tại đoàn Kim Phụng mới và đài phát thanh tiếng nóiViệt Nam Vở ca kịch cải lương này cũng dành được nhiều lời khen ngợi củađộc giả

Tấm Cám - phiên bản Hồ Quảng (ngắn) đây có thể được xem như một

phiên bản rút gọn của vở cải lương Tấm Cám Nàng Tấm do nữ ca sĩ Hà

Phương thể hiện cũng để lại nhiều ấn tượng đẹp nhờ giọng ca ngọt ngào dùdiễn xuất vẫn còn chưa hay lắm Đây là phiên bản tổng hợp nhiều điệu Hồquảng thường gặp trong các vở Cải lương - Hồ Quảng Đối với những bạn trẻmuốn tiếp cận với Cải lương - Hồ Quảng nhưng chưa nghe quen tai vớinhững bản cải lương dài hơi thì có thể nghe và “làm quen” trước với loại hình

độc đáo của dân tộc với phiên bản Tấm Cám này.

Đặc biệt năm 1959, vở chèo Tấm Cám của tác giả Lưu Quang Thuận ra

mắt khán giả Cho đến nay, vở chèo này vẫn tiếp tục được diễn trên sân khấu,

được rất đông khán giả yêu thích Tấm Cám của Lưu Quang Thuận là tiết mục

diễn thường xuyên của 14 đoàn chèo trên miền Bắc Vở chèo được xưởngphim truyện quay thành phim sân khấu năm 1975 Ngoài các vở chèo truyền

thống ra, hiếm có vở chèo nào được nhiều đoàn diễn lâu bền như Tấm Cám Kịch múa Tấm Cám: vở kịch múa do tập thể Đoàn Ca múa trung ương

dàn dựng năm 1960, đoạt giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2001, đây là mộttrong hai vở kịch múa đầu tiên và lớn nhất, đồ sộ và có giá trị nhất trongnhững năm chiến tranh

Tấm Cám - phiên bản kịch Ngày xửa ngày xưa Ở phiên bản này thì

dường như Cám mới là nhân vật chính Cốt truyện Tấm - Cám vẫn được giữnguyên, nhưng hình ảnh con Cám “xấu điên đảo” qua diễn xuất của nghệ sĩ

ưu tú Thành Lộc chinh phục hoàn toàn các khán giả nhí Các em vẫn ghétCám ác độc, thương chị Tấm hiền lành nhưng mỗi lần Cám và mẹ xuất hiệnlại khiến cả rạp không thể nhịn được cười Đây là một vở kịch để lại tronglòng độc giả nhiều ấn tượng Gần đây, sân khấu kịch cũng đã diễn lại vở kịch

Tấm Cám - Ngày xửa ngày xưa phiên bản dành cho người lớn, hài hước hơn

và vở diễn này cũng dành được nhiều lời khen gợi, yêu thích từ khán giả

Tấm Cám - phiên bản nhạc kịch Vở nhạc kịch Tấm Cám do nhóm kịch

trẻ Buffalo thực hiện tất cả từ khâu kịch bản, viết nhạc - lời, phục trang…Nhóm kịch Buffalo (quán quân chương trình Cười xuyên Việt 2016)được xem là một làn gió mới cho sân khấu kịch phía Nam ở thời điểm hiện

tại Trung thành với phong cách nhạc kịch Broadway, Tấm Cám của Buffalo

là một bữa tiệc âm nhạc sang trọng mang hơi thở của thời đại mới

Truyện cổ tích dân gian Tấm Cám còn được nhà văn Tô Hoài chuyển thể

sang truyện hiện đại Tô Hoài là nhà văn có ý thức mãnh liệt về truyền thống.Cùng hướng về nguồn cội, trong khi đa số các nhà văn cùng thời chỉ đôi khi

sử dụng một vài yếu tố thi pháp văn học dân gian thấp thoáng trong một vàisáng tác thì ở Tô Hoài người ta dễ nhận thấy chất dân gian đậm nét, đằm sâutrong nhiều trang viết Chú tâm mài giũa ngòi bút của mình theo tinh thần họchỏi truyền thống, hút nhụy hoa văn học dân gian, Tô Hoài tập trung vào nghệ

thuật sử dụng ngôn ngữ dân tộc Tác phẩm truyện hiện đại Tấm Cám của ông

cũng nhận được sự ưu ái của độc giả

Năm 2016, cũng là một năm thành công của truyện Tấm Cám khi được chuyển thể thành phim, do Ngô Thanh Vân đạo diễn với tên gọi Tấm

Cám chuyện chưa kể Cho đến nay bộ phim vẫn đang được mọi người bàn

luận và đánh giá rất nhiều Đây có thể xem như một bước tiến cho nền điệnảnh Việt Nam

Có thể thấy dù là được chuyển thể ở phương diện nghệ thuật nào thì

truyện cổ tích Tấm Cám vẫn dành được sự quan tâm ưu ái của đông đảo khán

giả

Tiểu kết chương 1

Trong Chương 1, người viết đi vào tìm hiểu vấn đề chuyển thể văn học(khái niệm, phương thức chuyển thể) và các hình thức chuyển thể của truyện

Tấm Cám bước đầu đi đến những kết luận như sau:

Chuyển thể (hay cải biên/cải tác) xuất phát từ nghĩa gốc là thích nghi,thay đổi, khiến cho phù hợp/ làm thích nghi, làm thích ứng, được định nghĩa

là phỏng theo, cải biến nội dung của hình thức nghệ thuật này cho phù hợpvới hình thức nghệ thuật khác, chẳng hạn chuyển thể một tiểu thuyết thànhkịch bản phim

Có hai phương thức chuyển thể chính là: Chuyển thể sát với văn bản gốc

(sát tình tiết) hay “trung thành với nguyên tác” (based on) Bản chất của quátrình chuyển thể trung thành với nguyên tác là dựa chủ yếu vào chất liệu vănhọc, hầu như không thay đổi các vấn đề đã được đặt ra trong tác phẩm văn

học Và Chuyển thể tự do (Loosely based on) hay ít trung thành với nguyên

tác: là cách thức dựng phim dựa trên một số ý tưởng, thậm chí chỉ vài gợi ýnhỏ của một hay nhiều tác phẩm văn học Do vậy chỉ thấy thấp thoáng bóngdáng chứ không phải toàn bộ diện mạo của tác phẩm văn học trên phim

Truyện cổ tích Tấm Cám là một kiểu truyện phổ biến của thế giới và của

cả dân tộc Việt Nam cho nên các hình thức chuyển thể của kiểu truyện nàykhá nhiều và trong đó có một số hình thức cơ bản như chuyển thể sang cảilương, sang kịch, sang chèo và sang phim Nhìn chung thì tất cả các hình thứcchuyển thể này đều đạt được những thành công và tạo được ấn tượng tronglòng khán giả

Ở chương 2 và 3, luận văn đi vào hai hiện tượng chuyển thể Tấm Cám ở

hình thức chuyển thể truyện sang truyện và truyện sang kịch bản sân khấu.Đây là hai hình thức chuyển thể vẫn giữ kênh ngôn ngữ - kí hiệu ngôn ngữ,

song khi thay đổi hình thức thể loại thì Tấm Cám đã hóa thân thành các “kiếp

sau” một cách sinh động và giàu nghệ thuật