Sân khấu Dù kê và các thể loại sân khấu khác của người Khmer .... CÁC THẾ TAY, CHÂN CƠ BẢN CỦA MÚA CỔ ĐIỂN VÀ DÂN GIAN TRONG VŨ ĐẠO SÂN KHẤU DÙ KÊ .... CÁC HÌNH THỨC VŨ ĐẠO TƯƠNG ỨNG VỚI
Trang 1iii
MỤC LỤC
Lời cam đoan i
Lời cảm ơn ii
Danh mục các hình vii
PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Lí do chọn đề tài 1
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3
3 Mục đích nghiên cứu 8
4 Nhiệm vụ nghiên cứu 9
5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9
6 Phương pháp nghiên cứu 9
7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 10
8 Bố cục của luận văn 11
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 12
1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 12
1.1.1 Một số khái niệm liên quan 12
1.1.1.1 Khái niệm về múa 12
1.1.1.2 Khái niệm vũ đạo 14
1.1.1.3 Nghệ thuật sân khấu Dù kê 15
1.1.2 Lý thuyết ứng dụng trong nghiên cứu đề tài 16
1.1.2.1 Lý thuyết về cấu trúc 16
1.1.2.2 Lý thuyết về chức năng 16
1.1.3 Mối quan hệ giữa nghệ thuật với văn hóa 16
1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 19
1.2.1 Khái quát về người Khmer ở Trà Vinh 19
1.2.1.1 Về phân bố dân cư 19
1.2.1.2 Về tinh thần yêu nước của đồng bào Khmer tỉnh Trà Vinh 20
1.2.1.3 Về đời sống sản xuất và kinh tế 21
1.2.2 Một số đặc điểm về văn hóa của người Khmer Trà Vinh 22
1.2.2.1 Tín ngưỡng, tôn giáo 22
1.2.2.2 Ngôn ngữ, chữ viết 23
Trang 2iv
1.2.2.3 Âm nhạc 24
1.2.3 Sân khấu Dù kê và các thể loại sân khấu khác của người Khmer 26
1.2.3.1 Khái quát sân khấu Dù kê 26
1.2.3.2 Nguồn gốc 26
1.2.3.3 Về tuồng tích 28
1.2.3.4 Về lối diễn 28
1.2.3.5 Các thể loại sân khấu khác 29
CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM CỦA VŨ ĐẠO TRONG NGHỆ THUẬT SÂN KHẤU DÙ KÊ 34
2.1 CÁC THẾ TAY, CHÂN CƠ BẢN CỦA MÚA CỔ ĐIỂN VÀ DÂN GIAN TRONG VŨ ĐẠO SÂN KHẤU DÙ KÊ 35
2.1.1 Các bàn tay cơ bản 36
2.1.2 Các thế chân cơ bản 37
2.2 CÁC HÌNH THỨC VŨ ĐẠO TƯƠNG ỨNG VỚI VAI DIỄN TRONG NGHỆ THUẬT SÂN KHẤU DÙ KÊ 38
2.2.1 Vũ đạo sử dụng trong vai người 38
2.2.1.1 Bài 1: Huôn Côma 39
2.2.1.2 Bài 2: Huôn Âysây 40
2.2.1.3 Bài 3: Huôn Banh Phek (Pre Crola) 44
2.2.1.4 Bài 4: Huôn Chhup 46
2.2.1.5 Bài 5: Cach Chhak (chỉ dùng trong vai nữ) 47
2.2.1.6 Bài 6: Huôn Đom Bong 49
2.2.1.7 Bài 7: Huôn Kombit – Vũ đạo kiếm 54
2.2.1.8 Bài 8: Huôn Thnu 56
2.2.2 Vũ đạo sử dụng trong vai chằn 59
2.2.2.1 Bài 1: Huôn Yeak - Chằn 59
2.2.2.2 Bài 2: Chằn nữ (yeak khây nầy) 65
2.2.3 Vũ đạo sử dụng trong vai thú vật 67
2.3 CHỨC NĂNG VŨ ĐẠO VÀ CÁC THÀNH TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VŨ ĐẠO TRONG SÂN KHẤU DÙ KÊ 69
2.3.1 Chức năng của vũ đạo trong sân khấu Dù kê 69
2.3.1.1 Chức năng minh họa 69
Trang 3v
2.3.1.2 Chức năng biểu hiện 70
2.3.1.3 Chức năng trang trí 70
2.3.1.4 Chức năng bày cảnh 71
2.3.1.5 Chức năng giới thiệu loại hình 71
2.3.2 Các thành tố ảnh hưởng đến vũ đạo trong sân khấu Dù kê 72
2.3.2.1 Âm nhạc 72
2.3.2.2 Nghệ thuật ngôn từ 73
2.3.2.3 Nghệ thuật tạo hình 74
2.4 GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA VŨ ĐẠO TRONG SÂN KHẤU DÙ KÊ 74
2.4.1 Giá trị nhận thức 74
2.4.2 Giá trị giáo dục 75
2.4.3 Giá trị thẩm mỹ 76
CHƯƠNG 3 GIAO LƯU TIẾP BIẾN TRONG VŨ ĐẠO CỦA SÂN KHẤU DÙ KÊ 77 3.1 SỰ GIAO LƯU VÀ TIẾP BIẾN VĂN HÓA CỦA NGƯỜI KHMER TỈNH TRÀ VINH 78
3.2 NHỮNG ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC LOẠI HÌNH NGHỆ THUẬT KHÁC TRONG VŨ ĐẠO SÂN KHẤU DÙ KÊ 80
3.2.1 Ảnh hưởng của các loại hình múa Khmer 80
3.2.2 Ảnh hưởng của sân khấu Rô băm 82
3.2.3 Ảnh hưởng của sân khấu Dì kê 84
3.2.4 Ảnh hưởng của sân khấu Hồ Quảng người Hoa 85
3.2.5 Ảnh hưởng của sân khấu Cải lương 86
3.3 NHỮNG THÀNH TỰU VÀ HẠN CHẾ TRONG BIỂU DIỄN VŨ ĐẠO SÂN KHẤU DÙ KÊ 89
3.3.1 Thành tựu 89
3.3.2 Hạn chế 91
3.3.3 Những vấn đề rút ra 93
3.4 MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ VỀ VIỆC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY VŨ ĐẠO TRONG SÂN KHẤU DÙ KÊ 94
3.4.1 Đối với cộng đồng người Khmer 94
3.4.2 Đối với chủ thể sáng tạo sân khấu Dù kê 95
3.4.3 Đối với các cấp đơn vị quản lý chức năng 95
Trang 4vi
KẾT LUẬN 98 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 100 PHỤ LỤC
Trang 5vii
DANH MỤC CÁC HÌNH
Trang 6viii
Trang 7ix
Trang 8x
BẢNG THUẬT NGỮ
Kbach huôn Theo tiếng Khmer, dùng để nói về vũ đạo trong sân khấu Dù
Long chhat Một nghi thức cúng tổ trong biẻu diễn loại hình sân khấu
Cheap Thế hai đầu ngón cái và ngón trỏ áp vào nhau - một thế tay
Khuôn Thế ngón giữa áp xác vào ngón cái tạo thành một vòng tròn
Learm Thế mở chân - một thế chân trong múa của người Khmer 37 Thanh Sôn Thế chân két - một thế chân trong múa của người Khmer 37 Điêu Thế co ngập chân - một thế chân trong múa của người
Ptoat chhơn Thế búng chân - một thế chân trong múa của người Khmer 37 Kuos chhơn Thế gõ chân - một thế chân trong múa của người Khmer 37 Lơk chhơn Thế nhấc chân - một thế chân trong múa của người Khmer 37
chhơn Thế chuyển động chân - một thế chân trong múa của người Khmer 38 Bonvơl
chhơn Thế xoay chân - một thế chân trong múa của người Khmer 38 Chuk chhơn Thế đi lướt - một thế chân trong múa của người Khmer 38 Tuanh
troam chhơn Thế dậm chân - một thế chân trong múa của người Khmer 38 Huôn Côma Vũ đạo Côma – một bài vũ đạo trong sân khấu Dù kê 38 Huôn Âysây Vũ đạo kính bái thầy - một bài vũ đạo trong sân khấu Dù kê 39 Huôn Khrup
Kru
Vũ đạo kính bái chào thầy khi vừa mới gặp - một bài vũ đạo
Huôn Lier
Kru
Vũ đạo kính từ biệt thầy khi rời khỏi - một bài vũ đạo trong
Huôn Banh Vũ đạo tự biến hình - một bài vũ đạo trong sân khấu Dù kê 43
Trang 9xi
Phek (Pre
Crola)
Huôn
Chhup
Vũ đạo dùng phép thuật đối với người khác - một bài vũ đạo
Cach Chhak Vũ đạo khi xuất hiện hay ra khỏi sân khấu - một bài vũ đạo
Huôn Đom
Bong Vũ đạo dùng gậy - một bài vũ đạo trong sân khấu Dù kê 47 Huôn Đom
Bong Chong
Muoi
Vũ đạo dùng gậy một đầu - một bài vũ đạo trong sân khấu
Huôn Đom
Bong Chong
Phì
Vũ đạo dùng gậy hai đầu - một bài vũ đạo trong sân khấu
Kombit 1 Vũ đạo kiếm đơn - một bài vũ đạo trong sân khấu Dù kê 53 Kombit 2 Vũ đạo song kiếm - một bài vũ đạo trong sân khấu Dù kê 54 Huôn Thnu Vũ đạo cung tên - một bài vũ đạo trong sân khấu Dù kê 54 Huôn Yek Vũ đạo chằn - một bài vũ đạo trong sân khấu Dù kê 59 Yeak Knong
Prây
Vũ đạo chằn trong rừng - một bài vũ đạo trong sân khấu Dù
Yeak Knong
Văng Vũ đạo chằn trong cung - một bài vũ đạo trong sân khấu Dù kê 65 Yeak Khây
Nầy
Vũ đạo dành cho chằn nữ - một bài vũ đạo trong sân khấu
Trang 101
PHẦN MỞ ĐẦU
1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Người Khmer có lịch sử tồn tại và phát triển từ khá lâu đời trên vùng đất Nam
Bộ Trong sự giao lưu và tiếp biến văn hóa, họ có những loại hình nghệ thuật có giá trị văn hóa đặc sắc Tất cả đã được cộng đồng duy trì, phát triển, một số đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia Cụ thể, chúng ta có thể nhắc đến nghệ thuật sân khấu Dù kê được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể dự kiến lập hồ sơ trình UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi
vật thể nhân loại giai đoạn 2012 – 2016 Ngoài ra, nghệ thuật Chầm riêng Chà pây
cũng được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ra quyết định số 1524/QĐ-BVHTTDL ngày 24/4/2013 đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian và lễ hội Ok Om Bok đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ra Quyết định số 2684/QĐ-BVHTTDL ngày 25/8/2014 về việc công bố Danh mục
di sản văn hóa phi vật thể quốc gia gồm 19 di sản văn hóa phi vật thể Như vậy, trong quá trình cộng cư với dân tộc anh em khác trên đất nước Việt Nam, người Khmer đã tạo ra những sắc thái riêng, góp phần tạo nên một sự đa dạng mà thống nhất của vùng văn hóa Nam bộ
Sorya trong bài viết Cần phát huy hơn nữa vốn văn nghệ của đồng bào Khmer
ở Đồng bằng Sông Cửu Long đã nêu:
Vốn văn nghệ truyền thống của người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long còn
là một khu rừng rậm Cho nên công việc sưu tầm – nghiên cứu phải có trọng điểm Yukê1, theo tôi, là một trong những trọng điểm có thể chọn Đây là một hình thái nghệ thuật tổng hợp: phần lớn số vốn ca – nhạc – múa – thơ Khmer truyền thống quy tụ lại trong đó Và sưu tầm – nghiên cứu Yukê về mọi mặt cho hoàn chỉnh vô hình trung đã
là lôi ra ánh sáng rất nhiều mặt của nền văn nghệ Khmer truyền thống ở Đồng bằng sông Cửu Long [32, tr 41]
Trong nghệ thuật sân khấu Dù kê, các yếu tố về kịch bản, âm nhạc, diễn xuất, sân khấu, hóa trang, vũ đạo, luôn có sự gắn kết chặt chẽ lẫn nhau Vũ đạo giữ một vai trò rất quan trọng trong biểu diễn sân khấu Dù kê Tăng Bạch Vân là nghệ nhân xã Tân Hùng, huyện Tiểu Cần, tỉnh Trà Vinh đã phát biểu trong chương trình Tạp chí
1 Một cách phiên âm khác của từ Dù kê
Trang 112
Chính sách và Cuộc sống của Đài Truyền hình VTV Cần Thơ có chuyên đề Vũ đạo
mình ăn cơm mà không có đồ ăn Vì không có mùi vị Ra diễn, đứng nói thôi thì ai mà xem”
Thật vậy, vũ đạo như là một ngôn ngữ hình thể hỗ trợ cho nghệ thuật biểu diễn thêm đặc sắc, phong phú và hấp dẫn Theo nhà nghiên cứu, biên đạo múa Hoàng Túc
thì vũ đạo trong sân khấu Dù kê “ là một thành phần không thể thiếu được của ngôn
ngữ trong thể loại kịch hát này ” [45, tr 122] Từng động tác có những giá trị và ý
nghĩa riêng biệt, biểu hiện của kết tinh về trí tuệ, óc sáng tạo và sự tiếp nhận tinh hoa sân khấu Đông – Tây của người Khmer Hiểu được ý nghĩa từng động tác của nhân vật, khán giả hiểu thêm được tính cách của từng nhân vật, từ đó có sự cảm nhận sâu sắc hơn về giá trị nhân văn và giáo dục của sân khấu Dù kê Nhìn từ góc độ văn hóa,
đó còn là sự biểu hiện của bản sắc văn hóa tộc người
Vũ đạo trong sân khấu Dù kê là phong phú và đa dạng, đặc biệt là các vũ đạo trong những vai phản diện Để thể hiện vai ác các diễn viên cần múa dang rộng tay, chân một cách thoải mái để thể hiện sự hung tàn của mình Tính cách của các nhân vật được bộc lộ và nhân diện một phần thông qua vũ đạo Nó thật sự có ý nghĩa và quan trọng trong biểu diễn sân khấu Dù kê Tuy nhiên theo thời gian, nghệ thuật Dù kê do tác động của nhu cầu công chúng và nhận thức ngay trong giới làm nghề nên vũ đạo ngày càng mất dần trong các vở diễn có đề tài hiện đại và ít được nhiều người quan tâm như trước kia “Bóng dáng” của vũ đạo được nhắc đến rất ít và mờ nhạt trong những công trình nghiên cứu khoa học về sân khấu Dù kê Thậm chí thực trạng hiện nay, các diễn viên tham gia biểu diễn sân khấu Dù kê hay các nhà biên đạo, dàn dựng trẻ gặp rất nhiều khó khăn vì vốn kiến thức và kỹ năng thực hành vũ đạo khá ít Điều này sẽ hạn chế phần nào về sự thể hiện giá trị nghệ thuật trong biểu diễn sân khấu Dù
kê Như vậy, về lâu dài các giá trị văn hóa đặc trưng của dân tộc từ vũ đạo sẽ dần bị mai một Đây còn là một khoảng trống về nghiên cứu vũ đạo trong sân khấu Dù kê Như Hoàng Túc đã trình bày:
Lớp diễn viên trẻ, do tuổi đời và tuổi nghề chưa là bao, chưa được rèn luyện một cách có hệ thống – vả chăng, cho đến nay, vũ đạo cơ bản trong Yukê, chưa được
2 Cách gọi khác của Dù kê Tên gọi này người Campuchia thường sử dụng để nói về sân khấu Dù kê La-khôn nghĩa là sân khấu, Ba- sắc chỉ sông Cửu Long (sông Hậu) La-La-khôn Ba-sắc tức là sân khấu của người vùng sông Hậu
Trang 12100
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
1 Nguyễn Thị Tâm Anh (2011), Giao lưu tiếp biến văn hóa trong cộng đồng người
Khmer ở Nam Bộ, Báo cáo tổng kết đề tài khoa học và công nghệ cấp Trường, Trường Đại học Mở TP Hồ Chí Minh
2 Ban Chấp hành Đảng Bộ tỉnh Trà Vinh (2015), Phong trào yêu nước của đồng
bào Khmer tỉnh Trà Vinh (1930 – 2010), NXB Chính trị Quốc gia – Sự thật
3 Lê Ngọc Canh (2002), Đại cương Nghệ thuật múa, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội
4 Nguyễn Khắc Cảnh (1998), Phum sóc Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long,
NXB Giáo dục, Hà Nội
5 Hà Đình Cẩn (2014), Ký ức nghệ thuật sân khấu truyền thống và tác phẩm, NXB
Văn học
6 Thạch Thị Thanh Dung (2013), Nguồn gốc về sự ra đời của Phật giáo và sự ảnh
hưởng của tư tưởng Phật giáo đối với đời sống tinh thần của người Khmer
ở tỉnh Trà Vinh, Luận văn tốt nghiệp đại học, Trường Đại học Cần Thơ
7 Lâm Thị Ngọc Giàu (2014), Chủ thể sân khấu Dù kê tỉnh Trà Vinh, Luận văn
thạc sĩ Văn hóa học, trường Đại học Trà Vinh
8 Phạm Thị Phương Hạnh (2013), Văn hóa Khmer Nam Bộ nét đẹp trong bản sắc
văn hóa Việt Nam, NXB Chính trị Quốc gia
9 Lý Tùng Hiếu (2011), Các vùng văn hóa Việt Nam, NXB Đại học Quốc gia TP
Hồ Chí Minh
10 Vũ Hoài (2004), Sổ tay biên đạo phong trào – nghệ thuật múa và kỹ năng biên
đạo phong trào, Hội Nghệ sĩ múa Việt Nam
11 Hội dân tộc học thành phố Hồ Chí Minh, 2014, Nhân học và cuộc sống, NXB
Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh
12 Lê Hương (1969), Người Việt gốc Miên, NXB Văn Đàn, Sài Gòn
13 Tài Lê Khanh (2014), “Nghệ thuật Dù kê và sự giao thoa với các loại hình sân
khấu của các quốc gia Đông Nam Á”, Tạp chí Khoa học Trường Đại học
Trà Vinh, (13)
14 Phạm Tiết Khánh (2014), “Nghệ thuật sân khấu Dù kê Khmer Nam Bộ - vấn đề
và suy nghĩ”, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Trà Vinh, (13)
Trang 13101
15 Thạch Thị Út Linh (2014), Giữ gìn và phát huy nghệ thuật Chầm Riêng Chà pây
của người Khmer, Nghệ thuật âm nhạc phương đông: Bản sắc và giá trị,
NXB Đại học quốc gia
16 Thạch Thị Út Linh, Thạch Ngọc Xuân (2016), Vài trò của “Dây chi” Phật giáo
Nam tông Khmer đối với sự phát triển và ổn định xã hội, Nữ giới Phật giáo Việt Nam truyền thống và hiện đại, NXB Đại học Quốc gia Tp Hồ Chí
Minh
17 Trường Lưu (1993), Văn hóa người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long,
NXB Văn hóa Dân tộc, Hà Nội
18 Tạ Minh (2007), Xã hội học đại cương, NXB Đại học Quốc gia TP HCM
19 Thạch Qui Nạt (2015), Trang phục biểu diễn trên sân khấu Dù kê ở tỉnh Trà
Vinh, Luận văn thạc sĩ Văn hóa học, trường Đại học Trà Vinh
20 Nhiều tác giả (1998), Về sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ, NXB Sở Văn
hóa thông tin tỉnh Sóc Trăng Phân viện văn hóa nghệ thuật tại TP HCM
21 Nhiều tác giả (1995), Đường lối văn hóa văn nghệ của Đảng Cộng sản Việt Nam,
NXB Văn hóa – Thông tin
22 Nhiều tác giả (1994), Văn hóa Việt Nam một chặng đường, NXB Văn hóa Thông
tin và tạp chí văn hóa nghệ thuật
23 Nhiều tác giả (1987), Người Khơ – me tỉnh Cửu Long, NXB Sở Văn hóa – Thông
tin Cửu Long
24 Thạch Thị Omnara (2014), “Vũ đạo trong nghệ thuật sân khấu Dù kê”, Tạp chí
Khoa học Trường Đại học Trà Vinh, (13)
25 Thạch Thị Omnara (2013), Đề xuất phương pháp dạy múa Khmer tại Trường Đại
học Trà Vinh, Đề tài Nghiên cứu khoa học cấp Trường, Trường Đại học Trà
Vinh
26 Nguyễn Đình Phúc (1981), Vài nét về văn nghệ truyền thống Campuchia, NXB
Khoa học Xã hội, Hà Nội
27 Lâm Vĩnh Phương, (2014), Nghệ thuật múa cổ điển trong sân khấu Rô băm Khmer
Nam Bộ ở Sóc Trăng, Luận văn thạc sĩ Văn hóa học, Trường Đại học Trà
Vinh
28 Huỳnh Thanh Quang (2011), Giá trị Văn hóa Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu
Long, NXB Chính trị Quốc gia – Sự thật