Lễ bỏ mả của người ragiai (trường hợp nghiên cứu tại xã phước chiến, huyện thuận bắc, tỉnh ninh thuận) (tt)

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Lễ hội là một trong những di sản văn hóa với những giá trị truyền thống mang tính tâm linh, Lễ hội đã trở thành nhu cầu không thể thiếu trong đời sống tinh thần của c

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 6

4 Đối tượng nghiên cứu 6

5 Phạm vi nghiên cứu 6

6 Phương pháp nghiên cứu 7

7 Bố cục của luận văn 7

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ NGƯỜI RAGLAI 8

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 8

1.1.1 Một số khái niệm về lễ hội 8

1.1.2 Quan niệm về lễ bỏ mả 12

1.1.3 Đặc trưng của lễ bỏ mả 13

1.2 KHÁI QUÁT VỀ TỘC NGƯỜI RAGLAI 18

1.2.1 Thành phần dân tộc, dân số và địa bàn cư trú 18

1.2.2 Khái quát về văn hóa truyền thống 20

1.2.3 Văn hóa tín ngưỡng của người Raglai 21

CHƯƠNG 2: QUY TRÌNH LỄ BỎ MẢ CỦA NGƯỜI RAGLAI Ở XÃ PHƯỚC CHIẾN, HUYỆN THUẬN BẮC, TỈNH NINH THUẬN 31

2.1 LỄ CHÔN 31

2.1.1 Những lễ thức khi có người chết 31

2.1.2 Nhà mồ 34

2.1.3 Kagor nhà mồ 36

2.2 DIỄN TRÌNH LỄ BỎ MẢ 37

2.2.1 Ngày thứ nhất 40

2.2.2 Ngày thứ hai (ngày lễ chính) 42

2.2.3 Ngày thứ ba 44

CHƯƠNG 3: SỰ BIẾN ĐỔI TRONG LỄ BỎ MẢ CỦA NGƯỜI RAGLAI 49

3.1 NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRONG LỄ BỎ MẢ CỦA NGƯỜI RAGLAI 49

3.1.1 Giá trị văn hóa tâm linh 49

3.1.2 Giá trị nhân văn, đạo đức 50

3.1.3 Giá trị văn hóa nghệ thuật 50

3.2 NHỮNG BIẾN ĐỔI TRONG LỄ BỎ MẢ 51

3.2.1 Chính sách phát triển kinh tế- xã hội 53

3.2.2 Không gian sống bị phá vỡ 53

3.2.3 Kinh tế thị trường và sự thay đổi phương thức sản xuất 54

3.2.4 Biến đổi cấu trúc xã hội truyền thống 56

3.3 SO SÁNH VỚI MỘT SỐ TỘC NGƯỜI QUA NGHI LỄ BỎ MẢ 56

3.4 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 60

3.5 MỘT SỐ GIẢI PHÁP 63

KẾT LUẬN 66

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 688 PHỤ LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Lễ hội là một trong những di sản văn hóa với những giá trị truyền thống mang tính tâm linh, Lễ hội đã trở thành nhu cầu không thể thiếu trong đời sống tinh thần của cộng đồng các tộc người Ở Việt Nam hiện nay có 54 tộc người, mỗi tộc người có những nét văn hóa đặc trưng riêng, điều đó làm nên sự phong phú, đa dạng trong đời sống văn hóa cộng đồng các tộc người ở Việt Nam Trong số đó, chúng ta không thể không nhắc đến văn hóa của tộc người Raglai

Raglai là tộc người nằm trong nhóm ngôn ngữ Nam đảo (Malayo – Polynedien), ở Việt Nam với dân số 122.245 nghìn người, trong đó: Ninh Thuận có số dân 58.911 người, riêng huyện Thuận Bắc 39.649 nghìn người và xã Phước Chiến 4.869 người Tộc người Raglai đứng thứ 19 trong 54 dân tộc ở Việt Nam Là một dân tộc sinh sống lâu đời ở vùng cực Nam Trung Bộ, chủ yếu ở phía Tây tỉnh Khánh Hòa, tỉnh Bình Thuận, Lâm Đồng và đông nhất ở một số xã thuộc các huyện miền núi thuộc tỉnh Ninh Thuận Như bao tộc người khác, người Raglai có nền văn hóa truyền thống đậm đà bản sắc dân tộc, mang tính bản địa đặc trưng của cư dân nông nghiệp lúa nước, điều đó văn hóa tộc người Raglai đã góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng của nền văn hóa Việt Nam

Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử và thay đổi về địa bàn cư trú, quá trình giao lưu với các tộc người khác, người Raglai đã hình thành nên một nền văn hóa truyền thống mang sắc thái riêng biệt: Đó là một nền văn hóa vừa mang nét văn hóa của vùng Trường Sơn - Tây Nguyên, vừa có nét văn hóa của cư dân vùng biển cực Nam Trung Bộ Chính điều này đã góp phần tạo nên bức tranh đa sắc của văn hóa Ninh Thuận nói riêng và văn hóa vùng cực Nam Trung Bộ nói chung

Lịch sử, văn hóa của tộc người Raglai chịu ảnh hưởng khá nhiều từ văn hóa của các dân tộc cận cư, cộng cư như: Chăm, Gia Rai, Ê Đê Nhưng bản sắc văn hóa Raglai mang nhiều sắc thái riêng, độc đáo và đa dạng của văn hóa tộc người và văn hóa vùng Hiện nay người Raglai vẫn lưu giữ được một nền văn hóa truyền thống với những lễ hội đặc sắc như: Lễ tạ ơn, lễ ăn đầu lúa mới… đặc biệt là lễ bỏ mả được xem

là lễ đặc trưng nhất của tộc người Raglai

Trong văn hóa truyền thống của người Raglai, lễ bỏ mả là một trong những hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống tiêu biểu nhất, có nhiều nét đặc trưng nhất Bởi lễ, chứa đựng hầu hết các thành tố văn hóa dân gian của người Raglai, từ phong tục tập quán, tín ngưỡng, văn hóa dân gian, âm nhạc dân gian, nghệ thuật tạo hình dân gian Mặt khác, lễ cũng thể hiện các quan niệm tâm linh của người Raglai về sự sống

và cái chết về linh hồn Có thể nói, lễ bỏ mả là một trong hình thức sinh hoạt văn hóa hàm chứa nhiều giá trị truyền thống, góp phần hình thành bản sắc của riêng biệt của tộc người Raglai này

Cũng như nhiều dân tộc khác, sự biến đổi về văn hóa là điều không thể tránh khỏi; đặc biệt trong những năm gần đây cùng với các chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế, xã hội và văn hóa; sự giao lưu, tiếp biến với nhiều nền văn hóa đã làm cho văn hóa Raglai có nhiều biến đổi, nguy cơ đánh mất bản sắc văn hóa tộc của người Raglai là điều khó tránh, nếu không có biện pháp khắc phục, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của Raglai hiện nay

Bên cạnh đó có những phương diện đánh giá, nhận xét và so sánh sự giao lưu tiếp biến về quan niệm, nét đặc trưng của người Raglai với một số dân tộc khác Ê Đê, Gia Rai, Chăm, Ba Na

Do vậy, nghiên cứu văn hóa dân gian của người Raglai ở xã Phước Chiến, huyện Thuận Bắc, tỉnh Ninh Thuận, qua trường hợp lễ bỏ mả, vừa để tìm hiểu những giá trị trong văn hóa truyền thống của người Raglai, vừa góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa ấy

Là người công tác trong ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch, có điều kiện tiếp xúc với văn hóa của tộc người Raglai và với những nhận thức của mình, tôi chọn Đề tài: “Lễ bỏ mả của người Raglai (Trường hợp nghiên cứu tại xã Phước Chiến huyện Thuận Bắc, tỉnh Ninh Thuận)” để làm luận văn tốt nghiệp của mình

2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ

Raglai là một trong những tộc người tồn tại lâu nhất ở vùng đất Ninh Thuận, là một trong năm tộc người trong nhóm tộc người có cùng ngữ hệ Nam Đảo (Raglai, Gia Rai, Ê Đê, Chăm và Chu Ru), cư trú ở các tỉnh cực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên Ở tỉnh Ninh Thuận, người Raglai cư trú chủ yếu ở phía Tây huyện Thuận Bắc, huyện Bác Ái và một số ở huyện Ninh Sơn và huyện Thuận Nam Người Raglai có những kho tàng văn hóa đồ sộ và phong phú, là đối tượng hấp dẫn của các nhà nghiên cứu

trong và ngoài nước Vì vậy, văn hóa Raglai ngày càng được nhà nước tạo điều kiện trong việc tìm hiểu và nghiên cứu Trong thời gian qua các tộc người Chăm, Chu ru

đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, nhưng vẫn còn qúa ít công trình nghiên cứu về tộc người Raglai này Những bài viết về Raglai được các nhà nghiên cứu khoa học đề cập và giới thiệu đến bạn đọc, họ chỉ giới thiệu khái quát một phần nào đó về văn hóa Raglai như: Văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần, tang ma, lễ hội, dòng tộc Nhìn chung các bài viết chỉ sơ lược về các vấn đề của tộc người Raglai, không đi sâu vào nghiên cứu một đề tài nhất định, điển hình như:

Lê Khắc Cường, Phan Văn Dốp, Nguyễn Văn Huệ, Phan Xuân Viện, Truyện cổ Raglai, Tập I, Nxb Khoa học Xã hội, 1990 Công trình bao gồm truyện thần thánh và

truyện cổ tích, các truyện tập trung vào lý giải các hiện tượng trong tự nhiên như sự hình thành của trời đất, biển mặn, cây lúa… đến lý giải các mối quan hệ trong xã hội đặc biệt miêu tả về sự xuất hiện con người qua câu chuyện Kay Misiq và Muqpila (Nguồn gốc loài người)

Nguyễn Tuấn Triết, Người Raglai ở Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội năm

1991 Tác giả đã khái quát được những đặc điểm môi sinh và sự hình thành vùng cư trú cũng như vấn đề nguồn gốc lịch sử của tộc người; những đặc điểm kinh tế - xã hội và văn hóa truyền thống; những biến đổi của xã hội tộc người Raglai qua các thời kỳ Đây là chuyên luận đầu tiên giới thiệu tương đối đầy đủ về văn hóa, xã hội của người Raglai ở Việt Nam

Phan Xuân Biên (chủ biên), Phan An, Phan Văn Dốp, Võ Công Nguyên,

Nguyễn Văn Huệ, Văn hóa xã hội người Raglai ở Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội,

1998 Công trình đã phác thảo bức tranh toàn cảnh về đời sống văn hóa và xã hội của người Raglai trong tiến trình phát triển qua các thời kỳ lịch sử

Hải Liên, Trang phục cổ truyền Raglai, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, Nxb

Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2001 Trong đó, tác giả dành toàn bộ cho việc nghiên cứu, so sánh các hóa văn, họa tiết, màu trang trí trên những bộ trang phục cổ của nam

và nữ tộc người Raglai trong sinh hoạt ngày thường và trong ngày lễ hội Ngoài ra, tác giả Hải Liên còn có 05 công trình nghiên cứu văn hóa Raglai do Viện Văn hóa dân gian và Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Ninh Thuận tài trợ như: Lễ bỏ mả và lễ ăn đầu lúa mới dài 178 trang; trong đó, tác giả đi sâu phân tích, tìm hiểu ý nghĩa biểu tượng thuyền Kagor trên nóc nhà mồ của tộc người Raglai Công trình lễ tang của tộc người

Raglai ở cực Nam Trung bộ, dành nhiều trang phân tích, mô tả, so sánh lễ bỏ mả nhánh Raglai Bắc và Raglai Nam

Phan Đăng Nhật (chủ biên), Luật tục Chăm và Luật tục Raglai, Nxb Văn hóa

dân tộc, Hà Nội, năm 2003 Công trình không chỉ sưu tầm, hệ thống và biên dịch các điều luật tục cổ truyền, mà còn cùng với các cấp chính quyền địa phương nghiên cứu,

kế thừa luật tục truyền thống xây dựng các quy ước buôn làng mới, coi đó như là sự thể nghiệm việc ứng dụng luật tục trong việc quản lý cộng đồng

Trung tâm nghiên cứu Việt Nam - Đông Nam Á (2003), Những vấn đề văn hóa

và ngôn ngữ Raglai, Nxb Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh gồm 16 bài tham

luận của các tác giả Việt Nam và nước ngoài trong hai cuộc hội thảo khoa học về văn hóa và ngôn ngữ của người Raglai, giới thiệu chung về người Raglai ở Việt Nam và

bốn mảng đề tài chính là “Tổ chức dòng họ luật tục, nghi lễ và ngôn ngữ Raglai” Đối

với chúng tôi, đáng chú ý là tham luận của tác giả người Pháp Charles Macdonald với

đề tài "Một buổi cúng của người Raglai" dài 40 trang, trong đó, tác giả giới thiệu các

nghi lễ cầu cúng của người Raglai rất da dạng, được sử dụng như một phương tiện cần thiết trong lễ nghi, tín ngưỡng của tộc người Raglai Đây là những gợi ý giúp chúng tôi tiếp cận trong lễ bỏ mả của tộc người Raglai này

Viện Khoa học Xã Hội Việt Nam (2004), Kho tàng sử thi Tây Nguyên – Sử thi Akhàt Jucar Ra-glai UDAI-UJàC (2 tập), Nxb Khoa học Xã hội Công trình này đã

phản ánh những nội dung lịch sử và xã hội liên quan nhiều đến người Chăm, quốc gia Chămpa và xa hơn là với ấn Độ

Phan Quốc Anh, Văn hóa Raglai những gì còn lại, Nxb Văn hóa Dân tộc, 2007

Tác giả cho rằng, mục đích của lễ bỏ mả là giải thoát linh hồn người đã chết, để có cơm ăn nước uống, áo mặc trên đường về với ông, bà, tổ tiên ở thế giới bên kia, thể hiện tấm lòng của người sống làm tròn nghĩa vụ đối với người chết Đây là những tư liệu quý giá giúp tôi có cơ sở thực hiện tốt đề tài luận văn này

Phan Quốc Anh, Nghi Lễ vòng đời của người Chăm Ahiêr ở Ninh Thuận, Nxb

Văn hóa dân tộc, năm 2008 Công trình đề cập đời sống tâm linh, niềm tin tín ngưỡng thể hiện qua hệ thống nghi lễ, trong đó, nghi lễ vòng đời người Chăm, thông qua những nghi lễ của các giai đoạn chuyển tiếp trong cuộc đời một con người, sự gắn kết giữa cá nhân với cộng đồng

Trung tâm Nghiên cứu văn hóa Chăm Ninh Thuận, Lễ nghi nông nghiệp truyền thống của tộc người Chăm và Raglai tỉnh Ninh Thuận, Nxb Nông nghiệp, năm 2010

Công trình đề cập đến các lễ nghi nông nghiệp và các tư liệu sản xuất truyền thống bằng hình vẽ và hệ thống thủy lợi của tộc người Chăm và Raglai tại địa bàn tỉnh Ninh Thuận

Trong quá trình thực hiện đề tài, người viết đã tiếp cận được những bài viết về nghi lễ, tín ngưỡng của tộc người trên thông báo khoa học của Viện Văn hóa - Thông tin; tạp chí Văn hóa - Nghệ thuật (9/2001) Trong đó tác giả Trần Quân đã miêu tả thuyền Kagor trong nghi lễ bỏ mả của tộc người Raglai và các nghi lễ bỏ mả khác của tộc người ở vùng Tây Nguyên và Nam Trung Bộ, đây là tài liệu tham khảo có giá trị

Gần đây, các nhà nghiên cứu nước ngoài cũng đã có những nghiên cứu về tộc người Raglai trong mối quan hệ với các tộc người thuộc ngữ hệ Mã lai - Đa Đảo như

các đợt khảo sát của tiến sĩ Charles Macdonal (người Pháp) với tập "Từ vựng Raglai - Pháp" Giáo sư, Tiến sĩ Toh Goda (người Nhật) với bài "Đường đến Raglai" đăng trên

tạp chí của trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh; những đề tài luận văn thạc sĩ nghiên cứu về văn hóa tộc người Raglai như: Dương Thị

Hải Yến với đề tài "Tang ma của người Raglai", Văn Thị Thanh Nhàn "Quan hệ giới với gia đình mẫu hệ của người Raglai" năm 2005, Nguyễn Thị Thu Hương "Văn hóa quản lý xã hội ở cộng đồng người Raglai ở huyện Bác Ái - Ninh Thuận”, Lê Như Hoa,

"Thuyền và thuyền Kagor trong văn hóa Raglai”, Trần Kiêm Hoàng,"Yếu tố biển trong văn hóa Raglai”

Tác giả Nguyễn Quang Lê có cuốn sách Văn hóa ẩm thực trong lễ hội truyền

thống Việt Nam, trong đó có bài viết về “Lễ hội bỏ mả theo phong tục của người Raglai ở vùng núi Ninh Thuận”, là tài liệu tham khảo khá bổ ích đối với tôi khi viết

luận văn

Ngoài ra còn có rất nhiều bài viết về tín ngưỡng, nghi lễ, lễ hội, tập tục, trang phục của tộc người Raglai hoặc nói về người Raglai nhưng chỉ để so sánh khi nghiên cứu về tộc người Chăm, Ê Đê, Chu Ru, Gia Rai… được đăng trên các tạp chí,

kỷ yếu, trên Internet của các nhà nghiên cứu, các học giả, các nhà báo

Nhìn chung, những công trình nghiên cứu về tộc người Raglai chưa nhiều, mới chỉ dừng lại ở mức độ giới thiệu khái quát các lĩnh vực chung, chưa có những công trình chuyên sâu, kiểm kê, kiểm chứng và chứng minh kho tàng văn hóa tộc người Raglai, để từ đó hoạch định kế hoạch nghiên cứu, bảo tồn, phát huy và làm giàu văn hóa truyền thống của tộc người này Qua xem xét lịch sử vấn đề nghiên cứu cho thấy,

đề tài “Lễ bỏ mả của người Raglai (nghiên cứu trường hợp ở xã Phước Chiến, huyện Thuận Bắc, tỉnh Ninh Thuận) là đề tài mới, không trùng hợp với bất cứ đề tài nào đã

có trước đó

Trên cơ sở tiếp thu, kế thừa có chọn lọc thành quả của các thế hệ trước, kết hợp với sự nghiên cứu, tìm tòi, khảo sát của bản thân trong quá trình học tập và công tác, tôi quyết định tìm hiểu về lễ bỏ mả của người Raglai (Trường hợp nghiên cứu tại xã Phước Chiến, huyện Thuận Bắc, tỉnh Ninh Thuận)

3 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Tác giả luận văn mong muốn đạt tới mục đích tìm hiểu rõ hơn về lịch sử văn hóa của tộc người Raglai, đi sâu nghiên cứu, giải mã những hiện tượng văn hoá thể hiện trong lễ bỏ mả Để từ đó phát hiện, tìm hiểu quan niệm về nhân sinh quan, thế giới quan, về sự sống, cái chết của con người trong đời sống tâm linh, thể hiện qua phong tục tập quán, quá trình hình thành nên những nét văn hóa đặc trưng, hàm chứa những giá trị văn hóa của người Raglai

Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu về lễ bỏ mả của người Raglai ở xã Phước Chiến, huyện Thuận Bắc, tỉnh Ninh Thuận một cách toàn diện và hệ thống Qua nghiên cứu, luận văn góp phần làm rõ diện mạo, giải mã nét văn hóa truyền thống lịch sử của người Raglai; đồng thời khắc họa rõ nét những đặc trưng về văn hóa truyền thống và những biến đổi của nó trong đời sống văn hóa xã hội người Raglai hiện nay Trên cơ sở đó, đưa ra một số giải pháp tiếp tục việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa của người Raglai ở xã Phước Chiến nói riêng, tỉnh Ninh Thuận nói chung

4 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là lễ bỏ mả của người Raglai, các quan niệm về linh hồn, về sự sống, về cái chết của người Raglai cũng như các phong tục, tập quán, tín ngưỡng và ảnh hưởng của chúng đối với đời sống xã hội của người Raglai

5 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Phạm vi nội dung nghiên cứu

Tìm hiểu về tộc người Raglai ở Ninh Thuận và một số vấn đề lý luận chung về

lễ bỏ mả;

Lễ bỏ mả của tộc người Raglai ở xã Phước Chiến, huyện Thuận Bắc, tỉnh Ninh Thuận;

Những những giá trị trong lễ bỏ mả của người Raglai và so sánh sự giao lưu tiếp biến với một số tộc người khác

Phạm vi không gian nghiên cứu: Xã Phước Chiến, huyện Thuận Bắc, tỉnh Ninh Thuận Ngoài ra có mở rộng so sánh nghiên cứu đến một số lễ lỏ mả của tộc người khác

Phạm vi thời gian nghiên cứu: Lễ bỏ mả của người Raglai từ 10 năm trở lại đây, có sử dụng tư liệu của thời gian trước

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Phương pháp nghiên cứu: Đề tài có mã ngành là Văn hóa học, sử dụng trong luận văn này là phương pháp: Điền dã dân tộc học, khảo sát, thực địa, tham dự, phỏng vấn, ghi âm, chụp hình để thu thập tư liệu, tổng hợp, phân tích và so sánh để đạt được mục đích của luận văn

Nghiên cứu trường hợp là phương pháp định tính, lấy lễ bỏ mả của người Raglai ở xã Phước Chiến làm đại diện để đánh giá văn hóa truyền thống trong lễ tang của người Raglai nói chung

7 BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan về người Raglai

Chương 2: Quy trình Lễ bỏ mả của người Raglai ở xã Phước Chiến, huyện Thuận Bắc, tỉnh Ninh Thuận

Chương 3: Sự biến đổi trong lễ bỏ mả của người Raglai

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ NGƯỜI RAGLAI

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1.1 Một số khái niệm về lễ hội

Việt Nam là quốc gia đa tộc người, mỗi tộc người đều có những phong tục, tín ngưỡng và tôn giáo khác nhau, nhưng cùng sống trong điều kiện, nền văn hóa lâu đời

Do vậy có những nét tương đồng về tâm thức, văn hóa đã tạo nên một khối nhất thể trong đa dạng, hết sức phong phú - đó chính là bản sắc văn hóa của dân tộc Việt Nam Trong đó, lễ hội là một yếu tố vừa mang tính đặc trưng, vừa đặc sắc trong tổng thể nền

văn hóa dân tộc

Trong những năm qua, lễ hội được rất nhiều học giả quan tâm nghiên cứu Do

đó, có rất nhiều quan niệm khác nhau về lễ hội:

“Lễ”

Trong tiếng Hán - Việt, Lễ chính là những khuôn mẫu của người xưa đã quy định; các phép tắc buộc phải tôn trọng, tuân theo trong các mối quan hệ xã hội Đó chính là rường mối, cơ tầng, nền tảng của mọi mối quan hệ giữa người với người trong bất kỳ một xã hội nào

Theo quan niệm của người xưa, Lễ được coi là những phép tắc theo khuôn mẫu

đã được hình thành và củng cố theo thời gian, được quy định một cách chặt chẽ từ

“quan - hôn - tang - tế” đến đi đứng, nói năng, cư xử hàng ngày của mọi người dân Đây là những quy định, lễ nghi, phép tắc buộc mỗi con người phải tuân theo trong các mối quan hệ ứng xử trong xã hội Dưới thời phong kiến, các nhà Nho quan niệm rằng:

Lễ nghĩa thiên chi tự Theo họ, Lễ vốn là trật tự, là chữ đã định sẵn của Trời, cần phải

có và không thể đảo ngược Cuộc sống xã hội của con người cần có lễ để phân biệt, giữ gìn tôn ty trật tự trong mối quan hệ đa chiều luôn diễn ra trong đời sống xã hội Lễ được coi là cơ sở của một xã hội có tổ chức và đã phát triển đến trình độ nào đó Đối với mỗi người, lễ thể hiện sự tôn kính, thái độ ứng xử của con người đối với đồng loại

Lễ nhằm phòng ngừa những hành vi và tình cảm không chính đáng Lễ không chỉ quy định chi tiết về thái độ, cử chỉ bên ngoài mà còn tạo điều kiện hình thành một trạng thái tinh thần tương ứng trong mỗi con người Lễ cũng đồng thời trở thành phương tiện để tự sửa mình, điều chỉnh mình cho đúng mực, hoàn thiện hơn Những biểu hiện của lễ bao giờ cũng tương xứng với tuổi tác, vị thế và vai trò, điều kiện của cá nhân