Diễn xướng múa, hát trong đám cưới của người khmer tỉnh trà vinh (tt)

Trong đó, diễn xướng DX múa, hát trong đám cưới của người Khmer phản ánh nhiều mặt trong đời sống VH như: phong tục tập quán, tình cảm, tâm hồn, tính cách, những phẩm chất tốt đẹp, những

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Danh mục các ký hiệu, chữ viết tắt v

Danh mục các bảng vi

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1

2 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 2

2.1 Những nghiên cứu về đám cưới của người Khmer 2

2.2 Những nghiên cứu về nghệ thuật diễn xướng của người Khmer 4

3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 7

3.1 Mục tiêu chung 7

3.2 Mục tiêu cụ thể 7

4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU 7

5 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ ĐỐI TƯỢNG KHẢO SÁT 8

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 8

7 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN 9

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU DIỄN XƯỚNG MÚA, HÁT TRONG ĐÁM CƯỚI CỦA NGƯỜI KHMER TỈNH TRÀ VINH 10

1.1 CÁC KHÁI NIỆM VÀ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 10

1.1.1 Các khái niệm liên quan 10

1.1.2 Diễn xướng múa, hát của người Khmer 13

1.2 ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA CỦA NGƯỜI KHMER TỈNH TRÀ VINH 14

1.3 NGUỒN GỐC CỦA NGHI LỄ VÀ QUY TRÌNH TỔ CHỨC ĐAM CƯỚI CỦA NGƯỜI KHMER 19

1.3.1 Các sự tích liên quan đến lễ cưới của người Khmer 19

1.3.2 Quy trình tổ chức lễ cưới của người Khmer 28

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM DIỄN XƯỚNG MÚA, HÁT TRONG ĐÁM CƯỚI CỦA NGƯỜI KHMER TỈNH TRÀ VINH 36

2.1 CHỦ THỂ VÀ KHÔNG GIAN DIỄN XƯỚNG 36

2.1.1 Chủ thể diễn xướng 36 2.1.2 Người thưởng thức diễn xướng 39 2.1.3 Không gian, thời gian và không khí diễn xướng 41 2.2 BÀI BẢN VÀ HÀNH ĐỘNG DIỄN XƯỚNG MÚA, HÁT GẮN VỚI NGHI THỨC HÀNH LỄ TRONG ĐÁM CƯỚI CỦA NGƯỜI KHMER TỈNH TRÀ VINH 43 2.2.1 Bài bản và hành động diễn xướng hát trong đám cưới của người Khmer tỉnh Trà Vinh 46 2.2.2 Bài bản và hành động diễn xướng múa trong đám cưới của người Khmer tỉnh Trà Vinh 57

CHƯƠNG 3 VĂN HÓA KHMER TRONG DIỄN XƯỚNG MÚA, HÁT ĐÁM CƯỚI CỦA NGƯỜI KHMER TỈNH TRÀ VINH, TRUYỀN THỐNG VÀ BIẾN ĐỔI 62

3.1 GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG TRONG DIỄN XƯỚNG MÚA, HÁT LỄ CƯỚI CỦA NGƯỜI KHMER TỈNH TRÀ VINH 62

3.2 NHỮNG BIẾN ĐỔI TRONG DIỄN XƯỚNGDIỄN MÚA, HÁT TRONG ĐÁM CƯỚI CỦA NGƯỜI KHMER TỈNH TRÀ VINH HIỆN NAY 66

3.3 ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT TRIỂN CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRONG DIỄN XƯỚNG MÚA, HÁT ĐÁM CƯỚI CỦA NGƯỜI KHMER TỈNH TRÀ VINH 71

KẾT LUẬN 75 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 77 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

ĐBSCL: Đồng bằng sông Cửu Long

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Vai trò DX múa, hát trong lễ cưới của người Khmer hiện nay 67

Bảng 3.2 Người DX và thưởng thức DX trong lễ cưới của người Khmer

Bảng 3.3 Về không gian và thời gian DX trong lễ cưới của người Khmer

Bảng 3.4 Về cách thức tổ chức, sắp xếp các bài múa, hát trong đám cưới

Bảng 3.5 Về các yếu tố DX múa, hát trong đám cưới của người Khmer

PHẦN MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Trà Vinh (TV) là một trong hai tỉnh ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) có đồng bào dân tộc Khmer sinh sống lâu đời và đông đúc nhất, chiếm tỉ lệ khoảng 31,55% dân số toàn tỉnh (Số liệu do Ban Dân tộc tỉnh TV cung cấp ngày 23/3/2016) Đồng bào dân tộc Khmer cư trú xen kẽ với đồng bào Kinh, Hoa trên khắp các huyện, thị, thành phố trong tỉnh Trải qua quá trình cộng cư cùng với các dân tộc khác, với tư cách là một thành viên độc lập trong cộng đồng lớn ấy, người Khmer TV đã góp vào kho tàng văn hóa (VH) chung của khu vực và cả nước những tài sản VH độc đáo, có giá trị Trong

đó, nổi bật là những đóng góp về mặt văn học nghệ thuật

Nói đến văn học nghệ thuật của người Khmer, có lẽ chúng ta không thể không nhắc đến những bài dân ca, những làn điệuâm nhạc (ÂN) đậm đà màu sắc dân tộc Có thể nói, với đồng bào Khmer TV, các bài dân ca không chỉ nhằm mục đích giải trí, làm nguôi ngoai cảnh sống còn nhiều khó khăn, vất vả mà còn chứa đựng những ý nghĩa sâu sắc và mang tính nhân văn đậm nét Trong đó, diễn xướng (DX) múa, hát trong đám cưới của người Khmer phản ánh nhiều mặt trong đời sống VH như: phong tục tập quán, tình cảm, tâm hồn, tính cách, những phẩm chất tốt đẹp, những quan niệm về hôn nhân gia đình truyền thống, góp phần tô đậm bản sắcVH của đồng bào, làm nên diện mạo riêng, độc đáo của tộc người

Lễ cưới của người Khmer TV được gọi là Phithi Apea – Pipea Lễ cưới được

tổ chức theo phong tục cổ truyền, có thể nói là một diễn trình thực hiện những lễ nghi, trò diễn nối tiếp nhau Trong lễ cưới truyền thống của người Khmer NB nói chung, người Khmer của tỉnh TV nói riêng, ÂN đóng vai trò rất quan trọng Không

có lễ cưới nào nào mà không có ÂN Đó là nét đặc trưng trong VH của người Khmer

NB Nội dung của từng lễ thức được thể hiện bằng cách phối hợp giữa dàn nhạc lễ cưới với những giai điệu ÂN, lời ca, động tác múa được gắn kết chặt chẽ với nhau xuyên suốt trong quãng thời gian tiến hành lễ cưới Giai điệu của mỗi bài ca, bản nhạc được sử dụng như một phương tiện đóng góp tích cực trong quá trình chuyển tải nội dung của hoạt động nghi lễ, mỗi bản nhạc khác nhau dành cho lễ thức khác nhau Xét góc độ ý nghĩa sử dụng, thì mỗi nội dung đều có một vai trò và vị trí nhất định, gắn kết với quá trình hành lễ của vị Maha Trong tất cả các bài ca, bản nhạc đều có liên quan đến các nhân vật nổi tiếng trong các truyện dân gian, cổ tích, thần

thoại của người Khmer, như là truyện Preah Riêm lấy nàng Sê Đa, do Preah Môha Mithe Rici làm chủ hôn; Keisna lấy Jali, do Preah Vessantara làm chủ hôn; hoặc Preah Thông lấy nàng Neang Neak Đồng thời, tất các nội dung các ÂN lễ cưới đều thể hiện lòng biết ơn của con cháu đối với ông bà, cha mẹ, anh chị em trong gia đình

ÂN còn là những cung bậc ca ngợi tình yêu chung thủy sắt son của đôi vợ chồng trẻ Đồng thời, ÂN còn là những lời dạy cô dâu, chú rể về nhiệm vụ thiêng liêng của người chồng, người vợ, người cha, người mẹ trong tương lai

Cùng với ÂN, múa nghi lễ đóng một vai trò quan trọng trong lễ cưới của người khmer Phần lớn các bài hát trong các nghi thức của lễ cưới đều gắn với múa, bởi một nghi thức là một trò diễn tổng hợp nhằm minh họa cho nội dung cho từng nghi tiết của lễ cưới

Nhìn chung, việc bảo tồn và phát huy các giá trị của ÂN dân gian mang nhiều ý nghĩa, giá trị cao đẹp Tuy nhiên, trong khoảng thời gian qua, công việc này dường như chưa được quan tâm đúng mức Phần lớn các công trình nghiên cứu khoa học được công

bố chỉ dừng lại ở việc sưu tầm, nghiên cứu trên góc độ ÂN hoặc đơn thuần là giới thiệu lời ca, bài nhạc của một số bài cụ thể Trong khi đó, kho tàng ÂN dân gian của đồng bào Khmer tỉnh TV thực tế còn khá nhiều và nếu không được quan tâm nghiên cứu thì tài sản lớn ấy chắc chắn sẽ bị mai một

Ngoài ra, khi nghiên cứu hát, múa trong đám cưới của người Khmer TV, chúng tôi nhận thấy khoong theer thiếu đi mặt rung cảm nghệ thuật, ca từ và DX Để hiểu được một chỉnh thể nguyên hợp của VH dân gian, thì nghệ thuật DX trong dân ca đám cưới của người Khmer là một thành tố cần được nghiên cứu và đánh giá một cách thỏa đáng

từ góc độ văn hóa học.Xuất phát từ thực tế và cách nhìn nhận trên, chúng tôi chọn nghiên

cứu đề tài:“Diễn xướng múa, hát trong đám cưới của người Khmer tỉnh Trà Vinh”

cho luận văn thạc sĩ của mình

2 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 2.1 Những nghiên cứu về đám cưới của người Khmer

Năm 1988, tác phẩm Tìm hiểu vốn văn văn hóa dân tộc Khmer Nam BộđượcNhà

xuất bản Tổng hợp Hậu Giang xuất bản Tác phẩm đã khái quát quá trình sinh sống của người Khmer trong mối quan hệ giao lưu VH với các dân tộc khác ở NB Trong đó, tính nhân văn sâu sắc trong VH truyền thống của dân tộc Khmer được bảo lưu qua các lễ hội, những nghi lễ vòng đời,… Trong đó, diễn trình của lễ cưới của người Khmer được

miêu tả cụ thể với những phân tích, đánh giá để xác định những giá trị VH truyền thống, độc đáo của người Khmer

Năm 1990, cuốn sách Văn hóa và cư dân Đồng bằng sông Cửu Long của Nguyễn

Công Bình, Lê Xuân Diệm, Mạc Đường ra đời đã có những tìm hiểu rộng mở hơn về lịch sử và VH của người Khmer vùng NB Tuy công trình không có phần dành riêng cho lễ cưới của người Khmer nhưng qua những nội dung của phần mở đầu và ba phần của cuốn sách đã giúp chúng tôi có cơ sở để phân tích sát thực nội dung thể hiện của các bài ca dao dân ca của người Khmer

Trần Văn Bổn trong Một số lễ tục dân gian người Khmer Đồng bằng sông Cửu Long (1999)đã giới thiệu khá đầy đủ diện mạo VH của người Khmer về các mặt: tín

ngưỡng tôn giáo, lễ hội, phong tục tập quán, văn học, nghệ thuật, ÂN, nghệ thuật tạo

hình Đến năm 2002, trong Phong tục và nghi lễ vòng đời người Khmer Nam Bộ, ôngđã

giới thiệu khá toàn diện phong tục và lễ nghi trong vòng đời người Khmer NB Sách

gồm hai phần Trong phần một: Người Khmer NB, tác giả đã khái lược về lịch sử vùng đất và cư dân NB cổ xưa; Cư dân khai phá vùng đất NB Ởphần hai: Phong tục lễ nghi trong gia đình người Khmer NB, tác giả đi sâu nghiên cứulễ tục trong sinh đẻ và nuôi

dạy con; lễ cưới hỏi; lễ tang và tục thờ cúng tổ tiên của người Khmer NB Đây là tài liệu quan trọng cung cấp cho chúng tôi cơ sở lý luận chung về lễ cưới của người Khmer

Trong Nghi lễ vòng đời người Khmer tỉnh Sóc Trăng (2010), Võ Thành Hùng

bên cạnh những kiến thức khái quát về các lễ tục liên quan đến việc sinh nở và nuôi dạy con cái, lễ nghi cưới hỏi, các lễ tục liên quan đến tuổi già, tang, tế, những biến đổi trong nghi lễ vòng đời người Khmer, tác giả còn tiếp cận nghiên cứu nghi lễ vòng đời người Khmer tỉnh Sóc Trăng từ góc độ VH Từ các góc độ VH nhận thức, VH ứng xử, từ những giá trị tư tưởng, giáo dục, văn nghệ dân gian, tác giả đã làm sáng rõ các giá trị

VH Khmer đậm đà màu sắc dân tộc, trong đó có vai trò, màu sắc đặc trưng của lễ nghi cưới hỏi

Trong Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam (2012) của Ngô Đức Thịnh

chủ biên, ngoài một số quan điểm lý luận và phương pháp liên quan tới tín ngưỡng và

VH tín ngưỡng, các tác giả đi vào nghiên cứu một số tín ngưỡng dân gian cụ thể Các tác giả đã cập tới khái niệm VH tôn giáo tín ngưỡng biểu hiện trên các hình thức khác nhau của sinh hoạt tâm linh của cộng đồng, như nhạc lễ, hát thờ, múa thiêng, tranh thờ,

giáng bút, DX nghi lễ, lễ hội, Trong các bài viết của công trình, phải kể đến bài Tín

ngưỡng, tôn giáo và ca nhạc cổ truyền và múa nghi lễ (múa thiêng) của Nguyễn Thụy

Loan Tác giả đã phân tích, lý giải quá trình nảy sinh mối quan hệ giữa tín ngưỡng tôn giáo và ÂN Tuy chỉ dừng lại ở những nhận định mang tính khái quát, không đi sâu phân tích các khía cạnh ÂN nhưng bài viết là một định hướng quan trọng cho việc phân tích bản chất của những hình thức DX trong đám cưới người Khmer

Luận văn Sự phản ánh phong tục cưới hỏi trong tục ngữ, ca dao – dân ca Khmer Nam Bộ (2014) của Thạch Chanh Đa đã tập hợp các tài liệu về tục ngữ, ca dao - dân ca

liên quan đến phong tục cưới hỏi của người Khmer Từ các nguồn tài liệu có được, tác giả đã tiến hành phân tích rút ra những đặc trưng của phong tục cưới hỏi của người Khmer NB trong suốt quá trình vận động và phát triển Qua tài liệu này, chúng tôi có thêm nguồn tư liệu để xây dựng cơ sở lý luận về lễ cưới của người Khmer TV trong mối tương quan với người Khmer NB

Sơn Lương trong luận văn Lễ cưới của người Khmer Sóc Trăng (2014) đã nghiên

cứu tổng thể về tổ chức lễ cưới theo phong tục cổ truyền của người Khmer ở Sóc Trăng Trong đó, luận văn đã hệ thống hóa những quan niệm, quan hệ hôn nhân, quy tắc, quy trình tiến tới kết hôn và các nghi lễ trong lễ cưới truyền thống của người Khmer Sóc Trăng Ngoài ra, tác giả còn làm rõ về nguồn gốc, ý nghĩa của từng nghi thức trong lễ cưới truyền thống của người Khmer ở Sóc Trăng Trên cơ sở đó, đi vào phân tích để tìm

ra những nét đặc trưng, những giá trị tiêu biểu về VH trong thực tiễn cũng như trong hệ thống phong tục, tín ngưỡng và lễ hội của người Khmer ở Sóc Trăng Bên cạnh đó, tác giả luận văn còn tiến hành khảo sát những biến đổi hiện nay và bước đầu nhận diện về nguyên nhân biến đổi, những mặt tích cực và hạn chế trong lễ cưới của người Khmer Sóc Trăng

Ngoài những công trình nêu trên, thì hầu hết những công trình nghiên cứu về dân tộc học, VH học các tộc người ở NB nói chung, người Khmer nói riêng, đều dành những trang viết về lễ cưới của người Khmer với mức độ đậm nhạt khác nhau

2.2 Những nghiên cứu về nghệ thuật diễn xướng của người Khmer

Nghiên cứu về ÂN dân gian Khmer NB được giới khoa học công bố đầu tiên là dưới dạng công trình sưu tầm Chúng ta có thể đề cập đến các công trìnhsưu tầm dân ca các dân tộc ở NB do nhóm tác giả Lư Nhất Vũ, Lê Giang, Nguyễn Văn Hoa, Lê Anh

Trung, nghệ sĩ ưu tú Bích Hường, Thạch An, Minh Luân thực hiện như: Dân ca Bến Tre (1981, tái bản 2000); Dân ca Kiên Giang(1985);Dân ca Cửu Long (1986); Dân ca Hậu

Giang (1986); Dân ca Đồng Tháp(1995); Dân ca Long An (2003); Dân ca TV (2004); Trong đó, Dân ca Hậu Giang, Dân ca Trà Vinh là những công trình đã tiếp cận dân ca

Khmer với hình thức ký âm, dịch nghĩa tiếng Việt và giới thiệu được một số làn điệu dân ca Khmer như hò, lý, hát đưa em,

Năm 2004, Nguyễn Văn Hoađã sưu tầm và xuất bản công trình 100 làn điệu dân

ca Khmergồm 02 tập Công trình đã ký âm, phiên âm và dịch ra tiếng Việt góp phần

đáng kể cho việc giới thiệu và phổ biến dân ca của người Khmer ĐBSCL đến với công chúng Qua 02 tập sách này, chúng ta được tiếp cận 100 bài dân ca Khmer được sưu tầm

ở các tỉnh: TV, Sóc Trăng, Kiên Giang Đây là những bài được chọn lọc trình làng trong hàng trăm, hàng ngàn làn điệu dân ca qua những chuyến đi điền dã thuộc nhiều địa phương Trong 100 bài dân ca này, những bài trong nghi lễ đám cưới tuy khá ít nhưng cũng giúp chúng tôi có những cơ sở để phân tích, đối chiếu với tư liệu dân ca Khmer

TV do chúng tôi sưu tầm, tập hợp được

Công trình Nhạc khí dân tộc Khmer Nam Bộ(2004) củaĐào Huy Quyền, Sơn

Ngọc Hoàng, Ngô Khị gồm 4 chương: Sơ lược về lịch sử nhạc khí truyền thống dân tộc Khmer; nhạc khí dây; nhạc khí hơi; nhạc khí màng rung, nhạc khí tự thân vang Đây là một nghiên cứu mang tính tổng thể về nhạc đàn, khái quát những nét cơ bản

về kho tàng nhạc khí dân tộc Khmer ở NB mà theo các tác giả đang có hiện tượng mất dần bản sắc

Luận văn Dân ca trong lễ hội của người Khmer Sóc Trăng của Lý Minh Trâm

(2010) đã sưu tầm giới thiệu và nghiên cứu dân ca trong lễ hội của người Khmer tỉnh Sóc Trăng Trong đó có dân ca trong đám cưới của người Khmer Sóc Trăng Tuy nghiên cứu này chủ yếu xem xét dân ca Khmer ở góc độ văn học nhưng cũng là tư liệu quan trọng giúp chúng tôi định hướng nghiên cứu cũng như có sự đối sánh các bài dân ca và quá trình DX trong đám cưới của người Khmer ở TV và Sóc Trăng

Hoàng Túc trong Diễn ca Khmer Nam Bộ (2011) đã nghiên cứu, giới thiệu về

vốn VH cổ của người Khmer Đó là nghệ thuật diễn ca Công trình đã tìm hiểu sâu phong tục tập quán, lễ nghi, tín ngưỡng, đám ma, đám cưới của người Khmer NB Qua đó, công trình đã góp phần khẳng định dân tộc Khmer NB có một kho tàng ca diễn, múa rất phong phú về tính chất và thể loại

Năm 2014, trong luận văn Dân ca trong đời sống văn hóa tinh thần của người Khmer Trà Vinh, Nguyễn Thị Trúc Phương đã có công tập hợp các tài liệu nghiên cứu

và tư liệu về dân ca Khmer TV đã được công bố Song song đó, tác giả tiến hành khảo

sát để tìm hiểu về môi trường DX ở một số địa phương trên địa bàn tỉnh TV Qua đó tác giả đã phân tích, đánh giá toàn bộ tư liệu có được để tìm ra đặc điểm cơ bản nhất của dân ca Khmer về nội dung và nghệ thuật của dân ca cũng như những nét độc đáo của nó đặt trong bối cảnh VH và môi trường sống

Năm 2014, luận văn Nghiên cứu ca dao Khmer Nam Bộcủa Trần Thanh Hiên đã

tiếp cận dân ca Khmer theo hai phương diện lớn: đặc điểm nội dung và đặc điểm nghệ thuật Luận văn đã chỉ ra những nét độc đáo trong ca dao dân ca Khmer NB Về mặt khoa học, luận văn đã hệ thống hóa và phân tích đặc điểm nội dung cũng như thi pháp của dân ca Khmer, làm sáng tỏ được những giá trị của thể loại ấy trong đời sống sinh hoạt, tín ngưỡng của người Khmer Về mặt thực tiễn, luận văn góp phần làm phong phú thêm kho tàng ca dao dân ca người Khmer NB nói riêng, văn học dân gian Khmer NB

và văn học dân gian Việt Nam nói chung qua các tư liệu sưu tầm được

Bài báo “Dân ca nghi lễ trong đám cưới truyền thống của người Khmer NB” (Tạp chí VH dân gian, số 5/1014, tr.63-68) của tác giả Phạm Tiết Khánh đã khái quát về giá trị nội dung, nghệ thuật DX của dân ca nghi lễ trong đám cưới của người Khmer Tuy không phải là hướng tiếp cận mới, nhưng bài báo đã góp phần bổ sung và khẳng định giá trị VH Khmer trong dân ca Khmer NB

Luận án Âm nhạc nghi lễ dân gian trong VH của người Khmer ở Sóc Trăng

(2016) của Sơn Ngọc Hoàng đã góp phần xác định không gian tồn tại trong xã hội cổ truyền và hiện trạng của thể loại nghi lễ dân gian Khmer thông qua khảo sát đối tượng trên địa bàn tỉnh Sóc Trăng; hệ thống hóa về ÂN trong lễ cưới và lễ tang truyền thống của người Khmer ở Sóc Trăng.Luận án góp phần làm rõ diện mạo của nghi lễ dân gian Khmer ở Sóc Trăng biểu hiện qua khía cạnh thẩm mỹ nghệ thuật, đạo đức và những yếu

tố xã hội liên quan Đồng thời, nêu bật ý nghĩa, các giá trị của nghi lễ dân gian Khmer trong việc biểu hiện triết lý nhân sinh, tín ngưỡng tôn giáo và bản sắc VH của người Khmer Luận án chỉ ra vai trò to lớn của nghi lễ dân gian Khmer trong việc bảo lưu tập quán cổ truyền, bảo lưu các hình thức tín ngưỡng và bảo lưu vốn nghệ thuật ÂN dân gian cổ truyền của người Khmer ở Sóc Trăng Đây là một tài liệu tham khảo quan trọng cho chúng tôi thực hiện luận văn thạc sĩ của mình

Tóm lại, qua lịch sử nghiên cứu các vấn đề nêu trên cho thấy, đã có nhiều công trình đã nghiên cứu khá toàn diện về VH truyền thống của người Khmer NB nói chung,

lế cưới của người Khmer nói riêng Đó là những công trình nghiên cứu đáng tin cậy