Lý luận hình thái kinh tế xã hội và vận dụng vào quá trình đổi mới ở nước ta

Học thuyết về hình thái kinh tế xã hội của Các Mác được xây dựng dựa trên sự phân tích sâu sắc, thấu đáo quy luật vận động của đời sống xã hội hiện thực như một quá trình lịch sử tự nhiê

PHẦN MỞ ĐẦU



I ĐẶT VẤN ĐỀ:

Chúng ta đã biết hình thái kinh tế xã hội là một hệ thống hoàn chỉnh, mọi

sự phát triển của xã hội đều đi từ thấp đến cao Cơ bản đó là sự thay đổi về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, cơ sở hạ tầng, kiến trúc thượng tầng và mối quan hệ giữa chúng Tất cả những thay đổi này diễn ra trong từng hình thái kinh

tế xã hội và sự chuyển đổi từ hình thái kinh tế xã hội sang hình thái kinh tế xã hội khác Vì vậy hiện nay việc nhận thức, bảo vệ và vận dụng sáng tạo học thuyết Mác về hình thái kinh tế xã hội và quá trình đổi mới ở nước ta đang trở thành nhiệm vụ chính trị hết sức cấp bách, cần thiết

Từ khi học thuyết chính trị xã hội của thế giới lâm vào thoái trào thì học thuyết Mác lại là một trọng điểm lý luận bị đã kích ở nhiều phương diện Người

ta đã cho rằng học thuyết này trở nên lạc hậu, muốn nhận thức chế độ chính trị hiện đại phải dựa vào các lý luận khác cho phù hợp với sự phát triển của xã hội

Như vậy thì làm cách mạng, chính trị xã hội không còn cơ sở khoa học và

lý tưởng xã hội chủ nghĩa Từ nay không còn cơ sở khoa học nữa vì vậy nảy sinh một số tư tưởng mới Có ý kiến đề xuất xây dựng một chủ nghĩa mới thay thế cho chủ nghĩa xã hội củ, đó là chủ nghĩa xã hội mác xít và học thuyết đang ở thoái trào

Cũng có người giải thích học thuyết, lý luận hình thái kinh tế xã hội theo quan điểm di vật một cách máy móc Để chứng minh rằng làm cách mạng xã hội chủ nghĩa là một đường lối sai lầm, cứ để xã hội phát triển và hình thành theo con đường tư bản rồi nhờ quá trình lịch sử - tự nhiên mà Mác đã từng nói: “ xã hội sẽ tự chuyển sang xã hội, xã hội chủ nghĩa Không cần trải qua quá trình làm cách mạng, trên cơ sở lý luận này học cho rằng con đường xã hội chủ nghĩa ở

cũng không có khả năng thực hiện, nhất là trong điều kiện hiện nay chế độ xã hội chủ nghĩa Liên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ phát triển đi lên theo con đường chủ nghĩa tư bản

Trước thực tế sự sụp đổ các nước xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông

Âu, những người làm cách mạng phải vận dụng những kinh nghiệm tư tưởng đúng đắn của mình, đấu tranh chống những quan điểm sai lầm nói trên Đồng thời bảo vệ quan niệm duy vật về lịch sử của chủ nghĩa Mác

Mặc khác việc vận dụng học thuyết hình thái kinh tế xã hội, để xác định

từ quá độ đi lên chế độ xã hội chủ nghĩa vào công cuộc đổi mới ở nước ta cũng đang nảy sinh nhiều vấn đề mới Đòi hỏi phải biết vận dụng sáng tạo, đúng đắn quan điểm chủ nghĩa Mác-Lênin nói chung và học thuyết hình thái kinh tế xã hội nói riêng nhằm làm sáng tỏ con đường đi lên chế độ xã hội chủ nghĩa ở nước

ta và việc thực hiện thắng lợi nhiệm vụ cách mạng của Đảng trong thời đại mới

Chính vì vậy mà tôi chọn đề tài “ hình thái kinh tế xã hội và việc vận dụng vào quá trình đổi mới ở nước ta ”

II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI:

Đối tượng nghiên cứu của đề tài “ lý luận hình thái kinh tế xã hội và vận dụng vào quá trình đổi mới ở nước ta” Đó là triết học Mác Lênin, dựa vào triết học Mác Lênin ta có thể biết được khái niệm kết cấu, sự phát triển Cũng như vận dụng các lý luận hình thái kinh tế xã hội vào quá trình đổi mới của nước ta

III PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI:

Tổng hợp tất cả các phương pháp của chủ nghĩa duy vạt biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đặc biệt là phải logic về lịch sử phân tích và tổng hợp gắn liền lý luận với thực tiễn để thực hiện đề tài

PHẦN NỘI DUNG



Chương 1

QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MAC-LÊNIN

VỀ HÌNH THÁI KINH TẾ XÃ HỘI

I.1- Hình thái kinh tế xã hội.

Các Mác đưa ra khái niệm hình thái kinh tế xã hội bằng cách phân tích tất

cả các quan hệ giữa người với người trong đời sống hằng ngày, đó là những quan hệ xã hội Trong tất cả những quan hệ đó, ông làm nổi bật lên quan hệ giữa người với người trong sản xuất vật chất, coi đó là những quan hệ cơ bản ban đầu, quyết định tất cả các quan hệ khác còn lại Vì vậy Lê Nin viết: “Mác đã xây dựng tư tưởng cơ bản đó bằng cách nào ?” bằng cách là trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, ông đã làm nổi bậc lĩnh vực kinh tế bằng cách là tất cả mọi quan hệ xã hội và những quan hệ sản xuất Coi đó là những quan hệ cơ bản đầu tiên, quyết định tất cả mọi quan hệ khác

Học thuyết về hình thái kinh tế xã hội của Các Mác được xây dựng dựa trên sự phân tích sâu sắc, thấu đáo quy luật vận động của đời sống xã hội hiện thực như một quá trình lịch sử tự nhiên mà động lực của sự phát triển là lực lượng sản xuất

Các Mác đã chứng minh rằng: sản xuất vật chất là sự tồn tại và phát triển của xã hội chủ nghĩa loài người bởi một chân lý đơn giản là “trước hết con cần phải ăn, uống, ăn và mặc, nghĩa là phải lao động…”

Mối quan hệ thống nhất biện chứng giữa lượng sản xuất và quan hệ sản

của lượng sản xuất là nguyên nhân và động lực đưa đến những biến đổi cách mạng của quan hệ sản xuất và cơ cấu xã hội

Sự hình thành và vận động của những quan hệ xã hội là cơ cấu kinh tế, để tạo ra trên nó những kiểu kiến thức thượng tần tương ứng về tư tưởng, chính trị, pháp lý, xã hội… toàn bộ những quan hệ sẽ hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội, tức là cơ sở hiện thực trên đó xây dựng một kiến trúc thượng tầng pháp lý và chính trị - tương ứng với cơ sở thực tại đó thì có những hình thái kinh tế xã hội

Khi nghiên cứu một xã hội cụ thể, Các Mác không chỉ chú ý đến mối quan hệ giữa lượng sản xuất và quan hệ sản xuất mà Ông còn chú ý đến những mối quan hệ khác, đặc biệt là mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng với tổng hợp các quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội với kiến trúc thượng tầng với tư tưởng là tổng hợp những quan điểm chính trị, pháp quyền, triết học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật… cùng với các thể chế xã hội tương ứng với chúng như là nhà nước, đảng phái, các tổ chức chính trị xã hội, các tổ chức tôn giáo… hình thái trên cơ sở hạ tầng đó Lực lượng sản xuất đó quan hệ sản xuất, kiến trúc thượng tầng là ba yếu tố cơ bản của mỗi hình thái kinh tế xã hội gắn bó hữu

cơ với nhau trong một chỉnh thể và sự tác động qua lại giữa chúng, sự vận động của mỗi yếu tố trong một hình thái kinh tế xã hội đưa sự vận động, biến đổi của

xã hội theo quy luật, làm cho sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên

Vậy hình thái kinh tế xã hội là một phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử dùng để chỉ ra xã hội ở từng giai đoạn phát triển lịch sử nhất định, với một kiếu quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó phù hợp với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất và với một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những quan hệ sản xuất ấy

I.2- Kết cấu của kinh tế-xã hội.

Hình thái kinh tế - xã hội là một hệ thống hoàn chỉnh có cấu trúc phức tạp, trong đó cá các mặt cơ bản là lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng Mỗi mặt hình thái kinh tế xã hội có vị trí riêng và tác động qua lại lẫn nhau, thống nhất với nhau

Lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất - kỹ thuật của mỗi hình thái kinh

tế - xã hội Hình thái kinh tế xã hội khác nhau có lực lượng sản xuất khác nhau Suy đến cùng, sự phát triển của lượng sản xuất quyết định sự hình thành, phát triển và thay thế lẫn nhau của hình thái kinh tế-xã hội

Quan hệ sản xuất là quan hệ cơ bản, ban đầu và quyết định tất cả mọi quan hệ sản xuất khác Quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và tác động tích cực trởi lại lực lượng sản xuất Mỗi hình thái kinh tế xã hội có một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho nó Quan hệ sản xuất

là tiêu chuẩn khách quan để phân biệt các chế độ xã hội Các quan hệ sản xuất tạo hành cơ sở hạ tầng của xã hội

Các quan điểm chính trị pháp quyền, đạo đức, triết học… và các thể chế tương ứng được hình thành, phát triển trên cơ sở các quan hệ sản xuất tạo thành kiến trúc thường tầng của xã hội Kiến trúc thượng tầng được hình thành và phát triển phù hợp với cơ sở hạ tầng, nhưng nó lại là công cụ để bảo vệ, duy trì và phát triển cơ sở hạ tầng đã sinh ra nó

Ngoài các mặt cơ bản đã nêu trên, các hình thái kinh tế xã hội còn có quan

hệ và gia đình dân tộc và các mối quan hệ xã hội khác Các quan hệ đó đều gắn

bó chặt chẻ với quan hệ sản suất, biến đổi cùng với sự biến đổi của quan hệ sản xuất

I.3- Sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội là một quá trình lịch sử.

Xã hội loài người đã phát triển trải qua nhiều hình thái kinh tế xã hội nói tiếp nhau Trên cơ sở phát hiện ra các quy luật vận động khách quan của xã hội Cac Mac đã đi đến kết luận “sự phát triển của những hình thái kinh tế-xã hội là một quá trình lịch sử- tự nhiên”

Hình thái kinh tế-xã hội là một hệ thống, trong đó các mặt không ngừng tác động qua lại lẫn nhau tạo thành các quy luật vận động, phát triển khách quan của xã hội Đó là quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lượng sản xuất, quy luật cơ sở hạ tầng kiến trúc thượng tầng và các quy luật xã hội khác, chính sự tác động của các quy luật khách quan-kinh tế xã hội vận động phát triển từ thấp đến cao

Nguồn gốc sâu xa của sự vận động phát triển của xã hội là sự phát triển của các lực lượng sản xuất Chính sự phát triển của lực lượng sản suất đã quyết định, làm thay đổi quan hệ sản xuất đến lượt mình, quan hệ sản xuất thay đổi sẽ làm cho kiến trúc thượng tầng thay đổi theo và do đó mà hình thái kinh tế xã hội

cũ được thay thế bằng hình thái kinh tế xã hội cao hơn, tiến bộ hơn Quá trình đó diễn ra một cách khách quan chứ không phải theo ý muốn chủ quan Lênin viết:

“chỉ có đem qui những quan hệ xã hội vào những quan hệ sản xuất và đem qui những quan hệ sản xuất vào trình độ của những lực lượng sản xuất thì người ta mới có được một cơ sở vững chắc để quan niệm sự phát triển của những hình thái kinh tế xã hội là một quá trình lịch sử-tự nhiên

Hệ thống các qui luật:

 Qui luật quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất

 Qui luật về sự tác động biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

 Qui luật đấu tranh giai cấp và trong xã hội có giai cấp

 Các qui luật xã hội khác

Sự tác động của các qui luật khách quan làm cho các hình thái kinh tế xã hội phát triển thay thế nhau từ thấp đến cao, đó là con đường phát triển chung của nhân loại Song con đường phát triển của mỗi dân tộc không chỉ bị chi phối bởi các qui luật chung mà còn bị tác động bởi các điều kiện về tự nhiên, chính trị, truyền thống văn hóa, điều kiện quốc gia… Chính vì vậy lịch sử phát triển của nhân loại hết sức phong phú đa dạng Mỗi dân tộc điều có nét độc đáo riêng trong lịch sử phát triển của mình Có những dân tộc lần lượt trải qua các hình thái kinh tế xã hội từ thấp đến cao, nhưng cũng có những dân tộc bỏ qua một hay một số hình thái kinh tế xã hội Tuy nhiên việc bỏ qua cũng diễn ra theo một quá trình lịch sử tự nhiên chứ không theo ý muốn chủ quan

Như vậy quá trình lịch sử tự nhiên của sự phát triển xã hội chẳng những diển ra bằng con đường phát triển tuần tự mà còn bao hàm cả sự bỏ qua trong những điều kiện nhất định, một hay một vài hình thái kinh tế xã hội nhất định

Chương II:

Ý NGHĨA VÀ SỰ VẬN DỤNG LÝ LUẬN HÌNH THÁI KINH TẾ XÃ HỘI VÀO QUÁ

TRÌNH ĐỔI MỚI Ở NƯỚC TA.



I Ý NGHĨA THỜI ĐẠI CỦA HỌC THUYẾT HÌNH THÁI KINH TẾ XÃ HỘI.

Lần đầu tiên trong lịch sử học thuyết Mác-Lênin về hình thái kinh tế xã hội đã vạch ra nguồn gốc động lực bên trong của sự phát triển xã hội và chỉ ra qui luật khách quan chi phối sự vận động phát triển của xã hội loài người, đó là

cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu xã hội và chống lại các quan điểm di tâm về lịch sử

Đối với ta lý luận hình thái kinh tế xã hội là cơ sở cho đường lối chiến lược cách mạng trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội nói chung và trong công cuộc đổi mới hiện nay nói riêng

Trước Mác, chủ nghĩa duy tâm thống trị trong khoa học xã hội Các nhà triết học đã không thể giải quyết một cách khoa học vấn đề phân loại các chế độ

xã hội và phân kỳ lịch sử Học thuyết Mác về hình thái kinh tế xã hội ra đời là một cuộc cách mạng trong toàn bộ quan niệm về lịch sử xã hội

Mác đã nhận thấy động lực của lịch sử không phải do một tinh thần, thần

bí nào, mà do hoạt động thực tiễn của con người dưới tác động của các qui luật khác quan

Học thuyết mác về hình thái kinh tế xã hội là biểu hiện tập trung của quan niệm duy vật về lịch sử Quan niệm ấy, như Anghen giải thích xuất phát từ “cái

sự thật hiển nhiên…là trước hết con người cần phải ăn, uống, ở và mặc nghĩa là

phải lao động, trước khi có thể đấu tranh để giành quyền thống trị, trước khi có thể họat động chính trị, tôn giáo, triết học…”

Chừng nào cái sự thật hiển nhiên đó vẫn tồ tại thì quan niệm duy vật về lịch sử không thể trở nên lạc hậu được Học thuyết mác về hình thái kinh tế xã hội đối lập với quan điểm trù tượng về xã hội Nó bác bỏ cách miêu tả một xã hội nói chung, một xã hội cấu thành chỉ bởi con người sinh vật Quan niệm phi lịch sử về xã hội phải nhường chổ cho quan điểm lịch sử

Trong tất cả mọi quan hệ xã hội Mác đã làm nổi bật những quan hệ xã hội vật chất, từ là những quan hệ hình thành mà không thông qua ý thức con người

Đó là những quan hệ sản xuất mà Mác coi là những quan hệ cơ bản, ban đầu và quyết định tất cả mọi quan hệ khác Bằng cách này chủ nghĩa duy vật cung cấp cho khoa học xã hội một tiêu chuẩn hòan toàn khách quan để tư trong mạng lưới phức tạp những hiện tượng xã hội thấy được tính lập lại và tính hợp qui luật Do

đó có thể có thể đem những chế độ của các nước khác nhau khái quát lại thành một khái niệm cơ bản di nhất là hình thái xã hội

Với quan niệm đó Mác đã đánh đổ hẳn quan niệm cho rằng xã hội là một

tổ hợp có tính máy móc, có thể tùy ý biến đổi theo đủ mọi kiểu, mọi tổ hợp sinh

ra và biến hóa một cách ngẩu nhiên

Như vậy học thuyết về hình thái kinh tế xã hội là một cơ sở phương pháp luận của sự phân tích khoa học về xã hội, là nền tảng của khoa học xã hội

Ngày nay thực tiển lịch sử và kiến thức về lịch sử của nhân loại có nhiều

bổ sung và phát triển mới, những cơ sở khoa học mà quan niệm về lịch sử đã đem đến cho khoa học xã hội thì vẫn giữ nguyên giá trị

Giá trị đó không thể bác bỏ của học thuyết hình thái kinh tế xã hội chẳng những ở tính khoa học mà còn ở tính cách mạng Khi phân tích qui luật vận động của một hình thái nhất định, học thuyết này chỉ ra những mâu thuẩn bên trong và chính sự vận động của những mâu thuẩn này cuối cùng dẫn đến sự

chuyển hóa từ một hình thái này sang một hình thái khác, từ một trật tự xã hội này sang một trật tự xã hội khác Khi chứng minh tính tất yếu của trật tự hiện thời ( trật tự của chế độ tư bản chủ nghĩa ) Mác cũng đã chứng minh tính tất yếu của một trật tự cao hơn mà hình thái tư bản chủ nghĩa nhất thiết phải chuyển sang

Phép biện chứng Macxit vận dụng nhất quán vào nhận thức xã hội loài người phải là như vậy Mác viết “ Trong quan niệm tích cực về cái hiện đang tồn tại, phép biện chứng đồng thời cũng bao gồm những quan niệm về sự phủ định cái hiện đang tồn tại đó, về sự diệt vong tất yếu của nó, vì mỗi hình thái kinh tế xã hội đã hình thành đều được phép biện chứng xét ở trong sự vận động, tức là xét cả mặt nhất thời của hình thái đó, vì phép biện chứng đó…về thực chất thì nó có tính phê phán và cách mạng”

Giá trị khoa học của việc nghiên cứu lịch sử chính là ở chổ nó giải thích

rỏ nhửng quy luật đặc thù chi phối sự phát minh, tồn tại, phát triển và diệt vong của một cơ thể xã hội nhất định và sự thay thế nó bằng cơ thể khác cao hơn Vì vậy, trong quan niệm duy vật về lịch sử, tính khoa học và tính cách mạng là thống nhất

Gần đây những thành tựu kì diệu của khoa học và công nghệ, lại trong điều kiện chế độ xã hội chủ nghĩa ở nhiều nước bị sụp đổ, phương hướng tuyệt đối hóa cách tiếp nhận theo nền văn minh tăng lên nhầm hạ thấp, thậm chí loại

bỏ cách tiếp cận hình thái kinh tế xã hội Họ cho rằng, lý luận hình thái đang mất

đi cả ý nghĩa nhận thức lẫn cơ sở bản thể bản thể luận Vì thế, nó không thể áp dụng vào bức tranh thế giới hiện đại Đó là một kết luận không có cơ sở

Họ cho rằng “Cách tiếp cận văn minh” đứng ở đỉnh cao hơn cách tiếp cận hình thái Vi nó xuất phát từ nền văn minh hậu công nghiệp, trong khi cách tiếp cận hình thái chỉ dựa trên văn minh công nghiệp

Nhận định này không đúng, vì bản thân phương pháp tiếp cận hình thái của Mác không hề giới hạn mình chỉ trong phạm vi một nền văn minh nhất định