Tư tưởng nữ quyền và bản sắc dân tộc trong truyện ngắn của tác gia ai cập yousuf idris

Trong số những tác giả nổi tiếng của đất nước Ả rập vùng Bắc Phi này, luận văn chọn nghiên cứu các tác phẩm của nhà văn, nhà viết kịch, nhà phê bình Yousuf Idris – được coi là người tiên

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ HỒNG HẠNH

TƯ TƯỞNG NỮ QUYỀN VÀ BẢN SẮC DÂN TỘC TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA TÁC GIA AI CẬP YOUSUF IDRIS

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHÂU Á HỌC

KHOÁ QH2015

Hà Nội, năm 2018

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ HỒNG HẠNH

TƯ TƯỞNG NỮ QUYỀN VÀ BẢN SẮC DÂN TỘC TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA TÁC GIA AI CẬP YOUSUF IDRIS

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHÂU Á HỌC

Khoá QH2015

Mã số: 60 31 06 01

NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PGS.TS ĐỖ THU HÀ

Hà Nội, năm 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan kết quả đạt được trong luận văn là sản phẩm nghiên cứu, tìm hiểu của riêng cá nhân tôi Các nội dung nghiên cứu và kết quả trong đề tài này là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào trước đây Những tài liệu phục vụ cho việc phân tích, nhận xét, đánh giá được chính tác giả thu thập từ các nguồn khác nhau có ghi trong phần tài liệu tham khảo

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm và chịu mọi hình thức kỷ luật theo quy định cho lời cam đoan của mình

Học viên

Nguyễn Thị Hồng Hạnh

CẢM ƠN

Đầu tiên, tôi xin được tỏ lòng biết ơn chân thành đến PGS TS Đỗ Thu Hà, người

đã nhiệt tình giảng dạy, hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn này

Xin chân thành cảm ơn tất cả các quý thầy cô trong khoa Đông phương học, những người đã cung cấp cho tôi những kiến thức không chỉ hữu ích trong quá trình học tập mà còn vô cùng quý giá đối với công việc của tôi

Xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô phòng Sau đại học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi về các thủ tục hành chính giúp tôi hoàn thành khoá học và bảo vệ luận văn

Tôi cũng gửi lời cám ơn đến người bạn của tôi là Lê Tất Đạt, người đã giúp tôi rất nhiều trong việc tìm kiếm và khai thác các nguồn tài liệu quý giá

Xin cám ơn những người bạn, những người đồng nghiệp đã luôn hỗ trợ tôi về mặt tinh thần để tôi có thêm niềm tin, động lực để hoàn thành tốt luận văn này

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình luôn là nguồn động lực, thấu hiểu và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình theo học và bảo vệ luận văn thạc sĩ

Hà Nội, ngày 20 tháng 2 năm 2018

Học viên Nguyễn Thị Hồng Hạnh

CẢM ƠN 4

DANH MỤC TÊN TIẾNG Ả RẬP 1

DANH MỤC BẢNG BIỂU 1

Hình 1 Cấu trúc phương thức biểu hiện của bản sắc văn hóa dân tộc (theo chiều dọc) Trang 64 Chương 3 1

MỞ ĐẦU 2

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI: 2

2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU 3

2.1 Các nghiên cứu viết bằng tiếng Anh 3

2.2 Nghiên cứu viết bằng tiếng Việt 5

3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN 5

3.1 Mục đích nghiên cứu: Luận văn tập trung vào việc làm rõ: 5

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN 6

4.1 Đối tượng nghiên cứu: 6

4.2 Phạm vi nghiên cứu: 6

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 6

6 Ý NGHĨA CỦA LUẬN VĂN 7

6.1 Ý nghĩa lý luận của luận văn 7

6.2 Ý nghĩa thực tiễn luận văn 7

7 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN 7

Chương 1 YOUSUF IDRIS – CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP 10

1.1 Cuộc đời của tác giả Yousuf Idris (1927 – 1991) 10

1.1.1 Hoàn cảnh sinh trưởng, học tập và làm việc 10

1.1.2 Những biến động trong cuộc đời ảnh hưởng đến sáng tác của Yousuf Idris 10 1.2 Sự nghiệp sáng tác của tác giả Yousuf Idris 12

1.2.1 Kịch 12

1.2.2 Truyện ngắn 18

1.3 Nội dung chính trong các truyện ngắn của Yousuf Idris 19

1 3.1 Các đề tài chính 19

1.3.1.1 Mâu thuẫn và khoảng cách giữa tầng lớp giàu – nghèo, nông thôn – đô thị trong xã hội Ai Cập 20

1.3.1.2 Đề tài “cái chết” trong truyện ngắn của Yousuf Idris 24

1.3.3 Tính thời sự trong các truyện ngắn của Yousuf Idris 32

1.4 Vị trí của Yousuf Idris trong văn đàn Ai Cập 36

Tiểu kết: 40

CHƯƠNG 2 TƯ TƯỞNG NỮ QUYỀN TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA YOUSUF IDRIS 41

2.1 Chủ nghĩa nữ quyền trong văn học 41

2.1.1 Khái niệm nữ quyền 41

2.1.2 Chủ nghĩa nữ quyền trong văn học thế giới 41

2.1.3 Chủ nghĩa nữ quyền trong văn học Islam 45

2.1.3.1 Nữ quyền trong thiên Kinh Qur’an 45

2.1.3.2 Nữ quyền trong văn học Islam trong thế kỷ 20 47

2.2 Tư tưởng nữ quyền trong truyện ngắn của tác giả Yousuf Idris 52

2.2.1 Quan niệm truyền thống đối với phụ nữ dưới điểm nhìn của Yousuf Idris 53

2.2.2 Biểu tượng nữ quyền trong truyện ngắn của Yousuf Idris 55

2.2.2.1 Khát vọng về tình yêu ở phụ nữ 55

2.2.2.2 Ý thức về giá trị bản thân ở nữ giới 58

Tiểu kết: 62

CHƯƠNG 3 BẢN SẮC DÂN TỘC TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA YOUSUF IDRIS 64

3.1 Bản sắc dân tộc Ai Cập 64

3.1.1 Thế nào là bản sắc dân tộc 64

3.1.2 Bản sắc dân tộc Ai Cập 66

3.2 Bản sắc dân tộc thể hiện qua bình diện hình thức trong truyện ngắn của Yousuf Idris 68

3.2.1.1 Đặc trưng văn học dân gian Ả rập và Ai Cập 69

3.2.1.2 Tính chất văn học dân gian trong truyện ngắn của Yousuf Idris 71

3.2.2 Bản sắc dân tộc thể hiện qua việc sử dụng sinh ngữ Ả rập Ai Cập trong các truyện ngắn của Yousuf Idris 75

3.3 Bản sắc dân tộc thể hiện qua bình diện nội dung trong truyện ngắn của Yousuf Idris 79

3.3.1.2 Tư tưởng Định mệnh trong sáng tác của Yousuf Idris 81

3.3.2 Ý niệm “Tuân phục” trong những sáng tác truyện ngắn của Yusuf Idris 86

3.3.2.1 Sự “Tuân phục” trong Islam 86

3.3.2.2 “Tuân phục” trong truyện ngắn của Yousuf Idris 87

3.3.2 Giá trị gia đình và sức sống mãnh liệt của người dân Ai Cập 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

DANH MỤC TÊN TIẾNG Ả RẬP

Tiếng Ả rập không sử dụng các chữ cái La-tinh để ghi âm, vì vậy khi viết luận văn, học viên đã sử dụng phiên âm tên của các tác giả, tác phẩm sang chữ La-tinh nhằm tạo tính liền mạch, khoa học, dễ theo dõi và đối chiếu cho luận văn

Tuy nhiên hiện nay, trên thế giới vẫn chưa có một hệ thống chuẩn duy nhất để áp dụng cho việc phiên âm này do các nguyên nhân khác nhau như: có nhiều nước nói tiếng Ả rập với phát âm khác nhau ở một số chữ cái, tiếng Ả rập có một số chữ cái khó ghi âm bằng chữ La-tinh Vì vậy, luận văn cố gắng sử dụng cách phiên âm phổ biến nhất cho tất cả các chương mục Tuy nhiên, một số trích dẫn trong luận văn này lấy từ nhiều nguồn khác nhau với cách phiên âm khác nhau Điều này dẫn đến một số tên riêng có cách viết hơi khác biệt Cụ thể như sau:

Yousuf Idris là phiên âm khác của Yusuf Idris

Naguib Mahfouz là phiên âm khác của Nagiub Mahfouz

Jumhuuriyya là phiên âm khác của Gumhuuriyya hoặc Gumhuriya hoặc Jumhuriya

al-DANH MỤC BẢNG BIỂU

Hình 1 Cấu trúc phương thức biểu hiện của bản sắc văn hóa dân tộc (theo chiều dọc) Trang 64 Chương 3

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Ai Cập với nền văn minh 7000 năm đã ghi dấu ấn không thể xoá nhoà trong nền văn học thế giới Văn học Ai Cập đã được nghiên cứu rất rộng rãi Tuy nhiên, ở Việt Nam đây vẫn còn là lĩnh vực tương đối mới mẻ, chưa nhận được sự quan tâm đúng mức do rào cản về mặt ngôn ngữ và địa lý Văn học chính là cánh cổng nhanh nhất giúp con người giữa các quốc gia tìm được sự cảm thông, hiểu được tâm hồn của nhau Đặc biệt, khi Việt Nam đang hội nhập rất nhanh với thế giới thì việc tìm hiểu một nền văn hoá đặc sắc, có bề dày lâu đời như Ai Cập thông qua lĩnh vực văn học là nằm trong xu thế tất yếu Trong số những tác giả nổi tiếng của đất nước Ả rập vùng Bắc Phi này, luận văn chọn nghiên cứu các tác phẩm của nhà văn, nhà viết kịch, nhà phê bình Yousuf Idris – được coi là người tiên phong, mở ra bước ngoặt trong nền văn học hiện đại ở Ai Cập Những tác phẩm của ông không những đóng vai trò quan trọng trong nền văn học trong nước mà còn gây tiếng vang và có sức ảnh hưởng nhất định đến với văn học Ả rập nói chung

Luận văn chọn hai yếu tố nổi bật trong phong cách sáng tác của nhà văn Yousuf Idris để nghiên cứu là: tư tưởng nữ quyền và bản sắc dân tộc Từ trước đến nay, vấn

đề nữ quyền ở các quốc gia theo Islam giáo luôn gây tranh cãi trên mọi lĩnh vực như truyền thông, chính trị, kinh tế, xã hội Có rất nhiều ý kiến cho rằng quyền phụ nữ ở các quốc gia này không được quan tâm đúng mực và vị trí người phụ nữ không được đặt đúng tầm quan trọng của nó Cho đến tận thời điểm hiện tại, vẫn có nhiều xung đột xảy ra xung quanh việc có nên cấm hay cho phép phụ nữ được lái xe ở Ả rập xê út? Hay phụ nữ có bắt buộc phải quàng khăn trùm đầu, che mặt? Thế nhưng

ở những năm đầu thế kỷ 20, nhà văn Yousuf Idris đã bàn đến vấn đề ham muốn tình dục ở những người phụ nữ Ai Cập! Điều này cho thấy tư tưởng nữ quyền trong sáng tác của ông vô cùng độc đáo, táo bạo, đi thẳng vào vấn đề nhạy cảm nhất, khó giải quyết nhất của người phụ nữ nói chung và của người phụ nữ Muslim nói riêng Có thể nói đây là tư tưởng mang tính cách mạng vì nó đả kích đến những giáo luật của

Islam, thậm chí là khác thường so với những chuẩn mực xã hội mà chúng ta vẫn noi theo Dựa trên những lý do đó, luận văn đã chọn tư tưởng nữ quyền trong các sáng tác truyện ngắn của nhà văn để phân tích trong chương 2

Bên cạnh tư tưởng nữ quyền, bản sắc dân tộc cũng là một yếu tố thu hút người đọc trong các tác phẩm của nhà văn Yousuf Idris Trong khi tư tưởng nữ quyền qua ngòi bút của ông vô cùng khác biệt thì bản sắc dân tộc được thể hiện trong các sáng tác truyện ngắn cũng chứa đựng nhiều suy nghĩ sâu sắc, đột phá về dân tộc và định mệnh của dân tộc Ông không chủ định hô hào bảo vệ bản sắc dân tộc hay trực tiếp

đả kích những điều tồn tại trong truyền thống văn hoá Thay vào đó, nhà văn đã sử dụng những bức tranh siêu thực để vẽ nên xã hội Ai Cập với những đường nét, màu sắc mang tính châm biếm hài hước Bên cạnh đó, ông cũng đề cao lòng tự tôn dân tộc thông qua hình thức chữ viết được sử dụng trong các truyện ngắn của mình Tóm lại, Yousuf Idris là một tính cách văn học lớn, có sự ảnh hưởng lớn lao đối với nền văn học Ả rập nói chung và Ai Cập nói riêng Tư tưởng nữ quyền và bản sắc dân tộc thể hiện trong các sáng tác truyện ngắn của ông vô cùng độc đáo và khác biệt, mang tính đột phá trong dòng chảy văn học Islam hiện đại Dựa trên những nguyên nhân này, luận văn đã chọn đề tại Tư tưởng nữ quyền và bản sắc dân tộc để nghiên cứu rõ hơn về nhà văn này

2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU

2.1 Các nghiên cứu viết bằng tiếng Anh

Trên thế giới, nhiều nhà nghiên cứu phương Tây đã nghiên cứu về văn học Ả rập hiện đại, tuy nhiên hầu hết trong số họ đều tập trung vào các tác phẩm truyện dài, tiểu thuyết (ví dụ: Allen, Kilpatrick) và thơ (Jayyusi, Badawi) Các công trình tập trung vào nghệ thuật kịch và truyện ngắn chưa nhận được nhiều sự chú ý Đặc biệt, các tác phẩm truyện ngắn của Yusuf Idris đã được phân tích trên nhiều khía cạnh trong các tạp chí như al-Adab, al-Katib, al-Majalla, al-Masrah và Journal of Arabic Literature Chủ đề của các bài viết xoay quanh nghệ thuật xây dựng truyện ngắn, yếu tố âm thanh, mối quan hệ giữa người với người, chủ đề tình dục, chủ nghĩa dân

tộc Nhưng cho tới hiện nay, số lượng sách viết về truyện ngắn của nhà văn Yusuf Idris mới chỉ dừng lại ở số lượng rất ít

Tiêu biểu là tác phẩm The short stories of Yusuf Idris: a modern Egyptian author (Truyện ngắn của Yusuf Idris- một tác gia Ai Cập hiện đại) do P.M Kurpershoek

xuất bản năm 1981 Chương đầu cuốn sách tóm tắt các đặc trưng và sự phát triển của lĩnh vực truyện ngắn ở Ai Cập Tác giả khẳng định Yusuf Idris đã làm sống lại những truyền thống Ai Cập Phần chính của nghiên cứu tập trung vào cuộc sống và

sự nghiệp của nhà văn Yusuf Idris và các khuôn mẫu sáng tác truyện ngắn Tác giả

đã phác hoạ chân dung của nhà văn trong nhiều vai trò khác nhau: nhà văn, nhà hoạt động chính trị và nhà báo Bên cạnh đó, tác giả cũng cung cấp cho độc giả những sự kiện và các tính cách đã ảnh hưởng tới thời thơ ấu của nhà văn cùng với các hoạt động của ông sau này Phần tiếp theo tập trung vào các tác phẩm đầu tay của Yousuf Idris viết trong thời sinh viên cũng như viết cho các tạp chí Với việc phân chia các tác phẩm của nhà văn thành hai giai đoạn: chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa hiện sinh, Kurpershoek phân tích những yếu tố tạo nên một tác phẩm truyện ngắn: bối cảnh xã hội, chủ đề, cốt truyện và nghệ thuật Nghiên cứu này giúp cho người đọc có cái nhìn rõ hơn về toàn bộ quá trình sáng tác của Yousuf Idris đặc biệt

Bên cạnh đó, tác phẩm Critical perspective on Yusuf Idris (Quan điểm phê bình về Yusuf Idris) do Roger M.A.Allen chủ biên xuất bản năm1994 là cuốn sách tập hợp

các bài viết độc lập về tác giả Yusuf Idris của nhiều nhà nghiên cứu khác nhau Tác phẩm cung cấp cho người đọc chìa khoá để mở ra những khía cạnh nghệ thuật trong sáng tác của nhà văn Ai Cập trong các lĩnh vực truyện ngắn và tiểu thuyết Ví dụ

như The function of sound in the stories of Yusuf Idris (Chức năng của âm thanh

trong các truyện ngắn của Yusuf Idris) của nhà nghiên cứu nổi tiếng Sasson Somekh hoặc Sex and Society in Yusuf Idris: “Qa’ al-Madina” do Catherine

Cobham viết

Qua các phân tích ở trên, có thể thấy những tư tưởng nữ quyền và bản sắc dân tộc trong các tác phẩm truyện ngắn của Yusuf Idris chưa được nghiên cứu tập trung Các phân tích mới chỉ rải rác nằm trong những phần nghiên cứu về khía cạnh khác của tác phẩm

2.2 Nghiên cứu viết bằng tiếng Việt

Hiện nay, ở Việt Nam những công trình nghiên cứu có hệ thống về văn học Ả rập

nói chung mới chỉ khai thác các khía cạnh của tác phẩm Nghìn lẻ một đêm và Kinh Qur’an Văn học Ả rập hiện đại chưa nhận được sự quan tâm thích đáng Điều này

dẫn đến các nghiên cứu về những nhà văn nổi bật mà trong đó có Yousuf Idris chưa xuất hiện ở Việt Nam

3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN

3.1 Mục đích nghiên cứu: Luận văn tập trung vào việc làm rõ:

 Đặc trưng sáng tác truyện ngắn của tác giả Yousuf Idris

 Quan điểm sáng tác của Yousuf Idris trong sự biến động của đất nước

Ai Cập

 Tư tưởng nữ quyền được thể hiện trong các sáng tác truyện ngắn của Yousuf Idris

 Bản sắc dân tộc trong các sáng tác truyện ngắn của Yousuf Idris

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

 Dịch 16 truyện ngắn của tác giả Yousuf Idris từ tiếng Ả rập sang tiếng Việt

 Khái quát về cuộc đời và sự nghiệp, bối cảnh xã hội tại thời điểm nhà văn sinh sống, từ đó rút ra những yếu tố xã hội ảnh hưởng đến phong cách sáng tác của nhà văn

 Phân tích những đặc điểm nổi bật trong các truyện ngắn của tác giả

 Phân tích các tác phẩm có chứa đựng Tư tưởng nữ quyền để làm nổi bật sự khác biệt của tác giả trong phong cách sáng tác với những nhà văn cùng thời

 Phân tích các tác phẩm có chứa đựng yếu tố Bản sắc dân tộc để làm nổi bật sự khác biệt của tác giả trong phong cách sáng tác với những nhà văn cùng thời

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Với mục đích nghiên cứu trên, luận văn chỉ tập

trung vào loạt sáng tác của tác giả Yousuf Idris, mang tư tưởng nữ quyền và bản sắc dân tộc, khẳng định những sáng tạo mới của tác giả so với nền văn học Ai Cập thời bấy giờ vì vậy, đối tượng nghiên cứu là:

 Cốt truyện, tuyến nhân vật và các biểu tượng nghệ thuật trong tuyển tập 16 truyện ngắn của Yousuf Idris mang tư tưởng nữ quyền và bản sắc dân

tộc do tác giả tự lựa chọn trong tuyển tập al-Qisas al-qasiirah Aemal Kaaminluhu Yousuf Idris (Bộ truyện ngắn của Yousuf Idris) do Dar al-

Shuruuq xuất bản năm 2000

 Để làm rõ hơn những đặc điểm sáng tác của Yousuf Idris, luận văn cũng sử dụng một số tác phẩm văn học khác để so sánh

4.2 Phạm vi nghiên cứu: giới hạn trong tuyển tập 16 truyện ngắn của tác giả

Yusuf Idris mang tư tưởng nữ quyền và bản sắc dân tộc

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Một số phương pháp được thực hiện chính là: phương pháp phân tích tổng hợp, phương pháp so sánh văn học, phương pháp loại hình, phương pháp liên ngành, phương pháp tiểu sử, phương pháp nghiên cứu trên phương diện thẩm mỹ, nghệ thuật

6 Ý NGHĨA CỦA LUẬN VĂN

6.1 Ý nghĩa lý luận của luận văn

Luận văn là tiền đề cho những nghiên cứu sâu trong lĩnh vực tìm hiểu nền văn học

Ai Cập hiện đại

Nghiên cứu xuất phát từ góc độ Thi pháp học và Xã hội học sẽ mở ra góc nhìn mới

về nền văn học Ai Cập cũng như xã hội Ai Cập hiện đại trong tác phẩm của Yousuf Idris

6.2 Ý nghĩa thực tiễn luận văn

Kết quả của luận văn có thể được áp dụng trong giảng dạy về văn học, văn hoá Ai Cập, văn học Ả rập

Giới thiệu đến giới văn học Việt Nam những tác phẩm văn học Ai Cập đã nổi tiếng trên thế giới

7 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN

Chương 1: Khái quát về tác giả Yousuf Idris

1.1 Cuộc đời của tác Yousuf Idris

1.1.1 Hoàn cảnh sinh trưởng, học tập và làm việc

1.1.2 Những biến động trong cuộc đời ảnh hưởng đến sáng tác của Yousuf Idris

1.2 Sự nghiệp sáng tác của tác giả Yousuf Idris

1.3.1.2 Đề tài “cái chết: trong truyện ngắn của Yousuf Idris

1.3.2 Các biểu tượng nghệ thuật

1.3.3 Tính thời sự trong các truyện ngắn của Yousuf Idris

1.4 Vị trí của Yousuf Idris trong văn đàn Ai Cập

Tiểu kết

Chương 2: Tư tưởng nữ quyền trong truyện ngắn của Yousuf Idris

2.1 Chủ nghĩa nữ quyền trong văn học

2.1.1 Khái niệm nữ quyền

2.1.2 Chủ nghĩa nữ quyền trong văn học thế giới

2.1.3 Chủ nghĩa nữ quyền trong văn học Islam

2.1.3.1 Nữ quyền trong thiên Kinh Qur’an

2.1.3.2 Nữ quyền trong văn học Islam trong thế kỷ 20

2.2 Tư tưởng nữ quyền trong truyện ngắn của tác giả Yousuf Idris

2.2.1 Quan niệm truyền thống đối với phụ nữ dưới điểm nhìn của Yousuf Idris

2.2.2 Biểu tượng nữ quyền trong truyện ngắn của Yousuf Idris

3.2.1 Yếu tố văn học dân gian trong truyện ngắn của Yousuf Idris

3.2.1.1 Đặc trưng văn học dân gian Ả rập và Ai Cập

3.2.1.2 Tính chất văn học dân gian trong truyện ngắn của Yousuf Idris

3.2.2 Bản sắc dân tộc thể hiện qua việc sử dụng sinh ngữ Ả rập Ai Cập trong các truyện ngắn của Yousuf Idris

3.3 Bản sắc dân tộc thể hiện qua bình diện nội dung trong truyện ngắn của Yousuf Idris

3.3.1 Ý tưởng “Định mệnh” trong sáng tác của Yousuf Idris

3.3.1.1 “Định mệnh” trong suy nghĩa của người Ả rập

3.3.1.2 Tư tưởng “Định mệnh” trong sáng tác của Yousuf Idris 3.3.2 Ý niệm “Tuân phục” trong sáng tác của Yousuf Idris

3.3.2.1 Sự “Tuân phục” trong Islam

3.3.2.2 “Tuân phục trong truyện ngắn của Yousuf Idris

3.3.2 Giá trị gia đình và sức sống mãnh liệt của người dân Ai Cập

Tiểu kết

Kết luận

Chương 1 YOUSUF IDRIS – CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP

1.1 Cuộc đời của tác giả Yousuf Idris (1927 – 1991)

1.1.1 Hoàn cảnh sinh trưởng, học tập và làm việc

Yousuf Idris sinh ngày 19 tháng 5 năm 1927 tại al-Bayrum (Faqous), Ai Cập Là con trai cả trong gia đình với bố mẹ và ông bà nghiêm khắc, có lẽ từ nhỏ ông đã thiếu thốn tình cảm và sự quan tâm Từ năm 1945 đến năm 1951, ông học chuyên ngành Y tại đại học Cairo Trong khoảng thời gian sinh viên đầy nhiệt huyết của tuổi trẻ, ông đã viết những tác phẩm đầu tiên trong đời

Ngay sau khi nhận tấm bằng tốt nghiệp năm 1952, ông trở thành thanh tra y tế tại sở

Y tế Công việc mang lại cho ông những cơ hội tiếp xúc với tầng lớp người nghèo tại đô thị Cùng với thời gian, mối quan tâm đối với người nghèo và quyền bầu cử của họ đã dần đi vào những tác phẩm văn học của ông như một chất liệu chính Giữa những năm 1960, sau gần một thập kỷ cống hiến cho ngành Y, ông đã rũ bỏ công việc và hoàn toàn tập trung vào sự nghiệp văn chương của mình Thành công đầu tiên từ thời sinh viên đã cổ vũ ông viết tiếp những trang văn chương chở đầy suy tư, quan điểm của ông đối với cuộc sống xã hội Ai Cập vào thời gian đó Vào năm 1967, sau khi giành được Huân chương Mahfouz Naguib (một trong những huân chương văn học cao quý ở Ai Cập), ông chuyển hướng sang các hoạt động chính trị trung thành với quan điểm của phe cánh tả Sau đó, giữa những năm 1970, ông bắt đầu tập trung vào công việc viết bài cho các tờ nhật báo có uy tín là al-Jumhuuriyya và al-Ahram Vào những năm cuối đời, ông dành thời gian viết tiểu luận phê bình Ông qua đời vào tháng 8 năm 1991

1.1.2 Những biến động trong cuộc đời ảnh hưởng đến sáng tác của Yousuf Idris

Do đặc thù công việc thường xuyên phải xa nhà, ngay từ nhỏ tác giả đã được gửi đến sống cùng với nhà bà ngoại Khoảng cách về thế hệ cũng như lối sống khiến cho nhà văn có cảm giác mình là đứa trẻ mồ côi trong khi bố mẹ vẫn còn sống Điều này càng khiến cho tình cảm của ông dành cho người bố đáng kính càng tăng lên Những ký ức đầu tiên của ông về tuổi thơ luôn là những đêm nằm nghe truyện cổ

tích đặc biệt là truyện dân gian Ả rập do người bố kể Có thể thấy lối tường thuật dễ nhớ, tự nhiên của hàng loạt truyện ngắn, tiểu thuyết do ông sáng tác bắt nguồn từ tuổi thơ đó Shukri Ayyad, một nhà phê bình Ai Cập đã viết rằng “…dường như tác giả chỉ đơn giản là được sinh ra trong một gia đình gồm những người có tài năng kể chuyện và ông đã học nghệ thuật đó từ khi bập bẹ tập nói”[33, tr 7]

Những năm 1940 – 1950, ông theo học các chương trình phổ thông ở Ai Cập và luôn giành được những kết quả xuất sắc, cuối cùng là tốt nghiệp Y khoa tại trường Cairo – một trong những môi trường giáo dục uy tín ở các nước Ả rập Cũng trong khoảng thời gian này, tình hình chính trị Ai Cập diễn ra nhiều cuộc biểu tình phản đối sự hiện diện của người Anh tại đây Mặc dù từ năm 1922, Ai Cập chính thức là một quốc gia độc lập, nhưng nhiều binh lính người Anh vẫn không chịu rời đi Điều này khiến cho tầng lớp trí thức, đặc biệt là sinh viên cảm thấy phẫn nộ với các chính sách của vua Farouk Ngay từ những năm học đầu tiên ở đại học, Yusuf Idrsi đã tham gia các phong trào vì tiến bộ dân tộc và nhanh chóng đóng vai trò là một trong những lãnh đạo phong trào sinh viên khoa Y và bắt đầu thu hút tầm chú ý của cảnh sát ngầm Năm 1946, Yusuf Idris trở thành thành viên của Uỷ ban Sinh viên và Công nhân Cũng trong năm này, Uỷ ban tổ chức biểu tình phản đối người Anh, nhà vua, chính phủ và bị lực lượng cảnh sát đàn áp Những ký ức đau khổ về sự kiện này đã theo tác giả trong nhiều năm trời vì ông đã bị tấn công và bỏ tù Trong hai năm 1949 và 1952, ông bị bắt giam vì tham gia các phong trào chính trị

Năm 1950, ông viết cho tạp chí chính trị Majallat al-Jami (Tạp chí của mọi người), nhưng sau đó, tạp chí bị tịch thu và ông bị đình chỉ học một năm Sau đó, ông chuyển sang viết truyện ngắn và nhanh chóng được công nhận là người đặt nền móng cho trường phái mới của truyện ngắn Ai Cập

Tháng 8 năm 1954, Yousuf Idris tham gia phản đối tổng thống Ai Cập Nasser do thoả hiệp với Anh về khu vực kênh đào Hành động này khiến ông bị chính quyền bắt giữ và giam trong tù đến tháng 9 năm 1955

Từ năm 1953 – 1957, nhà văn hoạt động trong các tổ chức Y tế theo đúng chuyên ngành được đào tạo Sau đó, ông quyết định rời bỏ ngành Y, tuy nhiên đó thực sự là

một hành động khó khăn vì trong năm 1960, 1964, ông lại mở một phòng khám ở Giza Cho đến tận năm 1967, niềm đam mê viết báo và sáng tác văn học trở nên mạnh mẽ hơn mong ước khám chữa bệnh cho người khác và ông chính thức rời khỏi công việc bác sỹ Sự quan tâm đến các diễn biến chính trị và ảnh hưởng của nó đến đời sống người dân, đặc biệt là người sống ở những quận nghèo ở Cairo- nơi ông làm công tác y khoa đã dần đi vào những sáng tác sau này của nhà văn

1.2 Sự nghiệp sáng tác của tác giả Yousuf Idris

Yousuf Idris coi việc sáng tác là một quá trình sáng tạo một cách năng động và thực sự là cuộc cách mạng Theo ông, mục đích của văn học “không chỉ là ghi nhận

và miêu tả lại mà còn phải đạt được kết quả, đó là: truyền tải sự thật, gây ấn tượng với người đọc và khuyến khích họ suy nghĩ về những vấn đề tồn tại, bắt tay vào hành động để thay đổi xã hội” [33, tr 31] Một tác phẩm văn học chân chính phải hướng con người đến sự nhân đạo, suy ngĩ về bản ngã, về những mối quan hệ trong

xã hội, tình yêu, cuộc sống và sự thật… Nhà văn cũng phải thổi hồn, ươm mầm những ước mơ, có vai trò như một nguồn động lực, cổ vũ ý chí cho mọi người Điều này cũng có nghĩa là một tác phẩm có tầm ảnh hưởng không phụ thuộc vào độ dài hay những hình ảnh kiểu cách mà nằm ở sức mạnh của thông điệp mà nhà văn muốn gửi gắm Yousuf Idris cho rằng người sáng tác phải như một ngọn nến trong bóng đêm, soi sáng những góc khuất Và vì vậy, một nhà văn chân chính phải là người có tầm nhìn thực sự chứ không phải người bỏ nhiều giờ đồng hồ để chỉnh sửa

một kịch bản nào đó

Ông cho rằng nhiệm vụ của nhà văn là phải hoà mình vào cuộc sống để cùng cảm nhận với mọi người, chứ không phải chỉ ngồi ở quán cà phê nào đó, tưởng tượng ra một câu chuyện để viết “Tôi cứ nhảy và chạy xung quanh Tôi khám phá Tôi suy

nghĩ Tôi chịu đựng nỗi thất vọng Tôi tạo ra niềm vui Tôi chuyển động và gặp gỡ mọi người Tôi là một tĩnh mạch sống của cơ thể xã hội” [45, tr 40]

1.2.1 Kịch

Giới phê bình Ả rập và phương Tây đều thống nhất cho rằng Yousuf Idris là tác giả

có nhiều đóng góp quan trọng trong việc khẳng định bản sắc dân tộc cũng như giá trị cốt lõi của người Ả rập, và là một gương mặt mới của nghệ thuật sân khấu Ai Cập [33, tr 69] Chủ đề các sáng tác của ông thường đan xen các yếu tố phê bình chính trị, xã hội mạnh mẽ, tạo ra bước ngoặt cho nền sân khấu kịch nước nhà

Trong những năm 1950, Yusuf Idris đã viết ba vở kịch mà nội dung chứa đựng các yếu tố nghệ thuật mới, hướng đến sự chân thực của cuộc sống như khắc họa cuộc sống ở làng quê, các bức chân dung nhân vật cùng với những phương thức biểu cảm mới Ba tác phẩm này đã đóng vai trò rất lớn trong nghệ thuật sân khấu kịch Ai

Cập, đó là: Malik al-Qutn (Vua bông, 1957), Jumhuriyyat Farahat hoặc Gumhuriyyat Farahat (Cộng hoà Farahat, 1957) và Lahza al-Harijia hoặc Lahza al-Hariga (Khoảnh khắc quan trọng, 1958)

Yusuf Idris viết vở kịch đầu tay Malik al-Qutn (Vua bông, 1957) ngay sau khi tuyển tập truyện ngắn đầu tiên Arkhas Layali (Những đêm rẻ nhất) được xuất bản Trái ngược với hào quang mà tập truyện ngắn Arkhas Layali ngay lập tức mang lại, tác

phẩm kịch đầu tay của ông không nhận được sự chú ý tương xứng với giá trị nghệ thuật của mình Phải mất một thời gian dài, các nhà phê bình mới có sự thay đổi cách nhìn đối với sáng tác này và công nhận Yusuf Idris là một tài năng sân khấu kịch đáng kinh ngạc Ali al-Rai nhận xét về tác phẩm này như sau: “Khả năng viết kịch của Idris vượt xa so với những gì anh ấy có thể tưởng tượng Với những nỗ lực đầu tiên trong lĩnh vực sân khấu kịch này, anh ấy hoàn toàn có thể xây dựng những tác phẩm hay hơn cả nội dụng mà nó mang lại” [41, tr 13]

Cốt truyện của vở kịch khá đơn giản, chủ yếu xoay quanh mâu thuẫn giữa Simbati – một địa chủ và người trồng bông thuê Qamhawi Như thường lệ mỗi năm, Qamhawi trồng và thu hoạch bông cho al-Simbati Những vụn bông lúc nào cũng đẹp và chất lượng tốt nhất nhưng cái giá mà Qamhawi được trả thì vô cùng rẻ mạt

al-Và lúc nào cũng vậy, người nông dân nghèo luôn thất vọng tràn trề, thề rằng sẽ không trồng trọt gì nữa trong khi lão địa chủ thì hả hê vì hắn ta lại lừa Qamhawi

thêm lần nữa Tuy nhiên, lần này, Qamhawi quyết tâm thay đổi thái độ, cứng rắn chiến đấu cho lợi ích của mình

Qua tác phẩm Malik al-Qutnn, Yusuf Idris đã cực kỳ xuất sắc trong việc khắc hoạ

bức tranh hiện thực về làng quê Ai Cập thời bấy giờ với sự bất công tràn lan, bóc lột sức lao động phi nhân đạo cũng như sự áp bức khốc liệt đối với người nông dân nghèo Có thể nói rằng với sáng tác này, ông đã mở ra một kỷ nguyên hoàn toàn mới về chủ đề người nông dân Ai Cập trên sân khấu kịch

Tiếp tục những đổi mới trong Malik al-Qutn, Yusuf Idris đã viết vở kịch một hồi

(one-act play) Jumhuriyyat Farahat hay Gumhuriyyat Farahat (Cộng hoà Farahat,

1957) Các vấn đề của xã hội được thể hiện sâu sắc hơn với những phương thức diễn đạt sáng tạo hơn Cụ thể, tác giả không chỉ xây dựng kịch bản dựa trên sự tường thuật đơn thuần mà còn sử dụng nhiều đoạn đối đoạn ngắn, sống động khiến cho khán giả có cảm giác mình đang tham gia vào tình tiết câu chuyện Bên cạnh

đó, cốt truyện cũng phức tạp hơn so với tác phẩm trước, bao gồm hai câu chuyện riêng biệt nhưng dường như lại có mối liên quan nào đó, ẩn chứa nhiều căng thẳng kịch tính và dẫn đến một cái kết hoàn toàn bất ngờ Câu chuyện xảy ra tại văn phòng của viên trung sĩ Farahat thuộc trụ sở cảnh sát Cairo Farahat đang nói chuyện với một người đàn ông tên là Muhammad Rắc rối bắt đầu khi mà Farahat – một trung sĩ làm việc lâu năm đã nhầm lẫn Muahammad là một người dân thường đến cảnh sát để nộp đơn khiếu nại, trong khi thực ra đó là một tù nhân chính trị Lý giải cho sự nhầm lẫn đáng lẽ không thể có ở một người có kinh nghiệm như Farahat nằm ở ngay thái độ chán chường của ông đối với công việc Nhiệm vụ của ông là phải viết báo cáo về các khiếu nại mà theo ông đó chẳng qua là những lời nói dối, thêu dệt và cường điệu hoá sự thật Với kinh nghiệm 30 năm, Farahat đã tường tận hết mọi vấn đề của những người bình thường, cả những khiếu nại của họ Điều này khiến cho ông thường thiếu kiên nhẫn, sử dụng giọng điệu có phần giận dữ khi tiếp xúc với họ Tuy nhiên, ông lại nghĩ rằng mình mới là nạn nhân Sự chán chường của Farahat còn có liên quan đến nền phim ảnh Ai Cập Thay vì mang lại sự thoả mãn cho tâm trí thì phim chỉ toàn những câu chuyện về múa bụng hay những cuộc

tình lãng mạn nhạt nhẽo hoàn toàn vô tác dụng Điều này là động lực khiến cho Farahat tự viết kịch bản phim Và trong khi nói chuyện với Muhammad, ông tiếp tục công việc viết đang dang dở Lúc ấy, ông tỏ ra là người rất lịch sự, kiên nhẫn, giọng nói trở nên nhẹ nhàng, mềm mỏng Nhưng trạng thái này cũng không diễn ra được lâu vì những người khiếu nại luôn đến và cắt ngang mạch suy nghĩ của Farahat Điển hình là đêm nay, viên trung sĩ già phải tiếp rất nhiều người với những trường hợp khác nhau, vì vậy thay vì viết, Farahat bắt đầu suy nghĩ một kịch bản phim về nền cộng hoà lý tưởng và ông hào hứng nói cho Muhammad nghe Ý tưởng

về nền cộng hoà đẹp mỹ mãn đó hoàn toàn mê hoặc một tù nhân chính trị như Muhammad, anh ta lắng nghe và chờ đợi đến phần kết thúc của kịch bản phim Nhưng cái kết đó không bao giờ xảy ra vì cuối cùng, Farahat bị chính đồng nghiệp

tỏ ra khó chịu khi mà ông không thể phân biệt nổi một tù nhân quan trọng như vậy với một người dân bình thường Sự thật này là cái tát mạnh vào sĩ diện của viên cảnh sát đầy tự hào như Farahat, khiến cho ông trở nên chán nản, thất vọng hơn Con người đầy say mê đã biến mất, thay vào đó là một trung sĩ cảnh sát già nua, cáu kỉnh, tiếp tục nhiệm vụ chất vấn của mình

Vở kịch được công chúng đón nhận nhiệt liệt qua những buổi trình diễn thường xuyên tại các sân khấu kịch Cairo Trái lại với thái độ mong chờ của khán giả và các phương tiện truyền thông, tác phẩm này của Yusuf Idris lại không nhận được sự đánh giá tích cực từ phía giới phê bình cả phương Tây và Ả rập tại thời điểm đó

Sự thành công của hai vở kịch trên cùng với biến động xã hội do cuộc khủng hoảng

kênh đào Suez đã thúc đẩy ông cho ra đời vở kịch tiếp theo là al-Lahza al-Harijia hoặc al-Lahza al-Hariga (Khoảnh khắc quan trọng, 1958) Tác phẩm này được coi

là bước hoàn thiện cao hơn so với hai tác phẩm trước trong trường phái chủ nghĩa hiện thực, đạt đến một trình độ phát triển mới, chứa đựng nhiều đặc điểm riêng biệt Thay vì viết về cuộc chiến năm 1956 như trào lưu lúc bấy giờ, ông lại tập trung phác hoạ những hậu quả mà chiến tranh gây ra cho xã hội Ai Cập nói chung và đối với những gia đình ở tầng lớp trung lưu nói riêng Vở kịch này còn được đánh giá là một nghiên cứu về tâm lý học, thể hiện mối quan hệ gần gũi giữa cuộc sống thực tế

và thái độ của con người đối với nó, bộc lộ những yếu đuối của họ, những hành động sai trái cho thấy con người chính là kết quả tiêu cực của một hệ thống chính trị

- xã hội sai lầm

Vở kịch mở đầu với hình ảnh một gia đình dường như là hoàn hảo với một ông bố xuất thân nghèo khó, một tay gây dựng sự nghiệp buôn bán đồ gỗ và bà mẹ hiền lành, chịu khó cùng ba đứa con, hai trai và một gái Người con trai cả Masad được

bố quyết định sẽ nối nghề gia đình, trở thành một thợ mộc điển hình Trong khi người con trai thứ Saad được gia đình hết sức chiếu cố, đặt hy vọng để theo đuổi ngành kỹ sư – niềm tự hào của cả nhà Tuy nhiên, vợ của Masad lại bất bình với quyết định của bố chồng, không muốn con cái của mình sau này lớn lên chỉ là con của ông thợ mộc địa phương Vì vậy, cô gây sức ép với chồng phải theo ý mình, nếu không sẽ bỏ về nhà bố mẹ Mặt khác, Saad, niềm tự hào của gia đình lại không muốn theo con đường học tập mà lại tham gia các hoạt động yêu nước trong tình hình chiến tranh ở kênh đào Suez lúc bấy giờ Ông bố - người chưa bao giờ cảm thấy bản thân thuộc về Ai Cập, lòng trung thành duy nhất của ông chỉ dành cho gia đình hoàn toàn không hiểu được hành động của Saad Khi chiến tranh nổ ra với các cuộc biểu tình, la hét, Saad được gọi gia nhập Đoàn vệ binh quốc gia Lúc này anh

ta lại trở nên sợ hãi, thâm tâm thật sự không muốn đi và để cho người bố nhốt mình vào phòng mà không chống cự lại Tuy nhiên, Saad luôn la hét trong phòng, đòi được ra ngoài để chiến đấu Lúc này, người con trai cả Masad cũng đã tham gia vào cuộc chiến và bị thương Đội quân Anh đã tiến vào ngôi làng nơi gia đình sinh sống

và truy lùng thành viên Đoàn vệ binh quốc gia Một viên sĩ quan Anh đã bắn người

bố vì ông đã không khai ra thông tin Trong lúc ấy, Saad ở trong phòng đã nhanh chóng cởi bộ đồng phục Đoàn vệ binh và giấu chúng đi vì sợ hãi, cũng không dám phá cánh cửa ra để cứu cha của mình Sau khi viên sĩ quan người Anh rời đi, cô con gái út đã thả Saad, thực ra là cô ấy chỉ đẩy cánh cửa vì nó không bị khoá Saad lập tức đi tìm người cha đang hấp hối và thú nhận sự hèn nhát của mình Ông bố thực

sự thất vọng nhưng cũng không đổ lỗi cho con trai, ngược lại ông tự trách bản thân

vì đã quá nâng niu, bảo vệ con, khiến cho con trở nên nhu nhược Cuối cùng, Saad

đã giết viên sĩ quan người Anh và gia nhập Đoàn vệ binh quốc gia thực sự Qua vở kịch trên, Yusuf Idris cho khán giả thấy được cần phải tìm hiểu rõ bản chất của sự

sợ hãi và vũ khí để chống lại nó chính là sự chân thành, thật thà

Đến những thập niên năm 1960, các tác phẩm kịch của ông không chỉ đặc sắc bởi

sự phong phú của các phương thức diễn đạt, sự sáng tạo nghệ thuật mà còn nổi bật

vì tính bản sắc dân tộc Ai Cập Các tác phẩm thời kỳ này là al-Farafir (Gia đình Farfurs, 1964), al-Mahzala al-Ardiyya (Phim hài thế gian, 1966), al-Mukhattatin (Những người kẻ sọc, 1967) và loạt tác phẩm Nahwa Masrah Misri (Về sân khấu Ai Cập) Trong số các vở kịch trên, al-Farafir được coi là dấu mốc sáng chói trong sự

nghiệp viết kịch của Yusuf Idris, nhận được rất nhiều sự quan tâm của giới phê bình

cũng như các nhà nghiên cứu cho đến thời điểm hiện tại Vở kịch al-Farafir xoay

quanh mối quan hệ giữa người chủ và người phục vụ - một mô – típ quen thuộc trong văn học thời gian đó, mô tả bức tranh về xã hội Ai Cập với những vấn đề nan

giải trong lĩnh vực chính trị, văn hoá Tuy nhiên, nội dung của al-Farafir đi sâu vào

thực tế xã hội đang trong tình trạng hỗn loạn với những lời kêu gọi thay đổi, cải cách triệt để nhất là tình trạng con người bóc lột lẫn nhau Ngoài hai mục đích chính

của tác giả đối với al-Farafir như đã kể trên, nội dung vở kịch còn toát lên một vấn

đề không kém phần quan trọng, đó là tình trạng của phụ nữ hiện đại và vị trí của họ trong xã hội Nghệ thuật xây dựng tính cách nhân vật của Yusuf Idris cũng có sự đổi mới, gây ấn tượng cho người xem Hình ảnh Farfur – người phục vụ được phác hoạ như là một chú hề Ai Cập hiện đại, một gã bông lơn với cái lưỡi sắc bén, thông qua tiếng cười để tìm ra một triết lý mới cho nhân loại, qua đó, tác giả có thể tự do bày tỏ quan điểm và châm biếm về những điều được cho là cấm kỵ và những nhức nhối tồn tại ở Ai Cập [33, tr 110]

Sáng tác dành cho sân khấu tiếp theo mang tên là al-Bab (Cánh cửa), tuy nhiên tác

phẩm này không giành được nhiều sự chú ý, mãi đến năm 1960 mới được trình diễn trước công chúng vì các lý do chính trị Ngoài ra, Yusuf Idris còn có một số tác

phẩm khác như: al-Jins al-Thalith (1970) với nhận định rằng thế giới chúng ta đang

sống bao gồm hai phần là thế giới thực và thế giới mộng mơ, và tác phẩm cuối cùng

của ông mang tựa đề al-Bahlawan (Chú hề, 1982) Trong vở kịch này, ông đã xây

dựng hình ảnh phụ nữ là người “chăm sóc” cho những giá trị cơ bản của con người Chính bản năng làm mẹ, khả năng sản sinh ra sự sống đã khiến cho phụ nữ dễ dàng phân được điều thiện, ác, vượt qua những khó khăn, trắc trở của cuộc sống và đặc biệt khao khát cho thế giới được hạnh phúc, luôn trân trọng cái đẹp và nâng niu những giá trị tốt lành của con người

1.2.2 Truyện ngắn

Trong suốt sự nghiệp văn chương của mình, Yusuf Idris đã cho ra đời nhiều tác phẩm truyện ngắn Một số nhà nghiên cứu như Dorota Rudnicka-Kassem, M M Badawi, C.F Barresi ủng hộ quan điểm phân chia các sáng tác truyện ngắn của ông

thành hai nhóm: nhóm thứ nhất mang phong cách tiếp cận thực tiễn và nhóm thứ hai phác hoạ bức tranh siêu thực về cuộc sống Ai Cập Theo quan điểm này, nhóm

truyện ngắn thứ nhất được viết vào những năm 1950, có đặc điểm là dễ đọc và phân tích, vẽ lại một cách chân thực nhất cuộc sống của những người lao động, người nghèo thuộc tầng lớp thấp trong xã hội Ai Cập đặc biệt là ở nông thôn và các quận nghèo trong Cairo Bước sang đầu những năm 1960, người đọc có thể nhận thấy những dấu hiệu thay đổi trong truyện ngắn của ông, bức tranh cuộc sống trở nên khó nắm bắt hơn, bối cảnh và nhân vật mang những nét đặc thù, không phổ quát, cốt truyện nhuốm màu bi quan xung quanh chủ đề luân lý, chính trị thay cho những

mô tả bên ngoài như trước đây Sau đó, sự thay đổi này trở nên rõ rệt hơn cả vào giai đoạn những năm 1960, 1970, đánh dấu một cách tiếp cận hoàn toàn khác Xã hội Ai Cập được phác hoạ trở nên siêu thực với phương pháp mô tả các sự kiện từ nhiều góc độ khác nhau như thể tác giả đã thêm một chiều thứ tư vào bối cảnh Hơn nữa, “những phương thức diễn đạt mới, ví dụ như dòng ý thức, các biểu tượng, những viễn cảnh siêu thực, nhiều đoạn độc thoại” gây ấn tượng mạnh mẽ với người đọc về những điều đôi khi vượt quá sự hiểu biết thông thường. [33, tr 27]

Bên cạnh phân loại các sáng tác truyện ngắn của nhà văn, chúng tôi nhận thấy việc

chỉ ra những đặc trưng nổi bật trong những tác phẩm này vô cùng quan trọng Có

thể thấy hầu hết truyện ngắn của Yousuf Idris đều chia sẻ những đặc điểm chung,

cụ thể là:

 Mâu thuẫn và khoảng cách giữa tầng lớp giàu – nghèo, nông thôn –

đô thị trong xã hội Ai Cập

mơ tan vỡ, nhưng các câu chuyện của Yusuf Idris hoàn toàn không thô kệch, nặng

nề mà với ngòi bút tinh tế, ông xử lý tình huống như thể đó chỉ là một phần của cơn

ác mộng

Đồng thời, trong giai đoạn sáng tác này, ông thường chú trọng đến sự xung đột giữa hai chủ thể là nhóm và cá nhân Sự va chạm này trong các tác phẩm của ông được đánh giá là đạt đến trình độ cao của sự tinh tế và phong phú

Ở giai đoạn sáng tác tiếp theo, từ năm 1961, ông có sự thay đổi đáng kể về chủ đề

và hình thức, mặc dù vẫn kế thừa những thành tựu trước đó Cũng giống như những tác phẩm đầu tiên đã thành công trong việc thổi một hơi thở mới trong văn đàn Ai Cập, mang nó lại gần với cuộc sống thực tế xã hội, những tác phẩm ở giai đoạn này cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình và duy trì sự nhạy cảm trước thời

cuộc Hầu hết các câu chuyện thời kỳ này đều xoay quanh hai đề tài chính Chủ đề đầu tiên là sự phát hiện, nhận thức của nhân vật chính về sự vô lý, vô ích trong cuộc

sống của chính bản thân Sự phát hiện này đến quá muộn đã đặt nhân vật vào vòng

xoáy của sự tự thương hại, tự trách chính mình đầy cay đắng và tuyệt vọng Chủ đề thứ hai là cảm giác cô độc, trống vắng, thiếu sự an toàn trong việc theo đuổi một bí

mật Tuy nhiên, có sự thay đổi lớn trong thể loại này so với giai đoạn trước đó là tác giả đã loại bỏ hoặc giảm các yếu tố của những cơn ác mộng bao trùm

Một thay đổi quan trọng khác là việc loại bỏ hoặc giảm thiểu các yếu tố của cơn ác

mộng Những gì tồn tại từ tính năng ban đầu này chỉ là khuynh hướng để bảo vệ một chiều hướng bi quan của sự u ám, vì giờ đây tác giả có xu hướng hạ thấp các yếu tố ác mộng và thiên về các cấu trúc trừu tượng, sử dụng những hình ảnh hoặc

chi tiết không thực tế song song với lối viết nhiều câu cách ngôn Sự thay đổi thứ ba

ảnh hưởng đến tính cách nổi trội của nhân vật, người đã thoát ra khỏi tình trạng bị đàn áp hoặc những thất bại nặng nề để theo đuổi những điều hoàn toàn trái ngược Anh ta trở thành một sinh vật huyền bí và kỳ diệu, và hai phẩm chất đó không phải

là hiếm hoi cũng không hạn chế trong một tầng lớp hay một nhóm người nào đó

1.3.1.1 Mâu thuẫn và khoảng cách giữa tầng lớp giàu – nghèo, nông thôn – đô thị trong xã hội Ai Cập

Khoảng đầu những năm 1940, Ả rập chứng kiến nhiều biến động xã hội và chính trị như Hiệp ước Độc lập ở Ai Cập (1936), cuộc nổi dậy ở Palestine, Iraq cùng với những nỗ lực trục xuất người Pháp ra khỏi lãnh thổ Syria, Lebanon Sự tức giận, sự sục sôi của xã hội, những vấn đề tôn giáo bức bối đã được phản ánh trong những truyện ngắn được sáng tác trong giai đoạn này Taha Husayn là người đã tiên phong trong lĩnh vực truyện ngắn bằng cách đặt ra một lối viết mới về người nghèo

Những tác phẩm của ông nói về bối cảnh cuộc đời đau khổ, hoạn nạn của tầng lớp người dễ bị tổn thương trong xã hội Ai Cập đã góp phần tạo ra động lực, mở một hướng đi văn chương mới cho giới văn đàn trẻ của nước này, nhằm thể hiện sự tức giận, phản đối về xã hội và chính trị Tuy nhiên, đây vẫn là những bước manh nha đầu tiên, vẫn chưa thoát ra khỏi cái bóng của nền văn học lãng mạn trước đó

Chỉ đến khi những tác phẩm của Yusuf Idris xuất hiện, phong trào thoát ly lãng mạn mới thực sự trỗi dậy mạnh mẽ, hướng tới văn học hiện thực chủ nghĩa, đặc biệt là trong lĩnh vực truyện ngắn Có thể nói tài năng của Yusuf Idris đã làm lu mờ lớp nhà văn đương thời vì những sáng tác của ông không chỉ phong phú về hình thức,

đa dạng về chủ đề mà còn liên tục phát triển Sinh ra trong một gia đình giàu có

nhưng từ nhỏ Yusuf Idris đã phải sống xa cha mẹ ở vùng quê vì đặc thù công việc của người cha Những trải nghiệm của thời thơ ấu về sự lam lũ nơi thôn quê Ai Cập

đã mang lại cho ông nhận thức sâu sắc về nỗi đau khổ và cái nghèo đói

Khung cảnh làng quê trong truyện của ông không mang vẻ lãng mạn, nên thơ như trong thế giới tiểu thuyết của tác giả Muhammad Husayn Haykal Trái lại, ông khắc hoạ một cách chân thực những mảnh đời bấp bênh, chống chọi lại cơn phong ba bão táp của số phận Truyện ngắn Mishwar (Một chuyến đi) kể về một cảnh sát địa

phương bắt người phụ nữ điên đưa lên bệnh viện tâm thần ở Cairo đã phản ánh sự việc từ cả hai góc nhìn Đó là góc nhìn mang thái độ, suy nghĩ của những người nông thôn đối với đô thị và góc nhìn thờ ơ từ phía các nhân viên cảnh sát ở đô thị đối với hoàn cảnh của viên cảnh sát địa phương

Cuộc sống khốn cùng của người dân quê Ai Cập còn được nhìn nhận theo một khía cạnh rất khác lạ, mới mẻ Điều này thể hiện rõ nhất trong câu chuyện Arkhas Layali (Những đêm rẻ nhất) Tác phẩm tưởng chừng như là một câu chuyện bâng quơ về

anh chàng ở nông thôn nghèo nào đó Nhưng càng đọc, độc giả càng thấy sự chua xót trước cái vòng luẩn quẩn của cuộc sống không lối thoát Mở đầu truyện, anh chàng Abdel Kerim sau buổi cầu nguyện, trên đường vào thị trấn, vừa đi vừa tuôn một tràng xối xả nguyền rủa cha mẹ, ông bà, tổ tiên của những đứa trẻ xa lạ mà anh

ta vô tình nhìn thấy Rồi anh ta lại tự nhủ thầm, an ủi bản thân rằng một nửa trong

số những đứa trẻ đó sẽ chết vì đói, số còn lại sẽ chết vì bệnh tả Dần dần, lý do cho

sự phẫn uất khó hiểu đó dần được hé lộ Anh ta có ác cảm đối với tất cả trẻ em vì anh ta là cha của sáu đứa trẻ lúc nào cũng thiếu ăn, thiếu mặc Rồi anh suy nghĩ về việc có nên đi đến quán cà phê trong thị trấn để uống một cốc cà phê hay hút điếu thuốc lá trong khi nghe đài radio và xem những người đàn ông khá giả chơi bài Tuy nhiên anh nhận ra là mình không có đủ tiền để đến đó Suy nghĩ hồi lâu về những việc gì có thể làm để thoát khỏi tâm trạng chán nản, cuối cùng anh ta quyết định trở về nhà với người vợ “nằm như một cái túi ngô với sáu đứa con xung quanh

như một đàn cún” (Những đêm rẻ nhất) Anh ngồi xuống cạnh cô, lúng túng với

đống quần áo của mình, và cô bị đánh thức dậy, chuẩn bị cho những gì sắp xảy ra – hình thức giải trí rẻ nhất của anh Và như một kết quả định sẵn, ít lâu sau đó, đứa trẻ thứ bảy ra đời, đặt thêm gánh nặng lên đôi vai của anh Thậm chí, nhiều năm, tháng sau, những đứa trẻ khác cũng nối đuôi nhau đến với gia đình anh Có thể thấy, những người đàn ông nghèo trong xã hội Ai Cập bị mắc kẹt trong cái bẫy: họ không

có đủ tiền để uống một cốc trà có giá còn rẻ hơn những biện pháp tránh thai nhưng

họ vẫn phải có một số niềm vui, hình thức giải trí trong cuộc sống

Độc giả thường khó tìm thấy một cái kết có hậu trong nhiều truyện ngắn của Yusuf Idris, thay vào đó, chỉ là những bức tranh chân thực nhất về nông thôn Ai Cập, thấp thoáng trong không gian là tiếng khóc, phản ánh sự thật một cách trực tiếp nhất, đơn giản nhất Ví dụ chúng ta sẽ bắt gặp một bé gái trong câu chuyện Nazra (Một cái nhìn) đang cố hết sức giữ cái khay đồ ăn ở trên đầu tránh khỏi bị rơi Cô bé băng

qua đường khiến cho cái khay dường như muốn trượt xuống lần nữa Bỗng cô bé dừng lại chỉ để nhìn lũ trẻ đang chơi bóng gần đó, nhưng nhanh chóng lại chìm vào thất vọng vì em phải tiếp tục làm việc Hay như một thầy giáo vừa phải mang trên vai gánh nặng về gia đình, vừa phải đối mặt với một nhóm học sinh bất trị khi ở

trường trong al-Shahada (Chứng chỉ)

Trong thời gian Yusuf Idris làm việc ở Cairo trong vai trò bác sĩ, ông đã quan sát xã hội một cách sâu sắc hơn về bản chất con người Ông không cảm thấy xa lạ mà rất quen thuộc với cuộc sống trong các khu nhà ổ chuột, trong các ngõ hẻm quanh co

giữa thành phố lớn “Yếu tố này làm sắc bén và phong phú thêm nhận thức của Idris

về những điều ngớ ngẩn và mâu thuẫn trong một xã hội có ý thức về sự phân tầng lớp, do đó, ông thường “bắt” được những khoảnh khắc rất thật trong cuộc sống Ai Cập” [15, tr 142]

Yousuf Idris đã thẳng thắn chỉ trích, mỉa mai thái độ vô tâm của những người thuộc tầng lớp giàu có, quyền lực đối với những người có địa vị thấp mà họ sử dụng rồi sau đó vứt bỏ Qa al-Madina (Đáy của thành phố) là một ví dụ điển hình cho lối

viết này và được đánh giá là một trong những tác phẩm thành công nhất của nhà văn Đây là một câu chuyện đầy tính mỉa mai xoay quanh vị thẩm phán Abd Allah trẻ tuổi đánh mất đồng hồ và nghi ngờ cô hầu gái đã đánh cắp nó Câu chuyện phức tạp hơn khi mối quan hệ giữa vị thẩm phán và cô hầu gái được hé lộ Hai người không chỉ dừng lại ở mức độ ông chủ và người làm thuê mà còn có cả những quan

hệ xác thịt Abd Allah được miêu tả là người có quyền thế và giàu có, giữ địa vị cao trong xã hội Cương vị nghề nghiệp cho phép anh phán xét hành động của mọi tầng lớp trong xã hội từ giàu đến nghèo Anh hài lòng với cuộc sống của mình và rất ít khi rời khỏi khu phố xanh tươi ở Cairo nơi anh sống Tuy nhiên viễn cảnh đến tận nơi cô hầu gái sống – khu vực nghèo nhất của thành phố để mặt đối mặt với tội phạm khiến anh trở nên say sưa, sung sướng Anh hoan hỷ khi có cơ hội chỉ ra đích danh tội phạm mà theo anh đã đe doạ đến lý tưởng mà anh dùng nó làm biện minh cho cuộc sống của mình Với kinh nghiệm nghề nghiệp, không khó đối với Abd Allah để đạp đổ sự cứng đầu, tỏ ra vô tội của cô gái nghèo, không được đi học và nhanh chóng phát hiện ra nơi cất giấu đồng hồ của mình Lại một câu chuyện với cái kết không có hậu nữa dưới ngòi bút của Yusuf Idris Người ta như thấy những người nghèo như cô hầu gái sẽ không thể nào có một tương lai tốt đẹp hơn nếu vẫn sống trong một xã hội đầy bất công, thờ ơ, đạo đức giả như hiện tại

Qua cuộc hành trình của vị thẩm phán đáng kính đến nhà cô hầu gái, tác giả đã dùng ngòi bút điêu luyện phác hoạ toàn bộ bức tranh Cairo từ nơi giàu nhất đến nơi nghèo nhất, nhấn mạnh sự khác biệt giữa hai tầng lớp xã hội Chuyến đi của vị

thẩm phán bắt đầu từ khu phố hiện đại, giàu có, thoáng đãng nơi anh ta sống Chiếc

xe chở anh băng qua những quận khác nghèo hơn, bầu không khí cũng trở nên khó thở hơn, cả về mặt sinh lý và tâm lý Các khu phố càng lúc càng đông người, hẹp dần lại đến nỗi ông khó có thể di chuyển được bằng ô tô Người dân sống tại đây cũng nghèo hơn Những cửa hàng, ngôi nhà nhỏ hơn, bẩn thỉu hơn Cho đến khi đoàn người của anh thẩm phán đến “Đáy của thành phố” nơi mà cô hầu gái sống, họ thấy những ngôi nhà dựa vào nhau mà đứng xiêu vẹo Những đứa trẻ thì chơi trong đống rác, phụ nữ ngồi tán dóc ở dưới các mái hiên và ruồi bay khắp nơi Có thể thấy mỗi bước tiến xa hơn trong chặng đường của Abd Allah là một lớp vỏ bao bọc cuộc sống êm đẹp mà anh tạo ra từ trước đến nay bị lột trần Mọi thứ trở dần chuyến biến, trở nên xấu xí, bẩn thỉu hơn, bao gồm cả người và cảnh vật Nhưng, thay vì cảm thông cho những người nghèo khổ hơn mình, Abd Allah càng lúc càng trở nên bực dọc vì khung cảnh đáng ghét xung quanh Khoảng cách giữa hai tầng lớp giàu – nghèo còn được tô đậm thêm kịch tính trong quá trình anh tra hỏi cô hầu gái của mình về chiếc đồng hồ bị mất, thể hiện sự vô tình, chán ghét của những con người sống trong sung túc đối với những người yếu thế hơn

1.3.1.2 Đề tài “cái chết” trong truyện ngắn của Yousuf Idris

Mona N Mikhail đã khẳng định chủ nghĩa hiện sinh được phản ánh rõ ràng trong các sáng tác của Yousuf Idris, trong cách xử lý tinh tế và sự phân tích các chiều sâu tâm lý [28, tr 34] Mối quan tâm của nhà văn đối với bản ngã được minh hoạ qua sự

da dạng và mật độ sử dụng cao các hình ảnh và phép ẩn dụ Để có cái nhìn sâu hơn

về chủ nghĩa hiện sinh được thể hiện qua các truyện ngắn của Yousuf Idris, ta cần tìm hiểu về mối quan hệ giữa chủ nghĩa này và lối tư duy của người Ả rập Đây cũng là vấn đề mà rất nhiều nhà nghiên cứu phương Tây cũng như các triết gia Ả rập quan tâm

Abd al-Rahman Badawi, tác gia Ả rập tiên phong đóng vai trò quan trọng trong phát triển chủ nghĩa hiện sinh ở khu vực này đã viết rất nhiều tác phẩm về mối quan hệ giữa triết lý Ả rập và chủ nghĩa hiện sinh hiện đại Ông đặt ra câu hỏi vô cùng phức tạp đó là: một người Muslim hay có suy nghĩ như người Muslim thì có thể trở thành người theo chủ nghĩa hiện sinh mà vẫn giữ được bản sắc văn hoá của anh ta hay

không? Trong tác phẩm al-Insaniyya al-Wujudiyya fi al-Fikr al-Arabi (Humanism and Existentialism in Arab thought- Chủ nghĩa nhân văn và hiện sinh trong tư duy

Ả Rập), ông đã khảo sát nguồn gốc giữa chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa hiện sinh Hai

khái niệm này được Yousuf Idris thể hiện nhuần nhuyễn với nhau trong các tác phẩm của mình [14, tr 267]

Yousuf Idris coi cái chết như một phương thức để bộc lộ ra bản ngã thực sự của con người cùng với sự tự do Không thể phủ nhận rằng cái chết là chủ đề thường bắt gặp

trong các tác phẩm truyện ngắn của nhà văn, điển hình là sự ra đi của người cha thường được xử lý với khuôn mẫu giống các truyện thần thoại (mythical

dimensions) Tác phẩm al-Yadd al-Kabira (Bàn tay lớn) trong tuyển tập Hadithat Sharaf (Một tai nạn danh dự) kể về người con trai quay trở lại quê sau khi người

cha qua đời Kỷ niệm về gia đình, hay trong trường hợp này là sự tương tác giữa quá khứ và hiện tại diễn ra mãnh liệt trong tâm trí anh ta – lúc này đang trong vị trí người tường thuật Những khoảnh khắc ấm áp, tràn đầy yêu thương đã có giờ tất cả

đã biến mất Tác giả sử dụng những câu văn mang lại không khí căng thẳng liên tục khiến cho độc giả có cảm giác bản thân bị cuốn đi cùng với cảm xúc chân thật của người con Cảm xúc được gợi lên sống động nhưng trái ngược lại với khung cảnh xung quanh – hoang vu, trống rỗng Ngôn ngữ đầy chất thơ càng tô điểm thêm sự mất mát và đau đớn Tình cảm gia đình ấm áp, gắn bó với sự chỉ bảo, chở che của người cha được diễn tả cùng lúc với khung cảnh trơ trọi nhuốm màu tàn nhẫn Người con dường như đang đi tìm lại người cha trong quá khứ Tất cả những cảm xúc này tích luỹ dần và đạt đỉnh cao khi anh ta đột ngột nhận ra rằng cái chết của người cha là một sự thật không thể trốn tránh Dường như khoảnh khắc anh ta sống lại với khung cảnh xung quanh cũng là lúc nhận ra sự ra đi mãi mãi của người cha Câu chuyện chứa đựng những hình ảnh chết chóc cũng như những hình ảnh về sự trống rỗng vĩnh cửu, tất cả tạo nên bầu không khí mất mát nặng nề [28, tr 34]

Chủ đề về cái chết một lần nữa được Yousuf Idris xử lý qua truyện ngắn al-Rihla (Chuyến đi) trong tuyển tập Bayt min Lahm (Ngôi nhà xác thịt) Tuy nhiên nhà văn

đã dùng cái chết để viết về vùng lên kháng cự của người con trai đối với người cha

của mình, thể hiện cuộc sống nối tiếp, loại bỏ những yếu tố cũ, giúp yếu tố mới vốn

bị đàn áp vươn lên

Các đoạn độc thoại trong suốt câu chuyện dần hé hộ những suy nghĩ trong tiềm thức của người con trong khi chở người cha đã chết trong chiếc xe của mình đi khắp thành phố như thể ông vẫn còn sống Chuyến đi chở cái chết cũng là chuyến đi chở

sự sống Anh ta xem xét lại mối quan hệ cha con mà không gì có thể chặt đứt trong các chiều kích khác nhau Lúc đầu, cái chết của người cha có vẻ như là một sự giải phóng anh ta khỏi chủ nghĩa độc tài mà anh ta vốn đã chịu đựng từ lâu Nhưng sau

đó, nỗi đau trước sự ra đi của người cha lại khiến anh thấy mất mát – một biểu hiện của lòng hiếu thảo truyền thống Trong chuyến đi, anh nói “Hoặc là cuộc sống của

con hoặc là cái chết của bố… Bố phải kết thúc thì con mới bắt đầu” (Chuyến đi)

Trao đổi vai trò là phương pháp được sử dụng nhiều lần trong truyện này Có thể thấy hình thức và nội dung đã kết hợp với nhau để cùng tạo ra chủ đề cho câu chuyện: cuộc hành trình của cái chết, cái chết nói chung và cái chết của người già – người cha, quyền lực của cha mẹ song hành cùng người kế nhiệm, sự tiếp nối của cuộc sống Trong cả hai câu chuyện trên, các nhân vật chính đều có quãng thời gian lắng lại để nghiền ngẫm về cái chết – điều mà giải phóng họ

1.3.2 Các biểu tượng nghệ thuật

Bên cạnh những chủ đề đặc sắc, Yousuf Idris cũng tạo ra những biểu tượng nghệ thuật khiến cho câu chuyện để lại nhiều ám ảnh trong lòng người đọc

Đó là sự im lặng trong tác phẩm Bayt min Lahm (Ngôi nhà xác thịt)

ًف ٌارَا ىًعرف مذٌ دًظنا حاثظًنا رإجت ىذاخنا".ىذاخنا عضٌ خثطلأا مهطرٌ دًظنا

.حاثظًنا افطٌ اضٌأ دًط ًف

.ىعٌ ولاظنأ

"دًط حٌاذثنأ جرجد دٍثنأ زلاثنا آذاُتٔ حهيرلأا ٌٍٕعنا ىًعذ اضٌأ ولاظنا ًفChiếc nhẫn đặt dưới ánh đèn Sự im lặng bao trùm khắp không gian, tai thì chẳng

thể nào nhìn thấy được Trong im lặng, ngón tay rón rén đeo chiếc nhẫn vào

Trong im lặng, ánh sáng bị tắt phụt

Tất cả tối đen

Trong bóng tối, mắt cũng không thể nhìn thấy gì Người góa phụ và ba cô con gái sống trong ngôi nhà chỉ có duy nhất một căn phòng Sự im lặng cũng chính là sự bắt

đầu (Ngôi nhà xác thịt)

Mở đầu câu chuyện, tác giả sử dụng ngôn ngữ đầy tính thơ, ngay lập tức mang lại

cho độc giả cảm giác về nhạc điệu Những từ có cùng âm điệu như “حاثظًنا”,

“دًظنا”, “خثطلأا”, “ولاظنا” được lặp đi lặp lại không những tạo chất thơ mà còn có vai trò như những từ khoá rải rác khắp đoạn mở đầu Việc sử dụng toàn bộ một cấu trúc là câu danh từ trong tiếng Ả rập, chỉ trừ câu số 3 là câu động từ góp phần vào việc liên kết chặt chẽ âm điệu, gần như tạo ra sợi dây kết nối thôi miên giữa văn bản

và người đọc Nhưng tất cả yếu tố nhạc và thơ ấy chỉ nhằm tôn lên âm thanh duy

nhất đó là sự im lặng Sự im lặng ban đầu xuất phát từ cảm xúc chán chường của các nhân vật trước khó khăn cuộc đời

Sự im lặng đã len lỏi vào ngôi nhà, bao vây lấy bốn mẹ con goá phụ “kể từ khi

người chồng – người cha và cũng là người đàn ông duy nhất trong nhà ra đi” (Ngôi nhà xác thịt) khiến cho không gian trở nên ngột ngạt Cái chết của người đàn ông

duy nhất trong gia đình không những làm cho họ trở nên nghèo khổ mà còn hầu như chặt đứt cơ hội lập gia đình của các cô gái trẻ vì họ không được phép gặp gỡ đàn ông lạ mặt – điều mà ít nhất khi cha còn sống, những mối quan hệ bạn bè của ông

đã tạo ra Tưởng chừng như số phận của bốn người phụ nữ cứ thế mà trôi qua trong

im lặng Toàn bộ câu chuyện không có chi tiết nào về thế giới bên ngoài cái ngôi nhà chỉ có một phòng ấy Họ hoàn toàn bị cách ly - sự im lặng hoàn toàn!

“Sự im lặng không bị gián đoạn bởi bất cứ điều gì ngoại trừ âm thanh của những

câu Kinh Qur’ran, đã trở thành thói quen, không có gì mới lạ hay cảm giác gì.”

Nhưng bề mặt của cái vòng cách ly im lặng đó lần đầu tiên đã bị rạn nứt bởi tiếng

nói của vị shaykh trẻ tuổi có trách nhiệm tụng Kinh Qur’an cho linh hồn người đã

mất Đó là người đàn ông duy nhất ghé thăm nhà họ vào mỗi Thứ Sáu hàng tuần

Ba cô con gái nhanh chóng nhận ra đây là cơ hội duy nhất giúp họ có thể tiến gần hơn với một mối hôn nhân trong tương lai Động lực về viễn cảnh tươi sáng của họ

đã cổ vũ người goá phụ trẻ, xinh đẹp tiến tới kết hôn vị shaykh trẻ tuổi bị mù đó Và

từ đây, sự im lặng đã bị phá vỡ hoàn toàn bởi tiếng cười đùa đã quay trở về với bốn người phụ nữ hay bởi tiếng hát của người đàn ông mới mẻ trong gia đình Sự im lặng tưởng chừng như đã biến mất trong niềm hân hoan của ba cô gái trẻ hay và niềm hạnh phúc của người mẹ sau bao năm đè nén Nhưng thực tế, nó không mất hẳn mà vẫn luôn rình rập cuộc đời của những người vốn đã sống trong sự kìm toả bấy lâu Đó là khi người cha dượng hỏi vợ mình vì sao chiều hôm trước, khi chỉ có hai người, cô lại không đeo nhẫn cưới như mọi lần? Chỉ có cô mới hiểu được vì sao, cuộc đấu tranh tâm lý mãnh liệt diễn ra trong suy nghĩ của cô, cô muốn hét lên, muốn nổi điên! Cô có thể nói với anh đó chính là một trong ba đứa con của cô, hay

cô sẽ tra hỏi ba cô gái trẻ để biết đích danh là ai Nhưng tất cả những gì cô làm đó là

im lặng! Vai trò một người mẹ - chu cấp và bảo vệ các con, vai trò làm vợ - bảo vệ danh dự của chồng đã đè sự im lặng lên cô một lần nữa Và sự im lặng không chỉ làm thế với cô mà nó đã kiểm soát được cô con gái thứ, rồi lần lượt với cô cả, cho đến cô út Rồi dần dần người cha dượng cũng đoán ra được sự thật đằng sau sự im lặng ấy Nhưng kể cả trong suy nghĩ, anh ta chưa bao giờ chỉ ra rõ ràng đó là sự thật

gì Chỉ nghĩ về nó cũng khiến anh mắc nghẹn! Ngay tại lúc đó, anh đã hoàn toàn bị khuất phục bởi sự im lặng

Có thể thấy bản chất của sự im lặng đã thay đổi Sự mỏng manh của tình huống được thực hiện ở mức độ lố bịch, vì họ đều biết rằng ngay cả một từ ngữ hay tiếng

ồn cũng sẽ đủ để chứng minh thực tế tình huống của họ Nơi ẩn náu duy nhất là tuyệt đối im lặng Đây là những gì mà Idris gọi là loại im lặng mạnh nhất, những gì xảy ra với bất kỳ thỏa thuận nào, vì sự thoả thuận như vậy sẽ đủ để phá vỡ nó

Sự im lặng không còn là vòng cách ly, thể hiện tâm lý chán chường, vô vọng của nhân vật ở đầu câu chuyện mà đã chuyển hoá thành cái vỏ để họ che chắn bản thân khỏi những xúc cảm nội tâm và tránh đối mặt với sự thật phũ phàng, khủng khiếp

Nó đã trở thành biểu tượng tối cao của sự thoả thuận, thoả hiệp Sự im lặng giúp họ tiếp tục sống và chờ đợi một điều mới phá vỡ chính nó

Mội biểu tượng nữa thường lặp đi lặp lại trong những truyện ngắn của Yousuf Idris

đó là không gian khép kín Không gian ở đây mang cả nét nghĩa là không gian vật

chất và không gian tinh thần Ngay trong truyện Bayt min lahm (Ngôi nhà xác thịt)

vừa đề cập trên, người đọc có lẽ thắc mắc vì sao cái chết của người chồng, người cha lại khiến cuộc sống của người phụ nữ lâm vào cảnh khó khăn như vậy? Nguyên nhân chính là vì những luật lệ, phong tục tập quán của xã hội đã bó hẹp, rạch ra ranh giới cho phụ nữ Muslim Theo quy định của Islam, phụ nữ không được phép trò chuyện với đàn ông lạ mặt Họ phải trùm khăn che kín đầu và không được để lộ thân thể trước đàn ông trừ những người có quan hệ ruột thịt Đối với ba cô con gái

đã đến tuổi cập kê, nhưng lại xấu xí trong truyện thì cơ hội để gặp một người đàn ông trở nên ít dần đến vô vọng Những người đàn ông không có cớ gì để đến ngôi nhà toàn phụ nữ cả Thật là rắc rối nếu bị bắt gặp trong hoàn cảnh đó! Cuộc sống của bốn người phụ nữ chỉ gói gọn trong ngôi nhà chỉ có một phòng Kể cả sau khi tái hôn với người đàn ông khác, sinh hoạt của tất cả năm người vẫn trong không gian đó Chi tiết này càng đẩy nút thắt của câu chuyện lên cao hơn, thể hiện được những cảm xúc khác biệt ở từng cá nhân về sự vui sướng, thất vọng, cám dỗ, của

mỗi cá nhân, nỗi cô đơn trong mối quan hệ giữa đàn ông và phụ nữ Cái không gian

tù túng chật chội đó là minh chứng cho sự nhẫn tâm, thờ ơ của xã hội đối với phụ

nữ, nó là điều kiện khách quan khiến cho họ có những hành động bất thường, đi ngược lại luân lý

Trong những sáng tác khác của Yousuf Idris, không gian không bị bó hẹp, ngột ngạt như trong Bayt min lahm (Ngôi nhà xác thịt) nhưng cũng không thoát ra khỏi một phạm vi cố định mà thường là làng quê Ai Cập Bối cảnh truyện Hadithat sharaf (Một sự cố danh dự) và al-Haram (Cấm kỵ) đều diễn ra ở nông thôn, không những

bị giới hạn về phạm vi địa lý mà cũng giống như truyện trên, con người còn bị giới

hạn bởi những phong tục tập quán khắt khe Hadithat sharaf (Một sự cố danh dự)

kể về hoàn cảnh tình ngay lý gian giữa hai người trẻ đẹp nhất trong làng Fatima là

cô gái vô cùng quyến rũ, cả người cô toát lên vẻ nữ tính nồng đượm mặc dù bị che lấp sau lớp áo choàng dài Cô được tất cả đàn ông trong cái nông trang bé nhỏ, từ già đến trẻ đều ngưỡng mộ

“Ma lực phát ra từ lúm đồng tiền trên má khi cô cười, từ tiếng cười lăn tăn như sóng gợn của cô, mỗi âm thanh trong trẻo cô nói ra, cô biết cách ngân nga chúng và bỏ nhỏ thành từng giọt, những giọt nữ tính tinh khiết có thể làm nguội đi khao khát

hừng hực của hàng chục gã đàn ông.” (Một sự cố danh dự)

Trong khi đó, Gharib mặc dù rất đẹp trai và có sức hút nhưng lại không được lòng mọi người xung quanh vì tính tình lăng nhăng

“…cậu ta còn luôn để mắt đến phụ nữ và tìm cách dụ dỗ họ, điều này khiến người dân nông trang thận trọng với Gharib Cậu ta cũng không tôn trọng láng giếng và

thậm chí còn xấc láo với mợ của mình.” (Một sự cố danh dự)

Bản tính thích chinh phục của Gharib thôi thúc cậu ta tìm mọi cách tiếp cận hòng có được Fatima Một ngày nọ, khi Fatima đi trên đường “…và Gharib bất thình lình từ đâu nhảy ra Cậu ta đưa tay túm lấy cô và kéo về phía cậu ta Cô chống cự và gào thét cầu cứu Ngay lập tức mọi người liền chạy tới, còn Gharib vội vã bỏ chạy.”

(Một sự cố danh dự)

Có lẽ ở những xã hội khác với những quy định khác, nhân vật Fatima có thể đối mặt với lời xì xầm bàn tán sau lưng cô mà thôi, nhưng trong câu chuyện này, nếu cô không chứng minh được rằng mình còn “trong sạch” thì anh của cô sẵn sàng giết cô

để bảo vệ danh dự của gia đình

“Anh phải giết cô, giết đứa em gái chính tay anh chăm bẵm từ khi mẹ mất, giết cả Gharib – tên chó đẻ khốn khiếp anh vẫn đối xử như anh em mà rốt cuộc lại phản bội anh

Chỉ có đổ máu mới cứu vãn được những gì đã xảy ra.”

Cái vòng giam hãm suy nghĩ của con người đến từ những phong tục tập quán mà họ lâu nay tuân thủ một cách tự nhiên Họ có thể làm tổn thương người khác để bảo toàn cái gọi là danh dự được xã hội công nhận Chính những luật lệ, quy chuẩn đạo

đức đó đã bó hẹp, kiểm soát hành vi của con người tôn thờ nó Tác động của những luật lệ ấy không chỉ trực tiếp tổn hại đến phụ nữ mà nó cũng gây ra sự đau khổ ở đàn ông Đó là khi anh trai của Fatima quyết định giết em gái, và phải mang toàn bộ

sự việc ra ánh sáng

“Anh sẽ tự hủy hoại chính mình, hủy hoại cuộc sống của vợ và con mình trong khi mọi thứ không đáng như vậy.”

Biểu tượng không gian bó hẹp được tác giả khắc hoạ sâu sắc hơn nữa trong truyện

al-Haram (Cấm kỵ) Câu chuyện kể về người phụ nữ tên là Ariza bị cưỡng bức đã

sát hại đứa con của mình Cô bị điều tra và kết tội vì những gì xảy đến với mình Bầu không khí của vùng nông thôn nhỏ bé vốn đã chứa đựng những sự nghi ngờ giờ đây lại thêm căng thẳng tột độ Với tác phẩm này, Yusuf Idris khẳng định rằng mỗi con người sinh ra trong xã hội ngay lập tức đã bị ràng buộc bởi những quy định về đạo đức và luôn bị hàng nghìn con mắt dõi theo để giám sát

Qua biểu tượng không gian bó hẹp ấy, tác giả đặt ra câu hỏi đầy nghi ngờ về tính đúng đắn và phù hợp của các quy định Islam trong Haram (điều cấm kỵ) và Halal (được cho phép) trong xã hội hiện đại Haram trong tiếng Ả rập có nghĩa là những điều cấm kỵ được đề cập đến trong các văn bản tôn giáo như Kinh Qur’an và các Sunnah bao gồm tất cả các hành động trong mọi lĩnh vực đời sống như ăn, uống, lễ

nghi… Ngược lại với Haram là Halal nghĩa là những điều được cho phép Điều này gián tiếp đề cập đến các quy định của giáo lý Islam truyền thống, thế nào là tội ác,

và đôi khi những chuẩn mực, những giá trị truyền thống lại đi ngược lại với đạo đức của con người

Biểu tượng không gian khép kín còn được nâng lên một tầm cao mới qua truyện

ngắn siêu thực al-Martaba al-muqaara (Chiếc đệm lún) Câu chuyện xoay quanh

một đôi vợ chồng trẻ mới cưới trong đêm tân hôn của họ Người chồng với tâm lý chán chường cuộc sống hiện tại đã chìm đắm trong giấc ngủ vùi, hy vọng khi thức dậy sẽ có một sự thay đổi mới Tuy nhiên, hết lần này đến lần khác, anh tỉnh giấc vẫn thấy thế giới y như vậy nên anh quyết định ngủ tiếp và các giấc ngủ ngày càng kéo dài, từ một ngày đến một tuần rồi một tháng rồi năm năm Hành động kéo dài toàn câu chuyện của anh chỉ là ngủ, đến nỗi cái đệm tân hôn của vợ chồng anh dần

bị lún Cho đến khi phần đệm xung quanh chỗ anh nằm đã vun cao, bao quanh, quấn chặt lấy cơ thể, đó chính là là lúc mà anh qua đời

Trong truyện ngắn này, tác giả đã chỉ ra một tính chất khác của không gian bó hẹp,

đó chính là sự kéo dài tưởng như vô tận Những điều ràng buộc của xã hội hiện đại,

sự cổ hủ, không phát triển của nó được ví như cái đệm ôm lấy, quấn lấy con người

và siết chặt họ cho đến khi họ không thể vùng vẫy, kiệt sức Mở đầu truyện, cái đệm dường như vô hại hoàn toàn, nâng đỡ cơ thể cũng như khi con người vừa sinh ra trong xã hội, anh ta đã sống theo những quy định của xã hội ấy và trưởng thành Tuy nhiên, khi con người càng phát triển, thì những luật lệ, quy chuẩn ấy cũng phải thay đổi theo Nhưng trong câu chuyện này, chiếc đệm sau mười năm vẫn vậy, thế giới vẫn vậy, và toàn bộ những điều đó sẽ kéo lùi con người, như một cái kén mãi không bao giờ mở ra

1.3.3 Tính thời sự trong các truyện ngắn của Yousuf Idris

Nhà văn Yousuf Idris đóng vai trò đột phá trong trường phái chủ nghĩa hiện thực trên văn đàn Ai Cập vào thời bấy giờ Các tác phẩm của ông đề cập tới những vấn

đề nhức nhối của xã hội, nhìn thẳng vào thực tế, hoàn toàn dứt khỏi lối viết lãng mạn đang được các nhà văn khác ưa chuộng Không chỉ vậy, sự nghiệp đấu tranh cách mạng cũng như làm báo chí chính trị của ông đã góp phần hun đúc nên những truyện ngắn ẩn chứa tính thời sự của xã hội Ai Cập Thậm chí, một số tác phẩm của nhà văn vẫn còn được chứng minh mang những giá trị thời sự sâu sắc ở bối cảnh hiện đại, nhất là sau sự kiện mùa xuân Ả rập David F.DiMeo đã khẳng định tác phẩm của Yousuf Idris đã “đặt ra vấn đề về việc hoà giải công chúng đang bị tổn thương bới các thành viên của các lực lượng an ninh trong suốt ba mươi năm trước cuộc Cách mạng Tahrir năm 2011 (mùa xuân Ả rập tại Ai Cập)” [53]

Hai tác phẩm truyện ngắn tiêu biểu của tác giả Yousuf Idris được khảo sát trong

tiểu mục này là 19502 và Baraah (Vô tội)

Truyện ngắn 19502 được sáng tác trong bối cảnh những năm năm mươi của Ai Cập

nói chung và năm 1952 nói riêng Đây là khoảng thời gian mà Ai Cập trải qua nhiều biến động chính trị, quân sự, gây ra những ảnh hưởng sâu sắc đến xã hội Đó là cuộc đảo chính quân sự, lật đổ vua Farouk năm 1952, tướng quân Muhammad Nagiub trở thành tổng thống đầu tiên của Ai Cập năm 1953 nhưng đã bị Gamal

Abdel Nasser buộc phải từ chức năm 1954 Thời kỳ ông này nắm quyền đã diễn ra nhiều cải cách phân phối ruộng đất, các ngành công nghiệp quốc gia được khuyến khích Về chính trị, Ai Cập đã ký một hiệp ước quân sự với Czechslovakia, đạt được các thoả thuận hỗ trợ tài chính và kỹ thuật từ phía Liên bang Xô Viết để xây dựng đập Aswan và kênh đào Suez Hành động này nhằm phá vỡ sự kiểm soát của người Anh đối với đất nước và tìm kiếm các đồng minh mới cũng như thử nghiệm những chính sách mới thay thế Các chuỗi hành động này là điểm xuất phát của hàng loạt biến động chính trị, xã hội xảy ra ngay sau đó như cuộc khủng hoảng Tháng 3 năm 1954, Chính sách không liên kết của Abd al-Nasir, Cuộc chiến Suez

1956, Chiến dịch chống ma tuý 1959, Luật xã hội 1961, Cuộc chiến bại năm 1967 Đặc biệt, giới trí thức Ai Cập bày tỏ sự bất mãn cao độ đối với cuộc cách mạng năm

1952, không hoàn thành được những lời hứa hẹn đã đề ra về việc dỡ bỏ hàng loạt chính sách kiểm duyệt, chống lại các nhà trí thức Chế độ thay thế Abd al-Nasir vẫn không thể cải thiện tình trạng đó

Nỗi chán nản, sự xói mòn lòng nhiệt tình của những người trí thức đối với cuộc cách mạng 1952 cũng như chính phủ chính là không khí bao trùm trong thập kỷ 50 Đây là chủ đề chính trong câu chuyện 19502 của tác giả Yousuf Idris

Câu chuyện kể về một người đàn ông đột nhiên nhận ra rằng không ai chú ý đến anh Anh cảm thấy anh vẫn còn sống, đang nói chuyện, đang di chuyển và suy nghĩ Nhưng không ai nhìn thấy hay nghe thấy anh Dường như anh đột ngột chuyển sang một chế độ, một tầng mức nào đó mà anh có thể nhìn thấy người khác nhưng họ thì không thể thấy anh Anh phát hiện ra điều đó khi nhìn vào gương mà lại không thấy khuôn mặt mình Người đàn ông cố gắng tìm kiếm ý thức của mình để đảm bảo nó vẫn tồn tại Anh không có ý thức, cảm giác về cơ thể của mình và bắt đầu khám phá các vật dụng cũng như những người xung quanh Sau đó, anh nhận ra rằng ý thức của anh vẫn còn đó, thực tế, mọi thứ đều ở đúng vị trí của nó ngoại trừ khuôn mặt của chính anh Rồi anh lại tiếp tục tìm kiếm danh tính của mình, tự đặt ra câu hỏi cho bản thân rằng anh là ai và anh ở đây làm gì Anh cảm thấy thế giới càng lúc càng xa khỏi bản thân, mọi nỗ lực để tiến cập đều thất bại khiến anh cảm thấy bất