Sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở việt nam trong điều kiện đổi mới và hội nhập quốc tế tt

Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện luận án, có ba nhiệm vụ đặt ra cần giải quyết: Thứ nhất: Làm rõ những vấn đề lý luận chung về đời sống tôn giáo; chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Na

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN VĂN DŨNG

SỰ CHUYỂN BIẾN ĐỜI SỐNG TÔN GIÁO

Ở VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN ĐỔI MỚI VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ

Ngành : CNDVBC & DVLS

Mã số : 92.29.002

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2019

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thanh Xuân

Phản biện 1: GS.TS Đỗ Quang Hƣng

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Thị Minh Ngọc

Phản biện 3: PGS.TS Nguyễn Linh Khiếu

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án Tiến sĩ họp tại:

Học viện Khoa học xã

Hồi……giờ… ngày……tháng…… năm…

Có thể tìm hiểu luận án tại:

-Thƣ viện Quốc gia -Thƣ viện Học viện Khoa học xã hội

1 Nguyễn Văn Dũng (2017), Những hoạt động vì cộng đồng

của Tịnh độ Cư sĩ Phật hội Việt Nam, Tạp chí Công tác tôn giáo số 6,

tr54-56;

2 Nguyễn Văn Dũng (2017), Một số hoạt động từ thiện nhân

đạo của Đạo cao Đài thu hút đông đảo tín đồ tham gia, Tạp chí Công

tác tôn giáo số 8, tr54-56, tr57;

3 Nguyễn Văn Dũng (2018), Ảnh hưởng của đời sống tôn giáo

đối với đời sống xã hội nước ta hiện nay”, Tạp chí Quản lý giáo dục

số 5 tr16-22;

4 Nguyễn Văn Dũng (2018), Xu hướng biến đổi đời sống tôn

giáo ở Việt Nam và vấn đề quản lý hoạt động tôn giáo ở nước ta hiện nay, Tạp chí Khoa học Nội vụ số 24 tr87-91;

5 Nguyễn Văn Dũng (2017), Vai trò của tôn giáo đối với đời

Vietnam) , tại Hội thảo ACVYS 2017 (Annual Conference of

Vietnamese Young Scinetists), Đại học Sun Moon - Hàn Quốc

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam nằm ở rìa phía đông của bán đảo Đông Dương, gần trung tâm của khu vực Đông Nam Á, là ngã ba đường của khu vực, nơi thông thương, đi lại từ Ấn Độ Dương sang Thái Bình Dương Từ xưa, Việt Nam đã là nơi qua lại của nhiều cư dân, là nơi tiếp nhận và truyền tải nhiều luồng văn hóa Vì vậy, nơi đây cũng sớm tiếp nhập các tư tưởng của các tôn giáo trên thế giới Đến nay, có thể nói nước

ta là một quốc gia đa tôn giáo có những tôn giáo du nhập từ bên ngoài và có những tôn giáo nội sinh Việt Nam hiện nay, có 41 tổ chức tôn giáo của 15 tôn giáo với khoảng 25 triệu tín đồ có mặt ở khắp các vùng lãnh thổ và cộng đồng tộc người

Ngày nay, nước ta đang tiến hành công cuộc đổi mới, hội nhập quốc tế trong bối cảnh thế giới đang diễn ra những thay đổi to lớn Với những thành tựu vĩ đại của cuộc cách mạng khoa học công nghệ, sự phát triển của kinh tế tri thức, quá trình toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ trên nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế, chính trị, xã hội Mặt khác, sự phát triển của Internet, các phương tiện truyền thông hiện đại, khiến thế giới dường như “phẳng” lại, đường biên giới giữa các quốc gia “nhạt” đi, mỗi quốc gia càng trở nên gắn kết hơn với bộ phận còn lại của thế giới Đổi mới, hội nhập quốc tế đưa nước

ta từ một nước nông nghiệp đi lên công nghiệp hóa, hiện đại hóa; từ một lối sống phong tục, tập quán làm chuẩn mực sang lối sống lấy luật pháp làm chuẩn mực; từ một xã hội kín sang xã hội mở nghĩa là

xã hội Việt Nam sẽ chuyển biến trên tất cả các phương diện giai cấp, nghề nghiệp, dân số, dân tộc, tôn giáo…Sự chuyển biến này là một nhân tố tích cực, góp phần làm thay đổi căn bản mọi mặt của đời sống xã hội Nhưng, cùng với những chuyển biến tích cực, hàng loạt vấn đề kinh tế, xã hội cũng được đặt ra: đó là sự gia tăng khoảng cách giàu và nghèo; sự chênh lệch giữa thành thị và nông thôn; giữa miền xuôi và miền núi, sự bất bình đẳng giữa lao động chân tay và lao động trí óc

Đời sống tôn giáo là một phần của đời sống xã hội, khi đời sống xã hội chuyển biến chắc chắn đời sống tôn giáo sẽ có những chuyển biến theo Tuy nhiên, thời gian tới đời sống tôn giáo sẽ chuyển biến như thế nào? Mức độ chuyển biến ra sao? Yếu tố nào quyết định xu hướng chuyển biến? Những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của chúng đến đâu? Đó là những câu hỏi không dễ dàng có câu trả lời ngay

Thực tiễn cho thấy đời sống tôn giáo ở nước ta có những đổi thay tích cực, sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo diễn ra sôi nổi, phong phú Chức sắc và tín đồ tôn giáo thực hiện tốt nghĩa vụ công dân, theo tinh thần “tốt đời, đẹp đạo” Hoạt động từ thiện xã hội tăng lên, chính sách đại đoàn kết dân tộc được thực hiện tốt, tổ chức Giáo hội được củng cố, phát triển Nhưng bên cạnh những mặt tích cực thì chuyển biến đời sống tôn giáo ở nước ta cũng có những diễn biến phức tạp, tiềm ẩn những yếu tố có thể gây mất ổn định Còn có những người truyền đạo trái phép, lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo hành nghề mê tín dị đoan, một số đối tượng lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo thực hiện những hoạt động kích động, chống đối gây mất ổn định chính trị, phá hoại khối đại đoàn kết dân tộc Giải quyết những vấn

đề liên quan đến tôn giáo là vấn đề khó, bởi những nguyên nhân khách quan và chủ quan đến từ mặt nhận thức, cách thức thực hiện…nên còn tồn tại nhiều vấn đề bất cập Một số địa phương để tình trạng phức tạp liên quan đến đời sống tôn giáo kéo dài, đặc biệt

có nơi thành “điểm nóng” gây bức xúc trong đời sống xã hội, làm ảnh hưởng tới việc thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước

Vì vậy, rất cần có những định hướng, điều chỉnh bằng những chính sách ở tầm vĩ mô của chủ thể quản lý nhà nước Sự định hướng ấy chỉ có thể bằng một hệ thống pháp luật đồng bộ, hoàn thiện cơ chế hoạt động hiệu quả làm cho đời sống tôn giáo giữ gìn, phát huy những giá trị tốt đẹp, nhưng cũng có thể ngăn chặn, gạt bỏ những yếu tố phản giá trị cho sự phát triển của dân

tộc Muốn vậy, ngoài sự quyết tâm trong hoạt động quản lý của Nhà nước, còn đòi hỏi phải có những nghiên cứu thấu đáo, toàn diện, khoa học về đời sống tôn giáo Vì vậy, việc nghiên cứu, tìm hiểu một cách tổng thể chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam là việc làm cần thiết và hữu ích

Chính vì những lí do trên, bằng phương pháp tiếp cận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, chúng

tôi chọn đề tài “Sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam

trong điều kiện đổi mới và hội nhập quốc tế” làm nghiên cứu cho

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện luận án, có ba nhiệm vụ đặt ra cần giải quyết: Thứ nhất: Làm rõ những vấn đề lý luận chung về đời sống tôn giáo; chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam;

Thứ hai: Làm rõ thực trạng, tác động của sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam tới đời sống xã hội hiện nay;

Thứ ba: Dự báo xu hướng đời sống tôn giáo ở Việt Nam trong thời gian tới, từ đó đưa ra một số quan điểm, khuyến nghị và giải pháp đối với công tác tôn giáo ở nước ta

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án xác định đối tượng nghiên cứu là những biểu hiện cơ bản của chuyển biến đời sống tôn giáo ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về không gian, luận án chủ yếu tập trung nghiên cứu những biểu hiện cơ bản của sự chuyển biến về đời sống tôn giáo ở Việt Nam trong thời kì đổi mới, hội nhập quốc tế, như: chuyển biến về niềm tin;

tổ chức; các hoạt động thuần túy tôn giáo và các hoạt động tôn giáo

ra bên ngoài xã hội

Về thời gian, luận án nghiên cứu những chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam từ năm 1990 đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Cơ sở lý luận

Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở những quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm đường lối đổi mới của Đảng, Nhà nước về tôn giáo, những thành quả nghiên cứu lí luận của các nhà khoa học đã đạt được trong lĩnh vực nghiên cứu về đời sống tôn giáo và sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở nước ta

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành trong khoa học xã hội nhân văn như: Triết học, tôn giáo học, phương pháp thống nhất logic – lịch sử, phân tích và tổng hợp tài liệu, xin ý kiến chuyên gia…về sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở nước ta Luận án cũng sử dụng kết quả các công trình nghiên cứu đã công bố có liên quan đến đề tài

và dự báo xu hướng chuyển biến trong thời gian tới

- Luận án đưa ra một số quan điểm, giải pháp và khuyến nghị nhằm phát huy hơn nữa yếu tố tích cực của sự chuyển biến đời sống tôn giáo nước ta hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận

Dựa trên những kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học, quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước về tôn giáo, luận án làm rõ nội hàm của đời sống tôn giáo và chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Trên cơ sở chỉ ra nguyên nhân, thực trạng và đánh giá tác động của chuyển biến đời sống tôn giáo ở nước ta, luận án đưa ra những quan điểm, giải pháp và khuyến nghị nhằm phát huy những yếu tố tích cực, đồng thời hạn chế những tồn tại của sự chuyển biến đời sống tôn giáo tới đời sống xã hội

Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho việc hoạch định chính sách của Đảng và Nhà nước ta đối với tôn giáo Luận án còn có thể làm tài liệu cho hoạt động nghiên cứu và giảng dạy về tôn giáo

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo nội dung của luận án gồm 4 chương và 09 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

(Được trình bày từ trang 6 đến trang 37)

1.1 Những công trình nghiên cứu lý luận chung về tôn giáo, đời sống tôn giáo, chuyển biến đời sống tôn giáo và nguyên nhân chuyển biến đời sống tôn giáo Việt Nam thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

1.1.1 Nhóm công trình nghiên cứu lý luận chung về tôn giáo, đời sống tôn giáo, chuyển biến đời sống tôn giáo

Nghiên cứu về tôn giáo, đời sống tôn giáo và chuyển biến đời sống tôn giáo được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm, vấn đề này còn thu hút được các cơ quan chức năng, các nhà quản lý tham gia nghiên cứu, bởi tính lịch sử và khả năng ảnh hưởng của nó tới ổn định và phát triển xã hội Dù mục tiêu nghiên cứu khác nhau, nhưng cơ bản đều muốn lý giải nguyên nhân ra đời, bản chất, vai trò của tôn giáo, đời sống tôn giáo và chuyển biến đời sống tôn giáo tới đời sống xã hội

1.1.2 Nhóm công trình nghiên cứu về những nguyên nhân ảnh hưởng đến sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở nước ta

Có nhiều công trình nghiên cứu về nguyên nhân chuyển biển đời sống tôn giáo Các công trình đã chỉ ra nhiều nguyên nhân dẫn tới sự chuyển biến trên, như: ảnh hưởng kinh tế thị trường; sự thay đổi chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước; ảnh hưởng các xu hướng tôn giáo trên thế giới… Có thể thấy, khi chỉ ra nguyên nhân tác động đến đời sống tôn giáo các tác giả đi theo hướng tiếp cận của Tôn giáo học, xã hội học hay văn hóa,… nhưng chưa thấy có công trình xem xét sự chuyển biến đời sống tôn giáo trong mối quan hệ giữa tồn tại xã hội với

ý thức xã hội hay giữa cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng tầng

1.2 Nhóm công trình nghiên cứu về thực trạng chuyển biến đời sống tôn giáo và ảnh hưởng của chuyển biến đời sống tôn giáo tới đời sống xã hội nước ta hiện nay

1.2.1 Nhóm công trình nghiên cứu về thực trạng chuyển biến đời sống tôn giáo nước ta

Những công trình nghiên cứu về thực trạng chuyển biến đời sống tôn giáo đã phân tích những khía cạnh nhất định thực trạng

chuyển biến đời sống tôn giáo nước ta hiện nay Nhưng, chưa có nghiên cứu nào có cái nhìn tổng thể về sự chuyển biến này cả về mặt

lý luận và thực tiễn Các công trình thường tập trung khai thác ở địa phương hay một vùng nhất định, có công trình nghiên cứu ở phạm vi

cả nước lại không chỉ ra được những chuyển biến cơ bản của đời sống tôn giáo nước ta hiện nay

1.2.2 Nhóm công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của chuyển biến đời sống tôn giáo tới đời sống xã hội nước ta hiện nay

Nghiên cứu ảnh hưởng của chuyển biến đời sống tôn giáo tới xã hội luôn được các nhà khoa học quan tâm, bởi vai trò quan trọng của tôn giáo đối với đời sống xã hội Đặc biệt, trong những năm gần đây đời sống tôn giáo nước ta có sự biến động mạnh

mẽ, nhiều diễn biến về tôn giáo chưa từng có trong lịch sử, điều này sẽ thúc đẩy những nhà khoa học quan tâm hơn về sự ảnh hưởng này

1.3 Nhóm công trình nghiên cứu về Quan điểm, giải pháp

và một số khuyến nghị đối với lĩnh vực công tác tôn giáo

1.3.1 Nhóm công trình nghiên cứu về dự báo đời sống tôn giáo trong thời gian tới

Đã có nhiều công trình nghiên cứu xu hướng chuyển biến của đời sống tôn giáo nước ta hiện nay Dựa trên những căn cứ của thực tiễn các nhà khoa học đã dự báo xu hướng đời sống tôn giáo trong những năm tới Một số nghiên cứu đã có những phân tích thấu đáo để chứng minh những xu hướng tất yếu của đời sống tôn giáo nước ta

1.3.2 Nhóm công trình nghiên cứu về quan điểm, khuyến nghị và giải pháp đối với lĩnh vực công tác tôn giáo

Như vậy, đã có nhiều công trình khoa học gợi mở những quan điểm, giải pháp và khuyến nghị đối với công tác quản lí Nhà nước về tôn giáo Những gợi mở trên là cơ sở lý luận quan trọng giúp Đảng, Nhà nước ta có những chủ trương, chính sách phù hợp về vấn đề tôn giáo trong giai đoạn hiện nay

1.4 Đánh giá chung và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

1.4.1 Đánh giá chung về những công trình khoa học liên quan đến luận án

Thứ nhất, kết quả rõ nhất là các công trình nghiên cứu trên đã đưa ra một cách nhìn tổng thể về tôn giáo, đời sống tôn giáo, biến đổi đời sống tôn giáo ở nước ta, đặc biệt là sự ảnh hưởng biện chứng giữa biến đổi đời sống tôn giáo với kinh tế, văn hóa, xã hội,…

Thứ hai, đối với các công trình nghiên cứu về biến đổi đời sống tôn giáo Việt Nam trong điều kiện đổi mới, hội nhập cho thấy

sự quan tâm của các nhà nghiên cứu về đời sống tôn giáo trong tình hình mới Từ nghiên cứu của các nhà khoa học cho thấy đặc điểm cơ bản của đời sống tôn giáo Việt Nam trong giai đoạn hiện nay là tính truyền thống, sự đa dạng và hỗn dung tôn giáo

Thứ ba, các công trình khoa học trên thường tập trung khai thác ở một khu vực hay địa phương nhất định, có công trình nghiên cứu ở phạm vi cả nước lại không chỉ ra được những biến đổi quan trọng của đời sống tôn giáo nước ta hiện nay

1.4.2 Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

Thứ nhất, luận án đưa ra một cách nhìn đầy đủ hơn về mặt lý thuyết đối với đời sống tôn giáo, biến đổi đời sống tôn giáo

Thứ hai, tác giả luận án sẽ cố gắng nghiên cứu nguyên nhân chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam, đồng thời làm rõ thực trạng, tác động của sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam tới đời sống xã hội hiện nay

Thứ ba, từ dự báo xu hướng đời sống tôn giáo nước ta, luận án đưa ra số quan điểm, khuyến nghị và giải pháp đối với công tác tôn giáo nhằm góp phần bổ sung hoàn chỉnh về chủ trương, chính sách đối với tôn giáo và công tác tôn giáo ở Việt Nam

Tiểu kết Chương 1

Nghiên cứu về tín ngưỡng, tôn giáo luôn được các nhà khoa học, nhà quản lý quan tâm, bởi, đây là lĩnh vực không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần của mỗi quốc gia Tổng quan kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học có liên quan đến luận án cho thấy, các công trình dù tiếp cận dưới nhiều góc độ khoa học, trên những bình diện khác nhau đều đề cập đến nội dung, hình thức hoạt động của đời sống tôn giáo và sự ảnh hưởng qua lại với đời sống xã hội

Kết quả của những công trình nghiên cứu trên rất có ý nghĩa cho luận án khi triển khai nhiệm vụ nghiên cứu, đặc biệt luận án kế thừa được những nguồn tài liệu, tư liệu quý giá Tuy nhiên, những công trình trên nghiên cứu trên chưa đặt trong hoàn cảnh cụ thể trong điều kiện đất nước đổi mới, hội nhập quốc tế, và thường tập chung nghiên cứu sự chuyển biến của một tôn giáo hoặc các tôn giáo nhưng chỉ ở một địa phương, khu vực nhất định, vì vậy chưa khái quát nên thành quy luật của quá trình chuyển biến này Luận án “Sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam trong điều kiện đổi mới và hội nhập quốc tế” hi vọng sẽ bổ sung những khoảng trống trên

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHUYỂN BIẾN ĐỜI SỐNG TÔN GIÁO TRONG ĐIỀU KIỆN ĐỔI MỚI,

HỘI NHẬP QUỐC TẾ

(Được trình bày từ trang 38 đến trang 73)

2.1 Lý luận chung về tôn giáo, đời sống tôn giáo, chuyển biến đời sống tôn giáo và đổi mới, hội nhập quốc tế

2.1.1 Quan niệm về tôn giáo

Trong bối cảnh luận án quan tâm, sử dụng định nghĩa tôn giáo mang tính phổ thông là phù hợp, thể hiện được căn bản của tôn giáo:

“Tôn giáo là niềm tin của con người tồn tại với hệ thống quan niệm

và hoạt động bao gồm đối tượng tôn thờ, giáo lý, giáo luật, lễ nghi và

tổ chức”

2.1.2 Quan niệm về đời sống tôn giáo và chuyển biến đời sống tôn giáo

2.1.2.1 Quan niệm về đời sống tôn giáo

Đời sống tôn giáo, đây là một phạm trù rộng lớn, phức tạp… Vì vậy, định nghĩa được hoàn chỉnh vấn đề này là việc làm vô cùng khó khăn; nhưng với tư cách là khái niệm công cụ để phục vụ nghiên cứu của luận án, xét trong tương quan chung của sự hiểu biết về tôn giáo, tín ngưỡng chúng tôi hiểu “Đời sống tôn giáo là toàn bộ niềm tin tôn giáo

và những hoạt động tôn giáo, phi tôn giáo của tín đồ, tổ chức tôn giáo được quy định bởi giáo lý, giáo luật, hiến chương của tôn giáo đó”

2.1.2.2 Quan niệm về chuyển biến đời sống tôn giáo

Theo từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học chuyển biến là: “Biến đổi sang trạng thái khác với trước; như biến chuyển (nhưng thường nói về lĩnh vực tư tưởng, hoạt động của con người và thường

là theo hướng tích cực)”

2.1.3 Quan niệm về đổi mới, hội nhập quốc tế

2.1.3.1 Quan niệm về đổi mới

Theo Đại từ điển Tiếng Việt thì “đổi mới là thay đổi hoặc làm cho thay đổi tốt hơn, tiến bộ hơn so với trước”