Sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở việt nam trong điều kiện đổi mới và hội nhập quốc tế

Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện luận án, có ba nhiệm vụ đặt ra cần giải quyết: Thứ nhất: Làm rõ những vấn đề lý luận chung về đời sống tôn giáo; chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Na

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN THANH XUÂN

LỜI CAM ĐOAN

ả

Tác giả luận án

Nguyễn Văn Dũng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 6

1.1 Những công trình nghiên cứu lý luận chung về tôn giáo, đời sống tôn giáo, chuyển biến đời sống tôn giáo và nguyên nhân chuyển biến đời sống tôn giáo Việt Nam thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế 61.2 Nhóm công trình nghiên cứu về thực trạng chuyển biến đời sống tôn giáo và ảnh hưởng của chuyển biến đời sống tôn giáo tới đời sống xã hội nước ta hiện nay 211.3 Nhóm công trình nghiên cứu về Quan điểm, giải pháp và một số khuyến nghị đối với lĩnh vực công tác tôn giáo 261.4 Đánh giá chung và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu 35

Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHUYỂN BIẾN ĐỜI SỐNG TÔN GIÁO TRONG ĐIỀU KIỆN ĐỔI MỚI, HỘI NHẬP QUỐC TẾ 38

2.1 Lý luận chung về tôn giáo, đời sống tôn giáo, chuyển biến đời sống tôn giáo và đổi mới, hội nhập quốc tế 382.2 Những nhân tố ảnh hưởng đến sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam trong giai đoạn đổi mới, hội nhập quốc tế 51

Chương 3: CHUYỂN BIẾN ĐỜI SỐNG TÔN GIÁO VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA CHUYỂN BIẾN ĐỜI SỐNG TÔN GIÁO TỚI ĐỜI SỐNG XÃ HỘI 74

3.1 Những chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam 743.2 Ảnh hưởng của chuyển biến đời sống tôn giáo tới đời sống xã hội nước ta hiện nay 91

Chương 4: XU HƯỚNG CHUYỂN BIẾN ĐỜI SỐNG TÔN GIÁO

VÀ MỘT SỐ QUAN ĐIỂM, KHUYẾN NGHỊ, GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT HUY HƠN NỮA YẾU TỐ TÍCH CỰC CỦA SỰ CHUYỂN BIẾN ĐỜI SỐNG TÔN GIÁO Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 111

4.1 Dự báo đời sống tôn giáo trong thời gian tới và một số quan điểm trong công tác tôn giáo 1114.2 Một số khuyến nghị và giải pháp nhằm phát huy yếu tố tích cực và hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở nước ta hiện nay 124

KẾT LUẬN 141 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam nằm ở rìa phía đông của bán đảo Đông Dương, gần trung tâm của khu vực Đông Nam Á, là ngã ba đường của khu vực, nơi thông thương, đi lại từ Ấn Độ Dương sang Thái Bình Dương Từ xưa, Việt Nam đã là nơi qua lại của nhiều cư dân, là nơi tiếp nhận và truyền tải nhiều luồng văn hóa Vì vậy, nơi đây cũng sớm tiếp nhập các tư tưởng của các tôn giáo trên thế giới Đến nay, có thể nói nước ta là một quốc gia đa tôn giáo có những tôn giáo du nhập từ bên ngoài và có những tôn giáo nội sinh Việt Nam hiện nay, có 41 tổ chức tôn giáo của 15 tôn giáo với khoảng 25 triệu tín đồ có mặt ở khắp các vùng lãnh thổ và cộng đồng tộc người

Ngày nay, nước ta đang tiến hành công cuộc đổi mới, hội nhập quốc

tế trong bối cảnh thế giới đang diễn ra những thay đổi to lớn Với những thành tựu vĩ đại của cuộc cách mạng khoa học công nghệ, sự phát triển của kinh tế tri thức, quá trình toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ trên nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế, chính trị, xã hội Mặt khác, sự phát triển của Internet, các phương tiện truyền thông hiện đại, khiến thế giới dường như

“phẳng” lại, đường biên giới giữa các quốc gia “nhạt” đi, mỗi quốc gia càng trở nên gắn kết hơn với bộ phận còn lại của thế giới Đổi mới, hội nhập quốc tế đưa nước ta từ một nước nông nghiệp đi lên công nghiệp hóa, hiện đại hóa; từ một lối sống phong tục, tập quán làm chuẩn mực sang lối sống lấy luật pháp làm chuẩn mực; từ một xã hội kín sang xã hội mở nghĩa

là xã hội Việt Nam sẽ chuyển biến trên tất cả các phương diện giai cấp, nghề nghiệp, dân số, dân tộc, tôn giáo…Sự chuyển biến này là một nhân tố tích cực, góp phần làm thay đổi căn bản mọi mặt của đời sống xã hội Nhưng, cùng với những chuyển biến tích cực, hàng loạt vấn đề kinh tế, xã hội cũng được đặt ra: đó là sự gia tăng khoảng cách giàu và nghèo; sự

chênh lệch giữa thành thị và nông thôn; giữa miền xuôi và miền núi, sự bất bình đẳng giữa lao động chân tay và lao động trí óc

Đời sống tôn giáo là một phần của đời sống xã hội, khi đời sống xã hội chuyển biến chắc chắn đời sống tôn giáo sẽ có những chuyển biến theo Tuy nhiên, thời gian tới đời sống tôn giáo sẽ chuyển biến như thế nào? Mức độ chuyển biến ra sao? Yếu tố nào quyết định xu hướng chuyển biến? Những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của chúng đến đâu? Đó là những câu hỏi không dễ dàng có câu trả lời ngay

Thực tiễn cho thấy đời sống tôn giáo ở nước ta có những đổi thay tích cực, sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo diễn ra sôi nổi, phong phú Chức sắc và tín

đồ tôn giáo thực hiện tốt nghĩa vụ công dân, theo tinh thần “tốt đời, đẹp đạo” Hoạt động từ thiện xã hội tăng lên, chính sách đại đoàn kết dân tộc được thực hiện tốt, tổ chức Giáo hội được củng cố, phát triển Nhưng bên cạnh những mặt tích cực thì chuyển biến đời sống tôn giáo ở nước ta cũng có những diễn biến phức tạp, tiềm ẩn những yếu tố có thể gây mất ổn định Còn có những người truyền đạo trái phép, lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo hành nghề mê tín dị đoan, một số đối tượng lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo thực hiện những hoạt động kích động, chống đối gây mất ổn định chính trị, phá hoại khối đại đoàn kết dân tộc Giải quyết những vấn đề liên quan đến tôn giáo là vấn đề khó, bởi những nguyên nhân khách quan và chủ quan đến từ mặt nhận thức, cách thức thực hiện…nên còn tồn tại nhiều vấn đề bất cập Một số địa phương để tình trạng phức tạp liên quan đến đời sống tôn giáo kéo dài, đặc biệt có nơi thành

“điểm nóng” gây bức xúc trong đời sống xã hội, làm ảnh hưởng tới việc thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước

Vì vậy, rất cần có những định hướng, điều chỉnh bằng những chính sách ở tầm vĩ mô của chủ thể quản lý nhà nước Sự định hướng ấy chỉ có thể bằng một hệ thống pháp luật đồng bộ, hoàn thiện cơ chế hoạt động

hiệu quả làm cho đời sống tôn giáo giữ gìn, phát huy những giá trị tốt đẹp, nhưng cũng có thể ngăn chặn, gạt bỏ những yếu tố phản giá trị cho

sự phát triển của dân tộc Muốn vậy, ngoài sự quyết tâm trong hoạt động quản lý của Nhà nước, còn đòi hỏi phải có những nghiên cứu thấu đáo, toàn diện, khoa học về đời sống tôn giáo Vì vậy, việc nghiên cứu, tìm hiểu một cách tổng thể chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam là việc làm cần thiết và hữu ích

Chính vì những lí do trên, bằng phương pháp tiếp cận của Chủ nghĩa

duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, chúng tôi chọn đề tài “Sự

chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam trong điều kiện đổi mới và hội nhập quốc tế” làm nghiên cứu cho luận án của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện luận án, có ba nhiệm vụ đặt ra cần giải quyết:

Thứ nhất: Làm rõ những vấn đề lý luận chung về đời sống tôn giáo; chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam;

Thứ hai: Làm rõ thực trạng, tác động của sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở Việt Nam tới đời sống xã hội hiện nay;

Thứ ba: Dự báo xu hướng đời sống tôn giáo ở Việt Nam trong thời gian tới, từ đó đưa ra một số quan điểm, khuyến nghị và giải pháp đối với công tác tôn giáo ở nước ta

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án xác định đối tượng nghiên cứu là những biểu hiện cơ bản của chuyển biến đời sống tôn giáo ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về không gian, luận án chủ yếu tập trung nghiên cứu những biểu hiện

cơ bản của sự chuyển biến về đời sống tôn giáo ở Việt Nam trong thời kì đổi mới, hội nhập quốc tế, như: chuyển biến về niềm tin; tổ chức; các hoạt động thuần túy tôn giáo và các hoạt động tôn giáo ra bên ngoài xã hội

Về thời gian, luận án nghiên cứu những chuyển biến đời sống tôn giáo

ở Việt Nam từ năm 1990 đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Cơ sở lý luận

Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở những quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm đường lối đổi mới của Đảng, Nhà nước về tôn giáo, những thành quả nghiên cứu lí luận của các nhà khoa học đã đạt được trong lĩnh vực nghiên cứu về đời sống tôn giáo và sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở nước ta

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành trong khoa học

xã hội nhân văn như: Triết học, tôn giáo học, phương pháp thống nhất logic – lịch sử, phân tích và tổng hợp tài liệu, xin ý kiến chuyên gia…về sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở nước ta Luận án cũng sử dụng kết quả các công trình nghiên cứu đã công bố có liên quan đến đề tài

5 Đóng góp của Luận án

- Luận án góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận chung về đời sống tôn giáo, chuyển biến đời sống tôn giáo

- Luận án chỉ ra nguyên nhân chuyển biến và thực trạng đời sống tôn giáo nước ta hiện nay Trên cơ sở đó luận án nêu ra những tác động của chuyển biến đời sống tôn giáo đối với đời sống xã hội và dự báo xu hướng chuyển biến trong thời gian tới

- Luận án đưa ra một số quan điểm, giải pháp và khuyến nghị nhằm phát huy hơn nữa yếu tố tích cực của sự chuyển biến đời sống tôn giáo nước

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Trên cơ sở chỉ ra nguyên nhân, thực trạng và đánh giá tác động của chuyển biến đời sống tôn giáo ở nước ta, luận án đưa ra những quan điểm, giải pháp và khuyến nghị nhằm phát huy những yếu tố tích cực, đồng thời hạn chế những tồn tại của sự chuyển biến đời sống tôn giáo tới đời sống xã hội

Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho việc hoạch định chính sách của Đảng và Nhà nước ta đối với tôn giáo Luận án còn có thể làm tài liệu cho hoạt động nghiên cứu và giảng dạy về tôn giáo

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo nội dung của luận án gồm 4 chương và 09 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Những công trình nghiên cứu lý luận chung về tôn giáo, đời sống tôn giáo, chuyển biến đời sống tôn giáo và nguyên nhân chuyển biến đời sống tôn giáo Việt Nam thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

1.1.1 Nhóm công trình nghiên cứu lý luận chung về tôn giáo, đời sống tôn giáo, chuyển biến đời sống tôn giáo

- Nhóm công trình nghiên cứu về lý luận tôn giáo

Nghiên cứu về tôn giáo được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm, vấn đề này còn thu hút được các cơ quan chức năng, các nhà quản

lý tham gia nghiên cứu, bởi tính lịch sử và khả năng ảnh hưởng của nó tới ổn định và phát triển xã hội Dù mục tiêu nghiên cứu khác nhau, nhưng cơ bản đều muốn lý giải nguyên nhân ra đời, bản chất, vai trò của tôn giáo

C.Mác - Ph.Ăngghen: Tuyển tập, tập 19, Nxb Sự thật, Hà Nội, năm

1984, khi bàn về tôn giáo và cơ sở trần tục của tôn giáo cho rằng, “cơ cấu kinh tế của xã hội luôn là cái cơ sở hiện thực mà xét đến cùng ta phải dựa vào mới giải thích được thượng tầng kiến trúc là chế độ pháp quyền và chế độ chính trị cũng như quan niệm tôn giáo triết học và quan niệm khác của mỗi thời kỳ lịch sử nhất định” Quan điểm trên của các nhà kinh điển đã trở thành phương pháp luận trong nghiên cứu về tôn giáo, đó là, trước hết chúng ta phải xuất phát từ quan hệ kinh tế của xã hội, đó là cơ sở hiện thực để phân tích, lý giải các hiện tượng tôn giáo

Tác giả Du Hong trong bài viết “Vấn đề tôn giáo và hiện đại hóa” in trong cuốn “Tôn giáo và đời sống hiện đại”, Nxb Thông tin khoa học xã hội,

Hà Nội, năm 1998, cho rằng: tôn giáo là một khái niệm động, một hiện tượng tinh thần và văn hóa gắn liền với một thời đại cụ thể, có nhiều hình thức biểu hiện và nội dung phong phú Qua bài viết, ta thấy cùng là một tôn giáo nhưng

khả năng thích ứng với những giai đoạn phát triển khác nhau về đời sống kinh

tế của các dân tộc tin theo nó, tôn giáo có những biến đổi về bản chất nội dung để phù hợp với thực tiễn Bài viết cũng chỉ ra cách tiếp cận khi tìm hiểu vấn đề tôn giáo và hiện đại hóa là cần chú trọng đến sự phát triển khác nhau

mà tôn giáo đã trải qua trong quá trình hiện đại hóa, từ ảnh hưởng giữa tôn giáo và xã hội mà phân tích tôn giáo trong tiến trình một xã hội cụ thể nào đó

Tác giả Nguyễn Đức Sự (1999) “C.Mác - Ph.Ăngghen về vấn đề tôn giáo”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 1999, đã làm nổi bật luận điểm của các nhà kinh điển về nguồn gốc và bản chất của tôn giáo, tiến trình phát triển tôn giáo trong lịch sử, vai trò xã hội của tôn giáo cũng như vấn

đề con người, các thể chế xã hội với tôn giáo Tác giả đã trình bày một cách khoa học, logic những quan niệm của C Mác, Ph.Ăngghen về vấn đề tôn giáo, đây là cơ sở lý luận quan trọng khi chúng ta nghiên cứu về tôn giáo Cùng bàn về vấn đề này, đến năm 2001, tác giả viết bài “Quan điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen về tôn giáo là cơ sở mọi phương pháp nghiên cứu tôn giáo” in trong cuốn “Tôn giáo và mấy vấn đề tôn giáo Nam bộ”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 2001, một lần nữa tác giả nhấn mạnh vấn đề tôn giáo được C.Mác - Ph.Ăngghen xem xét trong sự nghiên cứu tổng thể

và những quy luật phát triển khách quan của xã hội tư bản dẫn đến sự thiết lập một chế độ xã hội mới thực sự giải phóng cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động Vì thế tôn giáo trở thành một bộ phận của chủ nghĩa duy vật lịch sử và cũng là một khâu không thể thiếu của chiến lược đấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân Bài viết nhận định, C.Mác, Ph.Ăngghen đã đứng trên lập trường của của giai cấp công nhân và vận dụng chủ nghĩa duy vật lịch sử để giải thích vấn đề tôn giáo, làm cho học thuyết về tôn giáo của hai ông có một cơ sở khoa học chắc chắn Để chứng minh cho lập luận của mình, tác giả đã chỉ những vấn đề cơ bản thường được các nhà kinh điển tiếp cận nghiên cứu như: Tôn giáo và cơ sở trần tục

của tôn giáo; vai trò xã hội của tôn giáo; nhu cầu tôn giáo của nhân dân; vấn đề định nghĩa tôn giáo; quá trình lịch sử và xu thế phát triển của tôn giáo; tương lai tôn giáo; vấn đề đường lối chính sách tôn giáo

Tác giả Trần Đăng Sinh (2009), “Giáo trình Tôn giáo học”, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, năm 2009, khi đề cập tới bản chất của tôn giáo đã đưa

ra các quan điểm ngoài mác xít và quan điểm mác xít về bản chất của tôn giáo Thực chất cuốn sách sơ lược một số tư tưởng của C Mác và Ph Ăngghen về bản chất tôn giáo, đồng thời đề cập tới một số quan điểm về tôn giáo của một số nhà tư tưởng trên thế giới như, Hêghen, Đêmôcrít, Durkheim, MaxWeber Từ đó, tác phẩm lí giải tính khoa học trong quan điểm của C.Mác và Ph.Ăngghen về tôn giáo

Tác giả Đặng Nghiêm Vạn viết bài “Diễn trình tôn giáo qua lịch sử nhân loại” in trong cuốn “Nghiên cứu tôn giáo, tín ngưỡng - chặng đường

20 năm (1991 - 2011)” Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2011, đã quan niệm tổng quát về tôn giáo, điểm đáng lưu ý là tác giả coi tôn giáo là thực thể khách quan của xã hội loài người Ông cũng đã chỉ rõ bản chất của tôn giáo qua phần viết “diễn biến của những định nghĩa về bản chất tôn giáo” trong cuốn “Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam” Nxb Chính trị Quốc gia, Sự thật, Hà Nội, năm 2012 Thông qua quá trình nghiên cứu, khảo sát các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trên thế giới, tác giả đã chỉ ra “đối tượng” của tôn giáo là bao gồm các lực lượng siêu nhiên, vô hình, mang tính thiêng liêng, được chấp nhận một cách trực giác và tác động qua lại một cách siêu thực với con người, nhằm luận giải những vấn đề trên trần thế cũng như ở thế giới bên kia Qua tinh thần bài viết, cho thấy tôn giáo được biểu hiện phong phú, đa dạng tùy thuộc vào những điều kiện lịch sử cụ thể, hoàn cảnh địa lý, văn hóa đặc trưng của mỗi cộng đồng xã hội hay tôn giáo khác nhau

Như vậy, các công trình nghiên cứu trên của các nhà khoa học đã làm sáng tỏ những nội dung cơ bản về tôn giáo như, bản chất, đối tượng của tôn giáo Một số công trình còn lược khảo những quan niệm về tôn giáo và phân tích, so sánh đối chiếu những quan niệm đó

- Nhóm công trình nghiên cứu về lý luận đời sống tôn giáo và chuyển biến đời sống tôn giáo

Tác giả Nguyễn Kim Hiền trong bài viết “Từ điều tra xã hội học 1995 -

1998 suy nghĩ về sự vận động của các tôn giáo ở Việt Nam” in trong cuốn

“Tôn giáo và mấy vấn đề tôn giáo ở Nam bộ” Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 2001, đã chỉ ra chiều hướng vận động đời sống tôn giáo ở Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XX Từ kết quả điều tra xã hội học, tác giả đi vào phân tích một số vấn đề như: nhận diện các tôn giáo ở Việt Nam; sự hình thành “một không gian tôn giáo mới”; một số chức năng cơ bản của tôn giáo Một xu thế chung bao trùm có thể nhận thấy qua các điều tra từ 1995 - 1998 là sự phai nhạt dần của vũ trụ quan tôn giáo truyền thống với tư cách là một hệ thống hoàn chỉnh Bên cạnh đó, một số giá trị tôn giáo có ý nghĩa tích cực đối với việc củng cố các quan hệ cộng đồng vẫn được nỗ lực bảo tồn và khôi phục

Tác giả Đặng Nghiêm Vạn trong bài “Về những điều mới xuất hiện trong đời sống tôn giáo hiện nay” Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 3, năm

2006, khi bàn về những “hiện tượng tôn giáo mới”, tác giả khẳng định mỗi khi xã hội có những chuyển tiếp, khủng hoảng niềm tin, con người tự mình chưa tìm được lối đi thì “hiện tượng tôn giáo mới” sẽ xuất hiện Hiện tượng này lại xảy ra đúng lúc con người giảm niềm tin vào những mục đích về chủ thuyết chính trị, vào các tổ chức tôn giáo cổ truyền với một nội dung xơ cứng, những nghi thức rườm rà, những thiết chế lỗi thời

Tác giả Nguyễn Duy Hinh (2007) "Một số bài viết về tôn giáo học", Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 2007, chỉ ra thực tiễn sự biến động đời

sống tôn giáo từ góc độ chính trị Theo tác giả, thực tế nếu các tôn giáo chỉ hoạt động như tôn giáo không mang mục đích chính trị thì không có vấn đề lớn Nhưng đúng như Ph.Ăngghen đã nói, một khi các tôn giáo đã thông qua đại diện cho thần quyền thì sẽ xuất hiện sự can thiệp có ý thức của tập đoàn này hay tập đoàn nọ không còn là hiện tượng thuần túy tâm linh nữa Đằng sau các cuộc nổi dậy tôn giáo hiện nay đều có mưu đồ chính trị Trung Đông, Trung Âu, Đông Nam Á các nơi có xung đột vũ trang khoác áo tôn giáo đều

có mục đích chính trị cả Từ sự phân tích trên, tác giả đi đến kết luận thế quyền phải giữ cho thần quyền hoạt động trong đời sống tâm linh không định hướng biến thành thần quyền

Tác giả Trần Hồng Liên trong bài viết “Chuyển đổi sinh hoạt tu sĩ Phật giáo Nam bộ Việt Nam thời hội nhập” in trong cuốn “Sự biến đổi của tôn giáo tín ngưỡng ở Việt Nam hiện nay”, Nxb Thế giới, năm 2008, đã chỉ ra những nét chính của quá trình chuyển đổi sinh hoạt tu sĩ phật giáo ở Nam Bộ như, chuyển đổi sinh hoạt, chuyển đổi trong học tập, chuyển đổi trong hoằng pháp, chuyển đổi trong hoạt động từ thiện xã hội Đặc biệt tác giả đã đặt sự chuyển đổi trên trong một bối cảnh lịch sử xã hội cụ thể và xem nó là lí do của sự chuyển đổi đó

Tác giả Trương Văn Món (Sakaya) có bài “Sự biến đổi tín ngưỡng, tôn giáo của người Chăm ở Việt Nam” in trong “Sự biến đổi của tôn giáo tín ngưỡng ở Việt Nam hiện nay”, Nxb Thế giới, năm 2008, đã khái quát những đặc trưng tín ngưỡng tôn giáo Chăm và tác giả chỉ ra những nguyên nhân biến đổi tín ngưỡng Chăm trong lịch sử, theo đó bài viết chỉ ra nguyên nhân sự biến đổi của tín ngưỡng Chăm là do sự du nhập, ảnh hưởng của Bàlamôn giáo

và Hồi giáo Từ sự phân tích các lần biến đổi tôn giáo, tín ngưỡng trong lịch

sử, tác giả chỉ ra thực trạng tín ngưỡng tôn giáo Chăm hiện nay và sự biến đổi của nó trong xã hội hiện đại

Tác giả Trần Văn Trình với bài viết “Các tôn giáo ở Việt Nam đồng hành cùng dân tộc trong thời kỳ đổi mới” Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 3, năm 2006, khẳng định các sinh hoạt tôn giáo ở nước ta diễn ra sôi nổi, phong phú, đa dạng Tác giả chứng minh nhận định của mình thông quan một số luận cứ như, các sinh hoạt tôn giáo ngày càng được tôn trọng; các tổ chức tôn giáo tăng cường củng cố tổ chức, việc phong chức, phong phẩm, thuyên chuyển và bổ nhiệm các vị chức sắc, thuyên chuyển nơi hoạt động tôn giáo, chức sắc tôn giáo được giải quyết nhanh chóng, thuận tiện phù hợp; các tôn giáo tăng cường và mở rộng cơ sở đào tạo chức sắc; việc in ấn kinh sách và xuất bản phẩm tôn giáo được tăng cường cả về số lượng và chất lượng đáp ứng nhu cầu sinh hoạt và hoạt động tôn giáo; quan hệ quốc tế và hoạt động đối ngoại tôn giáo ngày càng được tăng cường và mở rộng; hoạt động từ thiện nhân đạo của các tổ chức, chức sắc, nhà tu hành tôn giáo có những đóng góp

xã hội rất đáng ghi nhận

Tác giả Đỗ Quang Hưng “Đời sống tôn giáo tín ngưỡng Thăng Long

- Hà Nội, Nxb Hà Nội, năm 2010, đã phân tích sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng của người Thăng Long - Hà Nội Cuốn sách được kết cấu thành 03 phần theo logic: phần 1, Không gian thiêng của Thăng Long - Hà Nội; phần 2, Hệ thống tôn giáo ở Hà Nội; phần 3, Sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng của người Thăng Long - Hà Nội Đặc biệt phần 3 của cuốn sách đã đã làm

rõ vấn đề đời sống tôn giáo, tín ngưỡng là gì? sự chuyển biến sinh hoạt tín ngưỡng của người Hà Nội qua một số giai đoạn lịch sử (Sinh hoạt tín ngưỡng ở Thăng Long - Kẻ Chợ; sinh hoạt tín ngưỡng ở Hà Nội thời kỳ Âu hóa; sinh hoạt tín ngưỡng ở Hà Nội thời hiện đại) Cùng nghiên cứu về đời sống tôn giáo giai đoạn hiện nay, Tác giả có bài viết “Mấy nhận định tổng quát về đời sống tôn giáo ở Việt Nam nước ta hiện nay và mối quan hệ giữa Nhà nước và Giáo hội” Tạp chí Công tác Tôn giáo, số 7, năm 2012, chỉ ra một trong những điểm đáng quan tâm nhất của đời sống tôn giáo

nước ta hiện nay là đã và đang diễn ra sự thay đổi cơ bản của “cái tôn giáo”, nói chính xác hơn là sự tái cấu hình tôn giáo trong đời sống xã hội Bài viết làm sáng tỏ thức tỉnh tôn giáo ở Việt Nam; thị trường tôn giáo; tái cấu hình tôn giáo; quan hệ nhà nước và giáo hội trước sự biến đổi của đời sống tôn giáo Điểm đặc biệt của bài viết là đã đưa ra một số nhận định mang tính tiên phong về đời sống tôn giáo trong giai đoạn hiện nay ở Việt Nam: 1)Cùng với việc chuyển đổi nền kinh tế thị trường, mở cửa hội nhập cũng như sự đổi mới về đường lối chính sách tôn giáo, sự thức tỉnh “thị trường tôn giáo” ở Việt Nam cũng thể hiện rất rõ nét trong đời sống tinh thần, xã hội của cá nhân và cộng đồng 2)Đổi mới đường lối chính sách tôn giáo, đặc biệt là việc mở rộng việc công nhận các tôn giáo cũng như các tổ chức tôn giáo đã góp phần quyết định hiện tượng “tái cấu hình” đời sống tôn giáo 3)Tái cấu hình đời sống tôn giáo cũng dẫn đến những hệ luận mới

mẻ, thậm chí có tính thách đố đối với hệ thống pháp lý có liên quan đến vấn đề tôn giáo

Tác giả Nguyễn Văn Dũng (2012) "Tôn giáo với đời sống chính trị - xã hội ở một số nước trên thế giới", Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2012, cho rằng sự đổi mới của các tôn giáo một phần là do nhu cầu nội tại của chính tôn giáo đó, theo ông, việc các nhà cải cách tôn giáo đưa ra yêu cầu đổi mới các lễ nghi tôn giáo (đơn giản hóa và dân chủ hóa việc thờ cúng) là nhằm gạt

bỏ vai trò trung gian của giáo hội, giải phóng tín đồ khỏi sự ràng buộc của giới tăng lữ, đưa họ xích lại gần với thần thánh, phát huy tích cực và tự do ý chí cá nhân, đáp ứng những yêu cầu của cuộc sống hiện tại

Tác giả Trương Phan Châu Tâm viết bài “Các lý thuyết chuyển đổi tôn giáo và nghiên cứu chuyển đổi tôn giáo ở vùng đồng bằng sông Cửu Long” in trong cuốn “Phật giáo vùng Mê - Kông ý thức môi trường và toàn cầu hóa”, Nxb Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, năm 2015, đã nhìn nhận quá trình chuyển đổi tôn giáo trên phương diện triết học - tôn giáo Theo tác

giả, mọi tôn giáo với tư cách là hệ thống văn hóa - xã hội luôn có sự vận động, biến đổi Bài viết lí giải mọi sự biến đổi tôn giáo là những thay đổi của đời sống chính trị, kinh tế và văn hóa xã hội và những phản ứng bên trong của một tôn giáo ở cả cấp độ cá nhân, cộng đồng Bài viết cũng đã phân tích một số lý thuyết cơ bản nghiên cứu chuyển đổi tôn giáo, như: lý thuyết thế tục hóa; lý thuyết địa - văn hóa, tôn giáo; lý thuyết đa văn hóa

Tác giả Nguyễn Thanh Xuân "Đạo Tin lành ở Việt Nam", Nxb Tôn giáo, Hà Nội, năm 2006, đã trình bày những kiến thức khái quát về đạo Tin lành và các vấn đề về đạo Tin lành ở Việt Nam: tên gọi của đạo, hoàn cảnh và điều kiện ra đời, quá trình truyền bá đạo, giáo lý và đạo Tin lành Đạo Tin lành từ khi du nhập Việt Nam đến năm 1954 và đạo Tin lành ở các vùng đồng bào dân tộc Cuốn sách đã khái quát lịch sử đạo Tin Lành ở nước ta, đồng thời chỉ ra những ảnh hưởng mạnh mẽ của tôn giáo này đối với đời sống tôn giáo hiện nay Một trong những cuốn sách được chuẩn bị với thời gian dài và công phu của tác giả Nguyễn Thanh Xuân là

"Đạo Cao đài hai khía cạnh lịch sử và tôn giáo", Nxb Tôn giáo, Hà Nội, năm 2014, cuốn sách được kết cấu gồm 4 chương với logic: Hoàn cảnh, điều kiện ra đời của đạo Cao đài; Quá trình phát triển của đạo Cao đài; Ảnh hưởng của đạo Cao đài đối với đời sống chính trị, xã hội của đất nước; Đất nước đổi mới, đạo Cao đài tiếp nối đường hướng “Nước vinh Đạo sáng” Điểm nhấn của cuốn sách chính là tác giả đã chỉ ra những thay đổi trong đời sống tôn giáo và đường hướng hoạt động của đạo Cao đài trong giai đoạn hiện nay

Những công trình nghiên cứu trên khi tiếp cận đời sống tôn giáo ở mức

độ chung chung, chưa có những luận giải cụ thể, khoa học về mặt lý luận đời sống tôn giáo Đây là khoảng trống và khó khăn lớn cho luận án khi xây dựng

cơ sở lý luận để thực hiện công việc nghiên cứu

1.1.2 Nhóm công trình nghiên cứu về những nguyên nhân ảnh hưởng đến sự chuyển biến đời sống tôn giáo ở nước ta

Francois Houtart, Trường Đại học Thiên chúa giáo Louvain, trong bài viết tặng Viện nghiên cứu Tôn giáo, đã chỉ ra mối quan hệ giữa phân cực xã hội và phân cực tôn giáo Ông viết: Theo quan điểm tôn giáo, sự phân cực xã hội cũng

có nghĩa là sự phân cực tôn giáo; lý giải sự phân giải tôn giáo ở phương Tây, Francois Houtart cho rằng, với phương Tây, sự phân giải tôn giáo (trước hết là Kitô giáo) là hình thức chủ yếu của quá trình thế tục hóa, sự phát triển khoa học

kĩ thuật và sự lo âu, lúng túng của con người trước sự sụp đổ liên tiếp của các hệ giá trị Ở đây, tác giả đã đưa ra một số nguyên nhân dẫn đến sự chuyển biến tôn giáo ở phương Tây, và dưới tác động của toàn cầu hóa, đây cũng là những nguyên nhân chính dẫn tới sự chuyển biến tôn giáo ở Việt Nam

Tác giả Đặng Thế Đại, trong phần viết “Từ góc độ kinh tế thử lý giải một

số hiện tượng tôn giáo tín ngưỡng ở Việt Nam” in trong cuốn “Những vấn đề lý luận và thực tiến tôn giáo ở Việt Nam”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm

1998, đã xem xét hiện tượng tín ngưỡng thành hoàng, cộng đồng tôn giáo, thế giới thần linh và Đạo Cao Đài trong mối liên hệ với đời sống kinh tế Việt Nam Qua bài viết cho thấy, sinh hoạt tôn giáo khi đã trở thành một mặt không thể tách rời của sinh hoạt cộng đồng thì tôn giáo đó sẽ có sức sống bền vững Về phía các tôn giáo, một cách tự nhiên, họ triệt để lợi dụng điều này Họ phát triển, củng cố

tổ chức của mình thông qua các phương sách phi tôn giáo, hay là thông qua các phương diện khác của đời sống cộng đồng: Chăm lo đời sống giáo dân, tổ chức tương tế, thăm hỏi, làm từ thiện, tổ chức dạy nghề, lớp học tình thương, tổ chức các ca đoàn, dạy múa, dạy hát cho thiếu nhi, tổ chức đi du lịch, hành hương v.v đều là những hình thức sinh hoạt cộng đồng khác nhau, qua đó củng cố cộng đồng tôn giáo Bài viết cũng đề cập những hoạt động mang tính thích ứng của tôn giáo trước sự thay đổi của nền kinh tế

Tác giả Nguyễn Đức Lữ trong bài viết “Nguyên nhân phát triển những hiện tượng tôn giáo mới hiện nay”, Tạp chí Giáo dục lý luận, số 3, năm 2004,

đã chỉ ra, những năm gần đây, nhiều “hiện tượng tôn giáo mới” ra đời và phát triển mạnh ở nhiều quốc gia trên thế giới, với nhiều thành phần có trình độ học vấn cao Để lý giải hiện tượng trên, bài viết đã phân tích những nguyên nhân nảy sinh hiện tượng “tôn giáo mới” Qua bài viết cho thấy một số nguyên nhân cơ bản được tác giả phân tích như, sự mất phương hướng của con người trước sự phát triển xã hội; hậu quả của sự phát triển khoa học công nghệ; sự suy thoái của một số tôn giáo lớn

Tác giả Trình Mưu viết bài “Đời sống tín ngưỡng tôn giáo trong thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa ở nước ta hiện nay”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 4, năm 2005, cho rằng, những thay đổi trong nền kinh tế cũng đã tác động mạnh đến nhiều lĩnh vực trong đời sống văn hóa xã hội nói chung và đời sống tín ngưỡng - tôn giáo nói riêng Tác giả chỉ ra bức tranh toàn cảnh của tín ngưỡng, và tôn giáo nước ta, đó là, các sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo có điều kiện hoạt đều đặn, thuận lợi, sống động Bài viết, đã đặt những câu hỏi như: vì sao có những sự chuyển biến lớn đó? những chuyển biến đó cụ thể như thế nào? những mặt tích cực và hạn chế của nó? Và những dự báo trong thời gian tới? Từ đó, đi tìm câu trả lời để giải quyết những vấn đề đặt ra Theo tác giả, sự chuyển biến trên xuất phát từ một số nguyên nhân như, chính sách đổi mới của Đảng và Nhà nước, trong đó có đổi mới trong chính sách tôn giáo; điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường, kinh tế hàng hóa ở nước ta hiện nay đã tác động mạnh đến đời sống tín ngưỡng, tôn giáo làm tăng nhanh

xu hướng thế tục hóa của tôn giáo nước ta; nền kinh tế thị trường tạo ra trong đời sống tín ngưỡng, tôn giáo xu hướng phân hóa và càng xuất hiện nhiều tôn giáo mới; một số thế lực chống đối trong và ngoài nước lợi dụng vấn đề tôn giáo cho động cơ chính trị

Tác giả Nguyễn Xuân Hùng trong bài “Tìm hiểu những hệ quả của việc truyền giáo Tin Lành đối với văn hóa truyền thống và tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam” in trong cuốn “Về tôn giáo và tôn giáo ở Việt Nam”, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2004, đã chỉ ra sự va chạm của việc truyền giáo Tin Lành đối với tập tục gia đình, xã hội, tín ngưỡng cổ truyền và các tôn giáo khác tại Việt Nam Đặc biệt, tác giả đã chỉ ra hệ quả từ sự va chạm của việc truyền giáo Tin Lành, từ đó tìm hiểu nguyên nhân của sự va chạm Phần cuối của bài viết, nêu lên những tác động trở lại của văn hóa truyền thống và tín ngưỡng tôn giáo bản địa vào cộng đồng Tin Lành Việt Nam

Tác giả Hoàng Minh Đô trong bài “Những biến động về tín ngưỡng tôn giáo của đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay”, Tạp chí Lý luận chính trị, số 12, năm 2005, đã khái quát những nét chính về sự biến đổi đời sống tôn giáo của đồng bào Tây Nguyên dưới tác động của toàn cầu hóa Bài viết cũng đã phân tích những lý do dẫn tới sự biến đổi mạnh mẽ đời sống tôn giáo của đồng bào Tây Nguyên như, đời sống kinh

tế - văn hóa chậm phát triển cùng với những hủ tục lạc hậu gắn liền với tín ngưỡng đa thần; các giá trị văn hóa, đạo đức truyền thống của các dân tộc thiểu số bị mai một dần, lớp già làng, trưởng bản không còn vị thế ban đầu, dẫn dắt thế hệ trẻ; sự suy yếu dần “hệ miễn dịch” của tâm thức văn hóa - tôn giáo dân tộc truyền thống Tác giả kết luận, sự phát triển nhanh và đột biến của đạo Tin Lành vùng dân tộc thiểu số thời gian qua không chỉ có sự hậu thuẫn trực tiếp về chính trị và tài chính của các nước phương tây, mà còn có

xu hướng quốc tế hóa vấn đề tôn giáo

Tác giả Đặng Nghiêm Vạn trong bài viết “về những điều mới xuất hiện trong đời sống tôn giáo hiện nay”, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 2, năm 2007, cho rằng thời kỳ chuyển tiếp xã hội là nguyên nhân cơ bản tạo ra

sự biến đổi tôn giáo hiện nay Theo bài viết, những chuyển biến lịch sử đã tác

động lớn lao vào đời sống tín ngưỡng tôn giáo Nếu tư tưởng độc thần, với việc xuất hiện Đấng tối cao đã thay thế cho các tôn giáo cổ đại, nếu chủ nghĩa

tư bản đã chôn vùi tính độc tôn của một tôn giáo với khẩu hiệu tự do tín ngưỡng tôn giáo, thì vào thời đại hiện nay, ngày từ cuối thế kỷ XX, A.Malraux đã tiên đoán: “Vấn đề then chốt của cuối thế kỷ này là vấn đề tôn giáo được diễn ra dưới một dạng thức khác hẳn so với sự hiểu biết của chúng

ta, cũng như đạo Kitô đã làm với các tôn giáo cổ đại” Nghiên cứu về nguyên nhân chuyển biến đời sống tôn giáo nước ta cũng được tác giả bàn kĩ trong Tác phẩm “Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam” Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2012 Đây là một trong những công trình nghiên cứu tiêu biểu về tôn giáo của tác giả Đặng Nghiêm Vạn Cuốn sách được viết thành 06 phần và 02 phụ lục đã cung cấp những vấn đề lý luận chung về tôn giáo như: chỉ ra nhu cầu; vai trò và diễn biến tôn giáo Đồng thời, tác giả đã phân tích, lý giải các xu hướng tôn giáo và chỉ ra những nguyên nhân dẫn tới

sự biến đổi đó Công trình chỉ ra nhiều nguyên nhân diễn biến tôn giáo nhưng đại thể có thể quy vào những điểm chủ yếu sau, do tính toàn cầu hóa; Sự tiến lên như vũ bão của khoa học, công nghệ Đây là những nguyên nhân cơ bản dẫn tới sự biến đổi đời sống tôn giáo trong giai đoạn hiện nay

Báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu Đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước "Xu hướng biến đổi cơ cấu xã hội Việt Nam" mã số KX.04.14/06-

10, chủ nhiệm đề tài, tác giả Tạ Ngọc Tấn, công trình đã nêu lên những nhân

tố tác động và quy định sự biến đổi cơ cấu xã hội Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, bao gồm cả xu hướng biến đổi cơ cấu xã hội - tôn giáo Báo cáo chỉ ra những nguyên nhân dẫn tới sự biến đổi cơ cấu xã hội - tôn giáo là do, sự thay đổi về chế độ sở hữu, trong đó cốt lõi là thay đổi về sở hữu tư liệu sản xuất; thay đổi và trình độ phân công lao động xã hội có những bước phát triển mới; phương thức sử dụng quyền lực chính trị; quá trình hình thành và phát triển

nền kinh tế thị trường và những hệ quả tất yếu; biến động quy mô và cơ cấu dân số; những biến đổi văn hóa xã hội và giao lưu, hội nhập quốc tế

Tác giả Vũ Minh Tuyên “Cơ duyên tồn tại và phát triển của Phật giáo việt nam đến nay (qua một số tỉnh đồng bằng Bắc bộ)” Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2010, đã lý giải về sự tồn tại và phát triển Phật giáo ở Việt Nam Cuốn sách phân tích những kết quả nghiên cứu và đưa dẫn chứng cụ thể

về Phật giáo ở Việt nam, đặc biệt là qua sáu tỉnh thành ở đồng bằng Bắc bộ để làm sáng tỏ từ cơ duyên kinh tế - xã hội đến cơ duyên nhận thức và cơ duyên tâm lý quy định sự tồn tại và phát triển của Phật giáo ở Việt Nam

Hội thảo khoa học "Tôn giáo trong hệ thống pháp luật đương thời" do Đại học BYU, Utah tổ chức tháng 10 năm 2010, trong bài viết “Xây dựng hệ thống pháp luật nhằm tăng cường tính đoàn kết, khoan dung giữa các tôn giáo” của Nguyễn Văn Thanh - Ủy viên Thường trực Hội đồng Tư vấn về Tôn giáo Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã nêu những nội dung ảnh hưởng trực tiếp tới sự biến chuyển các tôn giáo thế giới ngày nay như, cách mạng khoa học, công nghệ khoa học hiện đại và kinh tế tri thức phát triển mạnh mẽ; toàn cầu hóa trên nhiều lĩnh vực ngày càng thu hút nhiều quốc gia, dân tộc tham gia; xu thế dân chủ hóa đời sống quốc tế được quan tâm Trong thời đại ngày nay, tôn giáo còn chịu nhiều vấn đề như, biến đổi khí hậu toàn cầu và các thảm họa thiên tai; sự bùng nổ dân số và phân hóa giàu nghèo; an ninh tài chính, lương thực, năng lượng và môi trường; những dịch bệnh lớn; những luồng di dân tự do xuyên quốc gia; các tội phạm xuyên quốc gia, chủ nghĩa khủng bố

Tác giả Đỗ Quang Hưng “Tái cấu hình đời sống tôn giáo”, Tạp chí Khoa học xã hội số 07, năm 2011, đã nhận định sâu sắc về tình hình tôn giáo

và nguyên nhân gây ra sự biến động tôn giáo ở nước ta Theo tác giả, như một

hệ quả của sự đổi mới đường lối chính sách tôn giáo từ cuối năm 1990 đến nay, Việt Nam là một quốc gia có sự phục hồi tôn giáo rất đáng kể Bài viết

cho thấy, với những quốc gia đang phát triển thì “sự phục hồi tôn giáo” đi liền với sự hội nhập quốc tế, toàn cầu hóa Các quốc gia này, cùng với sự tăng trưởng của tính hiện đại thì nhu cầu tín ngưỡng tâm linh càng trở nên mạnh

mẽ đa dạng Mặt khác, sự “phục hồi tôn giáo” ở Việt Nam trong khuôn khổ biến đổi của “thể chế xã hội chủ nghĩa”, khi mà nhu cầu tâm linh, tôn giáo của người dân lần đầu tiên được thừa nhận căn bản hơn trong thực tiễn Vì thế, “sự quay trở lại của tâm thức tôn giáo” trở nên mạnh mẽ và rõ ràng hơn Cùng bàn về nguyên nhân sự biến đổi đời sống tôn giáo nước ta hiện nay, trong cuốn “Chính sách tôn giáo và Nhà nước pháp quyền”, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2013, tác giả Đỗ Quang Hưng đã chỉ ra đời sống tôn giáo ở Việt Nam đã và đang xuất hiện những vấn đề mới Phát triển kinh tế,

mở cửa hội nhập trước hết đã tạo nên sự thay đổi to lớn về địa - tôn giáo Nhiều khu vực “bỗng nhiên” trở thành trung tâm của các vấn đề tôn giáo lớn của đất nước (ba khu vực tiêu biểu: Tây Bắc, Tây nguyên và Tây Nam Bộ) Chiều hướng “hiện đại hóa” tôn giáo cũng được đẩy mạnh hơn theo chiều kích từ Nam ra Bắc Sự thay đổi “tái cấu trúc bên trong” của nhiều tôn giáo cũng đặt ra nhiều vấn đề mới mẻ đối với chính sách tôn giáo

Tác giả Nguyễn Văn Minh “Tôn giáo, tín ngưỡng các dân tộc ở Việt Nam”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 2013, đã phân tích một số yếu tố tác động đến các xu hướng biến đổi tôn giáo Tác phẩm đã làm sáng tỏ, những yếu tố tác động đến các xu hướng biến đổi tôn giáo như: sự khủng hoảng tôn giáo, tín ngưỡng là một hiện tượng khách quan; sự khủng hoảng niềm tin và bất bình đẳng xã hội; sự suy giảm vai trò của tôn giáo, tín ngưỡng truyền thống và sự thích nghi của các tôn giáo ngoại nhập; do điều kiện sống bấp bênh; tác động của các hình thức truyền giáo

Tác giả Vũ Thị Thu Hà, Trong bài viết “Nguyên nhân Tin Lành phát triển nhanh trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên hiện nay”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 8, năm 2014, đã tập trung tìm hiểu nguyên nhân

dẫn đến sự phát triển Tin lành ở Tây Nguyên Bài viết đã chỉ ra một số nguyên nhân cơ bản như, sự thay đổi về thiết chế xã hội và hoàn cảnh sống của đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên; đối tượng truyền giáo và phương pháp truyền giáo của Tin Lành Hoạt động; những giá trị đạo đức Tin Lành; một số nguyên nhân khác (đời sống kinh tế của đồng bào dân tộc thiểu số còn khó khăn, bất cập của công tác tôn giáo, các tổ chức chính trị xã hội hoạt động kém hiệu quả, do vị trí chiến lược về chính trị và quân sự của Tây Nguyên)

Tác giả Nguyễn Hồng Dương “Quan điểm chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam về tôn giáo” Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 2015, cho rằng, khi nước ta ngày càng tham gia hội nhập sâu với thế trên nhiều phương diện, trong đó có tôn giáo, tạo nên cơ hội mới để phát triển nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức Sự phân hóa giàu nghèo, đời sống kinh tế thị trường khiến gặp nhiều rủi ro, sự biến động của xã hội, tác động tôn giáo từ bên ngoài và những điều kiện mới nổi ở bên trong… đã là mảnh đất để tín ngưỡng, tôn giáo tồn tại và phát triển Từ sự phân tích trên, tác giả đã chỉ ra diễn tiến của tôn giáo ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay là, tín ngưỡng thờ tổ vẫn là nét trội trong đời sống tôn giáo; không gian tôn giáo ở Việt Nam trở lên đa phức; ngày càng xuất hiện nhiều cộng đồng tôn giáo - tộc người

Tóm lại, đã có nhiều công trình nghiên cứu về nguyên nhân chuyển biển đời sống tôn giáo Các công trình đã chỉ ra nhiều nguyên nhân dẫn tới sự chuyển biến trên, như: ảnh hưởng kinh tế thị trường; sự thay đổi chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước; ảnh hưởng các xu hướng tôn giáo trên thế giới… Có thể thấy, khi chỉ ra nguyên nhân tác động đến đời sống tôn giáo các tác giả đi theo hướng tiếp cận của Tôn giáo học, xã hội học hay văn hóa,… nhưng chưa thấy có công trình xem xét sự chuyển biến đời sống tôn giáo trong mối quan hệ giữa tồn tại xã hôi với ý thức xã hội hay giữa cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng tầng

1.2 Nhóm công trình nghiên cứu về thực trạng chuyển biến đời sống tôn giáo và ảnh hưởng của chuyển biến đời sống tôn giáo tới đời sống xã hội nước ta hiện nay

1.2.1 Nhóm công trình nghiên cứu về thực trạng chuyển biến đời sống tôn giáo nước ta

Tác giả Nguyễn Hồng Dương "Về ỡng tôn giáo Vi t Nam hi n

nay" Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 1998, trong tác phẩm này, tác giả

trình bày một số vấn đề về thực trạng tôn giáo ở Việt Nam Đề cập đến các lĩnh vực tôn giáo như: Nho giáo, Phật Giáo, Đạo Hoà hảo và những hiện tượng tôn giáo mới Cuốn sách đã chỉ ra thực tiễn sự biến đổi tôn giáo và lý giải hiện tượng tôn giáo mới ở Việt Nam

Tác giả Nguyễn Hùng Hậu, trong bài viết “ Nét đặc trưng của Phật giáo Việt Nam” in trong cuốn “Về tôn giáo và tôn giáo ở Việt Nam”, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2004, đã khái quát sự tiếp thu, cải biến và phát triển tư tưởng đạo Phật trong lịch sử dân tộc, đồng thời chỉ ra đường hướng hoạt động của đạo Phật ở nước ta trong giai đoạn hiện nay Theo tác giả, nếu như trước kia những người phật tử bằng đánh giặc cứu nước mà đi đến giác ngộ, thì ngày nay

để đi đến giác ngộ, họ cần phải tham gia tích cực vào công cuộc đổi mới, phục hưng đất nước, vào sự nghiệp “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”, phải lấy nguyện vọng, ham muốn của toàn dân là nguyện vọng, ham muốn của mình bằng những hành động thiết thực, hiệu quả

Tác giả Lê Văn Lợi "Mối quan hệ giữa tôn giáo với đạo đức ở Việt Nam trong thời kì đổi mới", Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 11, năm 2012,

đã phân tích, tình hình tôn giáo ở nước ta hiện nay diễn biến cực kì phức tạp, đan xen nhiều khuynh hướng khác nhau Tác giả kết luận: tôn giáo đang có sự hồi sinh và phát triển, chủ lưu của phát triển tôn giáo Việt Nam hiện nay là đồng hành cùng dân tộc, song cũng không loại trừ những hiện tượng đi ngược lại với lợi ích, trái ngược truyền thống dân tộc

Tác giả Ngô Hữu Thảo, trong báo cáo khoa học tổng kết đề tài: Vấn đề đạo lạ trên địa bàn thủ đô Hà Nội hiện nay - Thực trạng và giải pháp, Mã số

đề tài 01X-11/04-2012, đã phân tích một cách khoa học, công phu về “hiện tượng tôn giáo mới” trên địa bàn thủ đô Hà Nội Công trình đã chỉ ra tại Hà Nội đã có 19 “hiện tượng tôn giáo mới” với hơn 30 tên gọi khác nhau, và khẳng định, những “hiện tượng tôn giáo mới” ở thủ đô bên cạnh những đặc trưng chung, thì có cả những đặc trưng riêng, xu hướng riêng Điều này được quy định bởi đặc điểm kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội đặc thù của thu đô Công trình nghiên cứu nhận định “hiện tượng tôn giáo mới” ở Hà Nội đến nay vẫn không suy giảm về số lượng và hình thức hoạt động

Tác giả Nguyễn Hồng Dương, “Mối quan hệ giữa Nhà nước Việt Nam với các tổ chức Tin Lành hiện nay”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 10, năm

2011, đã phân tích tính đặc thù của quá trình truyền giáo Tin Lành, cũng như tính đặc thù trong cơ cấu tổ chức đạo Tin Lành Qua tác phẩm, cho ta thấy thực

tế mối quan hệ giữa Nhà nước ta với các tổ chức Tin Lành Theo tác giả, với chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước ta về tự do tín ngưỡng, tôn giáo đã giúp mối quan hệ giữa Nhà nước với đạo Tin Lành ngày càng được cải thiện Các tín

đồ, chức sắc đạo tin Lành tin tưởng vào sự nghiệp lãnh đạo của Đảng trong công cuộc xây dựng đất nước, từ đó, tín đồ tích cực thực hiện đường hướng hành đạo

“Sống phúc Âm phụng sự Thiên Chúa, phục vụ tổ quốc và dân tộc”

Tác giả Đỗ Quang Hưng “Chính sách tôn giáo và nhà nước pháp quyền” Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2013, đã phân tích thực tiễn của quá trình biến chuyển đời sống tôn giáo nước ta hiện nay Tác phẩm chỉ ra,

mở cửa và hội nhập cũng khiến cho người có tôn giáo ở Việt Nam hiện nay không còn xa lạ, cách bức với bất cứ sự kiện chính trị, kinh tế, xã hội, cho đến những phát kiến khoa học, những sự kiện tâm linh v.v của thế giới Đạo công giáo là một tôn giáo điển hình của mô hình “tôn giáo có thể chế”, có

giáo luật chặt trẽ bậc nhất Nhưng ngày nay, khi giở bất cứ số báo nào của tờ

“Công giáo và Dân tộc”, người đọc cũng có thể thấy những vấn đề của đời sống hiện đại, từ việc hôn nhân, gia đình, tài sản, du học, cho đến cả đời sống tình dục vợ chồng, hôn nhân đồng tính v.v

Tác giả Nguyên Hoài Sanh (2013), “Đời sống tín ngưỡng, tôn giáo: Những vấn đề Lý luận và thực tiễn cấp bách ở Việt Nam hiện nay”, Luận án tiến sĩ triết học, Học viện Khoa học xã hội, đã làm sáng tỏ những vấn đề lý luận, thực tiễn cấp bách trong đời sống tín ngưỡng tôn giáo nước ta hiện nay Luận án đi vào làm rõ thực tiễn mối quan hệ giữa tôn giáo với chính trị; giữa tín ngưỡng, tôn giáo với văn hóa; tín ngưỡng, tôn giáo với đạo đức

Như vậy, những công trình trên đã phân tích những khía cạnh nhất định thực trạng chuyển biến đời sống tôn giáo nước ta hiện nay Nhưng, chưa có nghiên cứu nào có cái nhìn tổng thể về sự chuyển biến này cả về mặt lý luận

và thực tiễn Các công trình thường tập trung khai thác ở địa phương hay một vùng nhất định, có công trình nghiên cứu ở phạm vi cả nước lại không chỉ ra được những chuyển biến cơ bản của đời sống tôn giáo nước ta hiện nay Có thể khẳng định trước tác động của toàn cầu hóa và ảnh hưởng của quá trình đổi mới, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, đời sống tôn giáo nước ta sẽ có những diễn tiến sinh động, đa dạng

1.2.2 Nhóm công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của chuyển biến đời sống tôn giáo tới đời sống xã hội nước ta hiện nay

Tác giả Đặng Thị Lan trong bài viết “Về vai trò của đạo đức tôn giáo trong đời sống xã hội” Tạp chí triết học số 2, năm 2007, khi phân tích vai trò, ảnh hưởng của đạo đức tôn giáo đối với đời sống xã hội, tác giả đã khái quát cơ

sở lý luận của việc nghiên cứu đạo đức tôn giáo Theo tác giả để làm rõ vai trò đạo đức tôn giáo thì cần phải bắt đầu từ các luận điểm sau đây: 1) Cần bắt đầu từ luận điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử về đặc điểm phản ánh của ý thức xã hội,

nhất là sự tác động lẫn nhau giữa các hình thái ý thức xã hội trong quá trình phản ánh tồn tại xã hội; 2) Khi xem xét tôn giáo như một hình thái ý thức xã hội độc lập với các hình thái ý thức khác, chúng ta thấy nó chứa đựng nội dung đạo đức (bao gồm giá trị, chuẩn mực, lý tưởng đạo đức ) thể hiện trong giáo lý tôn giáo; 3) Từ việc nghiên cứu, học tập chủ nghĩa Mác - Lênin, chúng ta có thể khẳng định rằng, khi bàn về tôn giáo, các nhà kinh điển đã đề cập đến vấn đề đạo đức tôn giáo; trong đó, các ông không chỉ phê phán mặt tiêu cực, mà còn chỉ ra một

số ý nghĩa tích cực của đạo đức tôn giáo

Tác giả Nguyễn Văn Phóng, Nguyễn Văn Nhu, “Nhìn nhận về “đạo lạ”

ở nước ta trong những năm gần đây”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 09, năm 2008, cho rằng “đạo lạ” là liều thuốc tinh thần đáp ứng nhu cầu của một

số người có hoàn cảnh cuộc sống trắc trở, khó khăn Nhưng bài viết cũng khẳng định hình thức sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo của “đạo lạ” là rất không bình thường, các tác giả chỉ ra biểu hiện tiêu cực rõ thấy là: phần lớn “đạo lạ” hoạt động đều nhằm mục đích vì lợi ích cá nhân, vì mục tiêu thu lợi kinh tế bất chính dựa trên niềm tin mù quáng của một bộ phận nhân dân

Tác giả Đỗ Quang Hưng trong bài viết “Tôn giáo và xã hội ở Việt Nam hiện nay” in trong cuốn “Nghiên cứu tôn giáo nhân vật và sự kiện”, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2010, đã chỉ ra xu thế thế tục hóa và đa dạng hóa đời sống tôn giáo ở Việt Nam và một số ảnh hưởng của

xu thế này lên xã hội Việt Nam hiện đại Theo tác giả, tôn giáo ảnh hưởng trên đời sống cá nhân, trên bình diện xã hội Đáng lưu ý trong bài viết, tác giả nhận xét hoạt động kinh tế của các tổ chức tôn giáo ở Việt Nam, có thể coi là ảnh hưởng quan trọng thứ hai đến đời sống xã hội Cũng trong cuốn

“Nghiên cứu tôn giáo nhân vật và sự kiện” khi bàn về “Đời sống tôn giáo ở Việt Nam: Những thách thức đầu tiên của xu thế toàn cầu hóa”, tác giả đã đưa ra một số thách thức cho đời sống tôn giáo Việt Nam trước tác động

toàn cầu hóa như, thách thức với văn hóa, bản sắc văn hóa ở Việt Nam trước hiện tượng đa dạng hóa tôn giáo; thách đố về mặt pháp lý: vấn đề công nhận các tổ chức “tôn giáo nhóm nhỏ”

Tác giả Nguyễn Xuân Hùng, có bài viết “Tìm hiểu những hệ quả của việc truyền giáo Tin Lành đối với văn hóa truyền thống và tín ngưỡng tôn giáo Việt Nam” in trong cuốn “Về tôn giáo và tôn giáo ở Việt Nam”, Nxb Chính trị Quốc gia, đã phân tích sự xung đột của việc truyền đạo Tin Lành với các giá trị văn hóa, tín ngưỡng truyền thống và các tôn giáo khác tại Việt Nam Tác giả cũng làm rõ những hệ quả xung đột của quá trình truyền giáo Tin lành với những giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời, chỉ ra sự tác động của văn hóa truyền thống dân tộc tới cộng đồng Tin Lành Việt Nam Tác giả cho thấy, hội nhập với nền văn hóa dân tộc không phải là mong muốn riêng của cộng đồng Tin Lành Việt Nam, đây là mong muốn chung của các tôn giáo ngoại sinh khi du nhập vào nước ta

Tác giả Phạm Huy Thông "Ảnh hưởng qua lại giữa đạo Công giáo và văn hóa Việt Nam", Nxb Tôn giáo, Hà Nội, năm 2012, đã có cái nhìn mới về đạo Công giáo thông qua sự tương tác với văn hóa Việt, hơn thế tác giả vạch

ra xu hướng của mối quan hệ giữa đạo Công giáo và văn hóa dân tộc trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế hiện nay Qua tác phẩm, tác giả chỉ ra những đóng góp tích cực của đạo Công giáo tới văn hóa Việt Nam, cụ thể, Công giáo có vai trò tích cực đối với sự giao lưu văn hóa Việt Nam với thế giới; tạo ra chữ quốc ngữ; làm phong phú đời sống văn hóa; góp phần xây dựng lối sống lành mạnh

Tác giả Đoàn Đức Phương trong bài viết “Một số vấn đề về đời sống tôn giáo của đồng bào H mông ở Việt Nam theo đạo Tin Lành hiện nay”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 2, năm 2014, đã phân tích một cách khái quát về một số vấn đề trong đời sống cộng đồng người H mông theo Tin Lành

ở Việt Nam hiện nay Bài viết đi vào phân tích một số vấn đề: tình hình người

H mông ở Việt Nam hiện nay; nhận thức của người H mông về đạo Tin Lành ở Việt Nam; ảnh hưởng của người H mông theo tin Lành đối với vấn đề an ninh

và văn hóa - xã hội Từ bài viết cho thấy, việc một cộng đồng người H mông theo đạo Tin Lành và đồng nhất đạo này với đạo Vàng Trứ đã làm biến dạng

đi rất nhiều mặt nhận thức và các yếu tố văn hóa truyền thống của cộng đồng người H mông Đồng thời với đó, những yếu tố mới cũng xuất hiện trong cộng đồng này làm thay đổi nhiều yếu tố văn hóa truyền thống của người H mông theo đạo Tin Lành

Nghiên cứu ảnh hưởng của chuyển biến đời sống tôn giáo tới xã hội luôn được các nhà khoa học quan tâm, bởi vai trò quan trọng của tôn giáo đối với đời sống xã hội Đặc biệt, trong những năm gần đây đời sống tôn giáo nước ta có sự biến động mạnh mẽ, nhiều diễn biến về tôn giáo chưa từng có trong lịch sử, điều này sẽ thúc đẩy những nhà khoa học quan tâm hơn về sự ảnh hưởng này Mặc dù đã có sự nghiên cứu, nhưng rất ít công trình phân tích toàn diện, đa chiều về sự tác động của thay đổi đời sống tôn giáo tới đời sống

xã hội Các nghiên cứu thường tập trung sự tác động của một tôn giáo, hay một hiện tượng tới một vài lĩnh vực của xã hội gần gũi với tôn giáo

1.3 Nhóm công trình nghiên cứu về Quan điểm, giải pháp và một

số khuyến nghị đối với lĩnh vực công tác tôn giáo

1.3.1 Nhóm công trình nghiên cứu về dự báo đời sống tôn giáo trong thời gian tới

Tác giả Lang Youxing trong bài “Thế tục hóa và khuynh hướng của nó”

in trong cuốn “Tôn giáo và đời sống hiện đại”, Nxb Thông tin khoa học xã hội,

Hà Nội, năm 1998, đã đi sâu nghiên cứu nội hàm xu hướng thế tục hóa dựa trên

sự phân tích những tư tưởng của Dietrich Bonhoeffer, Kaukes, Grilli Đặc biệt bài viết đã đưa ra một số nội dung khác của hiện tượng thế tục hóa như: nguồn gốc và lịch trình của thế tục hóa; các khuynh hướng thế tục hóa

Tác giả Nguyễn Quốc Tuấn “Về mối quan hệ giữa văn hóa dân tộc và tôn giáo ngoại sinh”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo số 1, năm 1999, đã phân tích khuynh hướng của tôn giáo hiện nay Tác giả nhận định giai đoạn hiện nay

là thời điểm một số tôn giáo khủng hoảng phân chia, nhưng cũng có những tôn giáo chấn hưng, hòa nhập với trào lưu phát triển xã hội, văn hóa và văn minh hiện đại, trên cơ sở nhận thức nhân loại đang có những thay đổi lớn lao

Tác giả Phan Quốc Anh có bài "Về sự biến đổi Bàlamôn giáo trong cộng đồng người Chăm Ahiêr ở Ninh Thuận", Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo

số 3, năm 2005, đã dùng biện pháp so sánh giữa yếu tố tiền Bàlamôn giáo với Bàlamôn giáo trong cộng đồng người Chăm Ahiêr để chỉ ra xu hướng của sự biến đổi Bài viết cho rằng, Bàlamôn giáo không còn là một tôn giáo nguyên gốc mà đã trở thành một kiểu tôn giáo dân tộc, tôn giáo địa phương

Tác giả Hoàng Minh Đô “Tín ngưỡng, tôn giáo trong cộng đồng người Chăm ở Ninh thuận, Bình Thuận” Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, năm 2006, đã đưa ra những dự báo về xu hướng biến động của tình hình tôn giáo trong vùng đồng bào Chăm ở Ninh thuận, Bình thuận Theo tác giả những năm tới đời sống tôn giáo của người Chăm nơi đây sẽ diễn ra theo một số xu hướng như sau: 1) Các tôn giáo truyền thống của người Chăm vẫn giữ vai trò chủ đạo, nhưng có chiều hướng thuyên giảm về số lượng tín đồ do người Chăm từ bỏ tôn giáo truyền thống của mình gia nhập vào các tôn giáo khác; 2) Hoạt động sinh hoạt tôn giáo tiếp tục duy trì sự ổn định, diễn ra bình thường là xu hướng chủ đạo trong đời sống tôn giáo của đồng bào Chăm ở Ninh Thuận, Bình thuận, nhưng bên cạnh đó cũng tiềm ẩn những nguy cơ gây mất ổn định do mâu thuẫn nội bộ tôn giáo của người Chăm gây ra cũng như các thế lực bên ngoài lợi dụng; 3) Bên cạnh xu hướng mở rộng quan hệ quốc tế của nhóm người Chăm Islam ở Ninh Thuận diễn ra sôi động và mạnh mẽ hơn, các nhóm Chăm theo tôn giáo truyền thống như Bàni, Bàlamôn cũng xuất hiện những quan hệ quốc tế ở những mức

độ khác nhau; 4) Xu hướng suy giảm và thiếu hụt đội ngũ tu sĩ truyền thống trong người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận đang diễn ra

Tác giả Trịnh Quốc Tuấn và Hồ Trọng Hoài, "Toàn cầu hóa và tôn giáo", Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, năm 2007, đã phân tích những đổi thay của tôn giáo Theo tác giả, mặc dù tôn giáo vẫn được xem là địa hạt có tính bảo thủ lớn song nó vẫn phải thay đổi để thích nghi với những thay đổi của cuộc sống Xem xét sự biến đổi của tôn giáo trong tác phẩm, chúng ta thấy, khuynh hướng biến đổi rất đa dạng, tuy nhiên, dù đa dạng đến mấy thì mẫu số chung vẫn hướng tới sự tương thích với những thay đổi của thời đại Cuộc chuyển đổi đó nhiều khi phản nhân văn, phi nhân văn song có lẽ, đó chỉ là nhất thời bởi nếu không như vậy, tôn giáo sẽ tự đánh mất chính mình, như là một hiện tượng mà đích hướng của nó là cổ xúy cho cái thiện Cuốn sách đưa

ra ba điểm cần lưu ý khi ứng xử với tôn giáo: a) Tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo; b) Thực hiện chiến lược đoàn kết tôn giáo, đoàn kết dân tộc; c) Phát huy những giá trị tốt đẹp về văn hóa, đạo đức của tôn giáo

Tác giả Nguyễn Phú Lợi có bài "C.Mác và Ph.Ăngghen bàn về cơ sở tồn tại và biến đổi của tôn giáo", Tạp chí Lý luận chính trị số 6, năm 2013, ngoài việc làm rõ những luận điểm của các nhà kinh điển về cơ sở tồn tại và biến đổi của tôn giáo, bài viết đã chỉ ra quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của Mác và Ăngghen đã nêu là những vấn đề mang tính phương pháp luận để giải quyết vấn đề tôn giáo Theo tác giả Đảng ta đã vận dụng một cách khoa học, sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về

cơ sở tồn tại và hình thái biến đổi của tôn giáo vào điều kiện thực tiễn nước ta trong bối cảnh hội nhập, phát triển, như xác định “tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân, đang và sẽ tồn tại cùng dân tộc trong quá trình đi lên chủ nghĩa xã hội” Trên phương diện nhận thức, quan điểm này của Đảng tránh được những cuộc tranh cãi không đáng có về vấn đề tôn giáo sẽ tồn tại đến bao

giờ ở nước ta Đồng thời, trên phương diện thực tiễn đã khắc phục được những

tư tưởng nóng vội, chủ quan khi cho rằng tôn giáo sẽ nhanh chóng mất đi trong quá trình xây dựng xã hội chủ nghĩa

Tóm lại, đã có nhiều công trình nghiên cứu xu hướng chuyển biến của đời sống tôn giáo nước ta hiện nay Dựa trên những căn cứ của thực tiễn các nhà khoa học đã dự báo xu hướng đời sống tôn giáo trong những năm tới Một số nghiên cứu đã có những phân tích thấu đáo để chứng minh những xu hướng tất yếu của đời sống tôn giáo nước ta Những luận điểm trên có ý nghĩa

to lớn, giúp chúng tôi tham khảo, học hỏi để có thể nắm bắt những diễn tiến

về tôn giáo trong thời gian tới

1.3.2 Nhóm công trình nghiên cứu về quan điểm, khuyến nghị và giải pháp đối với lĩnh vực công tác tôn giáo

Tác giả Ngô Phương Bá, "Hồ Chí Minh về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng"

in trong cuốn "Hồ Chí Minh về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng", Nxb Khoa học

xã hội, Hà Nội, năm 1998, đã khái quát được những nét chính trong tư tưởng; quan điểm và hoạt động của Hồ Chí Minh liên quan đến vấn đề tôn giáo Theo tác giả, có thể hệ thống hóa toàn bộ những quan điểm, tư tưởng và hoạt động của Hồ Chủ tịch liên quan đến vấn đề tôn giáo trong những chủ đề sau đây: Khẳng định đường lối chính sách lâu dài và nhất quán của Đảng và Nhà nước là đoàn kết tôn giáo và tự do tín ngưỡng, nhằm xây dựng khối đại đoàn kết, đại hòa hợp dân tộc; Tôn giáo và tổ quốc, đức tin tôn giáo và lòng yêu nước; Đấu tranh và hòa hợp, phân biệt rõ tín hữu chân chính và những kẻ lợi dụng tôn giáo; Hồ Chủ tịch và lòng ngưỡng mộ của quần chúng với những tinh hoa của các tôn giáo truyền thống; Tấm lòng của Hồ Chủ tịch đối với đồng bào các tôn giáo và tình cảm của những tín hữu đối với Hồ Chủ tịch

Luận án tiến sĩ triết học của Lê Hữu Tuấn với đề tài “Ảnh hưởng của những tư tưởng triết học Phật giáo trong đời sống văn hóa tinh thần ở Việt

Nam” (Hà Nội, 1999) Tác giả đã giành chương III của Luận án để đưa ra một

số giải pháp nhằm phát huy những ảnh hưởng tích cực của Phật giáo trong đời sống văn hóa tinh thần ở Việt Nam hiện nay Lê Hữu Tuấn đã tập trung vào một số giải pháp: Tuyên truyền giáo dục làm chuyển biến nhận thức về vai trò của Phật giáo với đời sống văn hóa tinh thần của dân tộc; Xây dựng ban hành luật pháp và các chính sách về tôn giáo với văn hóa; Chăm lo đời sống vật chất, nâng cao trình độ mọi mặt cho đồng bào Phật giáo; Tăng cường đào tạo hoàn thiện sử dụng hợp lý đội ngũ cán bộ làm công tác tôn giáo; Nâng cao hiệu quả lãnh đạo của Đảng trong lĩnh vực tín ngưỡng Phật giáo và văn hóa

Tác giả Lê Hữu Nghĩa và Nguyễn Đức, "Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo", Nxb Tôn giáo, Hà Nội, năm 2003, tác phẩm đã làm sáng tỏ những quan điểm, tư tưởng của Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo Đây là tài liệu quan trọng cho những cán bộ làm công tác tôn giáo, bởi những bài viết trong cuốn sách đã góp phần tạo ra sự thống nhất về nhận thức tư tưởng và giải pháp về vấn đề tôn giáo trong tình hình mới

Tác giả Ngô Hữu Thảo, “Từ quan điểm duy vật lịch sử của C.Mác xem xét vấn đề tôn giáo ở nước ta”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 2, năm 2004,

đã xuất phát từ quan điểm duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác để đưa ra quan điểm của mình khi xem xét vấn đề tôn giáo ở nước ta Bài viết gợi mở một số nội dung đáng lưu ý như, chúng ta giải quyết vấn đề tôn giáo gắn với quá trình điều chỉnh và xây dựng văn hóa - xã hội theo hướng lành mạnh và công bằng hơn; giải quyết vấn đề tôn giáo luôn gắn với việc đảm bảo chính sách dân tộc; giải quyết vấn đề tôn giáo gắn liền với việc thực hiện mối quan hệ quốc tế theo xu hướng toàn cầu hóa và đấu tranh ngăn chặn âm mưu lợi dụng tôn giáo của các thế lực thù địch, phản động

Tác giả Nguyễn Đức Lữ, với bài viết “Tôn giáo cùng tồn tại trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội”, Tạp chí Cộng sản, số 15, năm 2006, đã khái

quát sự đồng hành của tôn giáo nước ta cùng dân tộc trong công cuộc dựng nước

và giữ nước, đồng thời dưới những luận điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, bài viết đã chứng minh tôn giáo sẽ còn tồn tại trong xã hội mới Qua bài viết cho thấy muốn tôn giáo đóng góp vào công cuộc xây dựng đất nước, chúng ta phải, tăng cường sự đồng thuận giữa những người có tín ngưỡng, tôn giáo và những người không tín ngưỡng tôn giáo, giữa những người có tín ngưỡng tôn giáo khác nhau Muốn vậy, phải tăng cường hoạt động đoàn kết dân tộc

Tác giả Nguyễn Thanh Xuân "Tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam", Nxb Tôn giáo, Hà Nội, năm 2006, đưa ra quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo là cơ sở lý luận để Đảng và Nhà nước ta xây dựng quan điểm, chủ trương, chính sách đối với tôn giáo qua các giai đoạn cách mạng

Tác giả Đỗ Quang Hưng trong bài viết “Tôn giáo cũng là một nguồn lực trí tuệ” Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 5, năm 2010, đã bàn về vấn đề: tôn giáo cũng có khả năng tạo dựng những nguồn lực trí tuệ, góp vào dòng chảy chung của nhân loại, hôm qua cũng như hôm nay Theo tác giả đây là vấn đề “thời sự” về “nhận thức luận của tôn giáo” được giới trí thức trong và ngoài nước quan tâm Từ sự phân tích quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về tôn giáo - cái nhìn nhận thức luận và các quan điểm của các nhà nghiên cứu vai trò của tôn giáo, tác giả cho rằng: việc mở cửa hội nhập

về mặt kinh tế - xã hội - văn hóa của đất nước với thế giới bên ngoài, thì điều quan trọng là trên cơ sở chủ nghĩa Mác - Lênin, phải bổ sung và tiếp thu mọi nguồn lực trí tuệ của các ý thức, các truyền thống văn hóa của nhân loại, trong đó hẳn có cả những nguồn lực nhận thức từ phía tôn giáo Đưa ra khuyến nghị về chính sách tôn giáo cũng được tác giả đề cập trong bài “Mấy suy nghĩ về quá trình thực hiện đường lối đổi mới về chính sách tôn giáo và những vấn đề đặt ra”, Báo Điện tử Đảng cộng sản Việt Nam,

năm 2011, tác giả đã phác hoạ quá trình đổi mới về đường lối và chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước, cũng như quá trình thực hiện sự đổi mới ấy trong thực tiễn Từ đó, đưa ra một số khuyến nghị nghị nhằm tiếp tục đẩy mạnh công cuộc đổi mới ấy, đáp ứng đòi hỏi của một khu vực xã hội rất “nhạy cảm và tế nhị” này Cùng bàn về chủ đề này, trong cuốn

“Chính sách tôn giáo và Nhà nước pháp quyền”, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2013, tác giả Đỗ Quang Hưng cũng đưa ra những khuyến nghị đối với Nhà nước trong quan hệ với tôn giáo, như cần có sự nghiên cứu và hiểu biết đầy đủ hơn về xu hướng, động thái của tôn giáo ở Việt Nam hiện nay trong việc hoạch định chính sách tôn giáo Tác giả lưu ý, với ba lợi thế của các tổ chức tôn giáo (giáo dục, y tế và từ thiện) đều chưa được “hiện diện xã hội” đúng vị thế của nó, cả trong địa vị pháp lí lẫn trong thực tiễn đời sống xã hội Hiện nay, chúng ta chưa có thái độ pháp lí dứt khoát về điều này, đặc biệt trong những vấn đề quyền thế nhân và pháp nhân của các

tổ chức tôn giáo

Tác giả Đỗ Thị Kim Định “Nghiên cứu tôn giáo, tín ngưỡng chặng đường 20 năm”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2011, đã đưa ra một khuyến nghị trong việc thực hiện đổi mới chính sách tôn giáo, đó là: quy định

cụ thể đối với việc công nhận tổ chức tôn giáo; thực hành giáo lễ; quản lý tổ chức của một tôn giáo; quan hệ quốc tế của các tổ chức tôn giáo

Tác giả Lê Thanh Bình và Đỗ Thanh Hải "Tôn giáo và quan hệ quốc tế", Nxb chính trị Quốc gia, Hà nội, năm 2012, các tác giả đã kết cấu tác phẩm thành 03 chương với cách viết logic, tính khái quát cao Dựa trên những kết quả nghiên cứu, cuốn sách đã phân tích định hướng chính sách, giải pháp

cơ bản về tôn giáo nước ta

Tác giả Nguyễn Hồng Dương “Một số vấn đề cơ bản của công giáo ở Việt Nam hiện nay”, Nxb Từ điển bách khoa, Hà Nội, năm 2012, phân tích xu

hướng phát triển của giáo hội công giáo Việt Nam Từ đó, tác giả đưa ra một

số kiến nghị và đề xuất như, thực hiện đối thoại và hợp tác; xây dựng một kế sách ngoại giao tôn giáo; đa dạng các hình thức động viên khen thưởng đối với hàng giáo phẩm, giáo sĩ và giáo dân; củng cố Ủy ban Đoàn kết Trung ương và địa phương, tạo vị thế cho tôn giáo này hoạt động theo nguyên tắc là cầu nối tôn giáo với Nhà nước

Tác giả Nguyễn Hồng Dương “Tiếp tục đổi mới chính sách về tôn giáo

ở Việt Nam hiện nay những vấn đề lý luận cơ bản”, Nxb Văn hóa thông tin và Viện văn hóa, năm 2014, đã giành toàn bộ chương I để khái quát “Toát yếu tiến trình nhận thức, hình thành quan điểm của Đảng Cộng Sản Việt Nam về tôn giáo từ năm 1930 đến nay” Trong phần này, tác giả đưa ra những quan điểm cơ bản của Đảng ta về tôn giáo: Quan điểm về tự do tín ngưỡng, tôn giáo; Quan điểm về đoàn kết dân tộc; Quan điểm về chống lợi dụng tôn giáo vào âm mưu chính trị phá hoại cách mạng; quan điểm về công tác vận động tôn giáo (tôn giáo vận)

Tác giả Nguyễn Đức Lữ, “Tôn giáo với dân tộc và chủ nghĩa xã hội”, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2013, đã đưa ra một số khuyến nghị đối với nhận thức về tôn giáo trong chủ nghĩa xã hội Theo tác giả, cần nhận thức rằng, tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội, cũng là một thực thể xã hội, còn tồn tại lâu dài trong chủ nghĩa xã hội; cần nhận thức vai trò của tôn giáo trong chủ nghĩa xã hội; cần nhận thức rằng, tôn giáo và chủ nghĩa xã hội có sự tương đồng, nhưng không thể đồng nhất; cần quán triệt quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và Đảng ta về dân tộc và tôn giáo; cần phát huy truyền thống yêu nước, lòng tự tôn dân tộc, ý thức độc lập tự cường của đồng bào các dân tộc và tôn giáo

Tác giả Nguyễn Văn Minh, “Tôn giáo, tín ngưỡng các dân tộc ở Việt Nam”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 2013, chỉ ra một số xu hướng biến

đổi chủ yếu của tôn giáo, tín ngưỡng Theo tác giả, giai đoạn hiện nay tôn giáo, tín ngưỡng sẽ biến đổi theo các xu hướng: thế tục hóa tôn giáo, tín ngưỡng; phục hưng các tôn giáo thế giới; dân tộc hóa và phục hồi các tôn giáo, tín ngưỡng, lễ hội truyền thống; tin vào những những hiện tượng tôn thần bí và khả năng siêu phàm; xuất hiện các hiện tượng tôn giáo mới

Nhóm tác giả Hoàng Minh Đô, Đỗ Lan Hiền, Nguyễn Phú Lợi,

"Quan điểm, đường lối của Đảng và chính sách của nhà nước về tôn giáo

và công giáo: Những vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt Nam hiện nay", Nxb Lý luận Chính trị, Hà Nội, năm 2015, đã trình bày một số vấn đề lý luận về tôn giáo và công giáo, đánh giá thực trạng việc thực hiện chính sách pháp luật về tôn giáo và công giáo ở Việt Nam, từ đó đề xuất giải pháp, khuyến nghị nhằm động viên tín độ công giáo thực hiện đường hướng "Sống phúc âm giữa lòng dân tộc" trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Tác giả Nguyễn Thị Minh Ngọc, “Đa dạng tôn giáo ở Việt Nam hiện nay những vấn đề lý luận và thực tiễn”, Nxb Phương Đông, năm 2016, đã chỉ

ra sự tác động của đa dạng tôn giáo ở Việt Nam tới đời sống chính trị xã hội của đất nước, qua đó đưa ra những khuyến nghị và giải pháp nhằm giải quyết những vấn đề đặt ra của đa dạng tôn giáo Tác giả đã đưa ra những khuyến nghị giải pháp đối với Nhà nước (về chính sách tôn giáo; vấn đề công nhận tôn giáo và tổ chức tôn giáo; vấn đề hiện tượng tôn giáo mới) và Giáo hội (Thực hiện đối thoại và hợp tác giữa các tôn giáo; đối thoại giữa tổ chức tôn giáo và Nhà nước)

Như vậy, đã có nhiều công trình khoa học gợi mở những quan điểm, giải pháp và khuyến nghị đối với công tác quản lí Nhà nước về tôn giáo Những gợi

mở trên là cơ sở lý luận quan trọng giúp Đảng, Nhà nước ta có những chủ trương, chính sách phù hợp về vấn đề tôn giáo trong giai đoạn hiện nay

1.4 Đánh giá chung và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

1.4.1 Đánh giá chung về những công trình khoa học liên quan đến luận án

Thứ nhất, kết quả rõ nhất là các công trình nghiên cứu trên đã đưa ra một cách nhìn tổng thể về tôn giáo, đời sống tôn giáo, biến đổi đời sống tôn giáo ở nước ta, đặc biệt là sự ảnh hưởng biện chứng giữa biến đổi đời sống tôn giáo với kinh tế, văn hóa, xã hội,…Ở những góc độ nhất định, những công trình trên đã làm sáng tỏ một số lĩnh vực của đời sống tôn giáo, sự biến đổi đời sống tôn giáo ở Việt Nam Từ đó, đưa ra những quan điểm, giải pháp phù hợp về vấn đề tôn giáo

Thứ hai, đối với các công trình nghiên cứu về biến đổi đời sống tôn giáo Việt Nam trong điều kiện đổi mới, hội nhập cho thấy sự quan tâm của các nhà nghiên cứu về đời sống tôn giáo trong tình hình mới Chính sự quan tâm của các nhà khoa học đã tạo nên sự phong phú các công trình nghiên cứu

về vấn đề này Từ nghiên cứu của các nhà khoa học cho thấy đặc điểm cơ bản của đời sống tôn giáo Việt Nam trong giai đoạn hiện nay là tính truyền thống,

sự đa dạng và hỗn dung tôn giáo

Thứ ba, các công trình khoa học trên thường tập trung khai thác ở một khu vực hay địa phương nhất định, có công trình nghiên cứu ở phạm vi cả nước lại không chỉ ra được những biến đổi quan trọng của đời sống tôn giáo nước ta hiện nay Những nghiên cứu khi tiếp cận đời sống tôn giáo ở mức độ chung chung, chưa có những luận giải cụ thể, khoa học về mặt lý luận đời sống tôn giáo Đây là khoảng trống và khó khăn lớn cho luận án khi xây dựng

cơ sở lý luận để thực hiện công việc nghiên cứu

1.4.2 Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

Thứ nhất, luận án đưa ra một cách nhìn đầy đủ hơn về mặt lý thuyết đối với đời sống tôn giáo, biến đổi đời sống tôn giáo