Quản lý di sản văn hóa phật giáo ở tỉnh hà tĩnh

Đối tượng nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu: Công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị disản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh đương nhiên khi nghiên cứu công tác quản lý disản cũng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU

LỊCHVIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU

LỊCHVIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA

Người hướng dẫn khoa học GS.TS Kiều Thu Hoạch

Hà Nội - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ Quản lý di sản văn hóa phật giáo ở tỉnh

Hà Tĩnh là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các trích dẫn, số liệu và kết quả

liên quan luận án là trung thực có xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày 21 tháng 8 năm 2018

Nghiên cứu sinh

Trần Thị Diệu Thúy

MỤC LỤC

Lời cam đoan 1

Danh mục chữ viết tắt 3

Danh mục các bảng 4

MỞ ĐẦU 5

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DI SẢN VĂN HÓA PHẬT GIÁO 10

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 10

1.2 Cơ sở lý luận của luận án 18

Tiểu kết 36

Chương 2: DI SẢN VĂN HÓA PHẬT GIÁO Ở HÀ TĨNH 37

2.1 Khái quát chung về di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh 37

2.2 Những ngôi chùa được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia .39

2.3 Những ngôi chùa được xếp hạng di tích cấp tỉnh 68

2.4 Những ngôi chùa chưa xếp hạng di tích 79

Tiểu kết 80

Chương 3: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC QUẢN LÝ DI SẢN VĂN HÓA PHẬT GIÁO Ở HÀ TĨNH 82

3.1 Hệ thống văn bản pháp luật về quản lý di sản văn hóa 82

3.2 Phân tích mô hình quản lý di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh 92

3.3 Thành quả và hạn chế của công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo 108

Tiểu kết 130

Chương 4: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ CÔNG TÁC QUẢN LÝ DI SẢN VĂN HOÁ PHẬT GIÁO Ở HÀ TĨNH HIỆN NAY 132

4.1 Những giải pháp chung đối với di sản văn hóa vật thể và di sản phi vật thể 132

4.2 Giải pháp bảo tồn giá trị di sản văn hóa vật thể tại các di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh 145

Tiểu kết 154

KẾT LUẬN 156

DANH MỤC BÀI VIẾT CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ 160

TÀI LIỆU THAM KHẢO 161

PHỤ LỤC 168

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

BQL Ban quản lý

BVHTT Bộ Văn hóa thông tin

BVHTTDL Bộ Văn hóa Thể thao Du lịch

4

DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN Bảng 1: Danh mục các ngôi ở chùa Hà Tĩnh được xếp hạng di

Bảng 5: Danh mục các nghi lễ, trò diễn, trò chơi cần nghiên cứu

để khôi phục tại các lễ hội chùa ở Hà Tĩnh

41 72 73 96 147

6

1 Lý do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh là những giá trị vật chất và tinh thần docộng đồng cư dân Hà Tĩnh sáng tạo ra trong quá trình lịch sử phát triển của vùng đấtnày Nghiên cứu di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh từ góc độ quản lý văn hóa là mộtviệc làm có ý nghĩa Nó càng có ý nghĩa cấp thiết hơn trong bối cảnh kinh tế thịtrường hiện nay, khi mà lối sống hối hả của cuộc sống hiện đại, cùng với nó là cáctác động tiêu cực của thời kỳ hội nhập (toàn cầu hóa) đang biểu lộ ngày càng rõ néttrong các giá trị tư tưởng, đạo đức của xã hội Trước bối cảnh đó, một hiện tượngrất đáng quan tâm là: con người tìm đến ngày một nhiều với niềm tin tôn giáo, tínngưỡng, trong đó có Phật giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu, thờ anh hùng dân tộc và các tínngưỡng dân gian khác

Hà Tĩnh là một vùng đất có bề dày lịch sử và có những hoàn cảnh lịch sử kháđặc biệt Đây là một vùng “phên dậu” của đất nước, vùng biên cương xa xôi, nơitiếp giáp với các nền văn hóa láng giềng Cư dân nơi đây đã từng trải qua nhữngcuộc chiến để giữ gìn từng tấc đất của Tổ Quốc Vì vậy, kho tàng di sản văn hóa HàTĩnh luôn gắn với quá trình khai hoang lập ấp và giữ biên thùy Trong đó, Phật giáo

là một trong những thành phần quan trọng của di sản văn hóa ấy Tuy nhiên, nhiều

di sản văn hóa tâm linh, trong đó có di sản văn hóa Phật giáo đã bị phá hủy Nhữngnăm gần đây, người dân có những thay đổi nhận thức về giá trị văn hoá của tôngiáo, đạo Phật đã trở thành một nhân tố quan trọng trong đời sống tinh thần củanhân dân Chính vì vậy, việc nghiên cứu, đánh giá lại các giá trị của di sản văn hóaPhật giáo, tiêu biểu nhất là những di tích lịch sử - văn hóa (chùa, tháp, thiền viện )

là vô cùng quan trọng và cấp thiết

Đảng bộ và nhân dân Hà Tĩnh thực hiện Nghị Quyết của Hội nghị TrungƯơng 5 (khóa VIII) về việc xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc,một trong những nội dung đó là bảo tồn, kế thừa và phát huy các giá trị di sản vănhóa dân tộc, trong đó có di sản văn hóa Phật giáo Bên cạnh những thành tựu đạtđược, công tác này vẫn còn những hạn chế nhất định Để có thể sử dụng một cách

tốt nhất những giá trị của di sản văn hóa Phật giáo vào quá trình phát triển kinh tế,

xã hội của địa phương, ngoài việc nghiên cứu, đánh giá các giá trị của di sản vănhóa, cần thiết phải nhìn nhận những khiếm khuyết trong việc quản lý, bảo vệ, khaithác và phát huy các giá trị văn hóa Phật giáo để rút ra những bài học kinh nghiệm

Đã có nhiều công trình viết về di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh Nhưngnhững công trình này, chủ yếu dừng ở mức giới thiệu các giá trị vật thể và phi vậtthể của một số ngôi chùa cụ thể, đó là sưu tầm, mô tả một số chùa cổ xưa trên đất

Hà Tĩnh Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện về hiệntrạng của những di sản văn hóa Phật giáo, cũng chưa có công trình nào đánh giátoàn diện những khó khăn, bất cập và thành tựu của công tác quản lý di sản văn hóaPhật giáo Hà Tĩnh kể từ khi luật về di sản văn hóa ban hành năm 2001

Đó là lý do để chúng tôi lựa chọn đề tài Quản lý Di sản văn hóa Phật giáo ở

tỉnh Hà Tĩnh cho luận án tiến sĩ, chuyên ngành Quản lý văn hóa Tiến hành nghiên

cứu đề tài này, chúng tôi muốn khẳng định: Di sản văn hóa Phật giáo, tiêu biểu là ditích lịch sử - văn hóa Phật giáo, được nhìn nhận như một bộ phận hữu cơ trong quátrình phát triển kinh tế - xã hội, tạo ra động lực cho sự phát triển (xét dưới góc độtác động tới việc hình thành nhân cách con người) và đào tạo nguồn nhân lực cóchất lượng, phục vụ trực tiếp cho phát triển Không những thế, chúng tôi muốnchứng minh rằng, di sản văn hóa Phật giáo chính là một nguồn lực trực tiếp thamgia vào sự phát triển kinh tế-xã hội nếu như các giá trị ấy được đưa vào quỹ đạo củangành du lịch Hiện trạng những di sản văn hóa này đã được cải thiện đáng kể, nhất

là từ khi có Luật Di sản văn hóa ra đời Tuy nhiên, còn không ít bất cập, tồn tại cần

phải khắc phục, để không ngừng nâng cao hơn nữa hiệu quả của công tác quản lý disản văn hóa nói chung trong đó có di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh nói riêng

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận án là đánh giá thực trạng và tìm ra các giải pháp nâng caohiệu quả quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử văn hoá Phật giáo trênđịa bàn tỉnh Hà Tĩnh Từ đó, luận án đề ra những nhiệm vụ cụ thể sau:

- Nghiên cứu lý luận về di sản và quản lý di sản

- Mô tả, đánh giá hiện trạng di sản văn hoá Phật giáo trên địa bàn Hà Tĩnh vàvai trò của di sản này trong đời sống và sự phát triển của nó đối với văn hóa xã hộicủa Hà Tĩnh.

- Phân tích thực trạng công tác quản lý di sản văn hoá Phật giáo trên địa bàn

Hà Tĩnh từ năm 2001 đến năm 2016

- Đề xuất giải pháp để nâng cao hiệu quả quản lý, bảo tồn, phát huy, giá trị disản văn hóa Phật giáo trên địa bàn Hà Tĩnh

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu: Công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị disản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh (đương nhiên khi nghiên cứu công tác quản lý disản cũng cần đề cập đến các sinh hoạt văn hoá Phật giáo của người dân địa phương,đặc điểm và hiện trạng của các di sản văn hóa Phật giáo tiêu biểu nhất là các chùa,tháp, thiền viện - mà chúng tôi gọi chung là Di tích lịch sử - văn hóa Phật giáo)

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi vấn đề nghiên cứu: Tập trung nghiên cứu công tác quản lý Nhà

nước về di sản văn hóa từ các khía cạnh cụ thể: Hệ thống văn bản quản lý, mô hìnhquản lý, đội ngũ nhân sự và các hoạt động thực thi pháp luật trong việc bảo tồn vàphát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh

Phạm vi không gian: Các di tích lịch sử văn hóa Phật giáo trên địa bàn Hà

Tĩnh, tập trung vào các di tích đã được xếp hạng

Về mặt thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu công tác quản lý di sản văn

hoá Phật giáo trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh từ sau khi Luật Di sản văn hóa được ban

hành (2001) đến năm 2016

4 Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

4.1 Câu hỏi nghiên cứu

1 Hiện trạng các di tích lịch sử - văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh như thế nào?Các di sản này đã chịu những hậu quả gì dưới tác động của thực tiễn lịch sử?

2 Việc thực thi quy phạm Pháp luật trong quản lý di sản văn hóa phật giáo ở

Hà Tĩnh có thuận lợi, khó khăn gì? Thực trạng công tác quản lý di sản văn hóa Phậtgiáo ở Hà Tĩnh từ năm 2001 đến năm 2016, thành tựu và hạn chế?

3 Cần phải có những giải pháp gì để nâng cao hiệu quả, khắc phục nhữngbất cập trong quản lý các di sản văn hóa Phật giáo?

4.2 Giả thuyết nghiên cứu

Công tác quản lý di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh (kể từ năm 2001) đã đạtđược nhiều thành tựu Tuy nhiên vẫn còn tồn tại một số bất cập, cần đề xuất giảipháp nâng cao hiệu quả quản lý di sản văn hóa Phật giáo

5 Phương pháp nghiên cứu

- Sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành, phương pháp mô hình hóa, khảosát thực địa, phỏng vấn sâu, nghiên cứu tài liệu… để đánh giá thực trạng quản lý,bảo tồn và phát huy giá trị của các di sản văn hóa Phật giáo trên địa bàn Hà Tĩnh

- Sử dụng các phương pháp thống kê, phân tích kết hợp với phương pháp tiếpcận văn hóa - lịch sử đánh giá toàn bộ di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Về mặt khoa học

Luận án sau khi hoàn thành sẽ góp phần hệ thống hoá lý luận về quản lý disản văn hoá nói chung và quản lý di sản văn hoá Phật giáo ở Hà Tĩnh nói riêng.Trên cơ sở nhận diện giá trị và phân tích hiện trạng quản lý, đề xuất các giải phápnhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh

7 Đóng góp mới của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần nâng cao lý luận và tính ứngdụng trong công tác quản lý di sản văn hóa thông qua các điểm mới sau đây

- Luận án cung cấp một bản mô tả thực trạng những di sản văn hóa Phật giáotiêu biểu ở Hà Tĩnh

- Là công trình nghiên cứu toàn diện về các chủ thể quản lý, mô hình quản

lý, thành tựu và tồn tại trong quản lý di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh Và giảipháp được đề xuất về hoàn thiện mô hình quản lý, nâng cao hiệu quả quản lý di sảnvăn hóa Phật giáo Hà Tĩnh có tính khả thi

8 Nội dung của Luận án

Ngoài Mở đầu (5 trang), Kết luận (4 trang), Tài liệu tham khảo (11 trang),Phụ lục (101 trang), luận án chia làm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về quản lý Disản văn hóa Phật giáo (27 trang)

Chương 2: Di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh (43 trang)

Chương 3: Thực trạng quản lý di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh (48 trang)Chương 4: Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý di sản văn hóa Phật giáo ở

Hà Tĩnh hiện nay (23 trang)

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN

VỀ QUẢN LÝ DI SẢN VĂN HÓA PHẬT GIÁO 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Cho đến nay, còn thiếu vắng những công trình chuyên khảo hoặc chuyênluận nghiên cứu về quản lý di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh Tuy nhiên, liênquan đến vấn đề này có nhiều công trình có thể tham khảo ở những khía cạnh vàmức độ nhất định:

1.1.1 Nhóm công trình mang tính lý luận

Trong số các công trình thuộc vấn đề lý luận cơ sở cho luận án, phải kể đếnnhóm các công trình nghiên cứu về di sản văn hóa nói chung, các công trình nghiêncứu công tác bảo tồn, khai thác, phát huy giá trị di sản văn hóa Hà Tĩnh nói riêng

Tiêu biểu cho hướng tiếp cận này, có thể kể đến các công trình Bảo tồn di tích lịch

sử văn hoá của tác giả Nguyễn Đăng Duy và Trịnh Minh Đức [50], Giáo trình Quản

lý di sản văn hoá, Nguyễn Thị Kim Loan (chủ biên) và Nguyễn Trường Tân biên

soạn [78], công trình Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể Thăng Long

-Hà Nội, do GS.TS Nguyễn Chí Bền (chủ biên) [28] Giáo trình Quản lý di sản văn hoá với phát triển du lịch do tác giả Lê Hồng Lý (chủ biên), Dương Văn Sáu, Đặng

Hoài Thu biên soạn [84], Đề tài cấp Nhà nước Bảo tồn và phát huy các giá trị Di

sản văn hoá Phật giáo Việt Nam trong quá trình phát triển kinh tế-xã hội và hội nhập quốc tế do tác giả Đặng Văn Bài làm chủ nhiệm năm 2012 [6].

Tùy theo mục đích nghiên cứu cụ thể mà các tác giả này đã tiếp cận với di

sản văn hóa theo các hướng khác nhau Giáo trình Quản lý di sản văn hóa của các

tác giả Nguyễn Thị Kim Loan (ch,b), Nguyễn Trường Tân [78], đã hệ thống hóanhững vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến di sản, như: Khái niệm, đặc trưng, phânloại di sản văn hóa, phân tích vai trò của di sản văn hóa trong sự phát triển kinh tế-

xã hội Nghiên cứu này đã khái quát, hệ thống hóa di sản văn hóa Việt Nam, trong

đó có đề cập đến di sản văn hóa Phật giáo, nhưng chỉ là các di sản văn hóa vật thể,

cụ thể là những ngôi chùa Ngoài ra, các tác giả chủ yếu tập trung phân tích những

vấn đề về quản lý Nhà nước, và nghiệp vụ quản lý di sản văn hóa nói chung Nhữngbiện pháp nhằm khai thác, phát huy các giá trị của di sản văn hóa là cơ sở quantrọng để tác giả luận án vận dụng vào nghiên cứu cách quản lý và khai thác các giátrị di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh.

Công trình nghiên cứu Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể Thăng

Long - Hà Nội [28], đã trình bày, phân tích những vấn đề về lý luận, thực tiễn, kinh

nghiệm bảo tồn, phát huy giá trị của di sản văn hóa vật thể Thăng Long - Hà Nội,những quan điểm mới về quản lý di sản của nhiều nước trên thế giới có thể áp dụngvào thực tiễn ở nước ta, đề xuất các nhóm khuyến nghị để bảo tồn và phát huy giátrị của các di sản văn hóa vật thể của thủ đô Công trình cung cấp kiến thức lý luận,

để tác giả luận án tham khảo, áp dụng nghiên cứu vào đề tài Quản lý di sản văn hóa

Phật giáo ở Hà Tĩnh.

Với nghiên cứu Quản lý di sản văn hoá với phát triển du lịch [83], nhóm tác

giả lại nêu lên cơ sở để sử dụng các giá trị của di sản văn hóa vào hoạt động du lịch

- một trong những hoạt động hữu hiệu nhất để vừa quảng bá, tôn vinh, vừa sử dụngcác giá trị di sản văn hóa như một nguồn lực phát triển kinh tế xã hội

Cuốn Bảo tồn di tích lịch sử văn hoá của nhóm tác giả Trịnh Minh Đức và

Nguyễn Đăng Duy, đặt ra những vấn đề lý luận và công tác nghiệp vụ bảo tồn từkhía cạnh nghiên cứu bảo tàng học [50], cung cấp cơ sở lý luận chung mà không đềcập vào loại hình di tích cụ thể Tuy nhiên, đây cũng là những gợi ý tốt để tác giảluận án tham khảo và vận dụng

Văn bản Hướng dẫn thực hiện công ước di sản thế giới [133], UNESCO đặt

ra vấn đề xây dựng kế hoạch quản lý các khu di sản thế giới, với các mục tiêu:1/Muốn quản lý di sản phải nhận diện chính xác giá trị nổi bật toàn cầu của khu disản 2/Phải xác định rõ những áp lực từ tự nhiên và các hoạt động kinh tế - xã hộitới khả năng bảo tồn và phát huy di sản 3/Cơ chế, chính sách phù hợp để thực thiviệc quản lý di sản 4/Chương trình hành động cụ thể nhằm hạn chế, ngăn ngừanhững yếu tố ảnh hưởng tới di sản 5/Thu hút các nguồn lực xã hội cho hoạt độngbảo tồn DSVH Và quan trọng là cơ chế kiểm soát việc triển khai kế hoạch quản lý

DSVH của các quốc gia thành viên Tài liệu này là một trong những cơ sở lý luận quan trọng để tác giả luận án áp dụng nhận diện đối tượng nghiên cứu.

Bên cạnh những công trình mang tính lý luận chung về quản lý di sản, còn cócác công trình nghiên cứu trực tiếp đến di sản văn hóa Phật giáo Tác giả Trần Lâm

Biền với nghiên cứu Chùa Việt [14], đã giới thiệu khái quát về Lịch sử hình thành

chùa Việt và quá trình lịch sử hình thành Phật giáo ở Việt Nam Tác giả đã trình bày

rõ đặc điểm văn hoá, nghệ thuật, kiểu kiến trúc và phong cách tượng phật giáo tạicác chùa Việt, từ thế kỷ XI, XII đến thế kỷ XIX

Chùa Việt Nam [109] của Hà Văn Tấn, Nguyễn Văn Kự, Phạm Ngọc Long

giới thiệu, là bộ sách ảnh các chùa Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử và trong đờisống văn hoá cộng đồng Tác giả đã khảo sát những ngôi chùa, nói lên đặc điểm củaPhật giáo Việt Nam Nhóm tác giả đã cung cấp các bức ảnh đẹp về ngôi chùa, vềtượng Phật, về đồ thờ tự, khái quát về lịch sử chùa, bản sắc chùa Việt so với cácchùa nước khác Đây là cẩm nang cho tác giả luận án khi tiến hành nghiên cứu,

khảo sát, nhận diện những giá trị của các ngôi chùa ở Hà Tĩnh Còn cuốn Giá trị

nghệ thuật tượng thờ thế kỷ XVII trong chùa Việt ở Bắc Bộ của tác giả Triệu Thế

Việt, đã xác định các khái niệm mỹ thuật liên quan đến nhận dạng tượng, đặc điểmngười Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ Nghiên cứu này đã nêu rõ giá trị của ngôi chùaViệt trong đời sống văn hoá tinh thần của người Việt, những điều kiện xã hội tácđộng đến điêu khắc và trang trí của tượng thờ thế kỷ XVII Khái quát sự ra đời củacác tượng thờ qua các thời kỳ, các quy chuẩn tạo hình của tượng thờ và các phongcách mỹ thuật, sự bài trí tượng thờ qua các thời kỳ lịch sử và trong mối tương quanvới tượng thờ Ấn Độ, Trung Quốc, Champa Khảo tả, đánh giá về nghệ thuật điêukhắc và trang trí của tượng thờ trong chùa Việt thế kỷ XVII Đây là những gợi ýquý giá cho tác giả luận án để có cơ sở xem xét các vấn đề tương tự trong bối cảnhcủa văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh

Ngoài những cuốn chuyên khảo nêu trên, liên quan đến những giá trị văn hóaPhật giáo Việt Nam nói chung còn có các bài viết đăng trên các tạp chí nghiên cứuchuyên ngành, như: “Nét độc đáo của chùa Việt Nam” của tác giả Lê Xuân Phương,

đăng trên tạp chí Đông Nam Á, số 8, 2005, tr.27-28 Bài “Kiến trúc chùa Việt cổ ở miền Bắc” của tác giả Nguyễn Thị Ngọc Lan, đăng trên tạp chí Xây dựng, tháng 5,

2009, tr.50-53 Bài “Tam quan trong kiến trúc chùa Việt Nam” của tác giả Phạm

Tuấn, đăng trên tạp chí Xưa và Nay, 2006, số 257, tr.23-27 Bài “Vài ý kiến về quản

lý di sản văn hóa Phật giáo ở nước ta hiện nay” của tác giả Nguyễn Quốc Hùng,

đăng trên Tạp chí Quản lý văn hóa, thể thao và du lịch, số 49-2017, tr.36, đây là bài

viết đã có nhiều gợi ý bổ ích cho tác giả luận án [65]

Bên cạnh các công trình nghiên cứu chung về di sản văn hóa Phật giáo ViệtNam, còn có một số công trình giới thiệu về thắng cảnh, giá trị lịch sử, văn hoá,nghệ thuật của một số ngôi chùa tiêu biểu của Hà Tĩnh, như Hoa Tạng (sách Nghi

Xuân huyện nhất thống chí (Quyển hạ) [47, tr.142], chùa Nghèn (Nghệ An cổ tích lục), chùa Hương Tích (Thơ của La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp), sách Thiên Lộc huyện phong thổ chí của Lưu Công Đạo viết năm 1811, chùa Thiên Tượng, chùa

Long Đàm, chùa Sư Tử Yên Hà, chùa Am, chùa Bạch Đế (“Hoan Châu phong thổký”, của Trần Danh Lâm, bản dịch Ngô Đức Thọ) [47, tr.167]

Một trong những công trình cổ, có giá trị nghiên cứu chùa của Hà Tĩnh, phải

kể đến An Tĩnh cổ lục, nguyên văn chữ Pháp là Le Vieux An Tinh, là tác phẩm địa

chí của học giả người Pháp Hipolyte Le Breton, ghi chép lại những chuyện xưa ở

vùng Nghệ An - Hà Tĩnh Cuốn sách được Tập san “Đô thành hiếu cổ”, xuất bản

năm 1936, bằng tiếng Pháp Năm 2005, tác phẩm này được nhóm dịch giả NguyễnĐình Khang và Nguyễn Văn Phú dịch ra tiếng Việt, nhà xuất bản Nghệ An kết hợpvới Trung tâm Văn hóa ngôn ngữ Đông Tây xuất bản (Hà Nội, 2005)

Với sự gắn bó và yêu mến vùng đất Nghệ Tĩnh, mà thời đó, gọi là An Tĩnh,

Le Breton khi đó là giáo viên Trường Quốc học Vinh, đã luôn tìm hiểu về vùng đấtnày qua học trò, qua các bậc phụ huynh là những nhà nho giàu kiến thức trongvùng Không chỉ nghiên cứu, tìm hiểu qua sách vở, qua lời kể của cư dân địaphương, ông còn tổ chức cho học viên đến tham quan từng di tích Đặc biệt đếnnghiên cứu di tích, danh thắng nào, Breton đều có chụp ảnh Ông đã để lại một bộảnh di tích, danh thắng xứ Nghệ, chụp từ những năm 1920- 1930 rất quý giá

(khoảng 120 tấm ảnh) Trong số di tích ông đưa sinh viên đến nghiên cứu và chụpảnh có nhiều ngôi chùa cổ và các bức tượng Theo Breton, chùa Hương Tích có từthời Cao Biền cai trị (vào thế kỷ 9) và chính Cao Biền là người có công xây dựngchùa này [30].

Cuốn sách Chùa cổ Hà Tĩnh của Thái Kim Đỉnh [46], đã giới thiệu khái quát

tình hình Phật giáo ở Hà Tĩnh, chủ yếu ở vùng trung tâm núi Hồng, giới thiệu đặcđiểm về chùa ở vùng này (vùng Nam sông Lam) Tác giả cũng đã khảo tả được 417ngôi chùa, có các phụ lục, một số hình ảnh, thơ ca về các chùa ở Hà Tĩnh, đồng thờiliệt kê 26 ngôi chùa hiện chỉ còn những tên gọi Cuốn sách là nguồn tài liệu vô cùngquý giá để tác giả luận án thấy được sự ra đời và phát triển văn hoá Phật giáo ở mộtthời kỳ của xứ Nghệ nói chung, của Hà Tĩnh nói riêng Sách cũng khiến cho tác giảluận án trăn trở, cần nghiên cứu về sự mất đi, về vấn đề trùng tu, tôn tạo, khôi phụclại những gì có thể đối với các di tích, để kho tàng di sản văn hoá của xứ này thêmphong phú, đa dạng, góp phần vào việc phát triển kinh tế, xã hội của địa phương

Bài viết “Chùa Đá” của tác giả Nguyễn Tuyết Mây, in trên Tạp chí Văn hoá

Hà Tĩnh, tr.23-25, số 189, tháng 4 năm 2014, đã khảo tả, giới thiệu về giá trị lịch sử,

văn hoá, tâm linh, kiến trúc nghệ thuật (dấu tích còn lại) với những giá trị tinh thầnphục vụ đời sống, sinh hoạt người dân địa phương của ngôi chùa Ngoài ra, tác giảcòn giới thiệu, đề cập đến về vấn đề bảo tồn, như “Dự án trùng tu, phục dựng chùaĐá”, đã và đang được triển khai thực hiện [85]

Qua một số công trình nghiên cứu nói trên, chúng ta có thể khẳng định, Phậtgiáo ở Hà Tĩnh, đã có một quá trình lịch sử ra đời và phát triển mạnh ở thời Lý,Trần, Lê Sơ Nó có những đặc điểm riêng, mang nét đặc trưng của văn hoá vùng,miền, có những giá trị văn hoá, kiến trúc, nghệ thuật, tâm linh nhất định trong đờisống văn hoá xã hội, đóng góp một phần không nhỏ vào kho tàng di sản văn hoáphong phú của Hà Tĩnh Thế nhưng hiện nay, không ít các ngôi chùa - di sản vănhoá Phật giáo đã trở thành phế tích, chỉ còn lại một số hiện vật, chứng tích, nhưngcũng đang bị xuống cấp trầm trọng Vấn đề đặt ra là cần lý giải nguyên nhân biếnmất của các di tích, tìm hiểu công tác trùng tu, tôn tạo, bảo tồn, xây dựng lại các di

tích đã mất và bảo tồn, phát huy giá trị của các di sản còn lại đúng như tinh thần của

Luật Di Sản văn hoá ngày 29/6/2001, Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Di Sản văn hoá ngày 18/6/2009 và Thông tư số 18/2012/TT-BVHTTDL ngày 28 tháng

12 năm 2012, của Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch quy định (chi tiếtmột số Quy định về bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích) [81] Đây là một trong nhữngvấn đề luận án quan tâm thực hiện

1.1.2 Nhóm tài liệu nghiên cứu về quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá Phật giáo trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh

Thực tế, Phật giáo ở Hà Tĩnh có một quá trình phát triển, có nhiều công trìnhkiến trúc nghệ thuật lưu danh, nhiều hiện vật cổ có giá trị đặc biệt, hàng trăm ngôichùa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hoá của nhân dân địa phương Công tác quản

lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo, từ lâu đã được chính quyền

quan tâm Nghiên cứu bản Hương ước Hà Tĩnh [70], cho thấy cha ông ta xưa rất coi

trọng việc bảo vệ chùa, giữ gìn cổ vật, quan tâm các sư trụ trì

Chẳng hạn hương ước xã Phù Lưu Thượng, tổng Phù Lưu huyện Can Lộc

(bản hương ước viết năm Tự Đức thứ 7 (1854), điều 17 về quản lý văn hóa chùa thờPhật), ghi rõ: “Các thôn trong xã đều có chùa đều giao cho người trong thôn biếtPhật giáo cày cấy ruộng chùa, để các ngày sóc, vọng đèn nhang kính lễ và quét dọnsạch sẽ, không được giao cho các sư phải chi phí, làm việc mệt nhọc”

Hương ước thôn Trường Lưu, xã Lai Thạch, huyện Thiên Lộc, phủ Đức Thọ

“Các đền chùa giao cho nhà sư ở chùa quét dọn sạch sẽ, nếu có gió mưa dột nát thìtrình rõ với bản thôn để tu sửa, nếu có gì sai sót thì nhà đền và nhà sư đều phải chịutrách phạt”

Hương ước thôn Thượng Thạch, tổng Chu Lễ, huyện Hương Khê ghi BảoĐại 6 (1931), Điều 14: Việc tế lễ, ngày lễ Phật hằng năm, chỉ dùng đèn nhang hoaquả, oản, trà nước mà thôi không được mượn cớ sách nhiễu lễ vật

Làng nào cũng có ruộng tự (ruộng chùa) giao cho các sư các chùa trông nom,

để nuôi sư và chi phí việc dầu đèn thờ Phật

Đơn cử một vài ví dụ như trên cũng có thể thấy rằng, từ xa xưa, ông cha ta

đã rất quan tâm bảo tồn, giữ gìn các giá trị văn hóa Phật giáo

Ngoài ra, có 05 công trình nghiên cứu tiêu biểu: Báo cáo tổng kết khoa học

Nghiên cứu định hướng bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống di tích trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh [8]; đề tài Nghiên cứu các giá trị di sản văn hoá chùa Hương Tích vào khai thác phát triển du lịch [34]; Hà Tĩnh di tích Quốc gia và di tích Quốc gia đặc biệt [12]; công trình Hà Tĩnh đất văn vật Hồng Lam [47]; bài viết Chùa Diên Quang

và những chứng tích về Hoàng Hậu Bạch Ngọc ở Vùng La Giang Đức Thọ; 44 hồ

sơ di tích kiến trúc nghệ thuật các chùa Hà Tĩnh Các tác giả và nhóm tác giả nêu

trên đều nhất trí cho rằng, Hà Tĩnh có một kho tàng di sản văn hoá, trong đó có disản văn hoá Phật giáo có giá trị lịch sử văn hoá, khoa học nghệ thuật, góp phầnkhông nhỏ trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá Hà Tĩnh “Góp phần thúcđẩy phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá, mởcửa, hội nhập” [8, tr.13]

Công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá Phật giáo cũng đã đượccác tác giả đặt ra ở nhiều khía cạnh khác nhau

Với công trình Hà Tĩnh đất văn vật Hồng Lam, Thái Kim Đỉnh giới thiệu,

khảo tả khá chi tiết về cảnh quan, lịch sử văn hoá, kiến trúc cũng như các lần trùng

tu, tôn tạo chín ngôi chùa trên vùng đất này, bao gồm: Hoa Tạng, Chùa Nghèn và

Ngọn Tháp Cổ, Hương Tích, Chùa Ân Quang, Quả chuông chùa Rối, chùa Thiên Tượng, Chùa Diên Quang, Chùa Tịnh Sơn, Chùa Yên Lạc Song ở công trình này,

tác giả mới dừng lại ở việc khảo tả để giới thiệu vẻ đẹp của những ngôi chùa, khẳngđịnh di tích tồn tại có lịch sử văn hoá của nó Tác giả đánh giá những ngôi chùa này

là những di tích kiến trúc nghệ thuật có giá trị lịch sử văn hoá

Qua nghiên cứu 44 hồ sơ di tích về các chùa thuộc các xã, huyện, thành phốtrên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh, trong đó có 7 ngôi chùa được xếp hạng di tích cấp quốcgia, 37 ngôi chùa được xếp hạng di tích cấp tỉnh Hồ sơ cung cấp khá đầy đủ thôngtin về các ngôi chùa như: Tên gọi, địa điểm phân bố, đường đi đến, sự kiện, nhânvật lịch sử liên quan, loại hình di tích, các hiện vật trong chùa, giá trị lịch sử văn

hoá nghệ thuật, tình trạng bảo quản, các phương án bảo vệ, sử dụng di tích, cơ sởpháp lý sử dụng di tích, những tư liệu bổ sung Đây là nguồn tư liệu quý để ngườiviết sử dụng làm cơ sở phân tích, đánh giá trong luận án Tuy vậy, hồ sơ di tích mớidừng lại ở việc nêu hiện trạng bảo quản di tích Việc đề xuất các phương án bảo vệ

di tích còn chung chung, không có tính phân loại, hơn nữa, hồ sơ chưa quy hoạchđược các phương án bảo tồn, trùng tu, tôn tạo di tích, đặc biệt là chưa đặt ra vấn đềbảo tồn gắn với phát triển

Đề tài Nghiên cứu các giá trị di sản văn hoá chùa Hương Tích vào khai thác

phát triển du lịch [9], đã có một cái nhìn tổng thể về di sản văn hoá chùa Hương

Tích Bên cạnh đó, nhóm tác giả đề tài cũng đã đề ra được tám giải pháp cơ bản, cụthể, khoa học, để bảo tồn, phát huy các giá trị di sản vào khai thác phát triển du lịch.Các quan điểm về di sản và quan điểm bảo tồn được nhóm tác giả thể hiện trongcông trình là cơ sở lý thuyết và thực tiễn để tác giả luận án kế thừa và phát triển Từ

đó đề ra các biện pháp bảo tồn, phát huy di sản, cụ thể khai thác, phát triển du lịchbền vững, đáp ứng nhu cầu tinh thần của người dân, phục vụ cho mục tiêu chiếnlược phát triển kinh tế, xã hội của tỉnh Hà Tĩnh trong cơ chế thị trường và hội nhậpquốc tế Nội dung này sẽ được thực hiện trong luận án

Công trình Hà Tĩnh di tích Quốc Gia và di tích Quốc Gia đặc biệt [12],

nhóm tác giả đã tập trung giới thiệu những nét cơ bản nhất về địa điểm phân bố, giátrị kiến trúc nghệ thuật, giá trị lịch sử văn hoá của 02 di tích cấp quốc gia đặc biệt

và 70 di tích cấp quốc gia, trong đó có 07 ngôi chùa - di sản văn hoá Phật giáo đượcxếp hạng di tích quốc gia, nhằm giới thiệu, tuyên truyền, quảng bá rộng rãi, giúpcho mọi người (trong và ngoài nước, bạn bè quốc tế) có thêm những hiểu biết vềmiền đất và con người Hà Tĩnh Tuyên truyền, quảng bá những giá trị của di sản làmột trong những biện pháp bảo tồn mà tác giả luận án sẽ kế thừa, nghiên cứu, đềcập trong luận án của mình Nhóm các nhà nghiên cứu Phạm Đức Ban, Hồ BáchKhoa, Nguyễn Thị Vân, Trần Hồng Dần đã khảo tả chi tiết một số di tích Phật giáotrên địa bàn tỉnh, vấn đề bảo tồn, trùng tu, tôn tạo, xây dựng và phát huy giá trị của

di tích đã được nhóm tác giả đặt ra, nhưng chưa có giải pháp cụ thể “Bảo tồn và

phát huy giá trị hệ thống di tích không thể tách rời với phát triển bền vững là côngviệc của toàn xã hội” [8, tr.198] Các nhà nghiên cứu văn hoá đều thống nhất: đểlàm tốt công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá của di tích nói chung, di tíchvăn hoá Phật giáo nói riêng, cần đi sâu mô tả cấu trúc, cũng như phân tích cụ thể giátrị lịch sử và văn hoá, khoa học của di tích, phân tích nguyên nhân một số di tích trởthành phế tích Phân tích được mối quan hệ giữa những giá trị truyền thống và hiệnđại, giữa bảo tồn và phát triển.

Luận văn thạc sỹ lịch sử của tác giả Hồ Đức Tiến [125], cũng có một phầngiới thiệu về việc trùng tu và phục dựng một số ngôi chùa tiêu biểu ở Hà Tĩnh trongcông cuộc phục hưng Phật giáo Tuy nhiên, với mục đích nghiên cứu về lịch sử Phậtgiáo, tác giả không quan tâm khảo sát các vấn đề liên quan đến nguồn ngân sách,việc phát huy các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể và các vấn đề khác liên quanđến quản lý di sản Nhưng, luận văn cung cấp nhiều cứ liệu quan trọng, hỗ trợ choviệc phân tích thành tựu của quản lý di sản văn hóa Phật giáo những năm gần đây

Các công trình nêu trên tuy có đề cập tới việc bảo tồn, khai thác và phát huycác giá trị di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh, nhưng chỉ tập trung vào loại hình disản văn hóa vật thể, chủ yếu là các ngôi chùa Số công trình nghiên cứu về di sảnvăn hóa phi vật thể rất hiếm

Như vậy, cho đến nay, dù có một số tài liệu ít nhiều liên quan đến việc quản

lý, bảo tồn và phát huy giá trị của di sản văn hóa phật giáo Hà Tĩnh Nhưng các tácgiả, với mục đích nghiên cứu riêng, họ mới đề cập đến một vài khía cạnh, hoặc một

bộ phận trong tổng thể các vấn đề về quản lý di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh.Chưa có một công trình nào đánh giá một cách toàn diện về giá trị của các di sảnvăn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh, thực trạng quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị của các

di sản này, để thấy được những ưu điểm và hạn chế của công tác quản lý di sảntrong những năm qua, từ đó, đề xuất những giải pháp, nâng cao công tác quản lý vàphát huy giá trị của toàn bộ di sản này Đây chính là nhiệm vụ của tác giả luận án

1.2 Cơ sở lý luận của luận án

Với tính chất là những di tích lịch sử -văn hóa của một địa phương, việc

nghiên cứu quản lý di sản văn hoá Phật giáo ở Hà Tĩnh cần phải vận dụng một số

lý thuyết đặc trưng cho việc nghiên cứu này, đó là lý thuyết vùng văn hóa Các ditích được hình thành và phát triển trong một không gian nhất định, không gian của

Hà Tĩnh Vì vậy, dưới lý thuyết của vùng văn hóa, sẽ cho ta thấy vai trò nhất định

của các di tích Phật giáo trong việc đóng góp vào quá trình tạo ra những nét tươngđồng và khác biệt về văn hóa của vùng lãnh thổ này, làm cơ sở để xác định nhữngnét đặc thù cần thiết phải có trong chính sách quản lý cho phù hợp và khoa học

Mặt khác, Phật giáo là một tôn giáo có mặt lâu đời trong văn hóa Việt Nam.Nghiên cứu các di sản văn hóa Phật giáo từ khía cạnh quản lý, nhất thiết phải đượcđặt trong mối quan hệ tổng thể với các yếu tố, các hiện tượng văn hóa khác Đồngthời, phải đặt trong mối tương tác với môi trường sinh thái nhân văn là điều kiện tựnhiên, kinh tế, xã hội của Hà Tĩnh Nói cách khác, phải tiếp cận chúng dưới ánh

sáng của lý luận về mối quan hệ giữa tôn giáo và văn hóa.

Để phục vụ cho mục đích chính là đánh giá thực trạng quản lý, và đề ranhững giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý di sản văn hóa Phật giáo, ngoài việc vậndụng các lý thuyết vùng văn hó, lý thuyết về mối quan hệ giữa tôn giáo và văn hóa,

luận án cũng cần nghiên cứu nền tảng lý luận về quản lý di sản văn hóa, bao gồm

các khái niệm, quan điểm và nội dung quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị của di sảnvăn hóa theo các văn bản quy phạm pháp luật về di sản văn hóa nói chung, về di sảnvăn hóa Phật giáo nói riêng

1.2.1 Mối quan hệ giữa tôn giáo và văn hóa

1.2.1.1 Khái lược về mối quan hệ giữa tôn giáo và văn hóa

Văn hóa và tôn giáo là khái niệm khá phức tạp, làm tốn nhiều giấy mực củacác nhà nghiên cứu Cho đến nay, có nhiều định nghĩa khác nhau về hai khái niệmnày Các định nghĩa khác nhau, chủ yếu xuất phát từ các góc độ tiếp cận khác nhau.Nhìn chung, các nhà nghiên cứu cho rằng, giữa văn hóa và tôn giáo có mối quan hệchặt chẽ, tương tác biện chứng lẫn nhau, tôn giáo là một bộ phận của văn hóa Hiệnnay, có hai quan điểm về vai trò của Tôn giáo đối với văn hóa

Thứ nhất, theo quan điểm thần học thì tôn giáo là cái tối cao, nó quyết địnhđặc trưng của văn hóa Đại diện cho khuynh hướng này, có thể kể đến nhà Thần học

theo đạo Tin Lành là P Tilich (1886-1965) Trong tác phẩm Thần học văn hóa, ông

đã khẳng định rằng: “Tôn giáo là sự quan tâm tối cao…Tôn giáo là thực thể, là cơ

sở và là chiều sâu của đời sống tinh thần của con người” [ 15 3 ] Tôn giáo nuôidưỡng văn hóa và đem lại ý nghĩa cho văn hóa Chính vì vậy mà ông chia văn hóathành ba loại hình, tùy thuộc vào sự tác động nhiều hay ít của tôn giáo đối với vănhóa Đó là văn hoá thần trị (theonomos), văn hoá dị trị (hetoros), văn hoá tự trị(autos) Theo ông, trong văn hóa thần trị, tôn giáo là cơ sở tinh thần tự nhiên, loạihình này không thực hiện được và không đạt tới được trong lịch sử Loại hình vănhoá dị trị là biểu hiện tha hóa, cực đoan của văn hóa Thần trị, trong đó, tôn giáo là

hệ thống cực quyền, văn hóa phục tùng tôn giáo Loại hình văn hóa tự trị lại là mộtdạng tha hóa cực đoan khác đối lập với dị trị, coi con người làm trung tâm, vì thếđặc trưng cho loại hình này là chủ nghĩa nhân đạo, nhân văn

Khuynh hướng thứ hai, xuất phát từ quan niệm tôn giáo cũng là một hiệntượng xã hội, hiện tượng của văn hóa, nên nó chịu tác động của các bộ phận kháccủa văn hóa và đến lượt mình, nó cũng tác động sâu sắc lên các thành tố khác củavăn hóa Chính vì vậy, mà văn hoá khác nhau, làm cho tôn giáo có sắc thái khácnhau và ngược lại tôn giáo khác nhau làm cho văn hoá khác nhau Do đó, bỏ quacác di sản văn hóa gắn liền với các tôn giáo, sẽ làm nghèo đi đáng kể một nền vănhóa của dân tộc, hay địa phương nhất định Đại diện cho khuynh hướng này, là cácnhà nghiên cứu văn hóa Macxit Trong luận án, chúng tôi cũng tán đồng quan điểmthứ hai về mối quan hệ giữa tôn giáo và văn hóa

Tôn giáo có thể là một tiêu chí quan trọng để xác định một vùng, một khuvực văn hóa khác nhau: văn hoá Thiên Chúa giáo, văn hoá Phật giáo, văn hoá Hồigiáo, văn hoá Nho giáo… Ở một quốc gia, có thể chia thành các tiểu vùng văn hoáchịu ảnh hưởng của các tôn giáo Tuỳ theo hoàn cảnh lịch sử, tôn giáo có ít nhiềuảnh hưởng, tác động đến toàn bộ văn hoá xã hội, cũng như các lĩnh vực riêng biệt

của văn hoá Tôn giáo là một thành tố của văn hoá, được sinh ra từ văn hoá và sau

đó nó góp phần thúc đẩy, hoặc kìm hãm sự phát triển văn hoá

Chúng tôi tán thành quan điểm của tác giả Hoàng Minh Thiện khi ông kếtluận rằng:

Mối quan hệ giữa tôn giáo và văn hoá là mối quan hệ bộ phận và tổngthể không thể tách rời Tôn giáo là một hiện tượng của văn hoá hay làmột bộ phận của văn hoá nên có mối quan hệ phổ biến, cơ bản và quantrọng trong từng giai đoạn lịch sử Văn hóa là toàn bộ những hoạt độngcủa con người bao gồm hoạt động vật chất và hoạt động tinh thần Nềnvăn hoá bao trùm cả lĩnh vực tôn giáo [153]

1.2.1.2 Vận dụng lý thuyết về mối quan hệ giữa Tôn giáo và văn hóa trong nghiên cứu quản lý di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh

Xuất phát từ những lý luận trên đây về mối quan hệ giữa tôn giáo đối với vănhóa dân tộc và địa phương, chúng tôi nhận thấy rằng:

Thứ nhất, Phật giáo đã từng đóng vai trò là nền tảng tinh thần chủ đạo trong

nền văn hóa Việt Nam nói chung và Hà Tĩnh nói riêng Chính vì thế di sản văn hóaPhật giáo là một bộ phận quan trọng của di sản văn hóa Hà Tĩnh, nó góp phần tạonên đặc trưng riêng của Hà Tĩnh;

Thứ hai, Phật giáo đã từng có tác động mạnh mẽ, toàn diện lên đời sống xã

hội thời Lý, Trần và còn tác động nhiều lên thành tố văn hóa khác vào các thời điểmlịch sử khác nhau Ngược lại, Phật giáo cũng chịu sự tác động của các thành tố vănhóa khác Vì thế, khi nghiên cứu công tác quản lý di sản văn hóa Phật giáo (giới hạntrong các di tích lịch sử chùa, tháp, thiền viện), không chỉ nghiên cứu việc quản lý,bảo tồn, phát huy các giá trị vật thể (các công trình kiến trúc, các hiện vật, cổvật…), mà còn phải nghiên cứu việc bảo tồn và phát huy cả các giá trị văn hóa phivật thể liên quan đến các di tích này (như truyền thuyết, thần tích, lễ hội, nghi lễ,các giá trị văn hóa tinh thần của Phật giáo…)

Thứ ba, Khi nghiên cứu các chính sách quản lý di sản văn hóa nói chung, cần

chú trọng đến các chính sách về tôn giáo, tín ngưỡng Vì những văn bản này đều là

cơ sở để thực hiện việc quản lý các di sản văn hóa tôn giáo nói chung và di sản văn hóa Phật giáo nói riêng.

Việc vận dụng lý thuyết này sẽ được biện giải ở chương 2 (khi phân tích, mô

tả tổ hợp các giá trị vật thể và phi vật thể của di tích), và chương 3 (khi phân tích vềchính sách quản lý di sản văn hóa Phật giáo)

1.2.2 Cơ sở lý thuyết về vùng văn hóa

1.2.2.1 Khái lược về lý thuyết vùng văn hóa

Di tích lịch sử -văn hóa là một trong những bộ phận quan trọng của văn hóadân tộc, cũng như văn hóa địa phương Nó được hình thành trong một quá trình lịch

sử lâu dài và có khả năng phát huy vai trò của mình trong sự phát triển kinh tế xãhội vùng miền, quốc gia Một trong những quy luật phát triển văn hóa chính là quyluật tương tác với môi trường tự nhiên của nó Các nhà văn hóa học, ngay từ thế kỷXIX đã nhìn ra những nét đặc trưng mang tính địa văn hóa, nghĩa là, mỗi vùng miềngắn với điều kiện tự nhiên riêng biệt, với cộng đồng chủ thể sáng tạo riêng biệt, từ

đó, cũng tạo ra những giá trị đặc trưng riêng Đầu thế kỷ XIX, lý thuyết vùng vănhóa, không gian văn hóa được nhiều nhà khoa học quan tâm, nghiên cứu

Trường phái xuất hiện sớm là thuyết “khuyếch tán văn hoá” ở Tây Âu Tuy

không nghiên cứu trực tiếp về vùng văn hoá, song một số quan điểm đã manh nhaxuất hiện có liên quan đến vùng văn hoá Thuyết này ra đời với mục đích giải thíchhiện tượng tương đồng văn hoá không hoàn toàn đồng nhất Sự xuất hiện của lý

thuyết “vùng văn hóa” trong nhân chủng học Mỹ, như một bước đột phá ở cuối thế

kỷ XIX, đầu thế kỷ XX Trên cơ sở nghiên cứu khá tường tận về người da đỏ châu

Mỹ, các nhà nhân chủng học Mỹ đã đưa ra lý thuyết “vùng văn hóa”, “loại hình văn

hóa” và "trung tâm văn hóa", mà đại diện tiêu biểu là C.L.Wisler Ông cho rằng,

nghiên cứu các vùng văn hóa, nhất thiết phải bắt đầu từ việc phân tích một tổ hợp cácyếu tố văn hóa, rằng không thể nhìn nhận riêng lẻ từng yếu tố một, chúng hợp thànhmột thể thống nhất không thể chia cắt, và đó chính là kết quả của quá trình lâu dàinhóm dân cư ấy thích ứng với những điều kiện của môi trường sinh thái

Trên cơ sở những quan điểm lý thuyết của các nhà nhân chủng học Mỹ, các

nhà nghiên cứu dân tộc học Xô Viết đã kế thừa trên bình diện rộng lớn hơn, đã bàntới vấn đề nghiên cứu liên văn hoá Từ những năm 30 của thế kỷ này, trong một sốcông trình của S.P.Tônxtop và A.M.Dôlôrarep, đã đề cập đến vấn đề không gian địa

lý của các hiện tượng văn hoá Vấn đề này là tiền đề cho sự xuất hiện lý thuyết về

“Loại hình kinh tế-văn hoá” và “khu vực văn hoá-lịch sử” (còn gọi là khu vực lịch

sử-dân tộc học hay vùng văn hóa - lịch sử).

Với việc đưa ra khái niệm loại hình kinh tế-văn hóa (loại hình kinh tế-xã hội)

của các nhà dân tộc học Xô Viết là để giải thích hiện tượng tương đồng và khác biệtvăn hóa kể trên: Đó là một tổng thể các đặc điểm kinh tế và văn hóa, hình thànhtrong quá trình lịch sử của các dân tộc khác nhau, cùng ở một trình độ phát triểnkinh tế-xã hội và sinh sống trong môi trường địa lý tự nhiên như nhau [150, tr.28]

Để bao quát việc nhận thức các hiện tượng tương đồng và khác biệt văn hóagiữa các vùng và các dân tộc, các nhà dân tộc học Xô Viết, không chỉ sử dụng khái

niệm loại hình kinh tế-văn hóa, mà còn dùng cả khái niệm vùng văn hóa-lịch sử (vùng lịch sử-văn hóa) Vùng văn hóa-lịch sử (vùng lịch sử-dân tộc học hay gọi tắt

là vùng văn hóa) là một vùng mà ở đó sinh sống những tộc người Trong quá trình lịch sử lâu dài, giữa họ có những giao lưu, ảnh hưởng khăng khít với nhau, từ đó hình thành nên những yếu tố văn hóa chung thể hiện trong văn hóa vật chất cũng như văn hóa tinh thần [150, tr.124].

Ở Việt Nam, từ những năm 70 của thế kỷ XX, đã có nhiều công trình nghiên

cứu mang tính thực nghiệm “lý thuyết vùng văn hóa” áp dụng vào Việt Nam của các học giả trong nước Tuy quan điểm về lý thuyết “vùng văn hóa” có khác nhau

về tiêu chí phân vùng, sự nhận diện vùng văn hóa theo cấu trúc, hệ thống, tổ hợp

hay theo sắc thái văn hóa Nhưng điểm thống nhất chung là “vùng văn hóa” với đặc trưng phản ánh của một “trường văn hóa” và biểu hiện như một “không gian

văn hóa” với những giá trị đồng dạng.

Khái niệm “vùng văn hóa” còn được áp dụng ở phạm vi hẹp, chỉ những

vùng, miền có những đặc điểm địa lý, kinh tế, văn hóa, xã hội có chung những nét

tương đồng nhất định về địa lý, văn hóa, lịch sử và kinh tế Vấn đề “trường văn

hóa” là một đặc trưng phản ánh sự liên kết, lan tỏa của “vùng văn hóa”, được đánh

giá theo các “cấp độ” để xác định “vùng văn hóa”, “vùng ảnh hưởng” hay “vùng

thể loại”

Khái niệm nêu trên, còn được sử dụng khá linh hoạt trong việc nhận định cácsắc thái văn hóa của mỗi tộc người, mỗi địa phương Trên thực tế, đã có nhiều côngtrình nghiên cứu về vùng văn hoá, không gian văn hóa Việt Nam như: Văn hóavùng châu thổ sông Hồng, vùng văn hóa Nghệ Tĩnh, vùng văn hóa Bình-Trị-Thiên,vùng văn hóa đồng bằng sông Cửu Long, vùng văn hóa Tây Bắc, vùng văn hóa ViệtBắc, vùng văn hóa Tây Nguyên, vùng văn hóa xứ Thanh

1.2.2.2 Vận dụng lý thuyết vùng văn hóa trong nghiên cứu các di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh

Nghiên cứu tổ hợp các di sản văn hóa trong một địa phương cụ thể chắc chắncần phải áp dụng lý thuyết về vùng văn hóa Đây là lý thuyết cho phép ta nhìn nhậnnhững nét tương đồng và riêng biệt trong văn hóa của một địa phương nhất địnhdưới sự tác động mạnh mẽ của hai trục thời gian và không gian Nó không chỉ giúp

ta nhận diện được những giá trị đích thực của di sản văn hóa nói chung của một địaphương và di sản văn hóa liên quan đến một tôn giáo, tín ngưỡng, hay nhân vật lịch

sử, sự kiện lịch sử nói riêng Mà đồng thời, nó cũng giúp ta nhìn rõ sự vận động củacác giá trị đó trong lịch sử góp phần tạo nên bản sắc riêng của vùng, miền

Luận án sẽ vận dụng lý thuyết vùng văn hóa để xem xét khả năng tạo nên sựkhác biệt và tương đồng cho tiểu vùng văn hóa Nghệ Tĩnh của các di sản văn hóaPhật giáo ở Hà Tĩnh, cụ thể ở các khía cạnh sau đây:

- Xuất phát từ các đặc trưng vùng để đánh giá chính sách văn hóa và mô hìnhquản lý văn hóa hiện hành, đồng thời đề xuất những giải pháp quản lý có tính đặcthù địa phương liên quan đến việc quản lý di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh Kếtquả của việc vận dụng nội dung này của lý thuyết vùng văn hóa, chúng tôi sẽ trìnhbày tại chương 3 và chương 4

- Đặt các di tích lịch sử Phật giáo trong bối cảnh tiểu vùng văn hóa NghệTĩnh, nghĩa là, trên cơ sở các nét văn hóa đặc trưng của tiểu vùng văn hóa Nghệ

Tĩnh, xem xét vai trò của các di tích này trong việc đóng góp những khác biệt, đặc trưng văn hóa của tiểu vùng.

- Xem xét biến đổi của những di tích Phật giáo trong lịch sử trong bối cảnhchung của tiểu vùng văn hóa, để lý giải những nguyên nhân khách quan và chủ quantrong việc tạo ra sự biến đổi này Đánh giá hậu quả/Kết quả của sự biến đổi này nhưnhững bài học kinh nghiệm cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của các disản văn hóa Phật giáo tại Hà Tĩnh

Kết quả của việc vận dụng hai nội dung trên đây của lý thuyết vùng văn hóa,chúng tôi sẽ trình bày cụ thể tại chương 2

Tóm lại, trong khuôn khổ lý thuyết vùng văn hóa, cần xem xét vai trò củanhững di tích lịch sử Phật giáo trong việc tạo nên sắc thái quan trọng, đặc trưng củatiểu vùng văn hóa Nghệ Tĩnh Đồng thời cũng dựa trên các đặc thù này để phântích, đánh giá mô hình quản lý hiện hành và đề xuất các giải pháp phù hợp nhằmnâng cao hiệu quả quản lý

1.2.3 Cơ sở lý thuyết về quản lý di sản văn hóa

1.2.3.1 Khái niệm di sản văn hóa

Di sản văn hóa là hệ thống giá trị vật chất và tinh thần do một cộng đồngngười sáng tạo và tích lũy trong quá trình lịch sử lâu dài và được lưu truyền từ thế

hệ trước cho thế hệ sau [78, tr.11]

Luật Di sản văn hóa (Điều 1) ghi rõ: “Di sản văn hóa quy định tại Luật này

bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần,vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế

hệ khác ở nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [21, tr.156]

1.2.3.2 Khái niệm di tích lịch sử - văn hóa

Di tích lịch sử - văn hóa là một bộ phận rất quan trọng trong hệ thống di sảnvăn hóa dân tộc nói chung và hệ thống di sản văn hóa địa phương nói riêng

Theo Luật Di sản văn hóa của nước CHXHCN Việt Nam, một công trình

được coi là di tích lịch sử - văn hóa phải có một trong các tiêu chí sau đây: a) côngtrình xây dựng, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử tiêu biểu trong quá trình dựng nước

và giữ nước; b) công trình xây dựng, địa điểm gắn với thân thế và sự nghiệp củaanh hùng dân tộc, danh nhân của đất nước; c) công trình xây dựng, địa điểm gắn với

sự kiện lịch sử tiêu biểu của các thời kỳ cách mạng, kháng chiến; d) địa điểm có giátrị tiêu biểu về khảo cổ; đ) quần thể các công trình kiến trúc hoặc công trình kiếntrúc đơn lẻ có giá trị tiêu biểu về kiến trúc, nghệ thuật của một hoặc nhiều giai đoạnlịch sử [22, tr.21]

Như vậy, di tích lịch sử - văn hóa là một công trình, một quần thể công trình

hay một địa điểm gắn với sự kiện, nhân vật lịch sử hoặc tiêu biểu về kiến trúc, nghệ thuật của một hay nhiều thời kỳ lịch sử của đất nước.

Trong hệ thống di sản văn hoá Việt Nam, hệ thống các di tích lịch sử chiếmmột vị trí vô cùng quan trọng, điều này cũng thật dễ hiểu, bởi vì dân tộc ta đã trải

qua hàng mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước Theo phân loại của Luật Di sản

văn hóa, Di tích lịch sử - văn hóa của dân tộc Việt Nam chủ yếu tập trung vào các

loại sau đây:

- Di tích lịch sử liên quan đến các sự kiện lịch sử tiêu biểu: Di tích lịch sử

đánh dấu các sự kiện lịch sử, chính trị quan trọng Di tích lịch sử đánh dấu các chiếncông oanh liệt trong lịch sử giữ nước Các di tích khắc ghi tội ác chiến tranh

- Di tích lịch sử liên quan đến danh nhân lịch sử: Các khu di tích lưu niệm

các danh nhân lịch sử, danh nhân văn hoá

- Di tích văn hoá kiến trúc nghệ thuật: Đó là những công trình kiến trúc,

quần thể kiến trúc, và địa điểm cư trú có giá trị tiêu biểu cho một hoặc nhiều giaiđoạn phát triển kiến trúc, nghệ thuật Trong đó những công trình kiến trúc bao đờinay đã đóng vai trò là trung tâm sinh hoạt văn hoá, nghệ thuật, tín ngưỡng của làng

quê Việt Nam Các di tích này bao gồm: Chùa tháp, đạo quán, đền, phủ, thành luỹ,

cung điện, lăng tẩm…

- Di tích khảo cổ: Là những địa điểm tiềm chứa những giá trị văn hóa thuộc

về những thời kỳ lịch sử đã qua của xã hội loài người nói chung, của dân tộc nóiriêng, đặc biệt là những thời kỳ chưa có chữ viết

1.2.3.3 Vận dụng khái niệm về di tích lịch sử- văn hóa để xác định nội hàm thuật ngữ di tích lịch sử - văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh

Theo những cơ sở lý thuyết đã phân tích tại mục 1.2.3.2 trên đây, ta thấy, các

công trình Phật giáo có mặt lâu đời ở Việt Nam dưới dạng các ngôi chùa, tháp vàthiền viện, chính là các Di tích lịch sử - văn hóa thuộc nhóm di tích lịch sử - vănhóa kiến trúc nghệ thuật Vì vậy, chúng tôi gọi chung là Di tích lịch sử - văn hóaPhật giáo Đặc tính chung của loại hình di tích này là bên cạnh những giá trị vềnghệ thuật kiến trúc và cảnh quan, chúng còn hàm chứa các giá trị văn hoá tinh thầnliên quan đến niềm tin tôn giáo, tín ngưỡng của cộng đồng dân cư Mặt khác, những

di tích thuộc đối tượng nghiên cứu của luận án này nằm trong địa bàn tỉnh Hà Tĩnh,nên chúng tôi gọi là Di tích lịch sử - văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh

Nghiên cứu việc quản lý, bảo vệ và phát huy các giá trị của những di tíchnày, cần phải nghiên cứu các giá trị văn hóa vật thể như: Giá trị cảnh quan, giá trịcủa các công trình kiến trúc, giá trị cổ vật chứa trong công trình đó Đồng thời cũngphải nghiên cứu các giá trị phi vật thể như niềm tin, phong tục, nghi lễ, nghi thức, lễhội và các sáng tác dân gian liên quan đến các di tích Phật giáo

1.2.3.4 Quản lý di sản văn hóa

Quản lý, hiểu theo nghĩa chung nhất, là một quá trình tác động của chủ thểquản lý lên đối tượng quản lý, nhằm đạt được những mục tiêu đã đề ra

Quản lý DSVH nói chung và DTLSVH là quá trình Nhà nước, xã hội tác động lên nhận thức, hành vi của con người trong mối liên quan đến các di sản (DTLSVH) nhằm mục đích bảo tồn, gìn giữ, phát huy các giá trị của những di sản

đó trong đời sống xã hội.

Nội dung của quản lý di sản văn hóa, hay DTLSVH bao gồm hai khía cạnh

cơ bản Thứ nhất, là quản lý Nhà nước về DSVH, khía cạnh này khẳng định vai trò

lãnh đạo, quyết định của Nhà nước đối với hệ thống di sản văn hóa dân tộc Nộidung chính của góc độ này là việc ban hành các văn bản, quy phạm pháp luật, tổchức thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật, tổ chức bộ máy, đào tạo nhân lực,cung cấp tài chính, giám sát, kiểm tra việc thực thi pháp luật liên quan đến các di

sản văn hóa dân tộc Thứ hai, là những nghiệp vụ, quy trình liên quan đến quản lý di

sản, bao gồm: Điều tra, thống kê di sản văn hóa, lập hồ sơ khoa học để theo dõi,giám sát, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa trong đời sống xã hội

Luận án sẽ xem xét việc quản lý di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh ở cả haikhía cạnh nêu trên

+ Bảo tồn

Trong Từ điển Tiếng Việt thì: “bảo tồn là giữ lại không để cho mất

đi”[135,tr.37] Bảo tồn là bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại của sự vật hiện tượng theodạng thức vốn có của nó Bảo tồn là không để mai một, “không để bị thay đổi, biếnhóa hay biến thái”

Như vậy, bảo tồn di sản, về thực chất là một hoạt động nhằm gìn giữ, bảo vệ,những giá trị của di sản văn hoá đích thực để chúng có thể tồn tại lâu dài và lưutruyền cho thế hệ mai sau

+ Phát huy giá trị DSVH

Từ phát huy được Từ điển Tiếng Việt giải thích như sau: “Phát huy là làm

cho cái hay, cái tốt tỏa sáng tác dụng và tiếp tục nảy nở thêm” [135, tr.334]

Phát huy giá trị DSVH là tổ hợp các hoạt động nhằm đưa di sản văn hóa vàođời sống thực tiễn xã hội, coi đó là nguồn nội lực, tiềm năng góp phần thúc đẩy sựphát triển kinh tế xã hội, mang lại những lợi ích vật chất và tinh thần cho con người.Như vậy, phát huy được hiểu là tổ hợp những tác động làm cho cái hay, cái đẹp, cáitốt tỏa tác dụng và tiếp tục nảy nở từ ít đến nhiều, từ hẹp đến rộng, từ thấp đến cao,

từ đơn giản đến phức tạp Nói một cách đơn giản, phát huy chính là việc khai thác,

sử dụng di sản văn hoá một cách có hiệu quả

Bảo tồn và phát huy luôn gắn bó biện chứng với nhau như hai mặt của mộtvấn đề Bảo tồn mới có thể giữ gìn được các di sản để lưu truyền lại cho mai sau,thế hệ sau mới có cái đển khai thác sử dụng, tức phát huy giá trị vốn có của di sản.Mặt khác, phát huy giá trị của di sản cũng chính là cách bảo tồn tốt nhất, làm cho disản sống động và giàu có nhất Không thể phát huy giá trị di sản nếu di sản đã maimột, hư hoại và biến mất và ngược lại bảo tồn cũng không có ý nghĩa, nếu những

giá trị của di sản không được tỏa sáng và phát huy trong đời sống thực tiễn Pháthuy sẽ tạo ra hướng tiếp nhận, ảnh hưởng, mới làm cho các giá trị văn hóa được lantỏa và được lưu giữ trong tâm thức cộng đồng, tạo ra nhu cầu gìn giữ và bảo tồnchúng.

Như vậy, bảo tồn và phát huy di sản văn hoá, thực chất là các hoạt động cótính liên ngành và khá phức tạp, đòi hỏi phải có một chính sách tổng thể, rõ ràng,hợp lý, khoa học, dựa trên những hiểu biết về chuyên môn và tuân thủ các nguyêntắc, quy trình chặt chẽ

+ Lựa chọn quan điểm về bảo tồn di sản văn hóa

Hiện nay, đối với lý thuyết bảo tồn, có ba quan niệm và cùng với chúng, làcác phương pháp bảo tồn di sản Đó là:

- Bảo tồn nguyên trạng: Tinh thần chung của quan điểm này là những giá trị

văn hóa thuộc về quá khứ, cần được bảo tồn nguyên vẹn như nó vốn có, tránh tìnhtrạng các thế hệ sau làm sai lệch và biến dạng di sản Trên thực tế, bảo tồn nguyêntrạng, thường được áp dụng trong bảo tồn di sản văn hoá vật thể Đó là các côngtrình kiến trúc như chùa, đền và đình, tháp, cung điện, thành lũy… Những côngtrình kiến trúc có niên đại sớm, thường chứa những giá trị kiến trúc tiêu biểu chotừng thời đại trong lịch sử, những di vật, bảo vật, đồ thờ đặc sắc là đối tượng cầnđược bảo tồn nguyên trạng

- Bảo tồn trên cơ sở kế thừa: DSVH vật thể sẽ được bảo tồn trên tinh thần

giữ gìn những nét cơ bản của di sản, cố gắng phục chế lại nguyên trạng những nét

cơ bản đó của DSVH bằng nhiều kỹ thuật công nghệ hiện đại Các chi tiết khác cóthể thay đổi hoặc cắt bỏ Đối với các DSVH phi vật thể, bảo tồn động trên cơ sở kếthừa là bảo tồn các hiện tượng văn hóa đó ngay chính trong đời sống cộng đồng.Bởi lẽ, cộng đồng không những là môi trường sản sinh ra các hiện tượng văn hóaphi vật thể, mà cũng là nơi tốt nhất để giữ gìn, bảo vệ, làm giàu và phát huy chúngtrong đời sống xã hội theo thời gian

- Bảo tồn phát triển: Hiện nay trên thế giới, trong lĩnh vực bảo tồn và phát

huy di sản văn hoá, các nhà khoa học, các nhà quản lý đã phát triển xa hơn, không

quá chú trọng đến những tranh luận xung quanh quan điểm bảo tồn nguyên trạng,hay bảo tồn trên cơ sở kế thừa, mà cần phải xây dựng tư tưởng bảo tồn vì sự pháttriển Điều này có thể hiểu, bảo tồn văn hoá dân tộc, không phải là cất giữ cho khỏimất mát tài sản, mà phải phát huy giá trị của nó vì mục đích phát triển của đất nước

và dân tộc Trách nhiệm của các nhà khoa học và quản lý, là phải làm cho giá trị của

di sản văn hoá thấm vào từng con người và toàn xã hội Di sản văn hoá phải đượcbảo tồn trong không gian văn hoá nơi nó được sáng tạo ra, đồng thời kết hợp hàihòa giữa bảo tồn yếu tố truyền thống và sự biến đổi cần thiết cho phù hợp với xã hộihiện tại

Trên cơ sở đánh giá thực trạng di sản văn hóa Phật giáo, điều kiện phát triểnkinh tế xã hội của Hà Tĩnh, luận án đề xuất có chọn lọc các quan điểm bảo tồn nêutrên đối với từng di tích cụ thể cho phù hợp với thực tế

+ Vận dụng các nguyên tắc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa

Trong Báo cáo đề dẫn Hội thảo khoa học "Bảo tồn di tích và cuộc sốngđương đại" (ngày 16/1/2007 tại Hà Nội), tác giả Đặng Văn Bài đã đưa ra cácnguyên tắc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản văn hoá cần phải tuân thủ các điểmsau đây:

- Bảo tồn và phát huy giá trị của di sản phải luôn song hành với nhau Pháthuy giá trị của di sản trong di sản chính là phương cách bảo tồn di sản hiệu quả nhất

và thiết thực nhất Tức là phải đảm bảo sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển

- Tạo lập sự cân bằng giữa truyền thống và hiện đại Hạn chế tối đa việc canthiệp tới di sản (để giữ gìn truyền thống), nhưng cần thực hiện thường xuyên việcduy tu, bảo dưỡng thường xuyên và định kỳ để đảm bảo cho di sản được ổn định lâudài (để tham gia vào đời sống hiện đại)

- Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phải lấy mục đích chính là phục vụ cho

sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội, vì vậy cần phải dựa vào cộng đồng, mang lạilợi ích cho cộng đồng

Trong luận án, chúng tôi hoàn toàn nhất trí với các nguyên tắc nêu trên, và sẽvận dụng chúng trong việc phân tích hiện trạng bảo tồn và phát huy các giá trị tại

các di tích Phật giáo ở Hà Tĩnh, cũng như coi đó là các nguyên tắc để đề xuất cácgiải pháp, nhằm nâng cao hiệu quả của việc bảo tồn và phát huy các giá trị đó.

1.2.4 Những văn bản pháp lý liên quan đến quản lý, bảo tồn và phát huy

di sản văn hoá Việt Nam

Với mục đích nghiên cứu thực trạng và đề ra giải pháp hoàn thiện việc quản

lý và khai thác, phát huy giá trị của di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh, không thểkhông quan tâm đến hành lang pháp lý, những quy định của Nhà nước về vấn đềnày Nhóm tài liệu pháp luật liên quan đến di sản văn hóa, là cơ sở pháp lý quantrọng, để xem xét, đánh giá các vấn đề liên quan đến di sản văn hóa Phật giáo của

Hà Tĩnh Trong nhóm tài liệu này, phải kể đến các văn bản quan trọng sau đây:

Chỉ thị số 88-TTg ngày 26 tháng 4 năm 1973 về việc chấp hành chính sách đối với việc bảo vệ các chùa thờ Phật và tăng ni, đã đặt ra tám vấn đề yêu cầu các

cấp chính quyền, đoàn thể, và các cấp có liên quan nghiêm chỉnh chấp hành Nộidung Chỉ thị còn đề cao vai trò của đạo Phật trong sự nghiệp chống Mĩ cứu nước vàcông cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa

Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam công bố ngày

18/12/1992 là văn bản Pháp lý cao nhất Hiến pháp đã xác định quan điểm và tráchnhiệm của Nhà nước trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá dân tộc.Trách nhiệm này quy định rõ ở điều 37, chương 3 Hiến pháp 2013 ban hành, thaythế cho Hiến pháp 1992 Tuy nhiên, Hiến pháp 2013 không có điều khoản cụ thểnào về quản lý bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Bởi vì năm 2001 đã ban

hành Luật Di sản văn hóa và năm 2010 đã ban hành Nghị định 98 (ngày 21/9/2010) của Chính Phủ, quy định thực hiện chi tiết một số điều của Luật Di sản văn hóa và Luật sửa đổi, bổ sung Luật Di sản văn hóa.

Tài liệu pháp luật quan trọng nhất, phải kể đến là Luật Di sản văn hoá và các văn bản liên quan Luật Di Sản văn hoá, ban hành ngày 29/6/2001 và Luật sửa đổi

bổ sung một số điều của Luật Di Sản văn hoá ngày 18/6/2009 và Thông tư số

18/2012/TT-BVHTTDL ngày 28 tháng 12 năm 2012 của Bộ trưởng Bộ Văn hoá,Thể thao và Du lịch quy định chi tiết một số Quy định về bảo quản, tu bổ, phục hồi

di tích Đây là văn bản pháp luật quy định đầy đủ và toàn diện về những vấn đề liên

quan đến quản lý, bảo vệ và phát huy các giá trị di sản văn hóa dân tộc cả di sản văn

hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể Với 7 chương và 74 điều Luật Di sản văn

hoá bao gồm những nội dung như sau: Công nhận nhiều hình thức sở hữu khác

nhau về di sản văn hoá; Xác định rõ các quyền và nghĩa vụ của các tổ chức và cánhân đối với di sản văn hoá; Quy định những biện pháp bảo vệ và phát huy giá trị disản văn hoá phi vật thể; Quy định các biện pháp bảo vệ và phát huy giá trị di sảnvăn hoá vật thể

Luật Di sản văn hóa cũng quy định rõ các khu vực bảo vệ di tích, phân cấp

quản lý, xác định rõ trách nhiệm của các ngành, các cấp chính quyền trong côngviệc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá, về chính sách huy động các nguồnvốn đầu tư, tu bổ tôn tạo di tích

Một số văn bản dưới luật như Nghị định số 98/2010/NĐ-CP, Nghị định quy

định chi tiết một số điều của Luật Di sản văn hoá và luật sửa đổi bổ sung Luật Di

sản văn hóa, Nghị định số 11/2006/NĐ-CP về việc ban hành Quy chế hoạt động

văn hóa và kinh doanh dịch vụ văn hóa công cộng Các Quyết định số1706/2001/QĐ-BVHTT, phê duyệt Quy hoạch tổng thể bảo tồn và phát huy giá trịlịch sử - Văn hóa, và danh lam thắng cảnh đến năm 2020, số 05/2003/QĐ-BVHTTQuy chế bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh

Pháp lệnh Tôn giáo, tín ngưỡng số 21/2004-PL-UBTVQH11 cũng quy định

rõ về việc bảo hộ của Nhà nước đối vơi các cơ sở thờ tự và việc sửa chữa, tôn tạo,

phục dựng và xây mới các cơ sở thờ tự đó Luật Tôn giáo tín ngưỡng 2016 (có hiệu

lực vào năm 2018), cũng quy định rõ những điều liên quan đến việc bảo vệ, tôn tạo,phục dựng, xây mới các cơ sở thờ tự của các tổ chức tôn giáo, tín ngưỡng

Đấy là những căn cứ quan trọng giúp tác giả luận án đối chiếu với việc vậndụng chúng trong thực tiễn quản lý, để có những nhận xét, đánh giá phù hợp, và xácđịnh quan điểm, định hướng, mục tiêu bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hoá nóichung và Di sản văn hoá Phật giáo trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh nói riêng trong giaiđoạn hiện nay

1.2.5 Cơ sở thực tiễn - Khái quát về lịch sử Phật giáo ở Hà Tĩnh

Phật giáo truyền vào Việt Nam từ Ấn Độ và Trung Quốc Khoảng thế kỷ thứ

2 trước công nguyên, Phật giáo đã theo chân các thương gia Ấn Độ đến ViệtNam Họ đến Việt Nam bằng thuyền buồm vào mùa gió Tây Nam và phải chờ tớikhi có gió mùa Đông Bắc mới quay về Ấn Độ Thời gian lưu lại này, họ đã truyền

bá văn hóa Ấn Độ vào Việt Nam, trong đó có Phật giáo Đầu Công nguyên, LuyLâu (thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh) đã trở thành một trung tâm Phật giáo pháttriển Theo truyền thuyết Chử Đồng Tử, Tiên Dung thì Phật giáo đã có mặt tại mảnhđất Châu Hoan, Châu Ái trước công nguyên Truyền thuyết kể rằng, chính ChửĐồng Tử đã theo Phật học với Đại sư Phật Quang ở núi Quỳnh Viên (nay thuộc xãThạch Bàn, huyện Thạch Hà của Hà Tĩnh)

Vào thế kỷ thứ 7, thứ 8 sau công nguyên, có nhiều cứ liệu cho thấy, Phậtgiáo đã hưng thịnh ở Hà Tĩnh Theo những nghiên cứu của Ban trị sự Phật giáo thìtại vùng xứ Nghệ, vào thế kỷ 7-8, đã có nhiều nhà sư xuất dương, tầm đạo nhằmmục đích hoằng dương đạo Phật ở quê hương Đó là các sư có tên tuổi như: KhùyXung, Trí Hoàng, Trí Hành, Đại Thừa Đăng, Tuệ Diêm, Vận Kỳ Cũng thời giannày (tương ứng với thời Tùy Đường ở Trung Quốc), thông qua sử sách ghi chép, cómột vị cư sĩ Trung Quốc, tên Thẩm Thuyên Kỳ, khi bị lưu đày đến vùng ChâuHoan, đã tìm đến một thiền sư tại địa phương là Thượng Nhân Vô Ngại, để học đạo

Vì vậy, có giả thiết cho rằng, vùng này đã từng là một trung tâm Phật giáo phát triểnmạnh

Tác giả Thái Kim Đỉnh, khi nghiên cứu về các làng cổ tại Hà Tĩnh, đã đưa ranhiều căn cứ để khẳng định, vào thế kỷ 7-8, Phật giáo đã hưng thịnh tại đây (hầunhư làng nào cũng có chùa) Ông đã công bố các tư liệu dạng văn bia, minh chuông

do ông dày công sưu tầm, nghiên cứu mấy chục năm liền để khẳng định vào thờiĐinh, Tiền Lê và Lý – Trần, Phật giáo ở Hà Tĩnh đã phát triển Bằng chứng là nhiềungôi chùa lớn đã được xây dựng dọc theo chân núi Hồng Lĩnh Các nghiên cứu củaông, đã cho thấy một số sự kiện liên quan đến nhiều thiền sư nổi tiếng ở vùng này.Trong thời gian từ năm 1372-1377, vua Trần Duệ Tông đã đích thân dẫn quân đánhChiêm Thành Ông bị Chế Bồng Nga (vua Chiêm Thành) phục kích, bắn bị thươngnặng, nên đã rút về chùa Diệc (Nghệ An ngày nay) và băng hà Thánh thể của vuađược khâm liệm tại chùa và sau đó chuyển về kinh thành [47, tr.114-115] Nhìn

chung, vào thời kỳ này, chùa chiếm một vị trí quan trọng trong đời sống của cư dânĐại Việt nói chung, cư dân Hà Tĩnh nói riêng Nó đóng vai trò là trung tâm văn hóa,chính trị của làng quê và kiêm hành cung của nhà Vua mỗi khi vi hành Chùa Amgắn với truyền thuyết về hoàng hậu Bạch Ngọc (tên thật là Trần Thị Ngọc Hào).Thế kỷ 14, khi nhà Trần bị khủng hoảng, hoàng hậu Bạch Ngọc đã rời kinh thànhThăng Long về Đức Thọ - Hương Sơn (ngày nay), khai phá đất hoang, chiêu dân,lập làng hai bên bờ sông La, khởi dựng một ngôi chùa làm nơi tu hành cho mình vàdân chúng Ngôi chùa này gọi là chùa Am, từng là nơi tu hành của Hoàng Hậu BạchNgọc cùng công chúa Huy Chân (con gái bà) và công chúa Trang Từ (cháu ngoạibà) Chùa Am cũng là trung tâm văn hóa, chính trị của vùng đất rộng tới 3.965 mẫuvới 3000 dân.

Thời Hồ Quý Ly, ông coi xứ Nghệ là vùng đất phên dậu phía Nam, cho xâyrất nhiều chùa (đặc biệt là chùa Đại Huệ), cử công chúa Thái Dương ngày đêm cúngdường, cầu cho quốc thái dân an Có lẽ, đây là một chiến lược khẳng định chủquyền đất nước bằng văn hóa (vì người Chiêm Thành theo đạo Bà La Môn - Hindu) Sự khác biệt về văn hóa là một khẳng định quan trọng về chủ quyền lãnh thổ

Tài liệu ghi chép, trong thời kỳ cuối Trần đầu Hồ (Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam

Nhất thống chí, Nghi Xuân phong thổ ký, Nghệ An ký, Lịch sử Hà Tĩnh, Làng cổ Hà Tĩnh, Địa chí các huyện của Hà Tĩnh) cho thấy, có nhiều quan lại và nhân dân đã bỏ

tiền ra xây dựng, trùng tu, sửa chữa chùa trên địa bàn Hà Tĩnh

Những nghiên cứu gần đây của Ban trị sự Phật giáo tỉnh Hà Tĩnh, và trong

cuốn Chùa cổ ở Hà Tĩnh [46] vào thời Lê Sơ, khi Nho giáo đã thịnh hành và trở

thành quốc giáo, thì những ngôi chùa ở Hà Tĩnh vẫn không ngừng được mọc thêmhoặc trùng tu lại Trong số 417 ngôi chùa mà nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh đã giớithiệu, mô tả trong cuốn sách đã dẫn trên đây, những ngôi chùa xây dựng ở thời kỳnày chiếm tỷ lệ cao, đến 70% số chùa hiện còn khảo sát được Nghiên cứu của Bantrị sự Phật giáo Hà Tĩnh cũng khẳng định số liệu trên

Luận văn Thạc sỹ của Hồ Đức Tiến khẳng định vào thời nhà Mạc, cũng cómột số ngôi chùa được xây mới và nhiều ngôi chùa được trùng tu Cũng trong tàiliệu này, tác giả đã khẳng định sự ảnh hưởng khốc liệt lên các ngôi chùa của cuộc

chiến tranh tương tàn Trịnh Nguyễn kéo dài trong suốt 50 năm Cuộc chiến đó đãtiêu hủy nhiều làng mạc, đình, chùa, miếu Nhiều ngôi chùa trở nên hoang phế.Tuy nhiên, sau cuộc chiến khốc liệt đó, các ngôi chùa lại được xây dựng, trùng tulại, chủ yếu vào khoảng thế kỷ XVI-XVIII.

Thời Tây Sơn, Phật giáo cũng đóng vai trò hết sức quan trọng Những cứ liệunghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp của các danh nhân Hà Tĩnh, như Hải ThượngLãn Ông, Nguyễn Du, La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp và cứ liệu về các dòng họ thihương ở vùng đất này, đã khẳng định vai trò của Phật giáo

Thời nhà Nguyễn, để có đối trọng với Thiên Chúa giáo lúc này đã thâm nhậpkhá sâu vào văn hóa Việt Nam nói chung, và văn hóa Hà Tĩnh nói riêng, đặc biệt làthời Vua Tự Đức, đã có chủ trương chấn hưng Phật giáo Chủ trương này đã đượcTriều đình thực hiện, bằng cách cấp kinh phí cho các làng xã để trùng tu lại các ngôichùa đang bị xuống cấp Bên cạnh đó, các dòng họ khoa bảng cung tiến ruộng đồng,của cải, vật chất để trùng tu và xây mới chùa làng

Thời Pháp thuộc, Phật giáo cũng có nhiều bước thăng trầm Những ngườihưởng ứng Phong trào Duy tân cực đoan, đã ném cả tượng Phật trong chùa xuốngsông Nhưng phong trào chấn hưng Phật giáo ở Trung Quốc được Thái Hư Đại Sưkhởi xướng năm 1914, đã tác động đến Phật giáo Việt Nam Năm 1936, tỉnh hộiPhật giáo Hà Tĩnh được thành lập, thành phần chủ yếu là các cư sĩ Kể từ đó, chođến năm 1945, Phật giáo ở Hà Tĩnh được chấn hưng mạnh mẽ

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, phần vì nạn đói, lũ lụt, phần phải dồnlực cho cuộc kháng chiến nên nhiều đình chùa, miếu mạo bị xuống cấp nghiêmtrọng, ruộng chùa chia ra cho dân cày cấy, chùa trở thành nơi hội họp, đóng quân,luyện quân, trường học

Cuộc kháng chiến chống Mỹ gian nan và những năm trước thời kỳ đổi mới,phần do điều kiện khách quan của cuộc chiến và khó khăn kinh tế sau cuộc chiến,phần do quan điểm sai lầm về vai trò của tôn giáo, nên nhiều ngôi chùa được sửdụng vào các mục đích khác như tổ chức hội họp, làm nhà kho Nhiều ngôi chùa bị

đạn bom phá hỏng Đồ thờ và tượng Phật tản mát trong dân hoặc hư hạiđáng kể

Thời kỳ đổi mới đất nước, Phật giáo mới dần dần nhanh chóng lấy lại được

vị thế quan trọng của mình Hiện nay, sinh hoạt Phật giáo ngày càng phát triểnmạnh mẽ trên khắp địa bàn Hà Tĩnh

Tiểu kết

Trên cơ sở phân tích kết quả nghiên cứu của các công trình đã công bố liênquan đến đề tài, tác giả luận án đã xây dựng nền tảng lý luận để tiếp cận đối tượngnghiên cứu

Phân tích tính khả thi của việc vận dụng lý thuyết vùng văn hóa để nghiêncứu tính đặc thù của di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh trong tương quan với đặctrưng văn hóa xứ Nghệ Đây là cơ sở để nhận diện giá trị di sản văn hóa Phật giáo

Hà Tĩnh, từ đó xác định cơ chế quản lý phù hợp Ngoài ra tác giả luận án đã xem xét

sự vận hành của các giá trị văn hóa Phật giáo với cộng đồng, lý giải vai trò của môitrường đối với sự hình thành di sản và công tác quản lý di sản văn hóa Phật giáo

Lý thuyết về mối quan hệ giữa tôn giáo và văn hóa cũng đã được lý giải về

sự phù hợp trong việc vận dụng nó để nghiên cứu các giá trị di sản văn hóa Phậtgiáo, công tác quản lý di sản này (đặc biệt đánh giá hiệu quả quản lý dựa vào phápluật về di sản văn hóa và pháp luật về tín ngưỡng tôn giáo)

Ngoài ra nội hàm của khái niệm quản lý, khái niệm di tích lịch sử-văn hóa,quản lý di tích lịch sử -văn hóa, nội dung quản lý và vai trò của di tích lịch sử-vănhóa cũng đã được phân tích, luận giải để xác định nội hàm thuật ngữ di tích lịch sử-văn hóa phật giáo Hà Tĩnh, xác định nội dung quản lý

Cuối cùng, nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển Phật giáo ở Hà Tĩnh

để xác định vai trò của di sản văn hóa Phật giáo đối với đời sống văn hóa tinh thầncủa cộng đồng cư dân Hà Tĩnh

Trong bối cảnh cụ thể nêu trên, Chương 2 chúng tôi sẽ khảo sát hiện trạng vànhận diện giá trị di sản văn hóa phật giáo ở Hà Tĩnh với tư cách là đối tượng quản

lý làm tiền đề để đánh giá thực trạng quản lý và có cơ sở hoạch định những chínhsách quản lý phù hợp