Nhân sinh quan phật giáo trong kinh trung bộ

Mục tiêu nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu, luận văn khái quát một cách hệ thống những nộidung cơ bản của kinh Trung Bộ, nêu lên những giá trị, hạn chế và một số ảnhhưởng của nhân sinh qu

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Bố cục của đề tài 3

6 Tổng quan tài liệu nghiên cứu 4

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ KINH TRUNG BỘ 8

1.1 LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ QUÁ TRÌNH PHIÊN DỊCH, PHỔ BIẾN KINH TRUNG BỘ TẠI VIỆT NAM 8

1.1.1 Lịch sử hình thành kinh Trung Bộ 8

1.1.2 Quá trình phiên dịch và phổ biến kinh Trung Bộ tại Việt Nam 15

1.2 KHÁI QUÁT NỘI DUNG VÀ VỊ TRÍ KINH TRUNG BỘ TRONG HỆ THỐNG KINH ĐIỂN PHẬT GIÁO 17

1.2.1 Khái quát nội dung kinh Trung Bộ 17

1.2.2 Vị trí kinh Trung Bộ trong hệ thống kinh điển Phật giáo 25

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 27

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ NỘI DUNG NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO TRONG KINH TRUNG BỘ 28

2.1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM 28

2.2 QUAN ĐIỂM PHẬT GIÁO VỀ NGUỒN GỐC CON NGƯỜI TRONG KINH TRUNG BỘ 29

2.2.1 Giáo lý Duyên khởi 29

2.2.2 Giáo lý Nghiệp 37

2.2.3 Ngũ uẩn 45

2.3 QUAN ĐIỂM PHẬT GIÁO VỀ BẢN CHẤT CỦA CON NGƯỜI TRONG KINH TRUNG BỘ 56

2.3.2 Vô ngã của căn, trần, thức 62

2.4 CON ĐƯỜNG ĐƯA ĐẾN HẠNH PHÚC CHO CON NGƯỜI 65

2.4.1 Nếp sống hòa hợp 65

2.4.2 Bát Chánh Đạo 71

2.5 QUAN ĐIỂM VỀ SỰ GIẢI THOÁT CỦA PHẬT GIÁO TRONG KINH TRUNG BỘ 81

2.5.1 Thiền định và thiền quán 81

2.5.2 Tiến trình giải thoát 83

2.5.3 Niết bàn 91

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 92

CHƯƠNG 3 NHỮNG GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ MỘT SỐ ẢNH HƯỞNG CỦA NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO TRONG KINH TRUNG BỘ ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG TINH THẦN NGƯỜI VIỆT 94

3.1 NHỮNG GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ CỦA NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO TRONG KINH TRUNG BỘ 94

3.1.1 Những giá trị của nhân sinh quan Phật giáo trong kinh Trung Bộ 94 3.1.2 Những hạn chế của nhân sinh quan phật giáo trong kinh Trung Bộ 103 3.2 MỘT SỐ ẢNH HƯỞNG CỦA NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO TRONG KINH TRUNG BỘ ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG TINH THẦN NGƯỜI VIỆT 104

3.2.1 Ảnh hưởng về mặt tư tưởng 105

3.2.2 Ảnh hưởng qua phong tục tập quán 106

3.2.3 Ảnh hưởng về mặt đạo đức 111

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 115

KẾT LUẬN 116

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (bản sao)

A – la – hán: theo Phật giáo Nguyên thủy là "người xứng đáng" hoặc là

"người hoàn hảo", là người đã đoạn trừ các phiền não, giác ngộ

và đạt tới Niết-bàn

Phạm hạnh: Hạnh thanh tịnh Người xuất gia tinh tấn tu hành, siêng năng giữ

giới, phòng hộ căn môn, nuôi mạng thanh tịnh và chánh niệmtỉnh giác được gọi là người sống phạm hạnh

Pháp: bao gồm Pháp hữu vi (sự vật, hiện tượng tâm lý vật lý do duyên

khởi sinh) và Pháp vô vi (là pháp không có hình tướng nên nókhông sanh diệt, không sạch dơ, không tăng giảm vì nó dứt khỏicác tướng hữu vi gọi là tịch diệt, ví dụ như: hư không, niết bàn)

Phật giáo Nguyên thủy hay Phật giáo Nam truyền: là một trường phái Phật giáo

tiếp nhận kho tàng giáo lý kinh điển Pali, mà theo như các học giảthường đồng ý với nhau rằng còn lưu lại được những ghi chépcác giáo lý ban đầu cuả Đức Phật còn tồn tại với thời gian

Phật giáo Đại thừa hay Phật giáo Phát triển: là một trường phái Phật giáo

được hình thành trong khoảng thế kỷ thứ I trước và sau Côngnguyên trên nền tảng kế thừa và phát triển những giáo lý cănbản của Phật giáo

SCN: sau công nguyên

TCN: trước công nguyên

Tăng đoàn: tập thể Tỳ kheo từ bốn người trở lên, sống chung hòa hợp

Tỳ kheo: là người từ bỏ cuộc sống thế tục, xuất gia tu hành, thụ lãnh giới

luật, trở thành tăng sĩ Phật giáo

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Gần hai nghìn năm hiện diện và đồng hành cùng dân tộc, những giáo lýPhật giáo đã thấm sâu trong từng “nếp ăn, nếp nghĩ” của người dân Việt Đã

từ lâu, Phật giáo không còn được xem với tư cách là một tôn giáo ngoại nhập,

mà là một tôn giáo đã được tiếp biến, bản địa hóa và trở thành một phần trongđời sống tinh thần dân tộc

Trong suốt tiến trình lịch sử, với những tư tưởng nhân sinh nhập thế vàtích cực, Phật giáo luôn luôn là một tôn giáo đóng vai trò quan trọng trong đờisống tinh thần người Việt; góp phần định hình lối sống, phong tục, chuẩnmực giá trị đạo đức văn hóa Việt

Tuy nhiên, do sự thăng trầm của lịch sử, nhiều khi những giá trị củaPhật giáo chưa được quan tâm nghiên cứu và vận dụng đúng mức để Phậtgiáo có những cơ hội phát huy những vai trò tích cực của mình

Trong thời đại ngày nay, đất nước ta đang bước vào một giai đoạn hộinhập quốc tế sâu sắc và toàn diện hơn bao giờ hết Đây là cơ hội để chúng tahội nhập kinh tế quốc tế và giao lưu văn hoá và tri thức với các dân tộc trênthế giới Tuy nhiên, trong quá trình này cũng đặt nước ta vào nguy cơ bị cácgiá trị ngoại lai (trong đó có lối sống thực dụng, chạy theo đồng tiền), nhất làcác giá trị văn hoá phương Tây xâm nhập ồ ạt, tác động làm cho tính ích kỷ

cá nhân mỗi ngày một tăng lên, bạo lực gia đình, lối sống hưởng thụ vật chấtlan rộng, đạo đức xã hội ngày càng bị xuống cấp nghiêm trọng, làm tổn hạibản sắc văn hoá dân tộc, khuynh đảo các giá trị đạo đức Đồng nghĩa rằng,bản sắc văn hóa hàng nghìn năm của chúng ta đang đứng trước một nghịch lýphức tạp: vừa có khả năng giao lưu rộng mở, vừa có nguy cơ bị nghèo vănhoá rất nghiêm trọng

Trong bối cảnh đó, Tại Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

VIII, Đảng cũng đã nêu rõ: “Trong điều kiện kinh tế thị trường và mở rộnggiao lưu quốc tế, phải đặc biệt quan tâm giữ gìn và nâng cao văn hóa dân tộc,

kế thừa và phát huy truyền thống đạo đức, tập quán tốt đẹp và lòng tự hào dântộc” [25, tr.11]

Để đạt được mục tiêu vừa phát triển kinh tế, giao lưu văn hóa, đồngthời vừa bảo vệ và phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức truyền thống, xâydựng đời sống giàu đẹp, hạnh phúc; thiết nghĩ, việc nghiên cứu các giá trị tinhthần của nhân loại nói chung và nhân sinh quan Phật giáo nói riêng, để bồiđắp cho các giá trị tinh thần của dân tộc là một điều hết sức cần thiết

Qua đó, chúng tôi nhận thấy rằng, những giá trị nhân sinh của Phật giáonói chung và kinhTrung Bộ nói riêng có thể được khẳng định và thực sự pháthuy vai trò của mình, góp phần làm phong phú truyền thống tốt đẹp của conngười Việt và xây dựng một “nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”

Xuất phát từ thực tế đó, chúng tôi chọn đề tài “Nhân sinh quan Phậtgiáo trong kinh Trung Bộ” làm luận văn thạc sỹ của mình

2 Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu, luận văn khái quát một cách hệ thống những nộidung cơ bản của kinh Trung Bộ, nêu lên những giá trị, hạn chế và một số ảnhhưởng của nhân sinh quan Phật giáo trong kinh Trung Bộ đối với đời sốngtinh thần người Việt

Với mục tiêu đặt ra, luận văn có những nhiệm vụ sau:

Thứ nhất, khái quát và trình bày tổng quan về sự ra đời và tóm tắt

những nội dung cơ bản của kinh Trung Bộ

Thứ hai, phân tích những nội dung cơ bản về nhân sinh quan Phật giáo

trong kinh Trung Bộ

Thứ ba, nêu ra những giá trị lý luận, thực tiễn và những hạn chế của

nhân sinh Phật giáo trong kinh Trung Bộ đối với Phật giáo nói chung và một

số ảnh hưởng của nó đối với đời sống tinh thần người Việt

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu những nội dung

nhân sinh quan của Phật giáo trong kinh Trung Bộ, phân tích và đánh giánhững giá trị và ảnh hưởng của nó đối với các phương diện của đời sống tinhthần người Việt

Phạm vi nghiên cứu: Luận văn giới hạn tìm hiểu những tư tưởng nhân

sinh quan Phật giáo trong kinh Trung Bộ qua văn bản đã được dịch sang tiếngViệt của hòa thượng Thích Minh Châu (Đại tạng kinh Việt nam – Kinh Trung

Bộ, ba tập, Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam ấn hành,1992), đồng thờitham khảo một số tác phẩm nghiên cứu về Phật giáo, văn hóa, triết học việtnam và phương Đông nói chung

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn tiếp cận những đặc điểm, những phạm trù cơ bản, những môhình, giá trị phổ quát của hệ thống đạo đức, triết học Phật giáo; tiếp cận truyềnthống, tín ngưỡng, triết lý, tâm lý, đạo đức cổ truyền của dân tộc Việt Nam.Qua đó, góp phần nghiên cứu vấn đề nhân sinh quan Phật giáo trong kinhTrung Bộ

Đồng thời, luận văn dựa trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩaduy vật biện chứng, Chủ nghĩa duy vật lịch sử và sử dụng kết hợp các phươngpháp: phân tích và tổng hợp, quy nạp và diễn dịch, trừu tượng và cụ thể, lịch

sử và lôgíc, đối chiếu, so sánh, chú giải học, v.v…

5 Bố cục của đề tài

Luận văn ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu thamkhảo, phần Nội dung gồm 3 chương với 9 tiết

Chương 1: Tổng quan về kinh Trung Bộ

Chương 2: Một số nội dung nhân sinh quan Phật giáo trong kinh Trung

Bộ

Chương 3: Giá trị lý luận, thực tiễn và một số ảnh hưởng của nhân sinh

quan Phật giáo trong kinh Trung Bộ đối với đời sống tinh thần người Việt.

6 Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Kinh Trung Bộ được kết tập, phiên dịch, chú giải và lưu hành ở hầuhết các quốc gia trên thế giới có Phật giáo truyền đến, kể cả các nước Phậtgiáo Bắc truyền như Trung Quốc, Nhật Bản…

Ở Việt Nam, song hành cùng với các bộ kinh của Phật giáo phát triển,kinh Trung Bộ cũng đã được phiên dịch, nghiên cứu, đưa vào “Đại tạng kinhViệt Nam”, đồng thời, triển khai giảng dạy ở các Học viện Phật giáo, cáctrường Trung cấp Phật học và ứng dụng rộng rãi trong việc sinh hoạt, tu họccủa tăng, ni, phật tử

Theo chúng tôi được biết, hiện nay đã có một số công trình phiên dịch

và nghiên cứu về kinh Trung Bộ như: “Kinh Trung Bộ - Đại tạng kinh Việt

Nam” do hòa thượng Thích Minh Châu dịch từ tiếng Pàli sang tiếng Việt

(1973) Với tác phẩm này, Thích Minh Châu đã đóng góp công sức rất lớntrong việc chuyển ngữ bộ kinh từ tiếng Pàli sang tiếng Việt Trong công tác

đó, tác giả đã tham khảo và đối chiếu bản kinh Pàli với các bản kinh bằngtiếng Anh, tiếng Nhật… nhằm đem lại một bản dịch có độ chính xác cao

Tác phẩm “So sánh kinh Trung A-hàm chữ Hán và kinh Trung Bộ chữ

Pàli” (A Comparative Study of the Chinese Madhyama Agama and the Pali

Majjhima Nikaya) (luận án tiến sĩ của hòa thượng Thích Minh Châu, 1961).Trong tác phẩm này, tác giả đã so sánh kinh Trung A-hàm (tạng kinh thuộc Nhấtthiết hữu bộ) trong bản dịch chữ Hán và kinh Trung Bộ trong bản dịch chữ Pàli.Tác phẩm đã chứng minh rằng bản kinh Trung A-hàm (Àgama) bằng chữ Hán vàbản kinh Trung Bộ chữ Pàli (Pàli Nikàya) này có rất nhiều điểm tương đồng vàcũng khá nhiều dị biệt Ông đã nghiên cứu và có kết luận rằng, cả hai bản dịchchữ Hán ngữ cũng như Pàli đều căn cứ trên một bản gốc

“Dàn ý kinh Trung Bộ và tóm tắt kinh Trường Bộ” của Thích Minh

Châu, Nxb Tổng hợp, TP HCM, 2011, tác giả đã tóm tắt nội dung chính từng

bài kinh trong hai bộ kinh này và giải thích những vấn đề, những thuật ngữđược đức Phật nói đến trong các bài kinh đó.

“Toát yếu kinh Trung Bộ” (3 tập) của Thích Nữ Trí Hải, Nxb Tôn giáo,

2010 Với tác phẩm này, trong từng bài kinh, tác giả giải quyết theo nămphần: toát yếu điểm quan trọng nhất của bài kinh, tóm tắt và bình giải nộidung bài kinh, chú giải thuật ngữ, liệt kê và giải thích các pháp số liên hệ,khái quát nội dung chính theo hình thức văn vần

“Tìm hiểu Trung Bộ kinh” (3 tập) của Thích Chơn Thiện Ba tập của

tác phẩm tương ứng với ba tập của kinh Trung Bộ Trong mỗi tập, tác giả đãtrình bày với ba phần chính: tổng quát các nội dung, nêu đặc tính của các nộidung và tổng luận về tập kinh

Bên cạnh đó, một số bài kinh riêng lẻ trong kinh Trung Bộ đã được cácnhà Phật học phiên dịch, nghiên cứu, giảng giải như: Luận giải kinh ChánhTri Kiến (kinh Trung Bộ tập I) của tỳ-khưu Chánh Minh, Giảng giải kinhĐoạn Giảm của thiền sư Mahasi (do tỳ kheo Pháp Thông dịch), Chú giải kinhCăn Bản Pháp Môn của Bhikkhu Bodhi (do tỳ khưu Giác Lộc dịch) và một sốpháp thoại giảng giải về kinh Trung Bộ do Thích Nhật Từ giảng đã đăng trêntrang Học viện Phật giáo nhằm giảng đạo cho các phật tử…

Tuy nhiên, kinh Trung Bộ là bộ kinh vô cùng uyên áo, mỗi bài kinh làmột chủ đề riêng biệt, hoặc một bài kinh với nhiều nội dung quan trọng khácnhau Đồng thời, cũng do những mục đích khác nhau, nên các công trìnhtrước đây chủ yếu tập trung vào việc phiên dịch, giảng giải nhằm để giảngdạy trong các trường Phật học và ứng dụng thực hành trong giới tăng ni vànhững người theo đạo Phật Cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu nàotiếp cận kinh Trung Bộ từ góc độ triết học để tìm hiểu về quan điểm nhân sinhPhật giáo và những ảnh hưởng của nó đối với đời sống tinh thần người Việt

Ngoài ra, luận văn cũng đã tham khảo một số công trình đã công bốthuộc các lĩnh vực: lịch sử, triết học Phật giáo, lịch sử triết học phương Đông,

các các lĩnh vực: tư tưởng, văn hóa, văn học, đạo đức Việt nam nói chung.

Về lĩnh vực lịch sử, triết học Phật giáo, có các công trình đã được công

bố như: “Việt Nam Phật giáo sử luận”, tập I, II, III của Nguyễn Lang (1994), Nxb Hà Nội; “Lịch sử Phật giáo Việt Nam”, tập I, II của Lê Mạnh Thát (2002) Nxb TP HCM; “Đại Phật sử”, tập I, II, III của Tỳ Khưu Minh Huệ, Nxb Tôn giáo, 2008; “Đạo đức học Phật giáo” do Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam ấn hành năm 2005; “Tìm hiểu nhân sinh quan Phật giáo” của Thích Tâm Thiện, Nxb T.P Hồ Chí Minh, 1998; “Lý thuyết nhân t nh qua kinh

tạng”Pali của Thích Chơn Thiện, Nxb Phương Đông, 2009; “Vô ngã là niết bàn” của Thích Thiện Siêu, Nxb Tôn giáo, 2000; Lưới trời ai dệt của Nguyễn

Tường Bách, Tiểu luận khoa học và triết học, Nxb Trẻ, TP HCM, 2011…

Về lĩnh vực lịch sử triết học có các tác phẩm đã tham khảo như: “Lịch

sử triết học Ấn Độ cổ đại” của Doãn Chính, Nxb Thanh niên, 1999; “Lịch sử triết học Ấn Độ - Kinh văn của các trường phái triết học Ấn độ” do Doãn

Chính chủ biên, Nxb Đại học quốc gia, Hà Nội năm 2003; “Lịch sử triết học

phương Đông” tập IV của Nguyễn Đăng Thục, Trung tâm học liệu xuất bản,

1968; “Lịch sử triết học” của Nguyễn Hữu Vui (chủ biên) (2004), Nxb Chính

trị quốc gia, Hà Nội; …

Về lĩnh vực tư tưởng, văn hóa, văn học Việt Nam đã tham khảo như:

“Việt Nam văn hóa sử cương” của Đào Duy Anh Nxb TP HCM, 1992; “Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam” của Trần Văn Giàu, Nxb

Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1980; “Những biểu tượng đặc trưng trong văn hóa

truyền thống Việt Nam” của Đinh Hồng Hải, Nxb Tri thức, 2004; “Truyện Kiều chú giải”, của Lê Văn Hòe, Quốc học thư xã, Hà Nội, 1953; “Một góc nhìn lịch sử văn hóa và con người Việt Nam” của Nguyễn Thừa Hỷ, Nxb

Truyền thông, 2016; “Văn hóa Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm” của Trần

QuốcVượng Nxb Văn học, 2015…

Nhìn chung, những công trình, tác phẩm trên đã đề cập tương đối đầy

đủ về các lĩnh vực thuộc đời sống tinh thần của người Việt, đó chính là nguồn

tư liệu quý giá gợi mở giúp tác giả triển khai và hoàn thiện về ý tưởng củamình

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN VỀ KINH TRUNG BỘ

1.1 LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ QUÁ TRÌNH PHIÊN DỊCH, PHỔ BIẾN KINH TRUNG BỘ TẠI VIỆT NAM

1.1.1 Lịch sử hình thành kinh Trung Bộ

- Về Tam tạng kinh điển

Tam tạng kinh điển (kinh điển nguyên thủy bằng tiếng Pàli) là toàn bộnhững lời dạy do đức Phật nói ra trong 45 năm, từ sau khi thành đạo cho đếnkhi Niết-bàn, cùng với đó là những bài giảng do các đệ tử của đức Phật giảng

giải và được Phật xác chứng, bao gồm: tạng Kinh: chứa đựng những bài

thuyết giảng giáo pháp của đức Phật truyền dạy cho những cá nhân hay cho

những nhóm người thuộc đủ mọi tầng lớp trong suốt thời gian tại thế; tạng

Luật: bao gồm những luật lệ và quy định cho tăng đoàn tu sĩ và những đệ tử

tại gia; tạng Luận: là phần triển khai các lời giảng của đức Phật ở mức độ cao

rộng hơn, triển khai về các vấn đề “uẩn”, “xứ”, “giới”, các vấn đề về “tâm”,những yếu tố thuộc “tâm” hay “danh”, “sắc” tức vật chất và “niết-bàn” Tamtạng kinh điển được trùng tuyên, ghi chép, biên tập, kết tập thông qua các

“Hội nghị kết tập kinh điển”

Theo nghiên cứu của các sử gia, vào thời đức Phật (624 TCN), ở Ấn độchưa phổ biến việc sử dụng chữ viết, nền giáo dục lúc bấy giờ vẫn nhấn mạnhvào tư duy của trí nhớ, thuộc nhiều và nhớ lâu Vì thế, truyền thống truyềnmiệng cũng là tập quán chính đề truyền thừa Tam tạng kinh điển Phật giáotrong thời gian đầu (Hội nghị kết tập kinh điển lần thứ nhất và thứ hai)(khoảng từ năm 544 TCN)

Tam tạng kinh điển được kết tập với quy mô đồ sộ đã khiến cho nhiều họcgiả nghĩ rằng Hội nghị kết tập kinh điển lần thứ nhất và thứ hai hoàn toàn là hưcấu, do tưởng tượng mà ra Bởi vì, với một số lượng đồ sộ kinh điển như

vậy không thể nào được ghi nhớ, tụng đọc và trùng tuyên lại đầy đủ được.Thậm chí nhiều học giả ngờ vực về khả năng trí nhớ xuất chúng của NgàiAnanda khi Ngài có khả năng đọc tụng lại tất cả những lời Phật dạy trongKinh Tạng! Tuy nhiên, những Tỳ kheo có trí nhớ phi thường như vậy cũngvẫn được tìm thấy trong giáo đoàn tăng, ni thời đại chúng ta để minh chứngrằng cũng có những Tỳ kheo có trí nhớ phi thường vào thời nguyên thủy.Trong Hội nghị kết tập kinh điển lần thứ sáu được tổ chức ở thủ đô Yangon,Myanmar năm 1956, thiền sư Mingun Sayadaw Ashin Vicittasarabhivamsa

đã đọc thuộc tất cả Tam tạng kinh điển bằng trí nhớ của mình Thiền sư cóthể trả lời tất cả mọi câu hỏi liên quan đến tất cả chi tiết của Tam tạng kinhđiển do vị chủ trì ban chất vấn của hội nghị này là Đại đức Mahasi SayadawAshin Sobhana đặt ra Ngày nay, Myanmar vẫn sản sinh ra nhiềuTipitakadhara sống (Hán dịch là Trì tam tạng đại sư), tức là người đã thuộclòng và kết tập toàn bộ Tam tạng kinh điển vào trong trí nhớ của mình

Một mặt, Tam tạng kinh điển còn được phân định cho nhiều nhóm tu sĩkhác nhau phụ trách việc thuộc, nhớ, và tụng đọc những phần khác nhau, đểđến khi cùng nhau kết hợp tụng đọc lại toàn bộ Tam tạng kinh điển Đây làmột hệ thống truyền thừa tập thể một cách khoa học để có thể gìn giữ nguyênvẹn Tam tạng kinh điển trong trí nhớ của các Tỳ kheo và truyền thừa chonhững thế hệ chúng ta ngày nay

Tam tạng kinh điển có ba phiên bản được chấp nhận bởi ba trường pháiPhật Giáo và hiện hành cho đến hôm nay:

+ Tam tạng kinh điển bằng tiếng Pàli (Pàli Tipitaka) của trường phái Phật giáo Nguyên thủy

+ Đại Tam tạng kinh điển bằng tiếng Trung Hoa của trường phái Phậtgiáo Đại thừa (Mahayana Tipitaka), vốn là những bản dịch từ kinh điển bằng tiếng Phạn (Sanskrit)

+ Tam tạng kinh điển Tây Tạng (Tibetan Tipitaka) bằng ngôn ngữ Tây

Tạng, còn được gọi là Kagyur (bao gồm những bản dịch từ kinh điển bằngtiếng Phạn và bốn Đại kinh mật thừa Tây tạng (bao gồm những tác phẩm củanhững học giả, luận sư người Ấn Độ và Tây Tạng).

Ở đây, chúng ta chỉ giới hạn tìm hiểu về Tam tạng kinh điển Pàli củatrường phái Phật giáo nguyên thủy

- Về các Hội nghị kết tập kinh điển

Từ khi đức Phật nhập niết bàn đến nay, những lời dạy của đức Phật đãtrãi qua sáu lần tổ chức hội nghị kết tập Ban đầu, Tam tạng kinh điển đượctruyền thừa bằng cách đọc tụng (truyền miệng) Về sau, từ hội nghị kết tậpkinh điển lần thứ ba (khoảng 247 TCN) trở đi, kinh điển bắt đầu được khắcghi và lưu truyền cho đến ngày nay

Hội nghị kết tập kinh điển lần thứ nhất: Hội nghị được tổ chức vào

khoảng ba tháng sau đức Phật niết bàn (vào khoảng 544 TCN) Sự kiện lịch

sử này kéo dài hơn bảy tháng bên ngoài hang động Sattapanni trên đỉnh đồiVebhara ở Rajagaha (Raigir, thành Vương-Xá), thủ đô của vương quốc cổMagadha (Ma-kiệt-đà), nay thuộc bang Bihar, Ấn độ Thành phần tham dựhội nghị gồm có 500 vị Tỳ Kheo đã chứng đắc A-la-hán, là những đệ tử hàngđầu của đức Phật, do Tỳ Kheo Đại-ca-diếp (một vị trưởng lão trong hàng đệ

tử của đức Phật) triệu tập và chủ tọa Nội dung hội nghị là kết tập lại Kinh,Luật (Giáo pháp và Giới luật) và những đề cương của Vi diệu pháp (Luận),nhằm ngăn ngừa, bảo vệ chánh pháp của đức Phật không bị dính nhiễm bởinhững giáo pháp và giới luật sai lệch (dị giáo hay tà pháp)

Hội nghị kết tập kinh điển lần thứ hai: Hội nghị được tổ chức vào

khoảng 100 năm sau Phật niết bàn (444 TCN), tại thành Vesali thuộc tiểuquốc cổ Licchavi, nay thuộc bang Bihar, Ấn độ Mục tiêu ban đầu là để giảiquyết một số mâu thuẩn về giới luật do các tỳ kheo ở tại Vesali áp dụng, với

nỗ lực ngăn chặn những thoái hóa trong giáo đoàn Sau khi giải quyết nhữngmâu thuẩn này, Tỳ Kheo Revata đã chọn ra 700 vị A-la-hán để tham dự hội

nghị kết tập kinh điển lần thứ hai Hội nghị kết tập làm việc liên tục támtháng, để tụng đọc, trùng tuyên tất cả Giáo pháp và Giáo luật để bảo đảm chắcchắn là những giáo lý đích thực của đức Phật được bảo tồn và truyền bá cho

những thế hệ tương lai.

Vài thập niên sau cuộc kết tập thứ hai này, Phật giáo bắt đầu có sự lykhai và hình thành 18 bộ phái khác nhau Nguyên nhân ban đầu của sự ly khainày được cho là do những lý thuyết dị giáo của Tỳ kheo Đại Thiên Tuynhiên, theo các nhà nghiên cứu Phật giáo, trong hầu hết những trường hợp,những sự khác nhau giữa một trường phái này và một trường phái khác cóthể là do những yếu tố khác nhau về mặt địa lý…, chứ không hẳn là khácnhau về những vấn đề học thuyết hay giáo lý

Từ sự phân chia này, một số ít các bộ phái Đại thừa có nguồn gốc từ phíaNam đã mở rộng về phía Bắc và phía Đông Ấn Độ, những trường pháiNguyên thủy còn lại như Theravada (Trưởng Lão bộ) đã phát triển xuốngphía Nam Ấn Độ

Hội nghị kết tập kinh điển lần thứ ba: Hội nghị được tổ chức vào năm

khoảng 247 TCN, tại thành Hoa-thị, cổ quốc Ma-kiệt-đà, thuộc bang Bihar, Ấn

Độ ngày nay Do Tỳ kheo Moggaliputta Tissa, một vị Tỳ kheo đã chứng đắc la-hán, sống và tu hành ẩn dật trên núi Ahoganga ở thượng lưu sông Hằng làmchủ tọa, với sự bảo trợ của hoàng đế Ashoka (A-dục) Nội dung hội nghị trướchết là thanh lọc những người dị giáo, ngoại đạo giả dạng Tỳ kheo, những ngườixuất gia không chân chánh Mặc dù, những người này cùng sống với các Tỳkheo, nhưng họ luôn thuyết giảng những giáo lý sai lạc và tạo ra nhiều phức tạp,rối rắm trong Tăng đoàn Sau đó, ngài Moggaliputta Tissa đã mời một ngàn vịA-la-hán tham dự kết tập, biên tập lại những kinh điển chính thống Trong hộinghị này, nhiều tranh luận giáo lý khác nhau của nhiều bộ phái Phật giáo khácnhau đã đưa ra nghị sự, xem xét và bác bỏ, dẫn đến việc biên soạn nên quyển

A-“Kathavathu” (Những điểm dị biệt), một trong bảy tập

sách được đưa vào “Vi diệu pháp tạng” (Luận tạng) sau này Hội nghị đã kéodài đến chín tháng để tụng đọc và nghe lại toàn bộ Giáo pháp và sau đó toàn

bộ Tam tạng kinh điển (Pàli Tipitaka) đã được biên soạn và kết tập thànhcông Hoàng đế Ashoka đã cho khắc trên đá và triển khai truyền bá cho dânchúng

Thành công to lớn khác trong hội nghị này, đó là việc gửi đi những pháiđoàn truyền giáo đầy tâm huyết, trong đó có hai người con của vua A-Dụcđến những xứ sở xa xôi của khắp Ấn Độ, cũng như các vùng ngoài Ấn Độnhư: Tích Lan, Miến Điện và Kasmira (Kashmir thuộc Pakistan ngày nay)…

để truyền bá giáo lý của Phật

Hội nghị kết tập kinh điển lần thứ tư: Hội nghị được tổ chức vào khoảng

100 năm TCN, tại Aloka Lena, thuộc Alu Vihàra, Sri Lanka ngày nay Nộidung hội nghị này để giải quyết những vấn đề trong Tăng đoàn và biên tậpTam tạng kinh điển Trong hội nghị này, Hội đồng kết tập đã kiểm tra lại mộtcách cẩn thận, chắc chắn về tính chất chân thật, chính xác và quyết định ghichép lại Tam tạng kinh cùng với những luận giảng trên lá bối (một cây thuộc

họ cây cọ dừa), nhằm để lưu truyền và tránh tình trạng sau này chánh pháp bịbiến mất, mai một hay tranh luận khi không còn ai hay nhóm người nào cóthể thuộc nhớ và đọc tụng lại chính xác toàn bộ Tam tạng kinh điển đồ sộ nhưvậy Hiện nay, tại Viện bảo tàng và Thư viện Phật giáo quốc tế tại Sri Lankavẫn đang bảo tồn bộ Tam tạng kinh điển bằng tiếng Pali được viết trên lá bối.Trong khoảng thời gian này, ở Ấn Độ cũng đã diễn ra một Hội nghị kếttập kinh điển khác dưới sự bảo trợ của nhà vua Kanishka của xứ Kushan(Kasmir ngày nay) Mục đích của Hội nghị kết tập này là cố gắng chấm dứtnhững bất đồng, tranh luận trong Tăng đoàn và tụng đọc lại kinh điển Đâycũng được cho là Hội nghị kết tập kinh điển Phật giáo lần thứ tư

Hội nghị kết tập kinh điển lần thứ năm: Theo lịch sử Phật giáo nguyên

thủy, Hội nghị lần thứ năm được tổ chức vào năm 1871, triều đại vua Mindon,

tại chân đồi Mandalay, thủ đô Mandalay, nước Miến Điện (Burma), (Cộnghòa Liên bang Myanmar ngày nay) Thành phần tham dự gồm 2400 Tỳ kheo

do ba hòa thượng Jagarabhivamsa, Narindabhidhaya và Sumangalasami đồngchủ tọa, do vua Mindon là người bảo trợ Cuộc kết tập kinh điển đã diễn ratrong năm tháng Nội dung hội nghị là đọc lại Tam tạng kinh điển và khảo sát

kỹ lưỡng từng chi tiết nhỏ để xem có từ ngữ nào bị lỗi, thay đổi hoặc bị bỏ sóthay không Sau đó, toàn bộ Tam tạng kinh điển đã được khắc vào 729 phiến

đá cẩm thạch (Luật tạng khắc trên 101 phiến, Kinh tạng khắc trên 520 phiến,

và Luận tạng khắc trên 108 phiến) bằng chữ Myanmar, âm Pàli, mỗi phiến đá

có chu vi là: chiều cao 1.86m, bề rộng 1.07 m và bề dày 0.13m và đặt tại chùaKuthodaw, Mandalay 729 phiến đá cẩm thạch này là pho tạng kinh Phật bằng

đá lớn nhất thế giới được Tổ chức kỷ lục thế giới ghi nhận Phần chú giải củaTam tạng kinh điển trong hội nghị lần thứ năm này được khắc trên 1.774phiến đá khác vào những thập niên 90, đầu thế kỷ 20 và tôn trí tại chùaSandamuni cạnh chùa Kuthodaw, Mandalay

Hội nghị kết tập kinh điển lần thứ sáu: Công việc chuẩn bị cho hội nghị

này đã được tiến hành liên tục trong ba năm, từ 1951-1954 Trong thời giannày, Tam tạng kinh điển và những tác phẩm luận giảng của Phật giáo khác đãđược xem xét bằng nhiều văn bản và ngôn ngữ, chữ viết khác nhau (Pàli,Miến Điện, và Anh ngữ) Sau đó, được ghi chú, đánh dấu và đối chiếu mộtcách công phu Hội nghị chính thức khai mạc vào ngày 17 tháng 5 năm 1954,tại một thạch động vĩ đại ở cố đô Yangon, Liên bang Myanmar, dưới sự bảotrợ của chính phủ Liên bang Myanmar đứng đầu là thủ tướng U Nu Thànhphần tham dự gồm 2500 vị tỳ kheo, do hai vị Mahàsi Sayadaw và BhadantaVisittasara Bhivamsa làm chủ tọa Nội dung khảo sát Tam tạng kinh điển theochính bản quốc gia Miến điện Đại hội sử dụng 729 phiến đá khắc Tam tạngkinh điển và 1.774 phiến đá cẩm thạch khắc chú giải của kỳ kết tập thứ nămlàm căn cứ Đồng thời, các bản kinh cổ của Tích Lan, Thái Lan, Cao Miên và

Hiệp hội Thánh điển Pàli ở Luân Đôn cũng được đem ra nghiên cứu, so sánh

và hiệu đính Trong đại hội này, đại biểu của các quốc gia Phật giáo như TíchLan, Ấn Độ, Nê-pal, Thái Lan, Lào, Việt Nam, Cam-pu-chia cũng được mờitham dự Toàn bộ Tam tạng kinh Pàli đã được phê duyệt và chứng nhận làchính thống, cổ xưa của đức Phật, đã được 2500 Tỳ kheo tụng đọc, vấn đáp

và lắng nghe liên tục trong năm kỳ nghị sự của Hội nghị kết tập kéo dài hainăm từ năm 1954 đến năm 1956

Phiên bản của Tam tạng kinh lần này được gọi là “Ấn bản hội nghị lần

thứ sáu”, bao gồm 45 cuốn chánh tạng và 92 cuốn chú giải Đây là phiên bản

chính quy nhất và có thẩm quyền nhất để đối chiếu trong việc nghiên cứu, ứngdụng tu học của Phật giáo nguyên thủy ngày nay

Tam tạng kinh điển bằng tiếng Pali nói chung được coi là kho tàng kinhđiển cổ xưa nhất ghi lại tất cả những lời dạy của đức Phật Nó chứa đựng đầy

đủ mọi điều cần thiết để chỉ ra con đường dẫn đến mục đích rốt ráo, tột cùng,

đó là Niết-bàn (Nibbana), sự chấm dứt khổ đau Điều này biểu thị một ý nghĩaduy nhất, đó là những lời dạy đích thực của đức Phật đã được gìn giữ, bảo tồn

ở hình thức nguyên thủy và chính thống nhất trong Tam tạng bằng tiếng Pàli.Những Hội nghị kết tập kinh điển Phật giáo trên chính là những sự kiệnlịch sử mang tính chất quyết định và thiết yếu cho việc bảo tồn giáo pháp củađức Phật cho các thế hệ ngày nay và mai sau

- Về bộ kinh Trung bộ

Kinh Trung Bộ (Majjhima Nikaya) là bộ kinh thứ hai trong năm bộ kinh

của Kinh tạng (Nikaya) trong văn hệ Pàli:

+ Trường Bộ Kinh (Digha Nikaya), gồm 34 bài thuyết giảng, chia làm ba

phần, dùng để giảng dạy, hướng dẫn tu tập các đệ tử, Tỳ kheo

+ Trung Bộ Kinh (Majjhima Nikaya), gồm 152 bài thuyết giảng, nhiều

bài kinh trong tuyển tập này kể lại thời đức Phật tu khổ hạnh, quá trình giácngộ và những giáo lý căn bản, những lời dạy đầu tiên của Phật

+ Tương Ưng Bộ Kinh (Samyutta Nikaya), gồm những bài kinh được

chia theo 5 nhóm đề tài khác nhau

+ Tăng Chi Bộ Kinh (Anguttara Nikaya), gồm 9.557 bài kinh ngắn, được

chia ra thành 11 phần khác nhau Bắt đầu bằng những bài kinh có một đề tàitrong phần một, tiếp theo là những bài kinh với hai đề tài trong phần hai, và

cứ thế tăng lên đến những bài kinh có mười một đề tài trong phần mười một

Từ Anguttara có nghĩa là tăng lên từng một cái, một phần, Hán Việt dịch là:tăng chi

+ Tiểu Bộ Kinh (Khuddaka Nikaya), gồm 15 quyển, là tuyển tập lớn nhất

với những bài kinh ngắn, chứa đựng những phần rất hay và tinh tế trong tạngkinh Pàli

Kinh Trung Bộ là bộ kinh gồm những bài kinh mang hình thức trung

bình, những pháp thoại mà phần lớn được đức Phật trực tiếp truyền dạy chotăng ni trong sinh hoạt hàng ngày Vì thời lượng vừa phải, nên những bài kinhtrong kinh Trung Bộ chuyên chở những đề tài như những bài tiểu luận rấtphong phú và sâu sắc

Theo nhiều học giả thì, nội dung nổi bật nhất của kinh Trung Bộ là nhữnggiáo lý căn bản, lời hướng dẫn cách tu tập cho các đệ tử tu tập Tổng cộng có

152 kinh, được chia làm ba tập, mỗi tập 50 kinh, riêng tập thứ ba gồm

52 bài kinh Mỗi tập lại chia thành năm phần, mỗi phần gồm mười kinh, và riêng phần thứ tư, tập III gồm 12 kinh

Kinh Trung Bộ cũng như các bộ kinh nêu trên đều là những bộ kinh sơ

khai và chính thống nhất trong hệ thống kinh điển của Phật giáo được kết tập.Đây là tuyển tập đề cập đến các vấn đề Phật học đa dạng và phong phú, lànguồn tư liệu đáng được quý báu và tin cậy để chúng ta tìm hiểu lịch sử, đờisống sinh hoạt cũng như những giáo lý, tư tưởng của đức Phật và tăng đoàn

1.1.2 Quá trình phiên dịch và phổ biến kinh Trung Bộ tại Việt Nam

Lần đầu tiên, kinh Trung Bộ được hòa thượng Thích Minh Châu (1918 –

2012) khởi sự nghiên cứu một cách đầy đủ vào năm 1952, lúc đang du học ởSri Lanka, nhưng đến năm 1970 mới bắt đầu dịch bộ kinh này từ bản Pàli ratiếng Việt Trong quá trình phiên dịch, hòa thượng Thích Minh Châu đã căn

cứ vào nguyên bản Pàli của Hiệp hội Pàli Text Society, đồng thời tham khảo một số bản dịch bằng các ngôn ngữ khác như bản tiếng Anh, tiếng Nhật…,

Kinh Trung Bộ bằng tiếng Việt được in lần đầu tiên năm 1973 gồm batập tái bản vào năm 1986, và được đưa vào Đại tạng kinh Việt Nam năm

1992 Bộ mới nhất được Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam cho tái bản năm

2012, in thành hai tập Đương thời, hòa thượng Thích Minh Châu rất chútrọng đến kinh Trung Bộ Trong lời giới thiệu của bộ kinh Trung Bộ in năm

1986, ông cho rằng, chưa học kinh Trung Bộ là chưa nắm được tinh hoa củaPhật giáo Nguyên thủy, chưa nghiên cứu kinh Trung Bộ rất có thể rơi vàonhững lệch lạc định nghĩa các danh từ chuyên sâu trong đạo Phật mà đức Phật

đã dày công định nghĩa mỗi khi thuyết giảng giáo lý Chính vì vậy, hòathượng Thích Minh Châu đã dành rất nhiều thời gian để giảng giải bộ kinhnày tại các trung tâm, các trường Phật học

Tiếp theo công trình phiên dịch lớn lao của hòa thượng Thích MinhChâu, kinh Trung Bộ đã được hòa thượng Thích Chơn Thiện (1942 – 2016)nghiên cứu tổng luận, giải thích thuật ngữ, tóm lược nội dung và viết lời bìnhqua tác phẩm “Tìm hiểu kinh Trung Bộ” Một tác phẩm quan trọng khác đểgiúp những người học Phật Việt Nam tiếp cận kinh Trung Bộ dễ dàng hơn đó

là tác phẩm “Toát yếu kinh Trung Bộ” của Thích Nữ Trí Hải (1938- 2003).Bên cạnh đó, một số bài kinh đơn lẻ trong kinh Trung Bộ cũng được các nhànghiên cứu Phật học Việt Nam trích giảng và phổ biến

Trên đây là những công lao tiêu biểu và vô cùng to lớn trong việc phiêndịch và phổ biến kinh Trung Bộ tại Việt Nam mà chúng ta được biết đến.Hiện nay, kinh Trung Bộ được phổ biến giảng dạy trong hầu hết các trườngPhật học tại Việt Nam

1.2 KHÁI QUÁT NỘI DUNG VÀ VỊ TRÍ KINH TRUNG BỘ TRONG

HỆ THỐNG KINH ĐIỂN PHẬT GIÁO

1.2.1 Khái quát nội dung kinh Trung Bộ

Các nhà nghiên cứu Phật học cho rằng, kinh Trung Bộ là một trongnhững bộ kinh quan trọng nhất, bao gồm tất cả các tinh hoa và các pháp môn

tu hành căn bản của đạo Phật Mặc dù, phần lớn kinh Trung Bộ là để giảngdạy các tu sĩ, nhưng bên cạnh đó, nhiều bài kinh đức Phật cũng giảng dạy chocác thành phần khác trong xã hội Trong nhiều trường hợp và hoàn cảnh khácnhau, đức Phật đã thuyết giảng cho các bậc vua chúa vương giả, chư thiên,các bậc tu hành khổ hạnh của các giáo phái khác, cho đến những nông dân,thương gia, tướng cướp, học giả, và các nhà hùng biện

Bộ kinh không những chỉ kết tập các bài giảng của đức Phật, mà cũngcòn kết tập các bài giảng quan trọng của các vị đại đệ tử của Phật vào thời đó.Ngoài các bài kinh do đức Phật giảng, chúng ta còn thấy những bài kinh dongài Xá Lợi Phất (Sariputra), ngài A Nan (Ananda), ngài Ðại Ca Chiên Diên(Maha Kaccana), ngài Ðại Mục Kiền Liên (Maha Moggallana) và một bàipháp thoại của ni sư Dhammadinna được đức Phật khen ngợi là bậc “Ðại trítuệ” Kinh Trung Bộ bao gồm 152 kinh, được chia thành ba tập:

Kinh Trung Bộ, tập I, (từ kinh số1 đến kinh số50)

Trong tập này, bao gồm năm mươi kinh với những chủ đề khác nhau Qua

đó, đức Phật giới thiệu những nội dung cơ bản nhất của giáo lý Phật giáo: duyên

khởi, vô thường, vô ngã, nghiệp báo, luân hồi, tứ diệu đế , đầy đủ cho mọi

người có sự nhận thức rõ về sự thật của cuộc đời, con người, hạnh phúc và khổđau, nhận thức rõ về các hành động của thân, khẩu, ý dẫn đến hại mình, hạingười, hại cả hai, hay lợi mình, lợi người, lợi cả hai, dẫn đến khổ đau hay hạnhphúc trong hiện tại và tương lai Nói chung, con đường nhận thức, tu tập củaPhật giáo đã được giới thiệu đầy đủ Theo nguyên bản Pàli và bản tiếng Anh củahội Pàli Text Society, tập I kinh Trung Bộ được chia làm năm phần,

mỗi phần mười kinh:

- Phần thứ nhất, cương yếu của các pháp căn bản (từ kinh 1 đến kinh

10): Mười kinh này đã thể hiện đầy đủ những cách thức tu hành căn bản vànhững cốt lõi của các pháp môn để đưa con người đến giác ngộ, giải thoát Ví

dụ, Kinh Tất cả lậu hoặc, Phật dạy các Tỳ Kheo bảy phương pháp để chế ngự

và từ bỏ nhiễm ô, tức những phiền não căn bản cứ tiếp tục trói buộc con

người vào chu kỳ sinh tử Kinh Niệm xứ, đức Phật nhấn mạnh Bốn niệm xứ:

quán thân, quán thọ, quán tâm và quán pháp là con đường thẳng tắt để chứngquả Bất hoàn, A-la-hán, Niết-bàn tịch tĩnh

- Phần thứ hai, tiếng rống sư tử: (từ kinh 11 đến kinh 20) Tiếng nói của

chánh pháp làm chấn động, tiêu tan những tiếng nói của dục vọng, điên đảo,ngờ vực, làm im bặt những tiếng nói của tà thuyết, hý luận …, như tiếng rống

sư tử làm khiếp hãi các loài thú rừng Ví dụ, “Đại kinh Sư tử hống”, Phật giảng về “mười lực” của một đức Như Lai, “bốn vô úy” và những đức thù

thắng khác, nhờ đó Ngài đủ uy lực và tư cách rống tiếng rống sư tử trong cáchội chúng

- Phần thứ ba, các kinh ảnh dụ: (từ kinh 21 đến kinh 30) Đức Phật đã sử

dụng các ảnh dụ và ngôn từ khác nhau để giúp thính chúng dễ hiểu, dễ nhớ đểsoi sáng nhận thức về con đường tu tập và về các phương cách thực hành con

đường tu tập Ví dụ, bài kinh “Ví dụ cái cưa”, giúp các Tỳ kheo nhớ để nhắc nhở mình nhiếp phục các tâm cấu uế, phát triển từ tâm và tuệ tâm; “đại kinh

Dụ dấu chân voi”, giới thiệu “Tứ Thánh đế” là pháp nhiếp tất cả thiện pháp.

Qua đó, Tứ thánh đế thực sự là giáo lý nền tảng của Phật giáo Tứ đế là

“Duyên khởi”, là “Ngũ thủ uẩn” và “Duyên khởi”, "Ngũ thủ uẩn" bao hàm

đầy đủ ý nghĩa “Tứ thánh đế”; các bài kinh như “Ví dụ con rắn”, “kinh Trạm

xe”…

- Phần thứ tư, các phẩm song đôi: (từ kinh 31 đến kinh 40) Gọi là các

kinh song đôi vì có từng hai kinh kế tiếp có cùng tên giống nhau (một kinh

dài, một kinh ngắn) ví dụ, “Tiểu kinh Rừng sừng bò” , Phật gặp ba Tỳ kheo

sống chung hòa hợp như nước với sữa và hỏi họ làm thế nào sống được hòa

hợp như vậy Đại kinh Rừng sừng bò (32): Vào một đêm trăng sáng, một số

cao đệ (A-nan, Ly-bà-đa, A-na-luật, Ca-diếp, Mục-kiền-liên, Xá-lợi-phất) củaPhật tụ họp trong rừng cây Sa-la thảo luận về hạng Tỳ kheo nào có thể làmchói sáng khu rừng Sau khi mỗi người đã trả lời theo lý tưởng của riêngmình, họ cùng đi đến Phật và đức Phật đưa ra câu trả lời của chính ngài Hoặc

“Đại kinh xóm ngựa” minh định các pháp tác thành Sa môn: tàm, quý; ba

nghiệp thân, khẩu, ý thanh tịnh; ăn uống tiết độ; chú tâm cảnh giác; chánhniệm tỉnh giác; sống viễn ly; thành tựu "Hiện tại lạc trú", chứng đắc "Tam

minh", và “Tiểu kinh xóm ngựa”, minh định công phu giải thoát là chuyển

hóa tâm thức do chính tâm mình thực hiện, chứ không phải do các hình thứckhổ hạnh, do các nghi lễ, các chú thuật…

- Phần thứ năm, các phẩm song đôi (tiếp theo): (từ kinh 41 đến kinh 50).

Hai kinh kế tiếp có cùng tên giống nhau, hoặc là tên của địa điểm giảng kinh,hoặc là tên của một nhân vật hỏi đạo, hoặc là tên của ví dụ trong kinh, hoặc

tên tiêu đề của bản kinh, có xen kẽ vào sáu kinh riêng lẻ Ví dụ, kinh “Tiểu

kinh Pháp hành” và “Đại kinh pháp hành”, giới thiệu bốn loại pháp hành,

nhìn ở khía cạnh cảm thọ, hiện tại khổ đưa đến tương lai khổ, hiện tại khổđưa đến tương lai lạc; hiện tại lạc đưa đến tương lai lạc, hiện tại lạc đưa đến

tương lai khổ; Kinh số 35 “Tiểu kinh Saccaka” và kinh số 36 “Đại kinh

Saccaka”, Đức Phật hàng phục Ni-kiền-tử Saccaka, một luận sư ngoại đạo

thời danh và rất kiêu ngạo Các lập luận mánh khóe, xảo quyệt, quanh co củaSaccaka về chấp thủ tự ngã tan vỡ trước nhận thức như thật của Đức Phật,như quả trứng chọi vào đá cứng; các lập luận của Saccaka về tu thân và tutâm thì tối tăm, quờ quạng như người đi giữa đêm tối Đây là các mẩu đốithoại điển hình giữa Đức Phật và ngoại đạo, giữa chân như và hý luận

Kinh Trung Bộ, tập II, gồm 50 kinh (từ kinh số 51 đến kinh số100)

Khi đức phật thuyết giảng, trên thực tế, có rất nhiều đối tượng nghe pháp

đủ mọi thành phần xã hội, tuổi tác và giới tính Tùy vào lợi ích giải thoát củatừng đối tượng mà đức Phật dạy pháp thích ứng Kinh Trung Bộ tập II kiếttập năm phần dựa theo các đối tượng nghe pháp: đối tượng là gia chủ, TỳKheo, vua chúa hoàng tộc, các du sĩ ngoại đạo và các Bà-la-môn

Phần thứ nhất, phần liên hệ các gia chủ (cư sĩ): (từ kinh 51 đến kinh 60),

gồm các nội dung:

- Các gia chủ tán thán trí tuệ giải thoát của đức Phật, tán thán Chánhpháp đã được Phật khéo thuyết giảng dẫn đến đoạn tận khổ đau và tán thánTăng già đời sống phạm hạnh thanh tịnh, khéo hành trì các lời dạy giải thoátcác nghiệp của đức Phật

- Phật giới thiệu con đường Phạm hạnh, con đường Hữu học; giới thiệucác pháp đoạn trừ các tục sự, các ác tâm, bất thiện tâm, tẩy sạch tâm cấu uế đểchứng đắc "hiện tại lạc trú" và "tịch tịnh trú"

- Giới thiệu bốn hạng người ở đời, các loại thân nghiệp, khẩu nghiệp và

ý nghiệp, trong đó hạng người hướng dẫn đời mình theo phạm hạnh của Phật

là tối thắng (kinh Kandaraka số 51)

- Giới thiệu các cảm thọ, các hình thái của các loại cảm thọ, trong đó giảithoát lạc là tối thắng

- Giới thiệu các sai lệch của các khổ hạnh của ngoại đạo, các tà kiến và

tà hạnh sẽ dẫn đến khổ xứ

- Giới thiệu các cõi Trời, giới thiệu bố thí, trì giới, sự nguy hiểm của cácdục và lợi ích của sự xuất ly các dục lạc Cao hơn hết và sau rốt là giới thiệu

Tứ thánh đế, Phạm hạnh

Phần thứ hai, phần liên hệ các vị Tỳ kheo: (từ kinh 61 đến kinh 70).

- Với hàng Tỳ kheo, thì đức Phật giới thiệu đầy đủ phạm hạnh, nhưngnhấn mạnh đến nếp sống độc cư, viễn ly; nhấn mạnh đến nếp sống xuất gia,

khất thực, sống thực hiện "sáu pháp hòa kính".

- Giữ gìn ba nghiệp thân, khẩu, ý thanh tịnh, không đưa đến hại mình,

hại người (kinh Giáo giới La hầu la ở rừng Am-ba-la số 61).

- Thực hiện nghiêm túc đời sống phạm hạnh; thực hiện nếp sống độc cư,viễn ly; tẩy sạch các tâm cấu uế, chứng đắc "hiện tại lạc trú","tịch tịnh trú",

"diệt thọ tưởng định", đắc tam minh

- Tuệ tri năm uẩn: "cái nầy không phải của ta, không phải là ta, khôngphải là tự ngã của ta"; tuệ tri khổ, vô thường, không, vô ngã của các hiện hữu

- Tinh thần trách nhiệm giáo hóa những người mới đến với con đường phạm hạnh

- Các quả vị, thành tựu mà một Tỳ kheo cần chứng đắc: câu phần giảithoát, tuệ giải thoát, thân chứng, kiến đạo, tín giải thoát, tùy pháp hành và tùytín hành

- Đức Phật chỉ dạy cho các Tỳ kheo từ bỏ dục lạc để đi vào lạc của "hiệntại lạc trú" của bốn Sắc định; từ sơ thiền Sắc định cho đến tam thiền Vô sắc,hành Tứ vô lượng tâm để đoạn tận lậu hoặc; hành "Thiền quán" về ba haybốn pháp ấn để cắt đứt các kiết sử

- Có thể hành "như lý tác ý" từ bước đầu tẩy sạch tâm cấu uế để dần dầnthành tựu Thất giác chi, đoạn tận khổ

Nhìn chung, tùy theo căn cơ, tùy theo nhân duyên nói pháp mà đức Phậtgiới thiệu cách thức tu tập, phương thức hành trì và các quả chứng cần đượcthành tựu đối với các đệ tử Tỳ kheo

Phần thứ ba, phần liên hệ các du sĩ: (từ kinh 71 đến kinh 80) Các du sĩ

ngoại đạo, những người rời khỏi đời sống gia đình lên đường tìm kiếm chân

lý, chân giải thoát nhưng còn phân vân mờ mịt, hay đang kẹt vào các chấp thủkiến, thường đến yết kiến đức Phật để trao đổi, để tranh luận, hoặc để lắngnghe Tựu trung trong mười kinh kiết tập về liên hệ giữa đức Phật và các du

sĩ ngoại đạo đề cập đến các vấn đề sau đây:

- Đức Phật bác bỏ 10 câu hỏi siêu hình, cho rằng đó là các tà kiến, kiếnhoang vu, kiến trù lâm, kiến kiết phược, kiến tranh chấp sẽ dẫn đến sầu, bi,khổ, ưu, não.

- Đức Phật bác bỏ chủ trương phân biệt bốn giai cấp của xã hội Ấn độđương thời, phân tích cho các du sĩ thấy rõ chủ trương đó không có cơ sởthực chứng, là trống rỗng, là sai lệch với thực tại như thật, sai hẳn với thực tế

- Phá bỏ các quan điểm chấp thường, chấp đoạn

- Phá bỏ các chủ trương ngụy biện luận, vô nghiệp, thuyết bảy yếu tố bấtbiến, thuyết luân hồi tịnh hóa, thuyết bốn sự hộ trì

- Đồng thời đức Phật giới thiệu rõ và đầy đủ con đường Phạm hạnh dẫnđến đoạn tận khổ, dẫn đến tam minh, lục thông, chứng đắc lạc giải thoát

(kinh Ba minh Vacchagotta số 71)

- Bác bỏ các thuyết hưởng thụ các dục lạc; phân tích rõ về các lạc thọ,các lạc và lạc giải thoát: chỉ có lạc giải thoát ly lậu hoặc, thoát ly chấp thủ,thoát ly tham trước là tối thắng

- Giới thiệu đủ Đạo đế: 37 phẩm trợ đạo; Thiền chỉ và Thiền quán

Cuối cùng, đức Phật chỉ con đường tự thực nghiệm thực tại như thật củamỗi cá nhân trong hiện tại, không có một sự thưởng phạt, hay một sự canthiệp nào từ bên ngoài; con đường chuyển đổi tâm lý từ dục đến vô dục; từchấp thủ ngã đến không chấp thủ, từ cấu uế đến thanh tịnh, từ khổ đến lạc vàgiải thoát, trí tuệ giải thoát Tất cả ở trong tầm nỗ lực và nắm bắt của conngười

Phần thứ tư, phần liên hệ các vua chúa, hoàng thân: (từ kinh 81 đến

kinh 90)

- Các vua chúa đương thời cũng thường đến yết kiến đức Phật để hỏiđạo, để cúng dường như các vua Bimbissàra (Tần-bà-xa-la) vua Pasenadi(Ba-tư-nặc) Trong mười kinh của phần liên hệ các vua chúa và hoàng thânnầy, có các vấn đề sau đây được đề cập đến:

- Một kinh nói về tiền thân của đức Phật Gotama dưới thời đức PhậtKassapa liên hệ đến vua Kiki xứ Kàsi; nói đến sự hộ trì tăng già của cư sĩnghèo khó, sự hộ trì tăng già của vua Kiki.

- Hoàng thân Ratthapàla là người giàu có, danh tiếng, con một, có nhiều

vợ trẻ đã xuất gia và đắc A-la-hán

- Tiền thân của đức Phật Gotama là vua Makhàdeva đã trị vì theo chánhpháp

- Vua Madhùra đã được Thế Tôn phân tích rõ về ý nghĩa bình đẳng bốn giai cấp xã hội

- Thái tử Bodhi đã được dạy rõ về đề tài: không phải lạc được chứng đắc do khổ

- Vua Pasenadi, vị vua đã vấn đạo khắp lục sư ngoại đạo và đã tán thán đức Phật, Chánh pháp và Tăng già rất mực trang nghiêm

- Vua Pasenadi đối với Angulimàla, một tướng cướp lừng danh đã đượcđức Phật cảm hoá và đã xuất gia, đắc quả A-la-hán

Phần thứ năm, phần liên hệ các Ba-la-môn: (từ kinh 91 đến kinh 100).

- Các Bà-la-môn đến yết kiến đức Phật thì có rất nhiều, trong đó có rấtnhiều vị là giáo chủ, trưởng các hội chúng, là các vị rất thời danh, cũng cónhững thanh, thiếu niên Bà-la- môn thông rõ ba tập Vệ đà, thuận thế luận và

đại nhân tướng…., họ đến để trao đổi, tranh luận với đức Phật Ví dụ, Kinh

Canki số 95, đức Phật giáo hóa một thanh niên Bà-la-môn rất thời danh về sự

hộ trì chân lý, khám phá chân lý và chứng đạt chân lý…

Hầu hết họ quy hướng đức Phật, trở thành cư sĩ trọn đời Có Bà-la-mônBrahmàyu rất nổi danh đã rất mực tôn kính đức Phật và đã đắc A-na-hàm(một trong bốn thánh quả thành tựu được do tu tập chánh pháp: Tu đà hoàn,

Tư đà hàm, A na hàm, A la hán) trước khi mệnh chung Có Ba-la-môn Selavới hội chúng hơn hai trăm người đã xuất gia và đã đắc A-la-hán

Kinh Trung Bộ, tập III, gồm 52 bài kinh (từ kinh 101 đến kinh 152).

Tiếp tục giới thiệu và làm sáng tỏ thêm những nội dung giáo lý cơ bản:

vô thường, vô ngã, duyên sinh, nghiệp, ngũ uẩn, bát chánh đạo, giải thoát

bằng những ngôn ngữ và bằng phương cách khác biệt; giới thiệu những pháp tutập thiền quán, những pháp tu tập nhằm nhận thức rõ về sự thật cuộc đời, conngười, hạnh phúc, khổ đau và hướng đến sự giải thoát Ngoài ra, trong tập

III này, một số nét về giáo lý ngoại đạo, lục sư ngoại đạo, được thể hiện khárõ; những mối quan hệ giữa giáo hội của Phật và các giáo hội Bà-la-mônngoại đạo, cả hai bên đều có chủ động trao đổi Dù có nhiều nhà ngoại đạođầy kiêu ngạo, đầy thù nghịch đến với Phật, nhưng Phật vẫn giữ nghiêm thái

độ rất trí tuệ, hiểu biết, ôn hòa, biểu hiện rõ châm ngôn của Phật giáo là: "Chỉ

có đời tranh chấp với Phật giáo, mà không có sự việc Phật giáo tranh chấp vớiđời" Kinh Trung Bộ tập III cũng được phân ra năm phần:

Phần thứ nhất, phần Thị trấn các Sakka: (từ kinh 101 đến 110)

Nhiều kinh là những cuộc đối thoại với các Bà-la-môn ngoại đạo, chỉ rõ

các tà kiến của ngoại đạo.Ví dụ, Kinh Devadaha, Phật xem xét chủ trương

của Kỳ-na giáo cho rằng phải khổ hạnh mới đạt giải thoát, đức Phật đề nghịmột giải thích khác; đức Phật dạy làm thế nào để tinh cần đem lại kết quả

Kinh Làng Sàma, đức Phật ấn định những điều luật để chỉ đạo cho tăng chúng

sống hòa hợp sau khi Phật niết-bàn.

Phần thứ hai, phần Bất đoạn: (từ kinh 111 đến kinh 120)

- Phật nói đến sự toại ý chọn cảnh giới thác sanh

- Giới thiệu về thánh giải thoát của tôn giả Xá lợi phất và dạy cách tìm hiểu sự thật về tuyên bố chứng đắc A-la-hán của một Tỳ Kheo

- Phật nhấn mạnh giá trị giải thoát tâm và tuệ, mà không phải là giá trị xãhội, dòng họ xuất thân, tiếng tăm, địa vị (chân nhân và phi chân nhân), cácđiểm nên và không nên hành trì; đặc biệt giới thiệu về sự vắng mặt sợ hãi, thấtvọng và hoạn nạn ở người hiền trí

- Phật đề cập đến 500 Bích chi phật; giới thiệu về thập chánh đạo; giới

thiệu rất chi tiết, đầy đủ và rất nền tảng về công phu thành tựu Đạo đế, về cảmnhận của hành giả về hỷ, lạc qua bốn sắc định.

Phần thứ ba, phần Không tánh: (từ kinh 121 đến kinh 130)

- Giới thiệu an trú Không tánh (emptiness) như là Phạm trú, Thánh trú,Đại nhân trú và Phật trú, cơ sở của tư tưởng “Tánh không” của Phật giáo pháttriển sau này

- Giới thiệu các pháp hi hữu của đức Phật, liên hệ Phật giáo và giáo lý ngoại đạo

Phần thứ tư, phần Phân tích: (từ kinh 131 đến kinh 142).

Mười hai kinh nói lên đặc tính "Phân tích" của giáo lý Phật giáo nói chung, và của mười hai kinh thuộc phần nầy nói riêng

- Phân tích về hai dòng cảm thọ của người tu: một dòng thế gian, dòng

kia là dòng xuất ly thế gian; phân tích sự khác biệt giữa “lạc” và “lạc thọ”…

- Đức Phật giới thiệu pháp tu thiền quán, giới thiệu giáo lý về nghiệp,giới thiệu đầy đủ một lộ trình đoạn tận khổ, giới thiệu thái độ và ý nghĩa "chỉthuyết pháp mà không tán thán hay chỉ trích" của một Tỳ kheo; thái độ sống

và nói pháp tuyệt vời giản dị của đức Phật

Phần thứ năm, phần Lục xứ: (từ kinh 143 đến kinh 152)

- Giới thiệu về lục xứ, thập Nhị xứ, thập bát giới, ngũ uẩn; ngũ đại, lục

đại, mười tám thọ.

- Giới thiệu những vấn đề cần thiết cho công phu thiền quán hằng ngày,

và công phu hộ trì các căn

- Phật dạy cách quán mọi yếu tố thuộc kinh nghiệm giác quan đều là phingã

1.2.2 Vị trí kinh Trung Bộ trong hệ thống kinh điển Phật giáo

Qua tìm hiểu về kinh Trung Bộ, chúng ta có thể

những bộ kinh điển cổ xưa nhất ghi lại những lời dạy

được kết tập một cách chu đáo, khoa học và lưu truyền

thấy, đây là một trongcủa đức Phật Bộ kinhrất sớm trong hệ thống

kinh điển đồ sộ của Phật giáo Từ những yếu tố đó, bộ kinh luôn giữ nguyêngiá trị nguyên thủy của nó.

Với nội dung hàm chứa hầu như toàn bộ những giáo lý cơ bản của Phậtgiáo, do đó, kinh Trung Bộ có một vị trí vô cùng quan trọng và được coi như

là nền tảng đầu tiên và cốt lõi cho toàn bộ hệ thống kinh điển phát triển saunày của Phật giáo

Trong những thời kỳ phân chia bộ phái, khi mà tăng đoàn Phật giáo bắtđầu thành lập nhiều bộ phái với những tư tưởng, chủ trương khác nhau, thìkinh Trung Bộ nói riêng cùng với các bộ kinh khác trong Nikaya là tiêu chuẩn

để khẳng định tính chính thống hay không chính thống của các lập luận, họcthuyết và bộ phái Phật giáo rất đa dạng này

Phật giáo trãi qua hơn 2500 năm hiện hữu và phát triển lan rộng vớinhiều hình thức đa dạng và phong phú, nhưng tất cả đều căn cứ trên nhữngđiểm giáo lý cơ bản từ kinh Trung Bộ như là kim chỉ nam định hướng

Kinh Trung Bộ đã đóng vai trò quan trọng đối với việc bảo tồn bản sắcPhật giáo nguyên thủy trước những biến thiên của Phật giáo trong thời đạingày nay

Qua kinh Trung Bộ, chúng ta cũng có thể thấy được một số quan điểmcủa các giáo phái ngoại đạo lúc bấy giờ thể hiện trong những cuộc đối thoạivới đức Phật

Với vai trò là một bộ kinh nguyên thủy, kinh Trung Bộ đã được các họcgiả trên khắp thế giới dịch ra nhiều thứ tiếng khác nhau Cho đến nay, nó vẫnnguyên là nguồn tài liệu quý báu cho các đệ tử Phật trong việc tìm hiểu vàthực hành theo con đường của đức Phật, cũng như giới học giả học khinghiên cứu về Phật giáo nói chung

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Trong nội dung chương 1, đã cho chúng ta có cái nhìn tổng quan về bộkinh Trung Bộ Trong đó, với phần giới thiệu về Tam tạng kinh điển đã chothấy rằng, Kinh Trung Bộ là một trong những bộ kinh Nguyên thủy, chứađựng những lời dạy của chính đức Phật Qua những “Hội nghị kết tập kinhđiển”, chúng ta thấy rằng, kinh điển Phật giáo đã được kết tập một cách khoahọc, công phu và mang tính lịch sử Đây chính là những sự kiện lịch sử mangtính chất quyết định và thiết yếu cho việc bảo tồn giáo pháp của đức Phật chocác thế hệ ngày nay và mai sau

Hiện nay, kinh Trung Bộ đã được nghiên cứu, phổ biến giảng dạy tronghầu hết các trường Phật học tại Việt Nam

Về nội dung, kinh Trung Bộ gồm ba tập với 152 bài kinh Chứa đựng rấtnhiều tinh hoa và các pháp môn tu hành căn bản của đạo Phật như: duyênkhởi, vô thường, vô ngã, nghiệp báo, luân hồi, tứ diệu đế chính vì thế, kinhTrung Bộ có một vị trí vô cùng quan trọng và được coi như là nền tảng đầutiên và cốt lõi cho toàn bộ hệ thống kinh điển phát triển sau này của Phật giáo

CHƯƠNG 2

MỘT SỐ NỘI DUNG NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO

TRONG KINH TRUNG BỘ

2.1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM

Nhân sinh quan là một bộ phận cấu thành chức năng thế giới quan triết

học “Thế giới quan là toàn bộ những quan niệm, quan điểm chung nhất củacon người về thế giới, về xã hội loài người, về cuộc sống và vai trò của conngười trong thế giới thế giới quan bao gồm vũ trụ quan ( tất cả những quanniệm chung nhất về vũ trụ) và nhân sinh quan (toàn bộ những quan niệmchung nhất về xã hội và con người)” [1, tr.13-14]

Chúng ta có thể hiểu, nhân sinh quan là toàn bộ những quan niệm chung

nhất về xã hội và con người Những quan niệm về con người và cuộc sốngcủa con người đề cập đến những vấn đề: Con người là gì? Bản tính, bản chấtcon người? mục đích, ý nghĩa, giá trị của cuộc sống con người ra sao? Mốiquan hệ giữa con người và thế giới? Con người có thể làm gì để vượt quanhững đau khổ, giải phóng mình, đạt tới tự do?con người sẽ phải như thế nào

để có một cuộc sống tốt đẹp nhất?

Nhân sinh quan Phật giáo là toàn bộ những quan điểm chung nhất của

Phật giáo đề cập đến những vấn đề con người và cuộc sống con người như:con người do đâu mà ta có mặt trong cõi đời này?” thực trạng về cuộc sốngcủa con người như thế nào? Thân phận con người ra sao? Con người có thểlàm gì để diệt trừ đau khổ, đạt được tự do, hạnh phúc trong hiện tại và giảithoát trong tương lai?

Theo tinh thần của Phật giáo, Phật giáo chỉ có một mục tiêu duy nhất là làmthế nào để con người diệt trừ tất cả khổ đau và đạt được sự giác ngộ, giải thoát

Đó là tư tưởng cốt lõi xuyên suốt trong ba tạng kinh điển của Phật giáo

Phật giáo Nguyên thủy hay Phát triển, hay bất cứ tông phái nào của Phật giáocũng không ngoài mục tiêu đó Chính vì vậy, khi nói đến nhân sinh quan Phậtgiáo, cũng đồng nghĩa rằng chúng ta sẽ phải tiếp cận đến toàn bộ những hệthống kinh điển đồ sộ của Phật giáo Tuy nhiên, ở đây, chúng ta chỉ tìm hiểunhững quan điểm chung nhất của Phật giáo về con người và cuộc sống conngười trong kinh Trung Bộ.

2.2 QUAN ĐIỂM PHẬT GIÁO VỀ NGUỒN GỐC CON NGƯỜI TRONG KINH TRUNG BỘ

2.2.1 Giáo lý Duyên khởi

Duyên khởi hay duyên sinh là một giáo lý quan trọng và rất đặc thù củaPhật giáo Duyên khởi được đức Phật tự thân chứng nghiệm sau bốn mươichín ngày tư duy thiền định dưới cội bồ đề "Này các Tỳ kheo, rồi ta suy nghĩnhư sau: pháp này do ta chứng được, thật là sâu kín, khó thấy, khó chứng,tịch tịnh, cao thượng, siêu lý luận, vi diệu, chỉ người trí mới hiểu thấu” [9,tr.374 - 375] Duyên khởi liên hệ đến phạm trù nhân sinh quan và vũ trụ quan,được đề cập nhất quán trong tất cả các kinh điển của Phật giáo Có thể nói,

Duyên khởi không chỉ là giáo lý chỉ rõ nguyên tắc vận hành của mọi “pháp”

(được hiểu là sự vật và hiện tượng, tâm lý, vật lý) trong thế gian, từ vật lýcho đến tâm lý, không một pháp nào hình thành hay biến hoại mà ra ngoài quiluật này, nó còn là lý thuyết đầu tiên phản bác hệ thống triết học Vệ Đà của

Bà la môn, phủ nhận tư tưởng sáng tạo của đấng Phạm Thiên (Brahman) và

đề cao vị trí con người Con người là chủ nhân ông cho chính mình, không aikhác hơn thẩm quyền định đoạt cuộc sống cho mình Duyên khởi cũng đã mở

ra một hướng tu duy mới cho hệ tư tưởng triết học Ấn Độ vào thế kỷ thứ VITr.CN Chính đức Phật đã nói rằng: “Ai thấy được lý duyên khởi, người ấythấy được pháp; ai thấy được pháp, người ấy thấy được lý duyên khởi” [9,tr.422], hay trong kinh Đại Duyên, đức Phật đã bảo tôn giả Ananda: “NàyAnanda, chính vì không giác ngộ, không thâm hiểu giáo pháp duyên khởi này

mà chúng sanh hiện tại bị rối loạn như một tổ kén, rối ren như một ống chỉ,giống như cỏ munja và lau sậy babaya, không thể nào ra khỏi khổ xứ, ác thú,đọa xứ, sanh tử” [18, tr.512].

Duyên khởi có nghĩa là dựa vào các nhân duyên mà khởi lên hay còn gọi

là “pháp tùy thuộc phát sinh”, sự sinh khởi của một pháp tùy thuộc vào điềukiện hay yếu tố cùng sinh khởi với nó làm nhân, làm duyên cho nó Nhân làyếu tố quyết định, điều kiện chính làm sinh khởi, có mặt của một hiện hữu.Duyên là điều kiện hỗ trợ, tác động làm cho nhân sinh khởi Tất cả các “pháp”được hình thành đều do nhiều yếu tố, đồng thời phải tuân thủ theo quy luật vôthường, biến hoại, tan rã, đoạn diệt Duyên khởi được đức Phật nêu lên bằngmột định thức tổng quát:

“Cái này có nên cái kia có, cái này sanh nên cái kia sanh” [9, tr.575]

“Cái này không có nên cái kia không có, cái này diệt nên cái kia diệt” [9,tr.579]

Do cái này có mặt, cái kia có mặt,

do cái này không có mặt, cái kia không có mặt

Do cái này sinh, cái kia sinh

Do cái này diệt, cái kia diệt [17, tr.129]

Một lần khác đức Phật định nghĩa:

Và này các Tỳ Kheo, thế nào là duyên sanh pháp? già chết… vôminh là vô thường, hữu vi, duyên sanh, biến hoại tánh, biến diệttánh, ly tham tánh, đoạn diệt tánh Những pháp này, này các TỳKheo, được gọi là duyên sanh pháp [16, tr.394]

Nhiều khi, đức Phật chỉ nói ngắn gọn rằng: vị ấy có trí tuệ về các phápsanh diệt Thấy các pháp sanh diệt cũng đồng nghĩa với thấy được lý duyênkhởi

Giáo lý Duyên khởi có thể được minh họa rõ ràng hơn với dạng thứcmười hai chi phần sau:

Này các Tỳ Kheo, vô minh duyên hành, hành duyên thức, thứcduyên danh sắc, danh sắc duyên sáu nhập, sáu nhập duyên xúc, xúcduyên thọ, thọ duyên ái, ái duyên thủ, thủ duyên hữu, hữu duyênsanh, sanh duyên già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não được hiện hữu.Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khổ uẩn này [9, tr.572].

Do vô minh đoạn diệt, xả ly một cách hoàn toàn nên các hành diệt

Do các hành diệt nên thức diệt Do thức diệt nên danh sắc diệt Dodanh sắc diệt nên sáu nhập diệt Do sáu nhập diệt nên xúc diệt Doxúc diệt nên thọ diệt Do thọ diệt nên ái diệt Do ái diệt nên thủ diệt

Do thủ diệt nên hữu diệt Do hữu diệt nên sanh diệt Do sanh diệtnên già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não đều diệt Như vậy là sự đoạndiệt của toàn bộ khổ uẩn này [9, tr.575]

Mỗi chi phần của mười hai chi phần đều nằm trong một mối liên hệ vớinhau, chúng vừa là nguyên nhân của một yếu tố này cũng vừa là kết quả củamột yếu tố khác Từ đó, thuyết minh quá trình hình thành, tồn tại, tan rã và tanbiến của con người

- Vô minh: là không biết đúng như thật các pháp do duyên sinh, vô tự

tánh, không có một tự thể độc lập, bất biến; không hiểu rõ các sự vật, hiệntượng là vô thường, vô ngã, chấp các giả tướng làm tự ngã, sanh khởi lêntham, sân, si; không nhận thức đúng về Tứ diệu đế: sự thật về khổ, sự thật vềnguyên nhân của khổ, sự thật về sự diệt khổ, sự thật về con đường dẫn tới sựdiệt khổ là tính chất căn bản của đời sống

Chư Hiền, thế nào là vô minh, thế nào là tập khởi của vô minh, thếnào là đoạn diệt của vô minh, thế nào là con đường đưa đến đoạndiệt của vô minh? Sự không tuệ tri về khổ, không tuệ tri về khổ tập,không tuệ tri về khổ diệt, không tuệ tri về con đường đưa đến khổdiệt, Chư Hiền, như vậy gọi là vô minh Từ tập khởi của lậu hoặc,

có tập khởi của vô minh; từ đoạn diệt của lậu hoặc, có đoạn diệt của

vô minh [9, tr.127].

Như vậy, chính vô minh cũng do phiền não, lậu hoặc mà sinh khởi

- Hành: hành động tạo nghiệp, động lực dẫn dắt tạo nghiệp Hành động

tạo nghiệp này có thể tốt, xấu hay trung tính Hành có thể ở trong ba dạng:thân hành, miệng hành và ý hành Do chính vô minh làm nhân, làm duyên chohành sinh khởi

Chư Hiền, thế nào là hành, thế nào là tập khởi của hành, thế nào làđoạn diệt của hành, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt củahành? Chư Hiền, có ba loại hành này: thân hành, ngữ hành, tâmhành Từ tập khởi của vô minh, có tập khởi của hành; từ đoạn diệtcủa vô minh, có đoạn diệt của hành [9, tr.126]

- Thức: sự nhận biết, phân biệt của con người về thế giới thông qua các

cơ quan chức năng Thức do các yếu tố nhân duyên mà sanh khởi và tên gọicũng tùy theo các duyên ấy, như do duyên mắt và các sắc, thức sanh ra, thức

ấy có tên gọi là “nhãn thức”, tai (nhĩ thức), mũi (tỷ thức), lưỡi (thiệt thức),thân (thân thức) và ý (ý thức)

Chư Hiền, thế nào là thức, thế nào là tập khởi của thức, thế nào làđoạn diệt của thức, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt củathức? Chư Hiền, có sáu loại thức này: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức,thiệt thức, thân thức, ý thức Từ tập khởi của hành, có tập khởi củathức; từ đoạn diệt của hành có đoạn diệt của thức [9, tr.125]

- Danh sắc: là toàn bộ tâm lí và vật lí của con người, do ngũ uẩn tạo

thành Danh thuộc lĩnh vực tinh thần, sắc thuộc lĩnh vực vật chất

Chư Hiền, thế nào là danh sắc, thế nào là tập khởi của danh sắc, thếnào là đoạn diệt của danh sắc, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệtcủa danh sắc? Thọ, tưởng, tư, xúc, tác ý, chư Hiền, như vậy gọi làdanh; bốn đại và sắc do bốn đại tạo thành, chư Hiền, như vậy gọi làsắc; như vậy đây là danh và đây là sắc, Chư Hiền, như vậy gọi là

danh sắc Từ tập khởi của thức, có tập khởi của danh sắc; từ đoạn diệt của thức, có đoạn diệt của danh sắc [9, tr.124].

- Lục nhập: là các giác quan, gồm có sáu căn (năm giác quan và khả

năng suy nghĩ là sáu)

Chư hiền, thế nào là sáu nhập, thế nào là tập khởi của sáu nhập, thếnào là đoạn diệt của sáu nhập, thế nào là con đường đưa đến đoạndiệt của sáu nhập? Chư hiền, có sáu nhập này: nhãn nhập, nhĩ nhập,

tỷ nhập, thiệt nhập, thân nhập, ý nhập Từ tập khởi của danh sắc cótập khởi của sáu nhập; từ đoạn diệt của danh sắc có đoạn diệt củasáu nhập [9, tr.123 - 124]

-Xúc: Sự tiếp xúc, tương tác giữa sáu căn (sáu nội xứ: mắt, tai, mũi, lưỡi,

thân và ý) và đối tượng của chúng là sáu trần (sáu ngoại xứ: hình thể, âm

thanh, hương vị, mùi vị, xúc chạm và ý tưởng - pháp)

Chư hiền, thế nào là xúc, thế nào là tập khởi của xúc, thế nào làđoạn diệt của xúc, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt củaxúc? Chư hiền, có sáu loại xúc này: nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệtxúc, thân xúc, ý xúc Từ tập khởi của sáu nhập, có tập khởi từ xúc;

từ đoạn diệt của sáu nhập, có đoạn diệt của xúc [9, tr.123]

- Thụ: là cảm nhận của con người mới với thế giới bên ngoài Nói khác

đi là các phản ứng tâm lý phát sinh khi mắt tiếp xúc với hình thể, tai tiếp xúc với âm thanh, ý tiếp xúc với ý tưởng

Chư hiền, thế nào là thọ, thế nào là tập khởi của thọ, thế nào làđoạn diệt của thọ, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của thọ?Chư hiền, có sáu loại thọ này: thọ do nhãn xúc sanh, thọ do nhĩ xúcsanh, thọ do tỷ xúc sanh, thọ do thiệt xúc sanh, thọ do thân xúcsanh, thọ do ý xúc sanh Từ tập khởi của xúc, có tập khởi của thọ;

từ đoạn diệt của xúc, có đoạn diệt của thọ [9, tr.122]

- Ái: gọi đủ là ái dục hay khát ái: sự vướng mắc, yêu thích, tham luyến.

“Chư Hiền, thế nào là ái, thế nào là tập khởi của ái, thế nào là đoạn diệt của

ái, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của ái? Chư Hiền, có sáu loại này:sắc ái, thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái, pháp ái Từ tập khởi của thọ, có tậpcủa ái, từ đoạn diệt của thọ, có đoạn diệt của ái” [9, tr.121]

- Thủ: là điều cá nhân mới muốn chiếm lấy cho mình, gọi đủ là chấp thủ:

sự kẹt vào, bám víu, đeo chặt của tâm thức vào đối tượng

Chư hiền, thế nào là thủ, thế nào là tập khởi của thủ, thế nào làđoạn diệt của thủ, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của thủ?Chư hiền, có bốn thủ này: dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ, ngã luậnthủ Từ tập khởi của ái, có tập khởi của thủ; từ đoạn diệt của ái, cóđoạn diệt của thủ [9, tr.120]

- Hữu: là toàn bộ những gì ta gọi là tồn tại: sự sống, thế giới.

Chư hiền, thế nào là hữu, thế nào là tập khởi của hữu, thế nào làđoạn diệt của hữu, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt củahữu? Chư hiền, có ba hữu này: dục hữu, sắc hữu, vô sắc hữu Từtập khởi của thủ, có tập khởi của hữu; từ đoạn diệt của thủ có đoạndiệt của hữu và Thánh đạo tám ngành này là con đường đưa đếnđoạn diệt của hữu [9, tr.119]

- Sinh: là sự có mặt, hiện diện của con người, là cuộc sống hàng ngày

bao gồm dục là tham ái và lòng ham muốn

“Chư hiền, thế nào là sanh, thế nào là tập khởi của sanh, thế nào làđoạn diệt của sanh, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt củasanh? Thuộc bất kỳ hữu tình giới nào, trong từng mỗi loại hữu tình,

sự sanh, hiện khởi, xuất hiện, hiện diện, hiện hành các uẩn, tụ đắccác xứ; Chư hiền, như vậy gọi là sanh Từ sự tập khởi của hữu có

sự tập khởi của sanh, từ sự đoạn diệt của hữu, có sự đoạn diệt củasanh [9, tr.118]

- Lão, tử: già và chết Tức sự suy nhược, tàn lụi, tuổi thọ lớn, tan rã, tiêu