Tranh chấp, khiếu nại về đất đai là một hiện tượng xã hội xảy ra trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai, nó mang nội dung kinh tế xã hội sâu sắc. Ở nước ta trong những năm gần đây tình hình tranh chấp, khiếu nại về đất đai diễn biến rất phức tạp. Bên cạnh những vụ tranh chấp, khiếu nại về đất đai thông thường trong những năm qua còn xuất hiện những vụ việc khiếu kiện đông người, phức tạp, vượt cấp, kéo dài.
Trang 1LỜI MỞ ĐẦU
Tranh chấp, khiếu nại về đất đai là một hiện tượng xã hội xảy ra trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai, nó mang nội dung kinh tế xã hội sâu sắc Ở nước ta trong những năm gần đây tình hình tranh chấp, khiếu nại về đất đai diễn biến rất phức tạp Bên cạnh những vụ tranh chấp, khiếu nại về đất đai thông thường trong những năm qua còn xuất hiện những vụ việc khiếu kiện đông người, phức tạp, vượt cấp, kéo dài Ở một số địa phương từ những nguyên nhân tranh chấp, khiếu nại, tố cáo về đất đai đã dẫn đến các
“điểm nóng” gây phức tạp về an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội Chính vì vậy giải quyết tranh chấp, khiếu nại là một trong những nội dung quan trọng trong quản lý Nhà nước về đất đai đòi hỏi các cấp, các ngành cùng tham gia giải quyết và giải quyết một cách dứt điểm, có hiệu quả
Với những lý luận đã được học qua khoá học bồi dưỡng kiến thức quản lý hành chính Nhà nước kết hợp với những vấn đề đã và đang nẩy sinh
trong thực tiễn của đời sống xã hội, em xin được đề cập đến một vấn đề
mang tính thời sự đó là “Giải quyết vụ tranh chấp, khiếu nại về đất đai giữa các hộ dân ở tỉnh HH”
Mục đích chọn đề tài là nhằm đề cập đến những bất cập trong việc ra
quyết định của cơ quan quản lý Nhà nước và thiếu sót trong quá trình giải quyết khiếu nại, tố cáo Qua đó đề ra một số giải pháp nhằm khắc phục những thiếu sót trong việc ra quyết định của cơ quan Nhà nước, trong việc quản lý nhà nước về đất đai Do thời gian có hạn và hiểu biết chưa sâu rộng nên trong tiểu luận khó tránh khỏi những thiếu sót Em rất mong nhận được
sự đóng góp ý kiến của các thầy, cô trong Học viện hành chính Quốc gia nhằm giúp em hoàn thiện tốt hơn tiểu luận của mình
I CÂU CHUYỆN TÌNH HUỐNG:
Trang 21.1 Hoàn cảnh ra đời của câu chuyện tình huống:
Sau năm 1975, đất nước ta đi vào công cuộc xây dựng và phát triển đất nước Trải qua nhiều giai đoạn cách mạng, chúng ta có nhiều vấn đề thuộc lịch sử để lại nhất là vấn đề nhà đất Hệ thống pháp luật quy định về quản lý đất đai chưa hoàn thiện, thiếu đồng bộ, Nhà nước ta còn thiếu những quy định cụ thể về quản lý nên các nhà chức năng còn lúng túng trong công tác quản lý đất đai Bước sang thời kỳ đổi mới, để tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa, việc giải phóng mặt bằng thu hồi đất đai diễn ra ở khắp khu vực thành thị và nông thôn đã tác động đến đời sống và sinh hoạt của nhân dân Mặt khác do tác động mạnh mẽ của cơ chế thị trường, giá bất động sản ngày càng tăng, việc giải quyết những tranh chấp, khiếu nại về đất đai của các cơ quan chức năng thiếu dân chủ, công bằng lại không nhất quán gây ra những bất bình trong nhân dân
2 Diễn biến câu chuyện tình huống:
Năm 1980, khi còn làm việc tại UBND tỉnh HH ông Nguyễn Mạnh Hùng làm đơn gửi UBND thị xã HH đề nghị được cấp đất làm nhà để ổn định cuộc sống khi sắp đến tuổi nghỉ hưu Nguyện vọng của ông đã được ủy ban nhân dân (UBND) thị xã tỉnh HH chấp thuận và tạm cấp cho ông mảnh đất có diện tích 281,4 m2 đất tại xóm 5 xã Bình Minh (nay là tổ 15 phường Bình Minh) theo Quyết định số 129/QĐ-UB ngày 25/12/1980 Năm 1984, gia đình ông Nguyễn văn Trung được UBND thị xã tạm cấp mảnh đất có diện tích 250 m2 giáp với mảnh đất nhà ông Hùng về phía Tây cũng tại địa chỉ trên theo Quyết định số 305/VP-UB ngày 12/5/1985 Khi giao hai lô đất trên cho hai gia đình, các cơ quan chức năng không lập biên bản giao nhận đất, không cắm mốc giới hay xác định vật làm mốc, không vẽ sơ đồ hiện trạng sử dụng Ngày 30/7/1988, ông Trung chuyển nhượng cho gia đình ông Dũng và bà Thơ quyền sử dụng mảnh đất này Việc chuyển nhượng chỉ là
Trang 3văn bản viết tay, không có xác nhận của chính quyền địa phương và không làm thủ tục sang tên trước bạ
Tháng 10/1996, ông Hùng có đơn khiếu nại lên UBND phường về con mương thoát nước UBND phường đã tổ chức họp nhân dân trong khu vực bàn biện pháp giải quyết nhưng ông nguyễn Mạnh Hùng không nhất trí về biện pháp mà UBND phường và tổ dân phố đề ra
Ông nguyễn Mạnh Hùng tiếp tục khiếu nại quyết định của UBND phường lên UBND thị xã Sau khi xem xét thực tế sử dụng đất cùng ý kiến của gia đình ông Hùng và ông Dũng, đồng thời tiếp thu những kiến nghị, biên bản họp tổ dân phố, ý kiến của phường, UBND thị xã tỉnh HH đã ra quyết định số 187/QĐ-UB ngày 30/12/1996 về việc giải quyết đơn khiếu nại của ông nguyễn Mạnh Hùng Nội dung xác định danh giới đất giữa hộ nhà ông Hùng và ông Dũng là đường thẳng nối từ cây dừa (hiện thuộc phần đất của ông Hùng sử dụng) tới mép hàng rào con mương thoát nước nhà Bà Khang (hộ liền kề với nhà ông Hùng và ông Dũng), đồng thời yêu cầu ông Dũng và bà Khang chịu kinh phí cải tạo con mương để không gây ô nhiễm môi trường nữa Quyết định này đã được các ngành chức năng của UBND thị xã, UBND phường, tổ dân phố và gia đình ông Dũng, bà Khang đồng tình và phối hợp tổ chức thực hiện
Tuy nhiên, gia đình ông Hùng vẫn không đồng ý với quyết định 187/QĐ- UB) và tiếp tục khiếu nại Ngày 12/6/1997, UBND thị xã HH tiếp tục giải quyết khiếu nại của gia đình ông Hùng bằng quyết định số
134/QĐ-UB với nội dung Chấp nhận chiều rộng lô đất của ông Hùng là 16 m, trong
đó có 1,3 m nằm trên đất nhà ông Dũng Như vậy phải điều chỉnh lại danh giới đất giữa nhà ông Hùng và ông Dũng sang phía đất nhà ông Dũng 1,3 m Ông Dũng không nhất trí với quyết định 187/QĐ-UB của UBND thị xã và gửi đơn lên UBND tỉnh HH Để giải quyết đơn khiếu nại của ông Dũng, UBND tỉnh HH đã thành lập đoàn kiểm tra liên ngành tổ chức đi kiểm tra,
Trang 4xác minh Ngày 28/9/1999, UBND tỉnh HH đã ban hành Quyết định số 708/QĐ-UB-NL1 hủy bỏ Quyết định số 187/QĐ-UB công nhận Quyết định
số 193/QĐ-UB của UBND thị xã HH và yêu cầu các cơ quan, cá nhân có liên quan thực hiện nghiêm chỉnh Quyết định số 193/QĐ-UB của UBND thị
xã HH
Gia đình ông Hùng cũng đã chấp thuận quyết định của UBND tỉnh
HH và thôi làm đơn khiếu nại nữa
Sau gần 3 năm chính quyền các cấp ở địa phương, các cơ quan quản
lý Nhà nước, các tổ chức đoàn thể cơ sở cùng tham gia vụ việc mới được giải quyết kết thúc quá trình khiếu nại kéo dài của gia đình ông Hùng
II PHÂN TÍCH VÀ XỬ LÝ TÌNH HUỐNG:
2.1 Mục tiêu cần đạt được khi giải quyết tình huống:
Vai trò của chính quyền cơ sở mà cụ thể ở đây là UBND phường Bình Minh, các tổ chức đoàn thể ở phường như: Mặt trận tổ quốc, đoàn thanh niên, tổ dân phố trong việc giải thích, thuyết phục gia đình ông Hùng và ông Dũng giải quyết bằng đối thoại, hòa giải Trách nhiệm của chính quyền
và các đoàn thể của phường trong việc phát hiện, ngăn chặn kịp thời hành vi gây ô nhiễm môi trường, hành vi vi phạm pháp luật về sử dụng đất đai khi chuyển nhượng quyền sử dụng mà không thực hiện đúng pháp luật của các
hộ dân, trong việc giám sát thực hiện các cam kết đã ký
Việc giải quyết dứt điểm khiếu nại của các hộ dân về đất đai là góp phần tạo lòng tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước, đồng thời tránh được tình trạng dân khiếu kiện vượt cấp UBND thị xã đã không giải quyết dứt điểm, cương quyết khi công dân có khiếu kiện lần đầu, đồng thời ra quyết định quản lý hành chính vi phạm về yêu cầu hợp lý và hợp pháp
UBND thị xã HH cũng đặt ra yêu cầu đối với công tác quản lý cán bộ trong việc giải quyết khiếu nại lần đầu của công dân nhằm giữ nghiêm kỷ
Trang 5cương phép nước đồng thời cũng góp phần bảo đảm công bằng xã hội, bảo
vệ lợi ích chính đáng của Nhà nước và của công dân
2.2 Những căn cứ pháp lý để xử lý tình huống:
Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến lĩnh vực đất đai đặc biệt từ khi chúng ta tiến hành công cuộc đổi mới, Nghị quyết của đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII khẳng định: “đất đai thuộc sở hữu toàn dân, các hộ gia đình, cá nhân được giao đất dụng ổn định, lâu dài, được chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, thừa kế, thế chấp quyền sử dụng đất” Các đường lối, chủ trương về đất đai của Đảng được tiếp tục đề ra trong Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, Nghị quyết ban chấp hành Trung ương lần thứ 4 (khóa VIII) về công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước (ngày 29/12/1997), Nghị quyết của Bộ chính trị về phát triển nông nghiệp và nông thôn (ngày 10/ 01/1998) và gần đây nhất là Nghị quyết Ban chấp hành Trung ương lần thứ năm (khóa IX) về đẩy nhanh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn Các nghị quyết đó đã đề ra nhiều chính sách cụ thể về quản lý Nhà nước đối với đất đai như: việc khẩn trương giao đất, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, cho phép các hộ gia đình chuyển đổi đất đai khắc phục tình trạng manh mún về đất, khẳng định lại vấn đề hạn điền và thời hạn giao đất, đề ra chủ trương cho thuê đất và việc sử dụng đất Để thể chế hóa đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước về đất đai, Nhà nước ta đã ban hành các quy phạm pháp luật về đất đai như Luật đất đai năm 1988, Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật đất đai năm 1993, 1998, 2001 và năm
2004 cùng với nhiều văn bản hướng dẫn thi hành đã tạo ra một hệ thống quy phạm pháp luật đất đai
Khiếu nại, tố cáo là một trong những quyền, nghĩa vụ cơ bản có tính chất chính trị và pháp lý của nhân dân, thể hiện nguyên tắc quyền lực thuộc
về nhân dân, một trong những nội dung quan trọng của Nhà nước pháp
Trang 6quyền Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đến việc “lấy dân làm gốc” vì vậy ngay từ khi thành lập nước, chủ tịch hồ Chí Minh đã ký sắc lệnh về thành lập Ban thanh tra Qua nhiều kỳ đại hội của Đảng cộng sản Việt Nam đều nhấn mạnh công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo của nhân dân Nhà nước ban hành hàng loạt các văn bản quy phạm pháp luật về giải quyết khiếu nại tố cáo của công dân như: Hiến pháp năm 1992, pháp lệnh khiếu nại, tố cáo của công dân năm 1991, luật khiếu nại tố cáo 1998, luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật khiếu nại tố cáo 2004, 2005
Từ khi Luật đất đai ban hành năm 1998 và năm 1993, công tác hòa giải khi có tranh chấp đã được quy định trong một chế định riêng biệt Đến luật đất đai năm 2003, Điều 135 đã quy định cụ thể hơn về công tác hòa giải tranh chấp đất đai:
“Nhà nước khuyến khích các bên tranh chấp đất đai tự hòa giải hoặc giải quyết tranh chấp đất đai thông qua hòa giải ở cơ sở
Tranh chấp đất đai mà các bên tranh chấp không hòa giải được thì gửi đơn đến UBND xã ,phường thị trấn nơi có tranh chấp UBND xã phường, thị trấn có trách nhiệm phối hợp với mặt trận tổ quóc Việt Nam và các tổ chức thành viên của mặt trận, các tổ chức xã hội khác để hòa giải tranh chấp đất đai ”
Quy định này đã thể hiện chủ trương đúng đắn của Nhà nước ta là khi
có tranh chấp đất đai được phát sinh trong nhân dân thì trước hết các bên tự thương lượng hòa giải với nhau thông qua việc gặp gỡ, trao đổi nguyên nhân dẫn đến mâu thuẫn, tính đúng sai thuộc về mỗi bên và tìm ra phương án giải quyết Nếu thực hiện tốt điều đó không những giữ được tình làng, nghĩa xóm, bảo đảm được sự đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau trong cộng đồng dân cư
mà còn tránh được tình trạng khiếu kiện xẩy ra Trong trường hợp các bên tranh chấp không thể tự hòa giải hoặc đã tiến hành hòa giải nhưng không đạt kết quả thì các bên tranh chấp có quyền gửi đơn đến UBND phường, xã , thị
Trang 7trấn nơi có tranh chấp để yêu cầu tổ chức hòa giải Như vậy việc tranh chấp lúc này đã có sự can thiệp của chính quyền, đoàn thể nhân dân Căn cứ vào tính chất, mức độ tranh chấp giữa các bên mà UBND cấp xã chủ trì, phối hợp với Ban Mặt trận Tổ quốc cấp xã, đoàn thanh niên, hội phụ nữ, hội nông dân, hội cựu chiến binh cùng cấp hoặc giao các đoàn thể nhân dân, trưởng thôn, trưởng ấp, trưởng bản tổ chức việc hòa giải
Tại Điều 16 và Điều 100 của Luật khiếu nại, tố cáo năm 1998, được sửa đổi bổ sung năm 2004, 2005 cũng đã quy định rõ Nhà nước nghiêm cấm lợi dụng việc khiếu nại, tố cáo để xuyên tạc, vu khống, gây rối trật tự, gây thiệt hại cho cơ quan, tổ chức, cá nhân
Do lịch sử đất nước ta trải qua nhiều cuộc chiến tranh, hòa bình lập lại, nhân dân và chính quyền phải tập trung vào nhiều nhiệm vụ khôi phục đất nước, phát triển kinh tế, công tác quản lý đất đai, đặc biệt là việc điều tra khảo sát, đo đạc đánh giá phân hạng, lập bản đồ địa chính gặp nhiều khó khăn và bị buông lỏng, việc giao đất, cho thuê đất và thu hồi đất còn nhiều bất cập dẫn đến khó khăn trong việc quản lý và giải quyết các tranh chấp trong thực tế Do vậy trong quá trình giải quyết các tranh chấp về đất đai, một mặt vừa phải đảm bảo tính pháp lý, mặt khác phải hết sức tôn trọng yếu
tố lịch sử trong quá trình giải quyết tranh chấp mới đảm bảo được quyết định
xử lý vừa có lý, vừa có tình, thuyết phục được nhân dân
2 3 Phân tích và xử lý tình huống:
Xét nguồn gốc sử dụng đất:
- Đất của ông Hùng: Được UBND thị xã tạm cấp tại quyết định số 129 QĐ/UB ngày 25/12/1980 với diện tích 281,4 m2 (17,6 m x 16 m), không ghi giáp giới các phía, không có biên bản định vị đất ông Hùng sử dụng ổn định
từ năm 1980 đến năm 1996 thì có đơn khiếu nại
- Đất của gia đình ông Dũng: Lô đất này trước đây của ông Trung được UBND thị xã tạm cấp theo Quyết định 305/ VP-UB ngày 12/5/1985
Trang 8với diện tích 250 m2 (25 m x 10 m) Đến năm 1987 ông Trung chuyển nhượng lại cho ông Dũng, hai hộ gia đình tự thỏa thuận với nhau tại giấy giao nhận đất và nhà ngày 30/7/1988 (nhưng chưa làm thủ tục theo quy
định) diện tích đất chuyển nhượng là 250 m 2 Ông Dũng sử dụng ổn định từ
đó đến nay
Biến động về diện tích đất sử dụng từ trước đến nay:
Các quyết định cấp đất ban đầu cho các hộ gia đình không ghi rõ mốc giới Trong quá trình sử dụng đất, các hộ liền kề cũng không cắm mốc phân định danh giới, mương tiêu nước bẩn của khu vực này cũng chưa nằm trong quy hoạch, vì vậy việc đo đạc lại bản đồ địa chính qua các năm của các hộ này so với quyết định cấp đất có diện tích tăng, giảm khác nhau
Việc này có nhiều nguyên nhân, trước đây trong công tác quản lý đất đai còn lỏng lẻo, độ chính xác chưa cao, dụng cụ đo đạc chủ yếu bằng thủ công, giá trị kinh tế của lô đất chưa cao, ngoài ra cũng có nguyên nhân lấn chiếm đất của các hộ liền kề
Theo bản đồ địa chính năm 1984, lô đất của ông Hùng có diện tích
299 m2 Nhưng theo bản đồ năm 1996 (trước khi có tranh chấp) có sự biến động diện tích 243,8 m2
Diện tích lô đất nhà ông Dũng theo bản đồ năm 1984 là 290 m2, bản
đồ năm 1996 là 209,26 m2
Năm 1989, địa phương mở rộng con đường, các hộ dân phải lùi vào
để mở đường nên diện tích đất của các hộ dân so với bản đồ năm 1984 đều nhỏ hơn theo quyết định cấp đất Tuy vậy do công tác quản lý đất đai yếu kém nên không có chứng cứ nhất quán ghi nhận diện tích dất mỗi hộ mất đi
do việc mở đường
* Khi có đơn khiếu nại của ông Hùng UBND phường đã nhiều lần tổ chức hòa giải nhưng không thành, sau đó ông Hùng đã liên tiếp gửi đơn khiếu nại đến UBND thị xã
Trang 9Ngày 30/12/1996 UBND thị xã đã ban hành quyết định số
187/QĐ-UB về việc giải quyết khiếu nại của ông Hùng với nội dung:
- Phân định danh giới đất giữa hộ ông Hùng và ông Dũng như sau: Lấy mép cây dừa làm vật chuẩn và mép hàng rào mương tiêu nhà Bà Khang kéo một đường thẳng, phía đông là đất ông Hùng, phía tây là đất ông Dũng,
bà Khang
- Cải tạo con mương thoát nước rộng 0,5 m chạy suốt phần đất nhà bà Khang và ông Dũng (giáp đất nhà ông Hùng) do ông Hùng và bà Khang bỏ kinh phí và đứng ra tổ chức cải tạo để không gây ô nhiễm môi trường
Đã có một số cuộc họp giữa các ngành chức năng của thị xã, của UBND phường, tổ dân phố, gia đình nhà ông Lý, ông Dũng để tổ chức thực hiẹn Quyết định 187/QĐ-UB của UBND thị xã, quy nhiên ông Hùng vẫn không nhất trí và do có khó khăn về kinh tế nên ông Dũng cũng chưa khiển khai được việc cải tạo con mương ông Hùng vẫn tiếp tục có khiếu nại đòi được đo lại đất và di dời cột mốc
Việc giải quyết trang chấp đất đai giữa ông Hùng và ông Dũng bằng Quyết định 187/QĐ-UB ngày 30/12/1996 của UBND thị xã giải quyết phân định danh giới đã ổn định từ khi hộ bắt đầu sử dụng đất (năm 1980) cho đến năm 1996 là hợp lý vừa phù hợp với chủ trương của Nhà nước, vừa phù hợp với thực tế của địa phương Thực tế quyết định này đã được sự đồng tình cao của Chi bộ Đảng, cán bộ và nhân dân trong khối phố, UBND phường và các
cơ quan chức năng của tỉnh
Xác định ranh giới đất giữa các hộ trên cơ sở căn cứ vào hồ sơ và thực trạng quá trình sử dụng đất đảm bảo tôn trọng tính pháp lý, tính lịch sử và ý kiến của quần chúng nhân dân trong vùng Do điều kiện lịch sử để lại, các
hộ khi nhận đất không có biên bản bàn giao đất thực địa với cán bộ địa chính, không xác định tọa độ, sử dụng đất trên văn bản nên không đủ căn cứ
để xác định việc các hộ được giao đất có đúng diện tích được sử dụng hay
Trang 10không Vì vậy việc giải quyết khiếu nại không nên đặt vấn đề đo lại đất từng
hộ để bù trừ đất trong hoàn cảnh danh giới sử dụng đất của các hộ đã ổn định từ khi có quyết định giao đất (năm 1980) cho đến khi có khiếu nại (năm 1996)
Trong thực tế tại các địa phương, diện tích đất các hộ sử dụng không phù hợp với quyết định cấp đất ban đầu là khá phổ biến, nhất là các hộ sử dụng đất từ trước năm 1998 Vì vậy nếu đặt vấn đề giải quyết tranh chấp bằng phương pháp đo lại để điều chỉnh địa giới cho đúng với giấy tờ, quyết định cấp đất, không tôn trọng danh giới ổn định của các hộ đã có từ trước của Luật đất đai năm 1988 sẽ gây ra xáo trộn, mất ổn định toàn khu vực và gây bất bình trong nhân dân Mặt khác hiện nay Nhà nước cũng không có chủ trương điều chỉnh đất đang sử dụng ổn định của các hộ mà chỉ xem xét cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất trên cơ sở đất đang sử dụng ổn định,
có nguồn gốc hợp pháp phù hợp với quy hoạch Vì vậy việc ông Hùng vẫn tiếp tục có khiếu nại đòi được đo lại đất và di dời cột mốc là không có căn cứ
* Ngày 12/6/1997 UBND thị xã lại có Quyết định số 134/QĐ-UB về việc giải quyết khiếu nại của ông Hùng, nội dung quyết định ghi: “Chấp nhận chiều rộng lô đất của ông Hùng là 16 m trong đó có 1,3 m nằm trên đất của ông Dũng ” Theo quyết định này thì phải điều chỉnh danh giới sử dụng đất giữa ông Hùng và ông Dũng sang đất nhà ông Dũng hiện nay là 1,3 m (diẹn tích phần đất này là: 1,3 m x 7, 6 m = 9, 88 m2) Ông Mạnh không nhất trí và có đơn khiếu nại đến UBND tỉnh và các cơ quan chức năng của tỉnh
Xác định tính chất pháp lý của quyết định 134/QĐ-UB ngày 2/7/1997 của UBND thị xã:
Trước đây theo quy định tại điều 13, điều 15 Pháp lệnh giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân năm 1991 và điều 38 Luật đất đai năm 1993