CHUYÊN ĐỀ ÔN THI THPT QUỐC GIA MÔN VĂN: HƯỚNG DẪN ÔN LUYỆN ĐOẠN TRÍCH ĐẤT NƯỚC

1. Kiến thức: Tái hiện lại những kiến thức cơ bản trong bài học: Tư tưởng Đất nước của nhân dân và nét đặc sắc trong nghệ thuật thể hiện (giọng thơ trữ tình chính luận, sự vận dụng sáng tạo nhiều yếu tố văn hoá, văn học dân gian).2. Kĩ năng: Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại. Rèn luyện kĩ năng làm các dạng văn nghị luận thường gặp về bài thơ.3. Thái độ, tư tưởng: Yêu mến và tìm đọc thơ Nguyễn Khoa Điềm; Bồi đắp tình yêu quê hương đất nước trong tâm hồn mỗi con người Việt Nam; Có ý thức về trách nhiệm của thế hệ hôm nay trong việc xây dựng và bảo vệ đất nước.

TRƯỜNG THPT

CHUYÊN ĐỀ ÔN THI THPT QUỐC GIA MÔN VĂN:

HƯỚNG DẪN ÔN LUYỆN ĐOẠN TRÍCH ĐẤT NƯỚC

(Trích: Mặt đường khát vọng - Nguyễn Khoa Điềm)

Nhóm tác giả:

Chức vụ: Giáo viên Đơn vị công tác:

I Mục tiêu cần đạt

1 Kiến thức: Tái hiện lại những kiến thức cơ bản trong bài học: Tư tưởng Đất

nước của nhân dân và nét đặc sắc trong nghệ thuật thể hiện (giọng thơ trữ tình chính

luận, sự vận dụng sáng tạo nhiều yếu tố văn hoá, văn học dân gian)

2 Kĩ năng:

- Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại

- Rèn luyện kĩ năng làm các dạng văn nghị luận thường gặp về bài thơ

3 Thái độ, tư tưởng: Yêu mến và tìm đọc thơ Nguyễn Khoa Điềm; Bồi đắp

tình yêu quê hương đất nước trong tâm hồn mỗi con người Việt Nam; Có ý thức vềtrách nhiệm của thế hệ hôm nay trong việc xây dựng và bảo vệ đất nước

4 Định hướng năng lực phát triển học sinh

- Năng lực chung: giải quyết vấn đề, hợp tác, giao tiếp

- Năng lực chuyên biệt của môn Ngữ văn: đọc - hiểu và tạo lập văn bản

II Đối tượng, thời gian và phương pháp thực hiện

- Đối tượng: học sinh lớp 12 - trường THPT Phúc Yên

- Dự kiến số tiết bồi dưỡng: 08 tiết

- Phương pháp:

+ Phát phiếu học tập cho học sinh, yêu cầu học sinh làm đề cương theo nhóm.+ Tổ chức ôn luyện và trả bài trên lớp

III Hệ thống kiến thức sử dụng trong chuyên đề

- Kiến thức cơ bản trong sách giáo khoa, bao gồm;

+ Văn bản thơ Đất Nước (Trích: Mặt đường khát vọng) của Nguyễn Khoa Điềm.

+ Lý thuyết nghị luận về một bài thơ, đoạn thơ

+ Các phép lập luận giải thích, chứng minh, phân tích, tổng hợp, so sánh…

- Kiến thức nâng cao, mở rộng:

+ Kiến thức về văn học sử

+ Kiến thức về lí luận văn học

+ Các tài liệu hướng dẫn giảng dạy và sách tham khảo dành cho giáo viên.+ Các đề thi THPTQG và thi thử THPTQG trong những năm gần đây

V Hệ thống các dạng câu hỏi, bài tập đặc trưng của chuyên đề

1 Bảng mô tả mức độ nhận thức

Nhận biết Thông hiểu Cấp độ thấp Vận dụng Cấp độ cao

Nhận biết nội dung

Tích hợp kiếnthức, kĩ năng đãhọc để viết mộtđoạn văn nghị luận

về vấn đề chính trị,

xã hội

Tích hợp kiếnthức, kĩ năng đãhọc để làm một bàivăn nghị luận vềthể loại thơ trữtình

2 Hệ thống câu hỏi và đề văn thường gặp

2.1 Câu hỏi đọc hiểu

Câu 1

Đọc đoạn văn bản sau và trả lời các câu hỏi:

Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi

Đất Nước có từ ngày đó

(Trích: Mặt đường khát vọng - Nguyễn Khoa Điềm)

1 Nêu ý chính của đoạn thơ.

2 Cách viết từ Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm trong đoạn thơ có gì đặc biệt?

Cho biết ý nghĩa của cách viết đó?

3 Những từ ngữ nào mang âm hưởng văn hoá dân gian được vận dụng trong

đoạn thơ? Nêu hiệu quả nghệ thuật sự vận dụng đó

4 Từ cảm nhận về nội dung đoạn thơ, hãy viết một đoạn văn ngắn bày tỏ tình

cảm của anh/chị về Đất Nước?

Hướng dẫn trả lời

1 Lí giải nguồn gốc, sự xuất hiện của Đất Nước từ phương diện lịch sử, văn

hóa

2 Từ “Đất Nước” được viết hoa: thể hiện sự tôn trọng, ngợi ca, thành kính,

thiêng liêng khi cảm nhận về Đất Nước của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm

3 Những từ ngữ mang âm hưởng văn hoá dân gian được vận dụng trong đoạn

thơ là: "ngày xửa ngày xưa ", miếng trầu, trồng tre, tóc mẹ thì bới sau đầu, gừng cay muối mặn, cái kèo, cái cột, hạt gạo

Hiệu quả nghệ thuật sự vận dụng đó: Đất Nước được nhìn từ trong chiều sâu vănhoá và văn học dân gian, trở nên gần gũi, quen thuộc trong đời sống hằng ngày

4 Đoạn văn bày tỏ tình cảm về Đất Nước cần đảm bảo các nội dung:

- Đất Nước là gì?

- Bản thân có tình cảm như thế nào với Đất Nước?

- Rút ra bài học nhận thức và hành động

Câu 2

Đọc đoạn văn bản sau và trả lời các câu hỏi:

Đất là nơi anh đến trường Nước là nơi em tắm

Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng

(Trích: Mặt đường khát vọng - Nguyễn Khoa Điềm)

1 Nêu ý chính của đoạn thơ

2 Nêu ý nghĩa nghệ thuật của việc chiết tự (tách Đất là Nước là ) ở 2 câu đầuđoạn thơ?

3 Chất liệu dân gian được thể hiện như thế nào trong đoạn thơ?

Hướng dẫn trả lời

1 Ý chính của đoạn thơ: Tác giả cảm nhận về đất nước nhìn từ góc độ địa lý,

không gian, thời gian và lịch sử dân tộc

2 Ý nghĩa nghệ thuật chiết tự (tách Đất là Nước là ) ở 2 câu đầu đoạn thơ:

nhà thơ giúp ta hình dung ra được một cách cụ thể: Đất Nước là con đường, máitrường, dòng sông, bến nước… gắn bó thân thuộc với đời sống học tập, sinh hoạt củacon người

3 Chất liệu dân gian được thể hiện trong đoạn thơ: gợi nhớ bài ca dao tình yêu:

“Khăn thương nhớ ai ”, dân ca Bình-Trị-Thiên, truyền thuyết Lạc Long Quân và ÂuCơ

Câu 3

Đọc đoạn văn bản sau và trả lời các câu hỏi:

Trong anh và em hôm nay Đều có một phần Đất Nước

Làm nên Đất Nước muôn đời

(Trích: Mặt đường khát vọng - Nguyễn Khoa Điềm)

1 Nêu ý chính của đoạn thơ

2 Lí giải ý nghĩa lời thơ: Đất Nước là máu xương của mình.

3 Sự hoà hợp giữa hình thức trữ tình - chính trị được thể hiện như thế nào trong

đoạn thơ?

4 Từ cảm nhận về nội dung đoạn thơ, hãy viết một đoạn văn ngắn bày tỏ trách

nhiệm của anh/chị với Đất Nước?

Hướng dẫn trả lời

1 Ý chính của đoạn thơ: Cảm nhận của tác giả về đất nước nhìn từ góc độ hiện

tại và tương lai

2 Nói Đất Nước là máu xương của mình: đất nước là một phần cơ thể, tạo nên

sự sống cho mỗi con người Đồng thời, đất nước là máu xương của tổ tiên, của bao thế

hệ ông cha, của dân tộc ngàn đời giành lại từ tay kẻ thù xâm lược

Đất Nước có trong mỗi cá nhân, Đất Nước kết tinh trong mỗi con người “trong anh”, “trong em”, trong mỗi chúng ta Đất Nước không ở đâu xa lạ, không tồn tại

khách thể mà kết tinh, hóa thân trong cuộc sống của mỗi con người Sự sống mỗi cánhân không chỉ là riêng của cá nhân mà còn là của Đất nước, bởi mỗi cuộc đời đềuđược thừa hưởng những di sản văn hóa tinh thần và vật chất của dân tộc, của nhân dân

3 Bài thơ Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm có sự kết hợp thật nhuần nhuyễn

giữa hình thức trữ tình - chính trị Ở đoạn thơ này, tác giả đã bàn về một vấn đề mang

tính tư tưởng, chính trị, đó là mối quan hệ gắn bó và trách nhiệm của mỗi cá nhân với

Đất Nước không phải bằng những lời hô hào hay giọng điệu khô khan mà bằng lời thủ

thỉ tâm tình giữa anh với em Vì thế, đoạn thơ có sức lay động trái tim bạn đọc

4 Đoạn văn bày tỏ trách nhiệm của anh/chị với Đất Nước cần đảm bảo các nội

dung:

- Đất Nước là gì?

- Mối quan hệ và trách nhiệm của mỗi công dân với Đất Nước

- Rút ra bài học nhận thức và hành động về trách nhiệm của cá nhân với ĐấtNước

Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm

Có nội thù thì vùng lên đánh bại.

(Trích: Mặt đường khát vọng - Nguyễn Khoa Điềm)

1 Nêu ý chính của đoạn thơ

2 Khi nhìn Vào bốn ngàn năm Đất Nước, nhà thơ đã phát hiện điều gì mới mẻ

về người làm nên Đất Nước?

3 Nêu hiệu quả nghệ thuật của phép điệp cấu trúc: Họ giữ Họ truyền Họ

gánh Họ đắp đập

4 Từ cảm nhận về nội dung đoạn thơ, hãy viết một đoạn văn ngắn bày tỏ suy

nghĩ về vai trò của Nhân Dân trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Hướng dẫn trả lời

1 Ý chính của đoạn thơ: sự khẳng định của nhà thơ về vai trò của nhân dân

trong việc làm nên lịch sử và truyền thống dựng nước và giữ nước

2 Khi nhìn Vào bốn ngàn năm Đất Nước, nhà thơ đã phát hiện những điều mới

mẻ về người làm nên Đất Nước

- Nghĩ về bốn ngàn năm của đất nước, nhà thơ đã nhận thức được một sự thật đó

là: người làm nên lịch sử không chỉ là những anh hùng nổi tiếng mà còn là những con

người vô danh bình dị

- Nhìn vào lịch sử bốn nghìn năm Đất Nước, nhà thơ không nhắc lại các triềuđại, kể tên các bậc vua chúa hay những vị anh hùng dân tộc đã từng rạng danh sử sách,văn chương, mà biểu dương sự cống hiến của muôn vàn những con người bình thườngtrong việc xây dựng, vun đắp và bảo vệ Đất Nước

3 Hiệu quả nghệ thuật của phép điệp cấu trúc: Họ giữ Họ truyền .Họ

gánh Họ đắp đập : một mặt tiếp tục thể hiện sự khám phá mới mẻ, độc đáo của nhà

thơ về Đất Nước trong bề rộng không gian địa lí và tầng sâu của những truyền thốngvăn hoá, tạo nên sự thống nhất trong cách thể hiện Đất Nước; mặt khác còn khẳng địnhnhân dân chính là lực lượng đông đảo vừa kiến tạo bảo tồn, lưu giữ truyền thống giàutình nghĩa, giàu tình yêu thương, cần cù lao động- đó là những giá trị văn hoá tinh thầncao quý của Đất Nước

4 Đoạn văn bày tỏ suy nghĩ về vai trò của Nhân Dân trong công cuộc xây dựng

và bảo vệ Tổ quốc cần đảm bảo các nội dung:

- Nhân dân là ai?

- Vai trò và sức mạnh của Nhân dân trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổquốc

- Thái độ, tình cảm của cá nhân đối với Nhân dân: lòng biết ơn vô hạn, ca ngợisức mạnh của Nhân dân

- Bài học thực tiễn: trong công cuộc xây dựng, bảo vệ đất nước, chúng ta phảibiết “lấy dân làm gốc”

2.2 Nghị luận về một bài thơ, đoạn thơ

2.2.1 Cảm nhận về bài thơ, đoạn thơ

Câu 1

Cảm nhận của anh (chị) về đoạn thơ sau:

Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi

1 Giới thiệu chung

- Đoạn trích “Đất Nước” thuộc chương V của bản trường ca Mặt đường khátvọng Đây là chương hay nhất tập trung những suy nghĩ cảm nhận mới mẻ về đấtnước, đồng thời thể hiện sâu sắc tư tưởng cốt lõi của tác phẩm: Đất nước của nhân dân

- Đây là 9 câu thơ đầu tiên của đoạn trích, là sự lí giải và cảm nhận Đất Nước ở

phương diện lịch sử, văn hoá: Đất nước có từ rất xa xưa, thật dung dị, đời thường

2 Đất Nước được cảm nhận gắn với một nền văn hoá lâu đời của dân tộc

- Gắn với những câu chuyện cổ tích, với ca dao có từ rất xưa nuôi dưỡng tâmhồn bao thế hệ người Việt Nam

- Gắn với truyền thống văn hoá, phong tục của người Việt

+ Đất Nước hiện lên qua câu chuyện cổ tích mẹ thường hay kể ru ta vào giấcngủ dịu êm

+ Đất Nước gắn liền với miếng trầu bà ăn - gắn với thuần phong mĩ tục đẹp củanhân dân, tục ăn trầu

+ Đất Nước gắn với “bới” tóc của mẹ - thói quen hàng ngày của những người

phụ nữ Việt Nam ngày xưa Thuần phong mĩ tục này gợi lại một cội nguồn dân tộckhông bao giờ bị ngoại lai

3 Đất Nước lớn lên đau thương vất vả cùng với những cuộc trường chinh của con người

- Đất Nước gắn với những dãy tre làng - gắn với truyền thống yêu nước, vớinhững cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thuở Thánh Gióng

- Đất Nước hiện hình trong những sự vật thân thương, gần gũi, đơn sơ Đất nước

là ngôi nhà ta ở được dựng lên từ "cái kèo cái cột"

- Đất Nước gắn với nền văn minh lúa nước, lao động vất vả, với truyền thống

lao động cần cù: hạt gạo một nắng hai sương "xay"; "giã"; "dần"; "sàng"

=> Đất Nước không là những khái niệm trừu tượng mà là những gì gần gũi thânthương trong cuộc sống hằng ngày của chúng ta

4 Đất nước gắn với những con người sống ân nghĩa, thuỷ chung.

- "Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn": Đất nước gắn liền với tình

cảm vợ chồng, càng gian nan khổ ải thì càng son sắt, thủy chung

Nói tới tình nghĩa con người, ca dao mượn hình ảnh muối - gừng vì muốimặn, gừng cay Thuộc tính ấy diễn tả tình nghĩa con người có mặn mà, cay đắng Tìnhngười có trải qua mặn mà, cay đắng mới sâu đậm, mới nặng nghĩa, nặng tình, mới thậtthương nhau

5 Đánh giá chung

- Đoạn thơ đậm chất liệu văn hoá, văn học dân gian Một đoạn thơ ngắn nhưng

gợi dậy biết bao nét văn hóa và văn học dân gian quen thuộc Cùng với những hìnhảnh giàu sức gợi cảm, đoạn thơ đã gợi được chiều sâu của không gian, thời gian củalịch sử và văn hoá gắn với những thăng trầm của dân tộc

- Giọng điệu chung của đoạn thơ là giọng tâm tình tha thiết, trầm lắng, trangnghiêm

- Cách định nghĩa về Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm đã chạm được vàonhững gì thiêng liêng nhất, lớn lao nhất nhưng cũng lại gần gũi và thân thiết nhất đốivới mỗi chúng ta Nó dễ gợi cho ta những suy ngẫm về quá khứ, về lòng tự hào dântộc Và cũng bởi thế, nó thức tỉnh ý thức dân tộc và tinh thần trách nhiệm đối với ĐấtNước, Nhân dân trong mỗi chúng ta

Kết bài:

Đoạn thơ là một định nghĩa theo cách riêng của Nguyễn Khoa Điềm về ĐấtNước: không siêu hình trừu tượng mà gắn bó thân thuộc với mỗi người Đất nước lànơi bắt nguồn của tổ ấm Đất nước, dù đi bất cứ đâu, ai ai đều nhớ về Ở nơi ấy, có gia

đình, bạn bè, có những lời ru của mẹ, có tiếng kể chuyện cổ tích của bà Đất Nước của nhân dân Lời thơ giàu chất liệu văn hoá dân gian, tạo một không gian nghệ thuật vừa

gần gũi thân quen, vừa bay bổng, sâu xa

Câu 2

Cảm nhận của anh(chị) về đoạn thơ sau:

Trong anh và em hôm nay

…

Làm nên Đất Nước muôn đời”.

(Trích Trường ca Mặt đường khát vọng - Nguyễn Khoa Điềm)

1 Khổ thơ mở đầu bằng một lời khẳng định:

Trong anh và em hôm nay Đều có một phần Đất Nước

Lâu nay, trong suy nghĩ của nhiều người, đất nước, quê hương, tổ quốc, dântộc luôn là những khái niệm trừu tượng Với nhà thơ trẻ đang đối mặt với cuộc chiếntranh khốc liệt một mất một còn, đất nước gần gũi, thân thiết Cái mới ở khổ thơ củaNguyễn Khoa Điềm là Đất Nước ở trong mỗi một con người, Đất Nước ở trong ta

2 Bốn dòng thơ kế tiếp mở rộng ý ban đầu

Khi hai đứa cầm tay Đất Nước trong chúng ta hài hoà nồng thắm Khi chúng ta cầm tay mọi người

Đất Nước vẹn tròn, to lớn

Hai câu thơ (bốn dòng) được cấu trúc giống nhau theo kiểu cấu trúc của câu cóđiều kiện trong văn xuôi hay lời nói thông thường: Khi Đất Nước Hai câu thơ cũng

là những lời khẳng định (kết quả của sự nhận thức) về một chân lý Đất nước là mộtthực thể sống và sự sống ấy ra sao ở về phía tất cả những con người trong đất nước đó.Nói rõ ràng ra, đó là mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng, giữa mỗi một con ngườivới đất nước

3 Từ câu chuyện hiện tại, nhà thơ tiếp tục mạch cảm xúc và suy nghĩ về đất nước ở tương lai

- Đất Nước không chỉ có ngày hôm qua và hôm nay Đất Nước của ngày mai.Từng thế hệ kế tiếp sẽ làm cho đất nước trường tồn mãi mãi nhờ bàn tay, khối óc vàsức mạnh của sự đoàn kết toàn dân

- Trong hoàn cảnh cuộc kháng chiến khốc liệt thời bấy giờ, phải thấy ở nhữngcâu thơ trên còn là một khát vọng: Đất Nước sẽ hoà bình, đất nước sẽ tươi đẹp và cònnhiều hơn thế nữa

4 Những câu thơ cuối, nhà thơ nêu lên trách nhiệm của cá nhân đối với đất nước

- Cấu trúc của câu thơ cũng theo kiểu suy luận: Đất Nước là nêu lên một tiền

đề Từ tiền đề ấy, phải biết / phải biết để làm nên Câu thơ giàu chất duy lý nhưng

không lên gân mà trở thành lời nhắn nhủ tha thiết Sau rất nhiều suy nghĩ cụ thể về đất

nước, đến đây nhà thơ khẳng định Đất Nước là máu xương của mình Đất Nước không

ở đâu xa lạ, không tồn tại khách thể mà kết tinh, hóa thân trong cuộc sống của mỗi conngười Sự sống mỗi cá nhân không chỉ là riêng của cá nhân mà còn là của Đất Nước,bởi mỗi cuộc đời đều được thừa hưởng những di sản văn hóa tinh thần và vật chất củadân tộc, của nhân dân

- Vì thế, mỗi một con người phải biết gắn bó và san sẻ trách nhiệm, san sẻ niềmvui, niềm hạnh phúc cho nhau Đất Nước vĩ đại nhưng đất nước là một thực thể sống.Thực thể ấy không phải là sự tập hợp của những cá nhân rời rạc mà là một cộng đồng.Hoá thân cũng có nghĩa là dâng hiến Thời bình, người ta dâng hiến sức lực, mồ hôicho tổ quốc Thời chiến, người ta dâng hiến cả sự sống của mình Sự dâng hiến ấy,

theo suy ngẫm của nhà thơ, là cuộc hoá thân Bóng dáng mỗi người đã làm nên bóngdáng quê hương xứ sở, đất nước

- Những câu thơ in đậm chất duy lý (khá chặt chẽ, logic) cất lên như tiếng gọicủa trái tim, vì thế nó thiết tha, thúc giục lòng người

5 Đánh giá chung

- Đoạn thơ thể hiện cảm nhận của tác giả về đất nước nhìn từ góc độ hiện tại vàtương lai

- Bài thơ Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm là sự kết hợp thật nhuần nhuyễn

giữa hình thức trữ tình - chính trị Ở đoạn thơ này, tác giả đã bàn về một vấn đề mangtính tư tưởng, chính trị, đó là mối quan hệ gắn bó và trách nhiệm của mỗi cá nhân với

Đất Nước không phải bằng những lời hô hào hay giọng điệu khô khan mà bằng lời thủ

thỉ tâm tình giữa anh với em Vì thế, đoạn thơ có sức lay động trái tim bạn đọc

- Liện hệ bản thân về trách nhiệm với Đất Nước

KB:

Đoạn thơ trên là một đoạn thơ hay trong bài Đất Nước Nhà thơ đã thể hiện

những suy nghĩ mới mẻ của mình về đất nước bằng một giọng trữ tình, ngọt ngào Câuchuyện về đất nước đối với mỗi người luôn là câu chuyện của trái tim, vừa thiêngliêng, cao cả, cũng vừa gắn bó, thân thiết

Câu 3

Cảm nhận của anh(chị) về đoạn thơ sau:

Những người vợ nhớ chồng góp cho Đất Nước những núi Vọng phu

… Những cuộc đời đã hoá núi sông ta

(Trích Trường ca Mặt đường khát vọng - Nguyễn Khoa Điềm)

- Đoạn trích “Đất Nước” thuộc chương V của bản trường ca Đây là chương haynhất tập trung những suy nghĩ cảm nhận mới mẻ về đất nước, đồng thời thể hiện sâusắc tư tưởng cốt lõi của tác phẩm: Đất Nước của nhân dân

- Tư tưởng Đất Nước của nhân dân đã quy tụ mọi cách nhìn nhận và đưa đến

những phát hiệm sâu và mới của tác giả về địa lí, lịch sử và văn hoá của Đất Nước

2 Cảm nhận của Nguyễn Khoa Điềm về Đất Nước từ phương diện địa lí qua đoạn thơ

- Đoạn thơ gọi tên các danh lam thắng cảnh trên khắp các miền đất nước, trải dài

+ Cảm động nhất là những con người, con vật quê hương đều có chung ý nghĩlàm giàu đẹp sang trọng cho đất nước

Cả đoạn thơ như sự huy động lực lượng tối đa để kiến tạo nên một đất nướcriêng của mình Nguyễn Khoa Điềm hiểu đến tận cùng những ký thác mà lịch sử chaông để lại Những địa danh trên không chỉ là tên gọi của những cảnh trí thiên nhiênthuần tuý mà được cảm nhận thông qua cảnh ngộ số phận của người dân Chính họ đãđặt tên, ghi dấu vết cuộc đời mình lên mỗi ngọn núi, dòng sông, tấc đất… chứ khôngphải chỉ từ bàn tay tạo hoá

3 Những nhận xét khái quát của nhà thơ về sự gắn bó sâu xa, mật thiết của thiên nhiên đất nước với cuộc sống và số phận của nhân dân