ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP THỂ LOẠI TRUYỀN THUYẾT THÔNG QUA TRUYỀN THUYẾT VÀ LỄ HỘI NÀNG HAN

ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA THI PHÁP THỂ LOẠI TRUYỀN THUYẾT THÔNG QUA TRUYỀN THUYẾT, LỄ HỘI NÀNG HAN.. Truyền thuyết ra đời để truyền tải nội dung đó, nó sẽ giúp ta hiểu được qua những lần tái h

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -TIỂU LUẬN GIỮA KÌ THI PHÁP VĂN HỌC DÂN GIAN

ĐỀ TÀI : ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP THỂ LOẠI TRUYỀN THUYẾT THÔNG QUA TRUYỀN THUYẾT VÀ LỄ HỘI NÀNG HAN

Sinh viên : Phạm Quang Tài Ngành học : k61 Văn học

Mã sinh viên : 16031927

Hà Nội 2017

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

2 Mục đích nghiên cứu

3 Phạm vi đối tượng nghiên cứu

4 Câu hỏi nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

B PHẦN NỘI DUNG

I GIỚI THIỆU VỀ TRUYỀN THUYẾT, LỄ HỘI VÀ THI PHÁP THỂ

LOẠI TRUYỀN THUYẾT

1 Khái niệm và đặc điểm nội dung của truyền thuyết

1 Khái niệm và đặc điểm của lễ hội

2 Đặc điểm thi pháp thể loại truyền thuyết

II TÌM HIỂU VỀ TRUYỀN THUYẾT VÀ LỄ HỘI NÀNG HAN.

1 Truyền thuyết về nàng Han

2 Lễ hội và bảo tồn

3 Mối liên hệ giữa truyền thuyết và lễ hội

4 Một số vấn đề được đặt ra trong lễ hội dân gian truyền thống 4.1 Hiện tượng truyền thuyết gắn với lễ hội ngày càng phổ biến rộng rãi trong đời sống văn hoá đương đại.

4.2 Một số hạn chế được đặt ra trong lễ hội truyền thống

4.3 Biện pháp

4.4 Hiện tượng truyền thuyết gắn với lễ hội ngày càng phổ biến rộng rãi trong đời sống văn hóa đương đại

III ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA THI PHÁP THỂ LOẠI TRUYỀN

THUYẾT THÔNG QUA TRUYỀN THUYẾT, LỄ HỘI NÀNG HAN.

1 Hiện thực và tưởng tượng trong truyền thuyết

2 Cốt truyện trong truyền thuyết

3 Đặc trưng nhân vật trong truyền thuyết

4 Đặc trưng ngôn ngữ trong truyền thuyết

5 Không gian và thời gian trong truyền thuyết

C.PHẦN KẾT LUẬN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam, truyền thuyết là một thể loại có

vị trí quan trọng so với các thể loại văn học dân gian khác Truyền thuyết mang dấu ấn của lịch sử và bị lịch sử chi phối đến đặc trưng, thể loại rõ nhất Khi nói đến truyền thuyết ta thường nghĩ ngay đến một cái gì đó mơ hồ không xác định nhưng

nó lại gắn bó mật thiết với cuộc sống đời thường cũng như cuộc sống tâm linh của mỗi chúng ta Hơn nữa, khi đi vào khảo sát thực tế chúng ta có thể thấy ở mỗi vùng truyền thuyết lại mang bản sắc vùng miền riêng

Truyền thuyết là một thể loại đặc sắc và có sức hấp dẫn lâu bền trong kho tàng văn hóa dân gian Truyền thuyết là sự trưởng thành về ý thức của con người

Đó là ý thức về quốc gia, dân tộc, đồng thời cũng là ý thức về cội nguồn Khi xã hội phát triển con người đạt được những thành tựu nhất định thì họ càng có ý thức

về bản thân mình Truyền thuyết ra đời để truyền tải nội dung đó, nó sẽ giúp ta hiểu được qua những lần tái hiện lịch sử, gợi nhớ lịch sử thông qua các lễ hội… Những nhân vật anh hùng văn hoá cũng chiếm một số lượng lớn trong kho tàng truyền thuyết Đó là những người có công khai sáng, phát minh ra những giá trị văn hoá vật chất và tinh thần của nhân dân,những người anh hùng khai phá vùng đất mới, những vị thần tổ nghề… Qua đó, nhân dân bày tỏ lòng biết ơn, trân trọng của mình đối với thành tựu văn hoá, những kết quả lao động và sáng tạo

Tôn sùng Nàng Han như một vị thần che chở, bảo vệ cho muôn dân, cho bản mường thì bất kể người Thái, người Mông, người Dao, người Lự, người Khơ Mú đều giống nhau Thờ cúng Nàng Han là một trong những ngày lễ hội quan trọng của Mường

Trong tâm thức của mỗi người dân tộc Tây Bắc xưa và nay Nàng Han là niềm tự hào, là hiện thân của khát vọng hòa bình Kính phục Nàng Han như một vị tướng anh hùng của dân tộc và lập miếu đứng chủ lễ cúng tế thì chỉ có hai dân tộc: Dân tộc Thái và dân tộc Khơ Mú Theo tâm linh, Nàng ở đây chỉ người đã chết rồi nhưng là người con gái tài năng, dũng cảm phi thường; có công lao lớn trong lịch

sử dựng bản, lập mường hoặc chiến đấu chống giặc ngoại xâm Nàng Han được hiểu với ý nghĩa như vậy Các di tích cúng Nàng Han ở hai tỉnh Sơn La và Yên Bái

dù cách xa nhau, nghi thức nghi lễ thờ cúng lễ vật cúng tế có đôi chút khác nhau nhưng đều thờ một Nàng Han duy nhất, Nàng Han - Khum Chương

Không chỉ đối với đồng bào dân tộc miền núi Tây bắc cảm thấy tự hào về truyền thuyết nàng Han mà em - người nghiên cứu về đề tài này cũng cảm thấy rất

tự hào về nó, truyền thuyết đã mang đến cho em nhiều hiểu biết mới, nhiều quan niệm mới về kho tàng văn hóa dân gian của dân tộc Chính vì lẽ đó em đã quyết định chọn đề tài “đặc điểm thi pháp thể loại truyền thuyết thông qua truyền thuyết

và lễ hội Nàng Han”

2 Mục đích nghiên cứu

Mô tả, phân tích truyền thuyết, lễ hội Nàng Han nhằm làm sáng rõ mối quan

hệ giữa truyền thuyết với lễ hội

Từ việc phân tích mối quan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội Nàng Han, lý giải hiện tượng truyền thuyết gắn với lễ hội ngày càng phổ biến rộng rãi trong đời sống văn hoá đương đại

Cho thấy được đặc điểm thi pháp thể loại truyền thuyết thông qua truyền thuyết về Nàng Han

3 Đối tượng phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: mối quan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội thông qua truyền thuyết về nàng Han

• Phạm vi nghiên cứu: Các truyền thuyết gắn với đền thờ, lễ hội thuộc vùng văn hóa của các dân tộc miền núi Tây Bắc – truyền thuyết về Nàng Han

4 Câu hỏi nghiên cứu

Đặc điểm thi pháp thể loại truyền thuyết được thể như thế nào qua truyền thuyết và lễ hội Nàng Han?

5 Phương pháp nghiên cứu

 Phương pháp sưu tầm, tìm hiểu về văn hóa các dân tộc

 Phương pháp so sánh, phân tích

B PHẦN NỘI DUNG

I Giới thiệu về truyền thuyết và lễ hội.

1 Khái niệm và đặc điểm nội dung của truyền thuyết

Truyền thuyết là tên gọi dùng để chỉ một nhóm những sáng tác dân gian truyền miệng nhằm lý giải một số hiện tượng tự nhiên, sự kiện lịch sử Đặc điểm chung của chúng thể hiện các yếu tố kỳ diệu, huyễn tưởng, nhưng lại được cảm nhận là xác thực, diễn ra ở ranh giới giữa thời gian lịch sử và thời gian thần thoại, hoặc diễn ra ở thời gian lịch sử

Đặc điểm nội dung của truyền thuyết:

 đặc điểm thứ nhất: Truyền thuyết là truyện kể dân gian về những sự việc có thực, những nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử trong qua khứ, có liên quan đến vận mệnh dân tộc, vận mệnh quốc gia, đây chính là phần lõi lịch sử của truyện

 đặc điểm thứ hai: khi kể lại cái lõi của lịch sử này nhân dân ta đã kì diệu hóa các nhân vật lịch sử, các sự kiện lịch sử bằng phương pháp tư duy của thần thoại người ta gọi đây là phần tưởng tượng hoang đường của truyện

2 Khái niệm và đặc điểm của lễ hội

Lễ hội là một sự kiện văn hóa được tổ chức mang tính cộng đồng "Lễ" là hệ thống những hành vi, động tác nhằm biểu hiện sự tôn kính của con người với thần linh, phản ánh những ước mơ chính đáng của con người trước cuộc sống mà bản thân họ chưa có khả năng thực hiện "Hội" là sinh hoạt văn hóa, tôn giáo, nghệ thuật của cộng đồng, xuất phát từ nhu cầu cuộc sống

Lễ hội là hoạt động tập thể và thường có liên quan đến tín ngưỡng, tôn giáo Con người xưa kia rất tin vào trời đất, thần linh Các lễ hội cổ truyền phản ảnh hiện tượng đó Tôn giáo rất có ảnh hưởng tới lễ hội Tôn giáo thông qua lễ hội đê phô trương thanh thế, lễ hội nhờ có tôn giáo đề thần linh hóa những thứ trần tục Nhưng trải qua thời gian, trong nhiều lễ hội, tính tôn giáo dần giảm bớt và chỉ còn mang nặng tính văn hóa

Mỗi một lễ hội đều mang một trong năm đặc điểm sau và gắn liền với truyền thuyết:

 Thứ nhất - Tính thiêng: Mỗi một lễ hội muốn hình thành bao

giờ cũng phải tìm ra được một lí do mang tính thiêng nào đó Tính thiêng đó

có thể là nơi người anh hùng hiển hách bay về trời hay một xác người trôi sông được nhân dân vớt lên thờ cúng… Song những con người đó bao giờ cũng trở nên thiêng hóa và trở thành “ thần thánh” trong tâm trí của người dân Chính tính thiêng đó đã trở thành chỗ dựa tinh thần cho nhân dân

 Thứ hai - Tính cộng đồng: Lễ hội chỉ được sinh ra, tồn tại và

phát triển khi nó trở thành nhu cầu tự nguyện của một cộng đồng người

 Thứ ba - Tính địa phương: Lễ hội được sinh ra và gắn liền với

một vùng nhất định, bởi vậy lễ hội của vùng nào sẽ mang sắc thái riêng của vùng đó

 Thứ tư - Tính cung đình: Đa phần các nhân vật được suy tôn

trong lễ hội người Việt là những người từng giữ chức vụ trong triều đình ngày xưa Bởi thế các hoạt động chủ yếu của lễ hội đều mô phỏng sinh hoạt cung đình ngày xưa

 Thứ năm - Tính đương đại: Trong quá trình vận động của lịch

sử, lễ hội cũng dần dần tiếp thu những yếu tố đương đại như micro, tăng âm, giúp quá trình tổ chức lễ hội thuận tiện hơn

Như vậy, mỗi một lễ hội đều gắn liền với truyền thuyết và mang những đặc trưng nhất định Trong đó lễ hội được chia làm hai phần là phần Lễ và phần Hội Đầu tiên, lễ là những nghi thức được tiến hành nhằm đánh dấu hoặc kỷ niệm một

sự kiện có ý nghĩa nào đó Nó thường diễn ra ở những nơi trang nghiêm như trước hoặc trong cửa đình, chùa… mục đích là để giao tiếp với thần linh qua các nghi thức tín ngưỡng, tôn giáo, thể hiện nguyện vọng của cộng đồng người Tiếp theo, hội là dịp để vui chơi tổ chức cho đông đảo người dân tham gia, theo phong tục hoặc dịp đặc biệt Phần hội được diễn ra nhằm thỏa mãn nhu cầu vui chơi, giải trí của con người thông qua các trò chơi dân gian, địa điểm diễn ra ở những bãi đất trống và rộng rãi.Qua đó ta thấy, lễ hội là một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng, diễn ra trên một địa bàn dân cư, trong một giới hạn không gian và thời gian nhất định, nhằm nhắc lại một sự kiện nhân vật lịch sử hay huyền thoại, đồng thời

để biểu hiện cách ứng xử văn hóa của con người với thiên nhiên, với thần thánh và với con người trong xã hội

3 Đặc trưng thi pháp thể loại truyền thuyết.

Thi pháp thể loại truyền thuyết có những đặc trưng như sau:

 Hiện thực và tưởng tượng trong truyền thuyết

 Cốt truyện trong truyền thuyết

 Đặc trưng nhân vật trong truyền thuyết

 Đặc trưng ngôn ngữ trong truyền thuyết

 Không gian và thời gian trong truyền thuyết

II Tìm hiểu về truyền thuyết và lễ hội nàng Han.

1 Truyền thuyết về nàng Han

Truyền thuyết kể lại rằng: Nàng là con gái duy nhất của chúa đất người Khơ

Mú ở Chiềng Phung (Quỳnh Nhai ngày nay) Nàng có tài kiếm, cung vô địch Nàng xin cha được giả trai và luyện tập cùng quân lính Cha nàng thuận ý và đặt tên con trai cho nàng là Khum Chương

Ngày xưa, ở Mường Mít (thuộc huyện Than Uyên) có hai vợ chồng sinh được hai người con gái Cô chị tên là Ỏ (tức nàng Han), cô em là Ánh Được sự dạy bảo ân cần của bố mẹ, hai chị em Ỏ và Ánh luôn nói lời hay, làm việc tốt Lớn lên, Ỏ và Ánh không chỉ hát hay, cấy giỏi, khéo léo thêu thùa, mà còn giỏi võ nghệ nên được nhiều người ngợi khen, tiếng vang khắp các bản làng gần xa Nhiều chàng trai muốn ngỏ lời tâm tình, nhưng Ỏ đã ưng lòng anh Hịa, còn Ánh vẫn vô

tư như cánh ban rừng

Bỗng đâu quân giặc kéo đến Chiềng Xa cướp bóc, phá phách bản mường Thấy quê hương gặp buổi lâm nguy, trai tráng làng trên bản dưới nô nức lên đường đánh giặc Nàng Ỏ liền xin phép cha mẹ lên đường Vì là phận gái nên nàng đã phải cải trang giả trai mới có thể cùng anh Hịa chỉ huy đoàn quân dẹp giặc Vốn đã biết tài năng chàng Hịa và nàng Ỏ, quân lính liền suy tôn hai người làm thủ lĩnh dẫn quân đánh đuổi giặc từ Mường Lự - San Thàng ra Thèn Sin – Bản Mấu, cho đến Mường So (hay còn gọi Tùng So) Ngoài chiến trường, nàng Ỏ đã nhanh nhẹn mưu trí, không sợ gian nguy, xông pha đánh tan quân giặc cờ vàng

Theo các cụ cao niên trong bản, vì quân ta phải lên đường gấp, nàng Ỏ đã ra lệnh lấy vỏ chăn để làm cờ và hết lời động viên quân sĩ quyết tâm diệt giặc Sau khi đánh đuổi giặc ra khỏi biên cương, nàng Ỏ đi xuống mó nước cạnh làng Bát để tắm thì bị lộ thân phận là gái, rồi không biết kẻ nào đã phục bắn nàng trọng thương nằm gục bên mó nước Vị trí này trở thành di tích còn đến ngày nay Khi đó, có một tốp phụ nữ chạy loạn, đi ngang Chiềng On (Bản Lang) qua mó nước thì gặp Ỏ bị nạn,

họ liền đưa nàng về Chiềng On chữa trị Do vết thương quá nặng, nàng qua đời mà không kịp trăn trối điều gì nên không ai rõ lai lịch của nàng ra sao Lại có một dị bản khác, cho rằng sau khi nàng Han chiến thắng quân giặc, về đến mó nước thì hoá

Lại nói, anh Hịa đi tìm Ỏ mãi mà không thấy Rồi đột ngột nhận được tin nàng đã chết, anh về nhà rầu rĩ bao ngày Nhân dân ở đây đã đưa linh hồn nàng Ỏ

về trung tâm Chiềng Xa, làm một cái nhà mồ theo kiểu nhà sàn người Thái thu nhỏ, cạnh mó nước Dân gian gọi nơi đây là Nặm bó Nàng Han Từ đây, nhân dân Mường So lập đền thờ cúng đời này truyền đời khác Các ông then, bà then cũng biết đến tên tuổi của nàng Ỏ và nàng Ánh Từ đó về sau, trong các làn điệu dân ca Thái mỗi dịp có liên hoan, đám cưới, hoặc mừng nhà mới đều có lời bùa của Nàng Han để cầu may:

Nàng Ỏ ma năng pheng Nàng Ánh ma năng lọm Nàng Ỏ au nang me Nàng Ánh me pa pói Tặp xốc au nang me Pha ché au Nàng Han.

Truyền thuyết là vậy, một khi được hình tượng hóa bằng lễ hội thì truyền thuyết ấy được hiện ra vô cùng đa dạng và sinh động

2 Lễ hội và bảo tồn

Dân bản xã Mường So (Phong Thổ, Lai Châu) lập miếu thờ cúng Nàng Han.

Từ năm 2008, đồng bào Thái ở Mường So lại tưng bừng tham gia lễ hội Nàng Han vào rằm tháng Hai (âm lịch) hàng năm, nhằm tưởng nhớ công ơn của vị

nữ thủ lĩnh đã lãnh đạo 16 xứ Thái đánh tan cuộc xâm lược của giặc phương Bắc Theo nhà văn Đỗ Thị Tấc, hiện là Chủ tịch Hội VHNT tỉnh Lai Châu, người đã góp phần quan trọng trong việc phục dựng hội Nàng Han, cho biết:

“Không thể phục dựng lễ hội chính xác 100% các nghi thức cổ, vì khá phức tạp và thời gian gián đoạn đã lâu Hội nàng Han lần cuối cùng được tổ chức cách đây đã hơn 60 năm Những bài cúng bằng chữ Thái cổ mà các vị thầy mo uy tín nhất thời

kỳ đó sử dụng hiện tại không còn nữa Đã không có sự truyền miệng chính xác và đầy đủ bởi chiến tranh và nghèo túng.”

Tuy nhiên, bằng sự cố gắng của các nhà nghiên cứu và bà con địa phương, các nghi lễ được tái hiện, như rước Nàng Han, ôn lại công lao của nàng, cầu xin nàng phù hộ độ trì cho khắp bản mường an thái, phong đăng hòa cốc Các nghi lễ này đã được các thầy mo thỉnh lên nàng bằng tiếng Thái hiện đại Vật phẩm dâng lên nàng Han gồm hoa trái của bản làng với một con trâu trắng được ngả thịt

Đông đảo nhân dân của 11 bản trong xã Mường So như: Tây An, Vằng Pheo, Huổi Én, Nà Củng, Phiêng Đanh cùng tham gia các trò chơi dân gian như ném còn, đánh cầu, chơi má-lệ, đi cà kheo, kéo co… Những trò chơi mang đậm tinh thần thượng võ như đẩy gậy, bắn nỏ, với sự tham gia của cả trai và gái, không phân biệt tuổi tác, được tổ chức bên dòng suối Vằng Pheo thơ mộng Các tiết mục

văn nghệ đặc trưng của người Thái với những cô gái khăn piêu áo cỏm múa xòe, múa quạt như những cánh hoa ban bung nở giữa ngày xuân Bên cạnh sắc màu thanh nhã từ những bộ trang phục của thiếu nữ Thái, du khách cùng với bà con tham gia lễ hội còn được thưởng thức các món ăn đặc trưng của Mường So như sâu

đá, rau gai rừng, cà đắng, măng đắng, cơm lam

Như vậy, Lễ hội Nàng Han là sự hòa quyện giữa truyền thuyết và lễ hội Thông qua những hoạt động của lễ hội, truyền thuyết trở nên sinh động và gần gũi đời sống Còn lễ hội lấy truyền thuyết như một điểm tựa lịch sử tồn tại trong ý thức dân gian để duy trì qua nhiều thế hệ Trong lễ hội ở Mường So, phần lễ được tiến hành thiêng liêng và nghiêm cẩn, còn phần hội diễn ra rất sinh động và đa dạng Đến với lễ hội, tham gia vào các trò chơi dân gian, mọi người đều cảm thấy thoải mái trong không khí hòa đồng, quên đi mọi lo toan thường nhật Để rồi sau mỗi kỳ hội lễ, con người được tiếp thêm sức mạnh trong công việc làm ăn và hẹn lại mùa xuân năm sau hội lại tiếp diễn

Bà con dân bản xã Mường So vuột gội nước bên mó nước Nàng Han để cầu

may mắn, bình an.

Về dự Lễ hội Nàng Han, du khách mong sao chính quyền địa phương cùng với bà con Mường So tiếp tục gìn giữ và phát huy vẻ đẹp của lễ hội độc đáo này, đồng thời sửa sang tôn tạo khu di tích đền thờ Nàng Han xứng tầm một không gian tưởng niệm linh thiêng, không gian văn hóa có giá trị lâu đời của cộng đồng người Thái ở Phong Thổ (Lai Châu)