Bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh qua dạy học khám phá chương “cảm ứng điện từ” vật lý 11 trung học phổ thông (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM DƯƠNG HỒNG THÁI BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH QUA DẠY HỌC KHÁM PHÁ CHƯƠNG “CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ” VẬT LÝ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

DƯƠNG HỒNG THÁI

BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH QUA DẠY HỌC KHÁM PHÁ CHƯƠNG “CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ”

VẬT LÝ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

DƯƠNG HỒNG THÁI

BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH QUA DẠY HỌC KHÁM PHÁ CHƯƠNG “CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ”

VẬT LÝ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí

Mã số: 8140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS LÊ VĂN GIÁO

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả

Dương Hồng Thái

Demo Version - Select.Pdf SDK

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám

hiệu, Phòng Đào tạo sau đại học, Khoa Vật lí Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế và quý Thầy, Cô giáo trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốt quá trình học tập

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đến PGS.TS Lê Văn Giáo đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu cùng quý thầy cô giáo tổ Vật

lí trường THPT Vạn Tường đã tạo mọi điều kiện thuận lợi trong suốt quá trình thực nghiệm sư phạm

Xin được cảm ơn toàn thể đồng nghiệp, bạn bè và gia đình đã quan tâm, động viên giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài Xin chân thành cảm ơn!

Huế, tháng 09 năm 2018

Tác giả Dương Hồng Thái

iii

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Các chữ viết tắt trong luận văn 4

Danh mục các bảng, biểu đồ, đồ thị và các hình 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Mục tiêu nghiên cứu 7

3 Đối tượng nghiên cứu 7

4 Giả thuyết khoa học 8

5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu 8

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

7 Phương pháp nghiên cứu 8

8 Những đóng góp của luận văn 8

9 Cấu trúc luận văn 9

NỘI DUNG 10

Chương 1 10

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH 10

1.1 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh 10

1.1.1 Năng lực 10

1.1.2 Các đặc điểm của năng lực 10

1.1.3 Năng lực học sinh trong dạy học Vật lí 11

1.2 Năng lực giải quyết vấn đề 12

1.2.1 Khái niệm 12

1.2.2 Cấu trúc năng lực giải quyết vấn đề 12

1.2.3 Vị trí và tầm quan trọng của năng lực giải quyết vấn đề 13

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.2.4 Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề 14

1.3 Dạy học khám phá 15

1.3.1 Hoạt động khám phá 15

1.3.2 Phương pháp dạy học khám phá 16

1.3.3 Đặc trưng của phương pháp dạy học khám phá 17

1.3.4 Cấu trúc của phương pháp dạy học khám phá 17

1.3.5 Nhiệm vụ khám phá 18

1.3.6 Qui trình thiết kế nhiệm vụ khám phá 20

1.3.7 Những ưu điểm và hạn chế của phương pháp dạy học khám phá 21

1.4 Vai trò của dạy học khám phá trong bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh 22

1.5 Thực trạng bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề qua dạy học khám phá 23

1.5.1 Mục đích điều tra 23

1.5.2 Đối tượng điều tra 23

1.5.3 Phương pháp điều tra 23

1.5.4 Kết quả điều tra 23

1.5.5 Đánh giá về thực trạng 24

1.6 Quy trình dạy học khám phá theo định hướng bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh 25

1.7 Kết luận chương 1 30

Chương 2 31

TỔ CHỨC DẠY HỌC KHÁM PHÁ CHƯƠNG “CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ” THEO ĐỊNH HƯỚNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH 31

2.1 Đặc điểm cấu trúc nội dung chương “Cảm ứng điện từ” 31

2.1.1 Cấu trúc chương 31

2.1.2 Đặc điểm 33

2.2 Những nội dung kiến thức chương “Cảm ứng điện từ” có thể tổ chức dạy học khám phá 34

2.3 Thiết kế nhiệm vụ khám phá một số kiến thức chương “Cảm ứng điện từ” 36

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.4 Thiết kế tiến trình dạy học khám phá một số kiến thức trong chương “Cảm ứng

điện từ” theo định hướng bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh 45

Chương 3 69

THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 69

3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 69

3.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 69

3.3 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 70

3.4 Nội dung thực nghiệm sư phạm 70

3.5 Thời gian, địa điểm 70

3.6 Những công việc cần chuẩn bị trước cho từng bài học 70

3.7 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 71

3.7.1 Chọn mẫu thực nghiệm 71

3.7.2 Quan sát giờ học 71

3.7.3 Phân tích bài kiểm tra 72

3.7.4 Thăm dò ý kiến học sinh 72

3.8 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 72

3.8.1 Đánh giá tiến trình dạy học 72

3.8.2 Phân tích biểu hiện năng lực giải quyết vấn đề qua cách giải quyết nhiệm vụ khám phá 74

3.8.3 Đánh giá kết quả bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề 81

3.8.4 Đánh giá kết quả học tập qua bài kiểm tra 84

3.9 Kết luận chương 3 88

KẾT LUẬN 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

TT Các chữ viết tắt Ý nghĩa

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ VÀ HÌNH

Bảng 1.1: Tiêu chí đánh giá NL GQVĐ 14

Bảng 1.2: Thống kê phiếu điều tra GV và HS 23

Bảng 2.1: Phân phối chương trình chương 31

Hình 2.1: Sơ đồ cấu trúc logic nội dung của chương 32

Bảng 3.1: Số liệu HS được chọn làm mẫu thực nghiệm 71

Bảng 3.2: Kết quả đánh giá NL GQVĐ của HS nhóm TN qua quan sát 81

Bảng 3.3: Đánh giá NL GQVĐ của HS nhóm TN và ĐC 82

Bảng 3.4: Kết quả đánh giá phân loại NL GQVĐ của HS 83

Bảng 3.5: Điểm thống kê (Xi) qua các bài kiểm tra 85

Bảng 3.6: Phân phối tần suất 85

Bảng 3.7: Bảng phân phối tần suất lũy tích 86

Bảng 3.8: Các tham số thống kê 86

Bảng 3.9: Bảng phân loại học lực 86

Biểu đồ 3.1: NL GQVĐ của hai nhóm TN và ĐC 83

Biểu đồ 3.2: Phân bố điểm của nhóm ĐC và TN 85

Biểu đồ 3.3: Phân loại học lực 87

Đồ thị 3.1: Phân bố điểm TB các tiêu chí nhóm TN 82

Đồ thị 3.2: Phân bố điểm TB các tiêu chí nhóm TN và ĐC 83

Đồ thị 3.3: Phân phối tần suất điểm 85

Đồ thị 3.4: Phân phối tần suất lũy tích 86

Hình 1.1: Cấu trúc DHKP 18

Hình 1.2: Quy trình dạy học khám phá 26

Hình 2.2: Sơ đồ cấu trúc logic nhận thức của chương 33

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Hiện nay, thế giới đang có sự thay đổi toàn diện về kinh tế, văn hóa, xã hội

và môi trường với tốc độ ngày càng nhanh làm cho đời sống con người ngày càng được cải thiện Tuy nhiên điều này cũng đã và đang làm nảy sinh những thách thức rất lớn như biến đổi khí hậu, dịch bệnh, chiến tranh… Những thách thức trên ngày càng gia tăng về mặt quy mô, mức độ nghiêm trọng và tính phức tạp Nó không còn

là trách nhiệm của mỗi con người, mỗi dân tộc Để giải quyết các vấn đề như vậy đòi hỏi phải có sự hợp tác của rất nhiều người, nhiều dân tộc trên phạm vi quốc gia

và toàn cầu Thêm vào đó xu hướng toàn cầu hóa, cuộc cách mạng 4.0, sự bùng nổ thông tin khiến con người, các nền kinh tế, văn hóa, chính trị của các quốc gia liên kết chặt chẽ với nhau Muốn phát triển chúng ta không thể đứng một mình, tách rời trong xu thế chung của thế giới Ngược lại hội nhập là xu thế tất yếu, muốn thành công trong hội nhập không thể xem nhẹ NL hợp tác và NL GQVĐ

Kho tàng tri thức là vô hạn, mỗi ngày lại có những thành tựu mới được phát minh Do đó dạy học theo phương pháp tiên tiến và hiện đại không chỉ là dạy cho

HS nắm được kiến thức mà cần phải dạy cho HS con đường chiếm lĩnh kiến thức,

có tư duy sáng tạo và NL GQVĐ phù hợp với yêu cầu của thời đại Hội nghị lần thứ

2 BCH TW Đảng Cộng sản Việt Nam khoá VIII đã nêu ra “Nhiệm vụ và mục tiêu

cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng những con người có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kỹ năng thực hành giỏi ” Để đạt được mục tiêu đề

ra, Hội nghị cũng đã chỉ rõ “ Đổi mới mạnh mẽ phương pháp Giáo dục - Đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và hiện đại vào quá trình dạy học…”

Hiện nay, xuất hiện rất nhiều các PPDH tích cực (active teaching and learning) Đây là những PPDH nhằm phát huy tính chủ động, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học PP DHKP là một trong những PPDH tích cực có hiệu quả và dễ vận dụng trong nhà trường phổ thông Với phương pháp này, con đường đi tới kiến

Demo Version - Select.Pdf SDK

thức mới được xây dựng trên cơ sở kiến thức sẵn có của người học, thông qua các hoạt động tích cực của người học, dưới sự định hướng giúp đỡ của người dạy Điều

đó sẽ làm cho người học cảm thấy hứng thú và sẽ kích thích được sự tìm tòi kiến thức mới của người học Hơn nữa, với phương pháp này thì trong bất kì điều kiện

cơ sở vật chất nào cũng áp dụng được một cách linh hoạt và có hiệu quả

Việc dạy học của chúng ta ở trường THPT đã và đang từng bước có những đổi mới đáng kể về nội dung, hình thức, cách thức tổ chức và phương pháp Tuy nhiên, có nhiều lí do khác nhau, ở các trường THPT hiện nay chưa thật sự chú trọng đến NL GQVĐ đề cho HS Việc đánh giá mức độ quan trọng, phương pháp đánh giá và phương pháp dạy học để bồi dưỡng NL GQVĐ thật sự chưa được chú trọng đúng mức

Chương “Cảm ứng điện từ” là một phần kiến thức của chương trình Vật lí phổ thông Kiến thức của chương liên quan rất nhiều đến đời sống và kĩ thuật Các ứng dụng của phần kiến thức này gần gũi với cuộc sống nên cho HS những kinh nghiệm nhất định Điều này tạo điều kiện thuận lợi để tổ chức DHKP theo hướng bồi dưỡng

NL GQVĐ cho HS

Quá trình dạy học cần phải phù hợp với tiến trình nhận thức khoa học của HS Các PPDH đều có ưu và nhược điểm đối với việc phát triển NL của HS Việc thực hiện thành công một PPDH tích cực nào đó sẽ giúp HS lĩnh hội tri thức một cách khoa học, phát huy NL theo định hướng của chương trình giáo dục tổng thể, góp phần đổi mới PPDH ở trường phổ thông Với những lí do trên, tôi lựa chọn nghiên

cứu đề tài: “Bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh qua dạy học

khám phá chương “Cảm ứng điện từ” Vật lý 11 trung học phổ thông”

2 Mục tiêu nghiên cứu

Đề xuất được quy trình tổ chức DHKP theo hướng bồi dưỡng NL GQVĐ cho

HS và vận dụng vào dạy học chương “Cảm ứng điện từ” Vật lý 11 THPT

3 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS trong tiến trình dạy học chương “Cảm ứng điện từ” Vật lý 11 THPT

Demo Version - Select.Pdf SDK

4 Giả thuyết khoa học

Nếu đề xuất được quy trình DHKP theo định hướng bồi dưỡng NL GQVĐ

và áp dụng dạy học chương “Cảm ứng điện từ” thì sẽ góp phần bồi dưỡng NL GQVĐ cho HS, qua đó nâng cao hiệu quả dạy học Vật lí ở trường THPT

5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Nội dung kiến thức chỉ đi sâu vào NL GQVĐ, PP DHKP và chỉ áp dụng

trong phạm vi chương “Cảm ứng điện từ ” Vật lý 11 THPT

Đối tượng TNSP là các lớp thuộc Trường THPT Vạn Tường, tỉnh Quảng Ngãi

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

Làm rõ cơ sở lí luận về NL GQVĐ của HS, PP DHKP và mối quan hệ giữa chúng trong dạy học Vật lí

Đánh giá thực trạng bồi dưỡng NL GQVĐ cho HS trong tổ chức hoạt động dạy học ở các trường THPT hiện nay

Đề xuất quy trình DHKP theo định hướng bồi dưỡng NL GQVĐ cho HS và

áp dụng vào dạy học chương “Cảm ứng điện từ” Vật lý 11 THPT

Thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả

7 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu lý thuyết về NL, NL GQVĐ, DHKP mối quan hệ giữa NL GQVĐ và DHKP

Điều tra thực trạng về việc bồi dưỡng NL GQVĐ và bồi dưỡng NL GQVĐ qua DHKP ở các trường THPT

Thực nghiệm sư phạm

Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý kết quả thu được khi TNSP, trên cơ sở đó rút ra kết luận của đề tài nghiên cứu

8 Những đóng góp của luận văn

Làm sáng tỏ cơ sở lý luận của việc bồi dưỡng NL GQVĐ qua DHKP

Xây dựng qui trình DHKP theo định hướng bồi dưỡng NL GQVĐ cho HS

Áp dụng DHKP thiết kế kế hoạch dạy học chương “Cảm ứng điện từ” theo hướng bồi dưỡng NL GQVĐ cho HS

Demo Version - Select.Pdf SDK

Tổ chức DHKP chương “Cảm ứng điện từ”, góp phần đổi mới PPDH Vật lí ở các Trường THPT

Đánh giá tính đúng đắn và hiệu quả của đề tài

9 Cấu trúc luận văn

Luận văn được chia thành 3 phần chính, gồm:

MỞ ĐẦU

NỘI DUNG

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của dạy học theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

Chương 2: Tổ chức dạy học khám phá chương “cảm ứng điện từ” theo định hướng bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK