Phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên cho học sinh trong dạy học địa lí lớp 10 (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM PHAN THỊ CẨM GIANG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIÂI THÍCH CÁC HIỆN TƯỢNG VÀ QUÁ TRÌNH TỰ NHIÊN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 Chuyên ngành: Lý lu

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

PHAN THỊ CẨM GIANG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIÂI THÍCH CÁC HIỆN TƯỢNG VÀ QUÁ TRÌNH TỰ NHIÊN CHO HỌC SINH

TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

PHAN THỊ CẨM GIANG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIÂI THÍCH CÁC HIỆN TƯỢNG VÀ QUÁ TRÌNH TỰ NHIÊN CHO HỌC SINH

TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10

Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Địa lí

Mã số: 81 40 111

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS NGUYỄN ĐỨC VŨ

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả

PHAN THỊ CẨM GIANG

Demo Version - Select.Pdf SDK

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn, sự tri ân sâu sắc tới Thầy giáo PGS.TS Nguyễn Đức Vũ - Trường ĐHSP Huế là người đã trực tiếp giảng dạy, hướng dẫn khoa học, giúp đỡ, động viên và tạo mọi điều kiện để tôi nghiên cứu và thực hiện đề tài luận văn

Chân thành cảm ơn quý thầy giáo, cô giáo trong khoa Địa lí đã trực tiếp giảng dạy, chia sẻ, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Xin được gởi lời cảm ơn đến:

Trường Đại học sư phạm và phòng Đào tạo sau Đại học - Đại học

sư phạm Huế, Đại học Huế

Ban Giám Hiệu, Thầy cô giáo, đồng nghiệp và các em học sinh các trường: THPT Nguyễn Du (Hà Tĩnh), THPT Quảng Ninh, THPT Hoàng Hoa Thám (Quảng Bình), THPT Vĩnh Linh, THPT Cửa Tùng, Trường THPT Đông Hà (Quảng Trị), THPT Hai Bà Trưng, THPT Cao Thắng (TP Huế), THPT Thái Phiên (TP Đà Nẵng) đã giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra, khảo sát và thực hiện một số nội dung liên quan đến đề tài luận văn

Gia đình, bạn bè, những người thân yêu luôn ủng hộ, động viên và giúp đỡ để tôi hoàn thành việc học tập và nghiên cứu

Xin nhận ở nơi tôi lời chúc sức khỏe, hạnh phúc và thành đạt Xin cảm ơn!

Tác giả Phan Thị Cẩm Giang

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các chữ viết tắt 4

Danh mục các sơ đồ, đồ thị, hình vẽ, các bảng 5

MỞ ĐẦU 7

1.Lí do chọn đề tài 7

2.Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 9

3.Khách thể và đối tượng nghiên cứu 9

4.Phạm vi nghiên cứu 9

5.Phương pháp nghiên cứu 10

6 Lịch sử nghiên cứu 11

NỘI DUNG 14

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI THÍCH CÁC HIỆN TƯỢNG VÀ QUÁ TRÌNH TỰ NHIÊN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 14

1.1.Năng lực và dạy học phát triển năng lực 14

1.1.1 Năng lực 14

1.1.2 Dạy học phát triển năng lực 18

1.2.Các hiện tượng và quá trình tự nhiên trong Địa lí lớp 10 19

1.3.Năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên 22

1.4.Đặc điểm chương trình và sách giáo khoa Địa lí lớp 10 23

1.4.1 Mục tiêu của chương trình Địa lí lớp 10 23

1.4.2 Cấu trúc chương trình Địa lí lớp 10 24

1.4.3 Đặc điểm sách giáo khoa Địa lí lớp 10 25

1.5 Thực trạng dạy học phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên cho học sinh trong môn Địa lí lớp 10 ở một số trường THPT hiện nay 26

1.5.1 Mục đích khảo sát điều tra 26

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.5.2 Nội dung khảo sát điều tra 26

1.5.3 Tổ chức khảo sát điều tra 26

1.5.4 Kết quả điều tra 26

1.5.3 Đánh giá chung về thực trạng dạy học phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên cho học sinh trong môn Địa lí lớp 10 35

Chương 2 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI THÍCH CÁC HIỆN TƯỢNG VÀ QUÁ TRÌNH TỰ NHIÊN TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 38

2.1.Biểu hiện của năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên trong dạy học Địa lí lớp 10 38

2.2.Các nguyên tắc xác định phương pháp phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 10 43

2.2.1 Đảm bảo tính sư phạm 43

2.2.2 Đảm bảo tính khoa học, tính vừa sức và phát huy tính tích cực, sáng tạo của HS 43

2.2.3 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống và tính liên hệ thực tiễn 44

2.2.4 Nguyên tắc đảm bảo tăng cường các hoạt động học tập của học sinh 45

2.3.Phương pháp phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 10 45

2.3.1 Quy trình chung 45

2.3.2 Một số phương pháp dạy học phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 10 52

2.3.2.1 Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề 52

2.3.2.2 Phương pháp đàm thoại gợi mở 55

2.3.2.3 Phương pháp thảo luận 56

2.3.2.4 Phương pháp bản đồ 58

2.4.Thí dụ mẫu minh hoạ về phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên trong bài dạy học Địa lí lớp 10 60

2.4.1 Giáo án dạy học 1 (trên lớp) 60

2.4.2 Giáo án dạy học 2 (Ngoài lớp) 69

Demo Version - Select.Pdf SDK

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 81

3.1 Mục tiêu thực nghiệm sư phạm 81

3.2 Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm 81

3.3 Nội dung thực nghiệm sư phạm 81

3.4 Tổ chức thực nghiệm 82

3.4.1 Chọn lớp thực nghiệm 82

3.4.2 Phương pháp thực nghiệm 82

3.4.3 Tiến hành thực nghiệm 83

3.5 Kết quả thực nghiệm 83

3.5.1 Kết quả định lượng 83

3.5.1.1 Phân tích kết quả trước thực nghiệm 84

3.4.1.2 Phân tích kết quả sau thực nghiệm 86

3.5.2 Kết quả định tính 89

3.5.3 Kết luận chung 90

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CNH - HĐH : Công nghiệp hóa - hiện đại hóa

SGK Demo Version - Select.Pdf SDK: Sách giáo khoa

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH VẼ, CÁC BẢNG

Sơ đồ 1.1 Mô hình phát triển năng lực 18

Sơ đồ 2.1 Quy trình phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên 46

Sơ đồ 2.2 Quy trình hướng dấn học sinh giải quyết vấn đề 53

Hình 3.1 Biểu đồ so sánh kết quả trước thực nghiệm của lớp TN và ĐC 85

Hình 3.2 Biểu đồ so sánh kết quả sau thực nghiệm của lớp TN và ĐC 87

Bảng 1.1 Kết quả khảo sát nhận thức của GV về sự cần thiết phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên trong dạy học Địa lí lớp 10 27

Bảng 1.2 Mức độ quan trọng của việc phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên trong dạy học Địa lí lớp 10 28

Bảng 1.3 Các vấn đề được GV quan tâm khi phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên trong dạy học Địa lí lớp 10 29

Bảng 1.4 Kết quả khảo sát về sở thích của HS khi tham gia học phần ĐLTN 10 30

Bảng 1.5 Kết quả khảo sát nguyện vọng của HS khi học phần ĐTTN 10 31

Bảng 1.6 Kết quả khảo sát tình hình tổ chức các tình huống học tập phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên cho học sinh trong dạy Địa lí lớp 10 32

Bảng 1.7 Mức độ thường xuyên tổ chức phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên cho HS trong các khâu của quá trình dạy học môn Địa lí lớp 10 33

Bảng 1.8 Mức độ thường xuyên được tham gia các tình huống tổ chức thực hiện phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên của HS 34

Bảng 1.9 Mức độ năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên của HS 34

Bảng 2.1 Biểu hiện của năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên trong dạy học Địa lí lớp 10 38

Bảng 2.2 Cách thức đánh giá kết quả thực hiện năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên trong dạy học Địa lí lớp 10 50

Demo Version - Select.Pdf SDK

Bảng 3.1 Danh sách trường, GV, lớp tham gia thực nghiệm sư phạm 82 Bảng 3.2 Phân phối tần suất điểm kiểm tra trước TN của lớp ĐC và lớp TN 84 Bảng 3.3 Phân phối tần suất tổng hợp điểm kiểm tra trước thực nghiệm 84 Bảng 3.4 Tổng hợp điểm trung bình, độ lệch chuẩn và giá trị p của T-test giữa các

lớp TN và ĐC trước thực nghiệm 85 Bảng 3.5 Phân phối tần suất điểm kiểm tra sau TN của lớp ĐC và lớp TN 86 Bảng 3.6 Phân phối tần suất tổng hợp điểm kiểm tra sau thực nghiệm 87 Bảng 3.7 Tổng hợp điểm trung bình và độ lệch chuẩn và giá trị p của t-test giữa

các lớp TN và ĐC sau thực nghiệm 88

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Sự phát triển kinh tế xã hội trong bối cảnh hội nhập quốc tế với những ảnh hưởng của toàn cầu hoá và xã hội tri thức đã đặt ra những yêu cầu mới đối với giáo dục Nghị quyết 29 - NQ/TW ngày 4 tháng 11 năm 2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH - HĐH) trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) và

hội nhập quốc tế khẳng định "Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học" Tất cả các

yếu tố của quá trình dạy học như mục tiêu, chương trình, phương pháp dạy học, cách thức kiểm tra đánh giá và công tác quản lí giáo đều phải hướng đến cái đích chung là hình thành và phát triển năng lực cho học sinh (HS)

Một trong những mục tiêu về kĩ năng của môn Địa lí phổ thông đã được ghi

rõ trong Chương trình giáo dục phổ thông môn Địa lí ban hành theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT ngày 05 tháng 5 năm 2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và

Đào tạo là “Hình thành và phát triển ở học sinh kĩ năng vận dụng tri thức Địa lí để giải thích các hiện tượng, sự vật Địa lí và bước đầu tham gia giải quyết những vấn

đề của cuộc sống phù hợp với khả năng của học sinh” Việc vận dụng tri thức Địa lí

vào giải thích các hiện tượng, sự vật trong môi trường làm cho kiến thức Địa lí gắn

bó với cuộc sống, thiết thực hơn với HS; từ đó làm tăng tính hấp dẫn của bộ môn, tạo tình cảm và hứng thú học tập Địa lí cho HS

Môn Địa lí lớp 10 cung cấp cho HS những kiến thức đại cương chung nhất, khái quát về các hiện tượng, quá trình Địa lí, nêu ra một số quy luật và tác động của chúng về mặt Địa lí, các mối quan hệ giữa các hiện tượng quá trình Địa lí, giữa tự nhiên với xã hội và con người Trong đó nội dung phần tự nhiên đại cương tương đối trừu tượng, các kiến thức Địa lí không những có tính không gian mà còn có liên

hệ với thực tiễn cuộc sống và có sự tích hợp kiến thức của nhiều môn học khác Do

đó trong quá trình học, HS cần phải tư duy, rèn luyện nhiều loại kĩ năng, phải biết vận dụng mối liên hệ tương hỗ và nhân quả trong thiên nhiên để giải thích được cơ

Demo Version - Select.Pdf SDK

chế hoạt động của các hiện tượng, quá trình tự nhiên phức tạp; vận dụng quy luật Địa lí chung để giải thích một số đặc điểm của sự vật, hiện tượng tự nhiên và lý giải

sự cần thiết phải thích nghi thông minh với tự nhiên Điều này đồng nghĩa với yêu cầu cần phải phát triển năng lực giải thích các hiện tượng, quá trình tự nhiên cho HS trong dạy học Địa lí lớp 10

Mặt khác về nhận thức trong dạy học theo định hướng năng lực cần chú trọng nhiều hơn đến các mức độ vận dụng và nhận thức bậc cao như phân tích, tổng hợp, đánh giá; giảm bớt mức độ nhận biết Căn cứ vào 4 mức độ yêu cầu cần đạt về chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ trong môn Địa lí thì năng lực giải thích các hiện tượng, quá trình tự nhiên thuộc cấp độ thông hiểu, vận dụng và vận dụng cao Phát triển năng lực giải thích các hiện tượng, quá trình tự nhiên giúp HS hiểu sâu, chính xác nội dung kiến thức - kĩ năng từ đó có khả năng giải quyết các vấn đề Địa lí trong học tập và trong cuộc sống; là cơ sở để tìm hiểu đặc điểm Địa lí của từng quốc gia, từng khu vực riêng biệt cũng như đất nước Việt Nam ở những lớp trên Phát triển năng lực giải thích các hiện tượng, quá trình tự nhiên góp phần thay đổi cách thức giáo dục nặng về truyền thụ và tái hiện kiến thức sang chú trọng bồi dưỡng khả năng phân tích, giải quyết vấn đề và thích ứng với các điều kiện cụ thể từ đó việc dạy học Địa lí có tính hiệu quả và thực tiễn hơn

Việc hình thành và phát triển năng lực giải thích các hiện tượng, quá trình tự nhiên là một tất yếu khách quan một mặt do chính bản thân nội dung dạy học quy định, một mặt là cơ hội để tiến hành dạy học theo định hướng năng lực, nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn Địa lí 10 và đặc biệt có ý nghĩa quan trọng trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi bộ môn

Tuy nhiên thực tế kết quả điều tra cho thấy năng lực giải thích các hiện tượng, quá trình tự nhiên trong môn Địa lí 10 của HS còn nhiều hạn chế, một phần do giáo viên ít đầu tư về thời gian, công sức để phát triển năng lực này; một phần do HS có thói quen học tập thụ động một chiều, đối phó với kiểm tra thi cử; nội dung chương trình còn nặng về cung cấp thông tin, nhồi nhét kiến thức; phương pháp giảng dạy chưa chú trọng phát triển năng lực cho HS; chưa xác định được các phương pháp có tính khoa học, thực tiễn và khả thi để phát triển năng lực Điều đó dẫn đến vấn đề HS chưa hiểu

Demo Version - Select.Pdf SDK

sâu, chính xác nội dung bài học, khả năng giải thích các hiện tượng, quá trình tự nhiên trong chương trình và xung quanh môi trường chưa cao, ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục nói chung và chất lượng giảng dạy bộ môn Địa lí nói riêng

Từ những lí do trên tác giả đã lựa chọn đề tài: "Phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 10" để

nghiên cứu

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Xác định được các phương pháp có tính khoa học, thực tiễn và khả thi phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên cho HS trong dạy học Địa lí lớp 10, góp phần đổi mới dạy học môn Địa lí theo hướng phát triển năng lực

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hoá lí luận về phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 10

- Khảo sát điều tra thực tế về thực trạng năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 10 ở một số trường phổ thông rút ra cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

- Xác định được các phương pháp có tính khoa học, thực tiễn và khả thi phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 10

- Thực nghiệm sư phạm (TNSP) nhằm kiểm chứng hiệu quả của các phương pháp phát triển năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 10 đã lựa chọn

3 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu Quá trình dạy học môn Địa lí lớp 10 THPT

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình tự nhiên

4 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi nghiên cứu: Phần Địa lí tự nhiên (ĐLTN) lớp 10 THPT

- Địa bàn nghiên cứu: Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng

Demo Version - Select.Pdf SDK