Đánh giá tác động kinh tế, xã hội và môi trường của dịch vụ du lịch hộ gia đình tại các huyện miền núi tỉnh thừa thiên huế (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN TRỌNG QUÂN ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG KINH TẾ, XÃ HỘI VÀ MÔI TRƯỜNG CỦA DỊCH VỤ DU LỊCH HỘ GIA ĐÌNH TẠI CÁC HUYỆN MIỀN NÚI TỈNH THỪA THIÊN HUẾ CHUYÊN N

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN TRỌNG QUÂN

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG KINH TẾ, XÃ HỘI VÀ MÔI TRƯỜNG CỦA DỊCH VỤ DU LỊCH HỘ GIA ĐÌNH TẠI CÁC HUYỆN

MIỀN NÚI TỈNH THỪA THIÊN HUẾ

CHUYÊN NGÀNH: ĐỊA LÍ HỌC

MÃ SỐ: 8310501

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÝ THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Người hướng dẫn khoa học:

TS LÊ VĂN TIN

Thừa Thiên Huế, năm 2017

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực

và chưa từng công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Trọng Quân

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Hoàn thành luận văn, tác giả xin bày tỏ sự tri ân sâu sắc đối với sự hướng dẫn tận tình của thầy giáo TS Lê Văn Tin

Xin trân trọng cảm ơn Ban chủ nhiệm, các thầy/cô giáo Khoa Địa lí, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế

Xin chân thành cảm ơn quý thầy, cô giáo đã giảng dạy cho lớp cao học Địa lí - Khóa 25

Xin chân thành cảm ơn các cơ quan, ban ngành, huyện Nam Đông, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế đã tạo điều kiện và nhiệt tình giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn

Xin gửi lời cảm ơn chân thành những người thân trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, cùng các bạn học viên lớp Địa lí, Khóa 25 Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế… đã luôn sẻ chia, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thiện luận văn

Thừa Thiên Huế, tháng 10 năm 2018

Nguyễn Trọng Quân

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

DANH MỤC BẢNG BIỂU i

DANH MỤC HÌNH ii

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 1

2.1 Mục tiêu nghiên cứu 1

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 1

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu 2

4.1 Quan điểm nghiên cứu 2

4.2 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 4

6 Tổng quan các công trình nghiên cứu tác động của hoạt động du lịch hộ gia đình có liên quan đến đề tài 4

6.1 Trên thế giới 4

6.2 Ở Việt Nam 5

7 Cấu trúc của luận văn 7

PHẦN NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG KINH TẾ, XÃ HỘI VÀ MÔI TRƯỜNG CỦA DỊCH VỤ DU LỊCH HỘ GIA ĐÌNH 8

1.1 Một số khái niệm 8

1.1.1 Điểm du lịch 8

1.1.2 Du lịch cộng đồng 9

1.1.3 Kinh tế hộ gia đình và dịch vụ du lịch hộ gia đình 9

1.2 Vai trò của dịch vụ du lịch hộ gia đình khu vực đồi núi 10

1.2.1 Khái quát về vai trò của kinh tế hộ gia đình 10

1.2.2 Vai trò của dịch vụ du lịch hộ gia đình khu vực đồi núi 13

1.3 Vấn đề đánh giá tác động kinh tế, xã hội và môi trường 16

1.3.1 Đánh giá tác động kinh tế - xã hội 16

1.3.2 Đánh giá tác động môi trường 18

1.4 Thực tiễn về phát triển du lịch trên thế giới, Việt Nam và những tác động đến kinh tế - xã hội và môi trường 21

1.4.1 Trên thế giới 21

1.4.2 Ở Việt Nam 25

CHƯƠNG 2 TÁC ĐỘNG KINH TẾ, XÃ HỘI VÀ MÔI TRƯỜNG CỦA DỊCH VỤ DU LỊCH HỘ GIA ĐÌNH TẠI CÁC HUYỆN MIỀN NÚI TỈNH THỪA THIÊN HUẾ 39

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.1 Khái quát về hoạt động du lịch tại các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế 39

2.1.1 Giới thiệu các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế 39

2.1.1.1 Vị trí địa lý và giới hạn lãnh thổ 39

2.1.1.2 Điều kiện tự nhiên 41

2.1.1.3 Đặc điểm kinh tế - xã hội 42

2.1.2 Khái quát về hoạt động du lịch 47

2.1.2.1 Tài nguyên du lịch 47

2.1.2.2 Các điểm du lịch 65

2.1.2.3 Hiện trạng hoạt động du lịch 70

2.2 Đánh giá tác động kinh tế, xã hội và môi trường của dịch vụ du lịch hộ gia đình 73

2.2.1 Đặc điểm mẫu nghiên cứu 73

2.2.2 Đối với hiệu quả kinh tế 75

2.2.2.1 Hoạt động du lịch đóng góp cho doanh thu du lịch tỉnh Thừa Thiên Huế 75

2.2.2.2 Hoạt động du lịch tác động đến thu nhập người dân 76

2.2.3 Đối với hiệu quả xã hội 78

2.2.4 Đối với tác động môi trường 79

2.2.4.1 Hoạt động du lịch gắn liền với bảo vệ tự nhiên 79

2.2.4.2 Các tác động đến môi trường từ các hoạt động dịch vụ du lịch 81

CHƯƠNG 3 ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ DU LỊCH HỘ GIA ĐÌNH TẠI CÁC HUYỆN MIỀN NÚI TỈNH THỪA THIÊN HUẾ 82

3.1 Căn cứ đề xuất giải pháp 82

3.1.1 Định hướng phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Thừa Thiên Huế đến năm 2020 82

3.1.2 Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Thừa Thiên Huế đến năm 2020 82

3.1.3 Định hướng phát triển du lịch tỉnh Thừa Thiên Huế đến năm 2020 84

3.1.4 Quy hoạch phát triển du lịch tỉnh Thừa Thiên Huế đến năm 2020 86

3.2 Đề xuất các giải pháp phát triển dịch vụ du lịch hộ gia đình tại các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế 89

3.2.1 Giải pháp về chính sách 89

3.2.2 Giải pháp về tổ chức, quản lí 89

3.2.3 Giải pháp về nâng cao nhận thức và năng lực cho người dân 91

3.2.4 Giải pháp về vốn đầu tư 92

3.2.5 Giải pháp về tuyên truyền, vận động người dân về bảo vệ môi trường 94

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 95

1 Kết luận 95

2 Kiến nghị 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

Demo Version - Select.Pdf SDK

i

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Trang

Bảng 1.1 Số lượng khách du lịch qua các năm ở Việt Nam 26

Bảng 2.1 Dân số các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế giai đoạn 2013 - 2017 42

Bảng 2.2 Dân số trung bình phân theo giới tính và phân theo thành thị, nông thôn ở huyện A Lưới 42

Bảng 2.3 Dân số trung bình phân theo giới tính và phân theo thành thị, nông thôn ở huyện Nam Đông 43

Bảng 2.4 Diện tích của các kiểu địa hình 47

Bảng 2.5 Số giờ nắng tại trạm khí tượng các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế 50

Bảng 2.6 Một số đặc trưng khí hậu các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế 51

Bảng 2.7 Nhiệt độ trung bình tại trạm khí tượng các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế 51 Bảng 2.8 Độ ẩm không khí trung bình tại trạm khí tượng các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế 52

Bảng 2.9 Lượng mưa tại trạm khí tượng A Lưới 53

Bảng 2.10 Cơ sở và số người kinh doanh dịch vụ ăn uống, khách sạn, nhà hàng 71

Bảng 2.11 Số lượt khách du lịch đến các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế (2015 - 2017) 71

Bảng 2.12 Doanh thu từ hoạt động du lịch của các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế (2015 - 2017) 73

Bảng 2.13 Số liệu thống kê mẫu nghiên cứu là các hộ gia đình 74

Bảng 2.14 Doanh thu từ hoạt động du lịch của các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế (2015 - 2017) 75

Bảng 2.15 Số hộ gia đình tham gia hoạt động du lịch tại các điểm nghiên cứu thuộc huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế 78

Bảng 2.16 Ý kiến của người dân về chất lượng cuộc sống của gia đình thay đổi khi tham gia hoạt động du lịch 79

Demo Version - Select.Pdf SDK

ii

DANH MỤC HÌNH

Trang

Hình 1.1 Dự báo tăng trưởng số lượng khách du lịch quốc tế trên toàn thế giới đến 2030 22 Hình 2.1 Bản đồ hành chính các huyện Nam Đông và A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế 40 Hình 2.2 Bản đồ các điểm du lịch huyện Nam Đông và huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế 68

Demo Version - Select.Pdf SDK

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam sau nhiều năm triển khai Luật Du lịch năm 2005, Luật du lịch năm

2017 đã chính thức được thông qua với nhiều điểm mới, với mục tiêu chính nhằm đẩy mạnh phát triển, đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn Một trong những điểm mới của Luật là nhà nước sẽ tạo điều kiện khuyến khích sự thăm gia của cộng đồng dân cư vào phát triển du lịch Đây là cơ sở để các loại hình du lịch dựa vào cộng đồng dân cư tại địa phương có điều kiện phát triển, góp phần đưa du lịch của địa phương đi lên và cải thiện đời sống của người dân Đồng thời phát huy văn hóa bản địa của từng địa phương

Huyện Nam Đông và A Lưới là hai huyện miền núi thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế Khu vực này có tài nguyên du lịch tự nhiên và nhân văn khá phong phú, đa dạng, có tính hấp dẫn tương đối cao nên đã thu hút một lượng khách du lịch đáng kể Tuy nhiên, đây cũng là một khu vực mà kinh tế, xã hội chưa phát triển tốt

Trong bối cảnh đó, những năm gần đây, du lịch đã hình thành và phát triển tương đối nhanh trên địa bàn Các hộ gia đình người dân địa phương đã tham gia vào nhiều vào dịch vụ tại các điểm du lịch Những hoạt động này đã có tác động không nhỏ đến kinh tế, xã hội, môi trường của địa phương theo chiều hướng tích cực lẫn tiêu cực Vì vậy, cần nghiên cứu, đánh giá cụ thể và đồng bộ các tác động để đề xuất những giải pháp phù hợp nhằm phát triển du lịch bền vững Do đó, việc “Đánh giá tác động kinh

tế, xã hội và môi trường của dịch vụ du lịch hộ gia đình tại các huyện miền núi tỉnh

Thừa Thiên Huế” là một vấn đề có ý nghĩa về mặt khoa học và thực tiễn

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng hoạt động dịch vụ du lịch của hộ gia đình tại các điểm du lịch 2 huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế, tiến hành đánh giá những tác động kinh tế, xã hội và môi trường để đề xuất những giải pháp phù hợp nhằm phát triển du lịch bền vững

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về dịch vụ du lịch của hộ gia đình và những tác động kinh tế, xã hội và môi trường của nó

- Điều tra thực trạng, đánh giá những tác động về kinh tế, xã hội và môi trường của dịch vụ du lịch hộ gia đình tại các điểm du lịch huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế

- Đề xuất những giải pháp phù hợp nhằm phát triển dịch vụ du lịch hộ gia đình theo hướng bền vững trên địa bàn nghiên cứu

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu

Dịch vụ du lịch hộ gia đình và tác động kinh tế, xã hội, môi trường của nó

- Phạm vi nghiên cứu

Không gian: Hai huyện miền núi Nam Đông và A Lưới

Thời gian: Nghiên cứu thực trạng đến năm 2017

4 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu

4.1 Quan điểm nghiên cứu

a Quan điểm hệ thống

Tiếp cận hệ thống theo quan điểm cấu trúc trong địa lý học đó là việc nghiên cứu cấu trúc thẳng đứng, cấu trúc ngang và cấu trúc chức năng của hệ thống tự nhiên Cấu trúc thẳng đứng là các thành phần cấu tạo như: Địa hình, khí hậu, thuỷ văn, thổ nhưỡng, sinh vật và mối quan hệ giữa chúng Đối với việc nghiên cứu tác động kinh

tế, xã hội và môi trường của dịch vụ du lịch hộ gia đình tại các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế ta phải đặt trong mối quan hệ có tính hệ thống giữa các yếu tố kinh tế,

xã hội và môi trường Mặt khác cần xem xét mối quan hệ giữa các hộ gia đình kinh doanh du lịch với nhau trên địa bàn 2 huyện Nam Đông và A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế để từ đó có nhận định đúng, toàn diện, tìm ra nguyên nhân, mối quan hệ, đánh giá mức độ tác động, đề xuất giải pháp thích ứng hợp lí

b Quan điểm tổng hợp

Quan điểm này xem các yếu tố và hiện tượng của môi trường tự nhiên là một tổ hợp có tổ chức, giữa chúng có mối quan hệ qua lại với nhau Sự tác động của con người vào một hợp phần hay bộ phận tự nhiên nào đó có thể gây ra những biến đổi lớn trong hoạt động của cả tổng thể Tuy nhiên, quan điểm này không yêu cầu nhất thiết phải nghiên cứu tất cả các thành phần mà có thể lựa chọn một số đại diện có vai trò chủ đạo, là những nhân tố có vai trò quyết định đến các thuộc tính cơ bản nhất của tổng thể Áp dụng quan điểm này, đề tài nhằm đánh giá tác động kinh tế, xã hội và môi trường của dịch vụ du lịch hộ gia đình tại các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế

c Quan điểm lịch sử, viễn cảnh

Mọi sự vật, hiện tượng đều có quá trình phát sinh, vận động và biến đổi Do đó, khi đánh giá chúng chỉ đúng ở một thời điểm nhất định Đứng trên quan điểm lịch sử, phân tích nguồn gốc phát sinh, đánh giá đúng đắn hiện tại sẽ là cơ sở để đưa ra các dự báo xác thực về xu hướng phát triển trong giai đoạn sắp tới Vận dụng quan điểm này,

đề tài phân tích đặc điểm tự nhiên - kinh tế - xã hội, tác động kinh tế, xã hội và môi trường của dịch vụ du lịch hộ gia đình tại các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế với chuỗi số liệu nhiều năm nhằm phản ánh cơ bản nhất đặc điểm của đối tượng

Demo Version - Select.Pdf SDK

3

d Quan điểm lãnh thổ

Mỗi một công trình nghiên cứu địa lí tự nhiên nói riêng cũng như địa lý nói chung đều được gắn với một lãnh thổ cụ thể Các thành phần tự nhiên luôn có sự thay đổi theo thời gian và phân hoá theo không gian Vì vậy, khi nghiên cứu một khu vực cần xác định sự phân hoá không gian theo lãnh thổ và việc đánh giá cần gắn liền trên một lãnh thổ cụ thể được phân chia Với quan điểm này, đề tài cần xác định rõ những yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường bị tác động do ảnh hưởng của dịch vụ du lịch hộ gia đình tại các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế để từ đó đề xuất các biện pháp khắc phục

e Quan điểm phát triển bền vững

Phát triển bền vững là sự phát triển nhằm thoả mãn các nhu cầu hiện tại nhưng không làm tổn hại đến khả năng của các thế hệ tương lai trong việc đáp ứng nhu cầu của chính họ Do đó, đây vừa là xu thế, vừa là yêu cầu bắt buộc trong bất kì hoạt động kinh tế - xã hội nào Quan điểm này được tác giả vận dụng xuyên suốt quá trình đánh giá phân tích hiện trạng, đánh giá tác động kinh tế, xã hội và môi trường của dịch vụ

du lịch hộ gia đình tại các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế

4.2 Phương pháp nghiên cứu

a Phương pháp thu thập và xử lý số liệu

Bao gồm các tư liệu và bản đồ về các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội; các thông tin về huyện Nam Đông, A Lưới có liên quan đến du lịch hộ gia đình; một số tài liệu thuộc các chương trình, dự án phát triển du lịch cộng đồng, hộ gia đình Tất cả các nguồn tư liệu có liên quan đến đối tượng và lãnh thổ nghiên cứu đã được đề tài tiếp cận và vận dụng có chọn lọc trong nghiên cứu

b Phương pháp bản đồ

Ứng dụng bản đồ học nhằm biên tập và xây dựng hệ thống bản đồ cơ sở tại khu vực huyện Nam Đông, A Lưới, từ đó kết hợp với quá trình khảo sát thực địa để xây dựng bản đồ hiện trạng các điểm du lịch tại huyện Nam Đông, A Lưới

c Phương pháp thực địa

Áp dụng phương pháp này nhằm thu thập tài liệu, tìm hiểu thực trạng hoạt động

du lịch của các hộ gia đình, kiểm tra đối chiếu các tài liệu về tự nhiên và kinh tế - xã hội ở trên thực địa Trong quá trình thực địa, đề tài phối hợp điều tra phỏng vấn hộ hoạt động du lịch theo phương pháp đánh giá nhanh (PRA) nhằm thu thập thông tin của cư dân địa phương Quá trình nghiên cứu thực địa được tiến hành dựa trên phương pháp khảo sát theo tuyến và theo điểm cho các mục tiêu đề tài đặt ra Các kết quả nghiên cứu ở thực địa là cơ sở quan trọng cho việc đề xuất các giải pháp nhằm phát

triển hoạt động du lịch hộ gia đình trên địa bàn

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

d Phương pháp chuyên gia

Được vận dụng trong quá trình nghiên cứu nhằm lấy ý kiến của các nhà khoa học trong việc nghiên cứu các tác động của hoạt động du lịch hộ gia đình đến kinh tế, xã hội và môi trường; các giải pháp nhằm phát triển hoạt động du lịch hộ gia đình trên địa bàn Đồng thời, đề tài còn tham khảo ý kiến các nhà quản lý của các ngành có liên quan, cán bộ và nhân dân địa phương

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Ý nghĩa khoa học

Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần hoàn thiện phương pháp đánh tác động kinh tế, xã hội và môi trường của dịch vụ du lịch hộ gia đình tại các huyện miền núi, trên cơ sở đó xác lập các luận chứng khoa học cho việc đề xuất các giải pháp nhằm phát triển hoạt động du lịch hộ gia đình và hạn chế các tác động tiêu cực đến kinh tế,

xã hội và môi trường

- Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là tư liệu tham khảo cho nguời dân địa phương

và các cấp quản lý nhằm lựa chọn các giải pháp nhằm phát triển hoạt động du lịch hộ gia đình và hạn chế các tác động tiêu cực đến kinh tế, xã hội và môi trường các huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế

Đề tài còn là tài liệu tham khảo cho các sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Địa lý học

6 Tổng quan các công trình nghiên cứu tác động của hoạt động du lịch hộ gia đình có liên quan đến đề tài

6.1 Trên thế giới

Những lợi ích to lớn từ việc tổ chức, triển khai hoạt động du lịch có sự tham gia của người dân bản địa, nhất là ở khu vực nông thôn, đã được khẳng định qua nhiều nghiên cứu lí luận và thực tiễn trên thế giới Tham gia hoạt động của người dân là một trong những biểu hiện nổi bật của các loại hình du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng Bên cạnh những tác động tích cực, một số tác động theo chiều hướng tiêu cực cũng dần được bộc lộ do người dân nông thôn có nhiều hạn chế về nhận thức, năng lực và các nguồn lực vật chất Sự quản lí của chính quyền địa phương, cơ quan chuyên ngành

và ý thức của du khách trong nhiều trường hợp cũng góp phần mang lại những hệ quả không tốt về kinh tế, xã hội và môi trường

Nhiều công trình của các tác giả M Bưchơvarôp (1985), Địa lí du lịch; I Pirôgiơnic (1985), Cơ sở địa lý du lịch phục vụ tham quan; G Cazes Rlanquar, Y Rayrouard (2005), Quy hoạch du lịch; Carter R.W (2001), Ecotourism; Cossossis H

và Nijkamp P (1995), Sustainable tourism development; WTO (2002), Tourism and

Demo Version - Select.Pdf SDK