Các nhân tố tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận của người quản lý tại các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam

Nhiều nghiêncứu đã công bố cho thấy người quản lý quản trị lợi nhuận QTLN xuất phát từ nhữngmục đích, những động cơ đã định trước như: vì lợi ích cá nhân của người quản lý, đểtránh vi ph

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM

Ĩ

TP HCM – Naêm 2018

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM

- 

 -NGÔ HOÀNG ĐIỆP

CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN CỦA NGƯỜI QUẢN LÝ TẠI CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG

CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM

Ngành: Kế toán

Mã số: 9.34.03.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS BÙI VĂN DƯƠNG

TP HCM – Năm 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ “Các nhân tố tác động đến hành vi quản trị lợi

nhuận của người quản lý tại các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán

Việt Nam” là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và tài liệu được sử

dụng trong luận án là trung thực và chưa được công bố ở bất kỳ công trình nghiên cứu nào Tất cả những tài liệu tham khảo điều được trích dẫn và tham chiếu đầy đủ.

Tác giả

Ngô Hoàng Điệp

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 1 LÝ DO NGHIÊN CỨU

1 2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

3 3 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

3 4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3 5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

4 6 NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN 5

7 KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN

5 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

7 1.1 CÁC NGHIÊN CỨU VỀ MÔ HÌNH ĐO LƯỜNG HÀNH VI QTLN 7

1.1.1 Nghiên cứu về các mô hình đo lường 7

1.1.1.1 Mô hình Healy (1985)

8 1.1.1.2 Mô hình DeAngelo (1986) 9

1.1.1.3 Mô hình Jones (1991) 9

1.1.1.4 Các mô hình cải tiến mô hình của Jones (1991) 10

1.1.1.5 Mô hình Roychowdhury (2006) 13

1.1.2 Nghiên cứu kiểm định sự phù hợp của các mô hình đo lường 14

1.2 CÁC NGHIÊN CỨU VỀ NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HÀNH VI QTLN 17

1.2.1 Cấu trúc của HĐQT

18 1.2.1.1 Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc điều hành 18

1.2.1.2 Tính độc lập của Hội đồng quản trị 19

1.2.1.3 Qui mô Hội đồng quản trị 20

1.2.1.4 Số lần họp của Hội đồng quản trị 21

1.2.1.5 Chuyên môn về tài chính của thành viên Hội đồng quản trị 22

1.2.1.6 Thành viên nữ trong HĐQT 23

1.2.2 Ủy ban kiểm toán 23

1.2.2.1 Qui mô Ủy ban kiểm toán 23

1.2.2.2 Chuyên môn của thành viên ủy ban kiểm toán 24

1.2.3.1 Qui mô công ty kiểm toán 26

1.2.3.2 Thay đổi công ty kiểm toán 27

1.2.3.3 Phí kiểm toán

27 1.2.4 Cấu trúc sở hữu vốn 28

1.2.4.1 Sở hữu quản lý

28 1.2.4.2 Sở hữu Nhà nước

29 1.2.4.3 Sở hữu Nước ngoài 29

1.2.4.4 Sở hữu tổ chức

30 1.2.4.5 Sở hữu tập trung 31

1.3 KHE HỔNG NGHIÊN CỨU 32

1.3.1 Nhận xét các công trình nghiên cứu đã công bố

32 1.3.2 Định hướng nghiên cứu của luận án 33

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

34 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT

35 2.1 ĐỊNH NGHĨA VÀ PHÂN LOẠI HÀNH VI QTLN 35

2.1.1 Định nghĩa

35 2.1.2 Phân loại

37 2.2 MỘT SỐ KỸ THUẬT QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN PHỔ BIẾN 38

2.2.1 QTLN thông qua các khoản dồn tích 38

2.2.2 QTLN thông qua các nghiệp vụ kinh tế phát sinh 42

2.3 CÁC LÝ THUYẾT NỀN TẢNG 43

2.3.1 Lý thuyết đại diện

43 2.3.2 Lý thuyết các bên liên quan 46

2.3.3 Lý thuyến tín hiệu

47 2.3.4 Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource dependency theory) 49

2.3.5 Lý thuyết kế toán thực chứng 50

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2

52 CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 53

3.1 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU 53

3.1.1 Phương pháp nghiên cứu 53

3.3 MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 66

3.4 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU, MÔ HÌNH HỒI QUY 68

3.4.1 Giả thuyết nghiên cứu 68

3.4.2 Mô hình hồi quy 72

3.5 ĐO LƯỜNG CÁC BIẾN TRONG MÔ HÌNH HỒI QUY 73

3.5.1 Đo lường biến phụ thuộc 73

3.5.2 Đo lường biến độc lập

79 CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN

83 4.1 MỨC ĐỘ QTLN TẠI CÁC CTNY TRÊN TTCK VIỆT NAM 83

4.1.1 QTLN thông qua các khoản dồn tích (A_EM) 83

4.1.2 QTLN thông qua các nghiệp vụ kinh tế phát sinh (R_EM) 86

4.1.3 Kết luận về mức độ QTLN tại các CTNY trên TTCK Việt Nam 89

4.2 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH 90

4.3 THỐNG KÊ MÔ TẢ CÁC BIẾN NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HÀNH VI QTLN

92 4.4 KẾT QUẢ PHÂN TÍCH TƯƠNG QUAN VÀ HỒI QUY 95

4.4.1 Kết quả phân tích tương quan 95

4.4.2 Kết quả phân tích hồi quy 101

4.5 BÀN LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 111

4.5.1 Nhóm giả thuyết Hội đồng quản trị

111 4.5.2 Nhóm giả thuyết Ban kiểm soát 116

4.5.3 Nhóm giả thuyết kiểm toán độc lập 118

4.5.4 Nhóm giả thuyết cấu trúc sở hữu vốn và cơ cấu vốn 120

4.5.5 Nhóm giả thuyết về quy mô và hiệu quả kinh doanh 126

KẾT LUẬN CHƯƠNG 4

130 CHƯƠNG 5: NHẬN XÉT VÀ KIẾN NGHỊ

132 5.1 NHẬN XÉT

132 5.2 KIẾN NGHỊ

135 5.3 MỘT SỐ HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU VÀ HƯỚNG NHIÊN CỨU TRONG TƯƠNG LAI

144 KẾT LUẬN CHƯƠNG 5

146 KẾT LUẬN

147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ

149

LỜI CẢM ƠN

Đầu tiên, tác giả xin bày tỏ sự kính trọng và lòng biết ơn chân thành đến PGS.TS.Bùi Văn Dương, người hướng dẫn khoa học của tác giả, đã tận tình định hướngnghiên cứu và hướng dẫn chi tiết giúp tác giả hoàn thành luận án này Những lờichỉ bảo, nhận xét, đánh giá cùng với những lời động viên quý báu của thầy đã giúpcho tác giả vượt qua được nhiều khó khăn trong quá trình thực hiện luận án

Kế đến, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến quý thầy, cô Trường ĐH Kinh

tế TP HCM đã tận tình giảng dạy cho tác giả các môn học phần tiến sĩ Những kiếnthức quý thầy cô truyền đạt sẽ góp phần rất lớn để tác giả có thể đi tiếp con đườngnghiên cứu sau này

Sau cùng, xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo Khoa Kế toán Kiểm toán Trường

ĐH Mở TP HCM đã tạo điều kiện thuận lợi về vật chất và tinh thần để tác giả họctập và hoàn thành được luận án này

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 3.1 Mẫu nghiên cứu của luận án 65

Bảng 3.2 Ý nghĩa của hệ số tương quan 67

Bảng 3.3 Bảng mô tả giả thuyết nghiên cứu 71

Bảng 3.4 Kết quả hồi quy các hệ số α, β 80

Bảng 3.5 Kiểm định sự phù hợp của mô hình mô hình Roychowdhury (2006) 80

Bảng 3.6 Bảng mô tả biến độc lập và phương pháp đo lường 81

Bảng 4.1 Thống kê mô tả biến phụ thuộc A_EM 86

Bảng 4.2 Thống kê mô tả biến phụ thuộc A_EM (trị tuyệt đối) theo năm 87

Bảng 4.3 Thống kê mô tả biến phụ thuộc A_EM (trị tuyệt đối) theo ngành 87

Bảng 4.4 Thống kê mô tả biến phụ thuộc A_EM (dương) theo ngành 88

Bảng 4.5 Thống kê mô tả biến phụ thuộc A_EM (âm) theo ngành 88

Bảng 4.6 Thống kê mô tả biến phụ thuộc R_EM 89

Bảng 4.7 Thống kê mô tả biến phụ thuộc R_EM (trị tuyệt đối) theo năm 90

Bảng 4.8 Thống kê mô tả biến phụ thuộc R_EM (trị tuyệt đối) theo ngành 90

Bảng 4.9 Thống kê mô tả biến phụ thuộc R_EM (dương) theo ngành 91

Bảng 4.10 Thống kê mô tả biến phụ thuộc R_EM (âm) theo ngành 91

Bảng 4.11 Thống kê mô tả các biến độc lập định tính 95

Bảng 4.12 Thống kê mô tả các biến độc lập định lượng 95

Bảng 4.13 Ma trận tương quan hồi quy Person mô hình 1 98

Bảng 4.14 Ma trận tương quan hồi quy Person mô hình 2 101

Bảng 4.15 Kết quả hồi quy mô hình 1 104

Bảng 4.16 Kết quả kiểm định khuyết tật của mô hình 1 106

Bảng 4.17 Kết quả hồi quy mô hình 2 108Bảng 4.18 Kết quả kiểm định khuyết tật của mô hình 2 110Bảng 4.19 Bảng tổng kết kết quả hồi quy hai mô hình nghiên cứu 112

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Hình 3.1 Quy trình nghiên cứu của luận án 58Hình 3.2 Mô hình nghiên cứu 1 69Hình 3.3 Mô hình nghiên cứu 2 70

PHẦN MỞ ĐẦU

1 LÝ DO NGHIÊN CỨU

Báo cáo tài chính cung cấp những thông tin hữu ích về tình hình hình tài chính,kết quả kinh doanh, các dòng tiền và những thông tin bổ sung khác giúp cho các đốitượng sử dụng thông tin đưa ra các quyết định kinh tế (Epstein và Jermakowicz,2008; Mackenzie và cộng sự, 2012) Mức độ hữu ích của thông tin tài chính phụthuộc nhiều vào chất lượng thông tin về lợi nhuận (Ball và Shivakumar, 2005).Thông tin về lợi nhuận và các bộ phận hợp thành của nó ngày càng đóng vai tròquan trọng cho các bên liên quan, có thể đo lường hiệu quả hoạt động của doanhnghiệp và dự đoán được dòng tiền trong tương lai (Dechow, Kothari và Watts, 1998).Chính vì vậy, chất lượng thông tin về lợi nhuận được sự quan tâm của nhiều nhànghiên cứu trong và ngoài nước

Tính linh hoạt của kế toán cho phép người quản lý vận dụng để cung cấp thôngtin thích hợp và đáng tin cậy giúp cho các bên liên quan đánh giá hiệu quả hoạt độngcủa doanh nghiệp, kịp thời thay đổi quyết định cho phù hợp với thực tế kinh doanhcủa họ, nhưng cũng chính sự linh hoạt này tạo cơ hội cho người quản lý tham giaquản trị lợi nhuận (Healy và Wahlen, 1999; Dechow và Skinner, 2000) Nhiều nghiêncứu đã công bố cho thấy người quản lý quản trị lợi nhuận (QTLN) xuất phát từ nhữngmục đích, những động cơ đã định trước như: vì lợi ích cá nhân của người quản lý, đểtránh vi phạm các thỏa thuận trên các hợp đồng, để đạt lợi ích từ thị trường vốn (đạtđược lợi nhuận mục tiêu, để phát hành cổ phiếu với giá cao, để được lợi khi sáp nhập,chia tách hay mua bán doanh nghiệp), hoặc phản ứng lại với các chính sách của NhàNước như giảm số thuế TNDN, để được ưu đãi đầu tư, ưu đãi về thuế,… Bên cạnh

đó, người quản lý có thể QTLN bằng cách cắt giảm chi phí nghiên cứu và phát triển,chi phí quảng cáo, chi phí đào tạo, tăng thời gian bán chịu cho khách hàng, giảm giábán niêm yết nếu mua hàng với số lượng lớn,… QTLN có liên quan chặt chẽ đến chấtlượng thông tin của BCTC của các công ty và là chủ đề thường xuyên được quan tâm

trong nghiên cứu lĩnh vực kế toán (Collins, Pincus và Xie, 1999; Barth, Landsman vàLang, 2008).

Từ những năm cuối của thế kỷ XX đến nay, nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới đãtìm hiểu, thu thập nhiều bằng chứng về hành vi QTLN của người quản lý, tìm kiếm

ra những mô hình hữu hiệu để phát hiện hành vi QTLN, cũng như tìm hiểu nhữngđộng cơ, kỹ thuật của người quản lý khi thực hiện hành vi QTLN Hành vi QTLNthường được xem là hành vi tiêu cực, đã để lại nhiều vụ bê bối trong quá khứ ở lĩnhvực tài chính ở Việt Nam và trên Thế giới Những vụ tai tiếng có tác động tiêu cựcđến niềm tin của công chúng đối với thị trường chứng khoán, ngân hàng, kiểm toán,nhà quản lý doanh nghiệp và thậm chí cả Chính phủ (Sanders và cộng sự, 1996) Sựkiện Enron - tập đoàn năng lượng hàng đầu của Hoa Kỳ - đã lừa dối nhà đầu tư, lừadối các bên liên quan vào đầu thế kỷ XXI là một ví dụ, trong đó một trong nhữngthông tin được điều chỉnh là thông tin về lợi nhuận Tại Việt Nam, có khá nhiều vụtai tiếng đã được phát hiện và công bố liên quan đến công ty CP Bông Bạch Tuyết(BBT), Tổng Công ty CP Xây Lắp Dầu Khí Việt Nam (PVX), Công ty CP Tập Đoàn

Kỹ Nghệ Trường Thành (TTF),

Việt Nam hiện nay là thành viên của nhiều hiệp ước kinh tế như WTO, AEC, đòi hỏi phải hội nhập nhanh các định chế quốc tế để tăng tính minh bạch thông tincông bố Liên quan đến CTNY, Nhà Nước Việt Nam đã không ngừng nỗ lực để hoànthiện dần hệ thống pháp lý cần thiết nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động của TTCK,thu hút vốn đầu tư thông qua TTCK, đồng thời cũng hướng đến mục tiêu gia tăngchất lượng thông tin BCTC của các CTNY Từ những phân tích trên, tác giả cho rằngviệc tìm hiểu, phát hiện, đo lường hành vi QTLN và xác định các nhân tố tác động vàmức độ tác động đến hành vi QTLN là rất cần thiết xét về lý luận khoa học và ứngdụng thực tế Về lý luận, luận án mong muốn góp phần làm rõ lý thuyết liên quan đếnhành vi QTLN thông qua cơ sở dồn tích và QTLN thông qua việc tác động vào cácnghiệp vụ kinh tế phát sinh Về mặt ứng dụng, luận án kỳ vọng đo lường mức độQTLN của người quản lý tại CTNY và xác định các nhân tố tác động đến hành vi

QTLN tại các CTNY trên TTCK Việt Nam, đưa ra các kiến nghị cho các bên liênquan để kiểm soát hành vi QTLN, nâng cao chất lượng BCTC của CTNY.

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

Mục tiêu của luận án là nghiên cứu các nhân tố tác động đến hành vi QTLN củangười quản lý tại các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam Từ kếtquả nghiên cứu, tác giả đề xuất những kiến nghị nhằm kiểm soát hành vi QTLN, nângcao chất lượng BCTC của CTNY Luận án đề xuất 2 mục tiêu:

3 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

Xuất phát từ tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu và nhằm đạt được hai mục tiêunghiên cứu như đã trình bày trên, luận án đặt ra hai câu hỏi nghiên cứu như sau:

C

Việt Nam thực hiện QTLN ở mức độ nào?

C

hành vi QTLN của người quản lý tại các CTNY trên TTCK Việt Nam như thế nào?

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hành vi QTLN và các nhân tố tác động đếnhành vi QTLN của người quản lý doanh nghiệp

Hành vi QTLN được xác định thông qua hai chỉ tiêu đại điện, tương ứng với hailoại QTLN Đối với QTLN thông qua các khoản dồn tích thì chỉ tiêu đại diện làkhoản dồn tích bất thường Đối với QTLN thông qua các nghiệp vụ kinh tế phát sinhthì chỉ tiêu đại diện là tổng khoản bất thường của dòng tiền từ hoạt động kinh doanh,chi phí tuỳ biến và chi phí sản xuất

Phạm vi nghiên cứu

- X ét v ề k h ông gian: Luận án phân tích các nhân tố tác động đến hành vi QTLNcủa người quản lý tại các công ty niêm yết trên hai sàn giao dịch chứng khoáncủa Việt Nam (HOSE và HNX), không bao gồm các công ty đại chúng giaodịch cổ phiếu trên sàn Upcom Mẫu phân tích được giới hạn là các công tykhông thuộc lĩnh vực ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm và các quỹ đầu tư

Số liệu được thu thập thủ công từ BCTC, BCTN và BCQT của các CTNY.Một số số liệu được cung cấp từ công ty Vietstock

- X ét v ề thờ i gian: Luận án sử dụng số liệu báo cáo năm, giai đoạn 2010 – 2016

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp trong đó phương pháp địnhlượng là chính Cụ thể:

Phương pháp nghiên cứu định tính: Luận án sử dụng phương pháp phỏng vấn

chuyên sâu với các chuyên gia, tham vấn ý kiến về các biến nhân tố đưa vào mô hìnhnghiên cứu Người tham gia phỏng vấn là những chuyên gia đang là thành viênHĐQT, thành viên ban kiểm soát, kế toán trưởng của công ty đang niêm yết trênTTCK Việt Nam, kiểm toán viên thuộc Big có trình độ chuyên môn từ cử nhân trởlên và có thời gian công tác tối thiểu 5 năm

Phương pháp nghiên cứu định lượng: Luận án sử dụng phương pháp này để kiểm

định giả thuyết nghiên cứu về các nhân tố tác động và mức độ tác động của các nhân

tố đến hành vi QTLN Luận án xác định biến phụ thuộc của mô hình nghiên cứu dựatrên mô hình phát hiện hành vi QTLN thông qua các khoản dồn tích – Mô hìnhKothari, Leone và Wasley (2005), mô hình phát hiện hành vi QTLN thông qua tácđộng vào các nghiệp vụ kinh tế phát sinh – Mô hình Roychowdhury (2006) Các biếnđộc lập là các biến nhân tố có được từ kết quả nghiên cứu định tính, kết hợp với haibiến phụ thuộc trên hình thành hai mô hình nghiên cứu Bằng phương pháp hồi quy

đa biến dữ liệu bảng trên phần mềm phân tích Stata 13.0, luận án xác định các nhân

tố tác động và mức độ tác động của từng nhân tố đến hành vi QTLN của người quản

lý Đồng thời, thông qua kết quả xác định 02 biến phụ thuộc, bằng phương phápthống

kê mô tả, luận án biện luận mức độ QTLN của người quản lý tại các CTNY trênTTCK Việt Nam.

6 NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

V

ề m ặt nghi ê n cứ u : Trên thế giới, hành vi QTLN được sự quan tâm nghiên cứu

của rất nhiều chuyên gia từ hơn 30 năm qua Tại Việt Nam, chưa có nhiều công trìnhnghiên cứu mang tính toàn diện liên quan đến các nhân tố tác động đến hành viQTLN tại CTNY Với thực trạng này, luận án mong muốn: (1) Hệ thống hoá các lýthuyết nền tảng về hành vi QTLN, đánh giá thực trạng của các công ty niêm yết trênthị trường chứng khoán Việt Nam liên quan đến hành vi QTLN (QTLN thông quacác khoản dồn tích và QTLN thông qua các nghiệp vụ kinh tế phát sinh) và xác địnhcác nhân tố tác động cũng như mức độ tác động của các nhân tố đến hành vi này; và(2) mở rộng thêm cánh cửa khoa học nghiên cứu về hành vi QTLN tại Việt Nam

V

ề m ặ t t h ự c t i ễn: Nghiên cứu của luận án kỳ vọng sẽ có ý nghĩa thực tiễn đối

với: (1) Những nhà hoạch định chính sách, các đơn vị lập pháp có cái nhìn sâu sắchơn, bao quát hơn, từ đó xây dựng được hệ thống các quy định mang tính khả thi caohơn, phù hợp với đặc thù của đất nước, gắn kết với xu thế hội nhập quốc tế; (2) Cáccông ty niêm yết có thể tự đánh giá và tự kiện toàn hệ thống quản trị cho công tymình, từ đó gia tăng chất lượng BCTC doanh nghiệp; và (3) Những đối tượng có lợiích trực tiếp (như nhà đầu tư, chủ nợ,…) có thể đánh giá mức độ QTLN của công ty

mà họ đầu tư, từ đó có thể gia tăng hiệu quả của các quyết định đầu tư, giảm thiểu rủiro

7 KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN

Kết cấu chính của luận án gồm:

Phần mở đầu: Trình bày vai trò của thông tin lợi nhuận đối với người sử dụngthông tin kế toán dẫn đến khả năng người quản lý doanh nghiệp thực hiện QTLN đểđạt được những mục tiêu đã định trước Trên cơ sở những phân tích này tác giả đãxác định mục tiêu nghiên cứu, đặt ra các câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu,phạm vi nghiên cứu và giới thiệu phương pháp nghiên cứu của luận án

Chương 1- Tổng quan về vấn đề nghiên cứu: Trình bày khái quát các công trìnhnghiên cứu trong và ngoài nước, xác định khe hổng nghiên cứu và hướng nghiên cứucủa luận án.

Chương 2- Cơ sở lý thuyết: Trình bày khái niệm, phân loại hành vi QTLN, các lýthuyết nền tảng làm cơ sở cho việc biện giải kết quả nghiên cứu

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu: Trình bày phương pháp nghiên cứu, quytrình nghiên cứu, mô hình nghiên cứu và phương pháp xác định các biến trong môhình nghiên cứu của luận án

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và bàn luận: Trình bày kết quả nghiên cứu địnhtính và định lượng, bàn luận kết quả nghiên cứu để trả lời cho các câu hỏi nghiên cứucủa luận án

Chương 5: Kết luận và kiến nghị: Trên cơ sở kết quả nghiên cứu và bàn luận, tácgiả nêu nhận xét và đề xuất các giải pháp kiến nghị cho các đối tượng sử dụng thôngtin kế toán

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Tổng quan về vấn đề nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng và rất cần thiết cho bất kỳcông trình nghiên cứu khoa học nào Tác giả phát hiện có 03 hướng nghiên cứu chínhliên quan đến hành vi QTLN: Đó là (1) Các nghiên cứu về mô hình đo lường hành viQTLN, (2) nghiên cứu về động cơ QTLN và (3) nghiên cứu các nhân tố tác động đếnhành vi QTLN Liên quan đến vấn đề nghiên cứu, luận án sẽ trình bày các công trìnhnghiên cứu về mô hình đo lường hành vi QTLN được vận dụng phổ biến và cácnghiên cứu về nhân tố tác động đến hành vi QTLN của người quản lý doanh nghiệp

Từ kết quả phân tích tổng quan vấn đề nghiên cứu, luận án sẽ đưa ra khe hổng nghiêncứu và biện luận cho định hướng nghiên cứu của luận án

Nội dung của chương này gồm:

- Các nghiên cứu về mô hình đo lường hành vi QTLN;

- Các nghiên cứu về nhân tố tác động đến hành vi QTLN;

- Khe hổng nghiên cứu

1.1 CÁC NGHIÊN CỨU VỀ MÔ HÌNH ĐO LƯỜNG HÀNH VI QTLN 1.1.1 Nghiên cứu về các mô hình đo lường

Các công trình nghiên cứu đã cố gắng tìm ra phương pháp để phát hiện và đolường hành vi QTLN Dựa trên nguyên tắc cơ sở dồn tích của kế toán thì lợi nhuậnđạt được trong một kỳ sẽ bao gồm lợi nhuận thu bằng tiền và lợi nhuận dồn tích Lợinhuận thực thu bằng tiền được tính dựa vào doanh thu thực thu bằng tiền trừ chi phí

đã thực chi bằng tiền Lợi nhuận dồn tích chính là hiệu số giữa doanh thu bán chịu vàchi phí chưa thực chi bằng tiền như chi phí trích trước, chi phí khấu hao, chi phí dựphòng phải trả, chi phí trả trước, các khoản dự phòng giảm giá… đã phát sinh trong

kỳ kế toán Người quản lý doanh nghiệp không thể điều chỉnh được lợi nhuận đã thubằng tiền Đối với lợi nhuận dồn tích thì họ có thể điều chỉnh được, bằng cách điềuchỉnh khoản lập dự phòng giảm giá, gia tăng công nợ bán chịu, thay đổi thời giankhấu hao để điều chỉnh chi phí khấu hao để đạt được mức lợi nhuận như mong muốn

Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng người quản lý dùng thủ thuật điềuchỉnh chủ yếu là tìm cách tác động đến sự chênh lệch giữa dòng tiền thực tế tại doanhnghiệp và lợi nhuận, tạo ra các khoản dồn tích bất thường (DA) trên báo cáo tài chính.

Để phát hiện hành vi QTLN, cách tiếp cận phổ biến là tính tổng dồn tích (TA) trênbáo cáo tài chính trừ đi các khoản dồn tích bình thường (NDA) phát sinh tại doanhnghiệp NDA là những khoản dồn tích được thực hiện đúng theo nguyên tắc của kếtoán DA là những khoản dồn tích do người quản lý tạo ra để làm thay đổi lợi nhuậncủa doanh nghiệp

Trong hơn 30 năm qua, trên thế giới, nhiều mô hình được ứng dụng để phát hiệnhành vi QTLN của người quản lý doanh nghiệp Các công cụ đo lường được pháttriển dần qua thời gian và ngày một hữu hiệu hơn Luận án hệ thống hóa quá trìnhphát triển của các mô hình phát hiện hành vi QTLN trên thế giới như sau:

1.1.1.1 Mô hình Healy (1985)

Mô hình Healy (1985) có thể được xem là mô hình đầu tiên cố gắng đo lườnghành vi QTLN Healy (1985) lập luận rằng, QTLN được thực hiện trong một khoảngthời gian nhất định do đó tổng dồn tích là chênh lệch giữa lợi nhuận trên báo cáo vàdòng tiền từ hoạt động kinh doanh Ông cho rằng dồn tích bình thường kỳ vọng sẽbằng 0 (zero) nên dồn tích bất thường cũng chính là tổng dồn tích tại một thời điểm

và được xác định bằng công thức bên dưới Nếu tổng dồn tích không bằng 0 thì đó làbiểu hiện của QTLN Vì là sự nỗ lực đầu tiên để phát hiện hành vi QTLN nên môhình này được đánh giá là còn nhiều thiếu sót

1.1.1.2 Mô hình DeAngelo (1986)

DeAngelo (1986) cho rằng dồn tích bình thường NDA phát sinh là ngẫu nhiên.Nếu doanh nghiệp ở trạng thái đứng yên thì NDA ở thời điểm t bằng với NDA ở thờiđiểm t-1 Vì vậy, sự khác biệt giữa NDA ở thời điểm t và thời điểm t-1 chính là DA

và cũng chính là biểu hiện của hành vi QTLN DeAngelo (1986) đã tiến thêm mộtbước, đã xác định dồn tích bất thường riêng biệt cho mỗi DN bằng cách tính chênhlệch giữa tổng dồn tích của hai kỳ kế tiếp nhau trên tổng tài sản

−

=Trong đó:

DAit: Biến dồn tích bất thường

TAit: Tổng biến dồn tích năm t

TAit-1: Tổng biến dồn tích năm t-1

Ait -1 : Tổng tài sản của năm t-1

Trong TA đã bao gồm cả NDA nên dù mô hình có bước phát triển hơn mô hìnhcủa Healy (1985) nhưng mô hình này cũng bị phê phán vì kết quả của mô hình trênthực tế bao gồm cả dồn tích bình thường NDA

1.1.1.3 Mô hình Jones (1991)

Jones (1991) tin rằng sự biến đổi của doanh thu sẽ mang đến sự thay đổi của vốnkinh doanh, dẫn đến sự thay đổi trong việc tính toán các khoản trích trước và khấuhao tài sản cố định Tất cả các điều này đều tác động đến lợi nhuận của doanhnghiệp Jones (1991) đã dùng biến doanh thu (REV) và biến tài sản cố định (PPE)như là các biến độc lập để đo lường DA

Tổng biến dồn tích = Lợi nhuận sau thuế - Dòng tiền từ hoạt động kinh doanhKhoản dồn tích bình thường (NDA) sẽ được tính bằng phương trình sau:

=∝ + β 1 + β 2

Trong đó:

NDAit: Biến dồn tích bình thường

Ait - 1 : Giá trị sổ sách của tổng tài sản doanh nghiệp i tại năm t-1

Δ REVit: Chênh lệch doanh thu bán hàng của doanh nghiệp i trong năm t so vớidoanh thu năm t-1 của doanh nghiệp i

PPE it: Nguyên giá tài sản cố định hữu hình của doanh nghiệp i năm t

α, β1, β2 : Các thông số ước tính

i = 1,2,3…n: Số lượng doanh nghiệp khảo sát

Các tham số α, β1, β2 được ước lượng bằng phương pháp bình phương bé nhất của mô hình :

= ∝ + β 1 + β 2 + ε it

Công thức tính DA như sau:

= − ∝ + β 1 + β 2

1.1.1.4 Các mô hình cải tiến mô hình của Jones (1991)

Được coi là mô hình nổi tiếng, khắc phục được những sai sót của mô hình Healy(1985) và DeAngelo (1986), trong rất nhiều các nghiên cứu thực nghiệm, mô hìnhJones (1991) được sử dụng rất phổ biến để phát hiện hành vi QTLN thông qua cáckhoản dồn tích Tuy nhiên, bản thân cha đẻ của mô hình Jones (1991) cũng khẳngđịnh hạn chế của mô hình là đã đưa vào biến nghiên cứu là Δ REV để tính phần dồntích bình thường Bởi vì khi doanh thu bị khai khống hoặc hạch toán không đúng niên

độ thì xác định NDA sẽ trở nên không còn đáng tin cậy Để khắc phục lỗi này các môhình cải tiến cho mô hình Jones (1991) lần lượt được công bố

Dechow, Sloan và Sweedney (1995)

Dechow, Sloan và Sweedney (1995) đã cải tiến mô hình Jones (1991) bằng cách

bổ sung thêm một yếu tố tạo ra dồn tích bình thường là nợ phải thu Họ cho rằng,

người quản lý điều chỉnh doanh thu không liên quan đến tiền thì phải ghi nhận nợphải thu.

=∝ + β 1 + β 2

+ ε it

ΔARit là sự thay đổi khoản phải thu của công ty i năm t so với năm t -1

Mô hình Dechow, Sloan và Sweedney (1995) đưa thêm vào biến ΔARit để loại

bỏ sự gia tăng của doanh thu tương ứng với sự gia tăng của khoản nợ phải thu, khắcphục những hạn chế của mô hình Jones (1991) Dechow, Sloan và Sweedney (1995)cũng chứng minh mô hình của mình có khả năng phát hiện hành vi QTLN tốt hơn môhình Jones (1991) và các mô hình trước đó

Kothari, Leone và Wasley (2005)

Kothari, Leone và Wasley (2005) đã phát triển mô hình của Jones (1991) và Môhình Dechow, Sloan và Sweedney (1995) trên cơ sở xem xét thêm biến ROA Họ chorằng, việc đo lường DA ở mô hình Jones (1991) và Jones cải tiến (1995) có thể bị lỗi

đo lường nghiêm trọng là không xét đến hiệu suất hoạt động của công ty Chính vìvậy, Kothari đã đưa vào mô hình Dechow, Sloan và Sweedney (1995) thêm biếnROA Mục đích của Kothari, Leone và Wasley (2005) là xem xét mối quan hệ giữabiến dồn tích và hiệu suất hoạt động của công ty

= α + β 1 + β 2 + β 3 ROA it -1 +

ε it

Trong đó, ROAit-1 là lợi nhuận trên tổng tài sản của năm t -1

Yoon, Miller và Jiraporn (2006)

Yoon, Miller và Jiraporn (2006) cho rằng mặc dù mô hình Jones (1991) và các môhình Jones cải tiến được xem là phù hợp để phát hiện hành vi QTLN của người quản

lý ở rất nhiều quốc gia nhưng lại không phù hợp để phát hiện hành vi này ở HànQuốc Họ đã tiếp tục cải tiến mô hình của Jones điều chỉnh (1995) bằng việc đưathêm các biến nợ phải trả, chi phí trả cho nhân viên hưu trí và thay tổng tài sản đầunăm trên mô hình Jones điều chỉnh bằng chỉ tiêu doanh thu thuần Họ cho rằng tổngdồn tích thay đổi tùy thuộc vào sự thay đổi của doanh thu bằng tiền, thay đổi của chi

phí bằng tiền và một số chi phí không dùng tiền như chi phí khấu hao, chi phí chonhân viên hưu trí Người quản lý không những QTLN thông qua việc tác động vàodoanh thu với nợ phải thu, mà còn tác động vào cả chi phí với nợ phải trả Trên cơ sở

đó, nhóm tác giả đã xây dựng 03 yếu tố như mô hình bên dưới

= β+ β 1 + β 2 + β 3 +

ε it

Trong đó:

NDAit: Biến dồn tích bình thường

REVit: Doanh thu bán hàng thuần doanh nghiệp i tại năm t

Δ REVit: Chênh lệch doanh thu bán hàng của doanh nghiệp i trong năm t so với doanh thu bán hàng năm t-1

AR it : Nợ phải thu năm i

EXPit: Tổng giá vốn hàng bán và chi phí bán hàng và chi phí quản lý không baogồm chi phí không dùng tiền

PAYit: Nợ phải trả cuối năm t của doanh nghiệp i

RETit: Chi phí cho nhân viên hưu trí năm t của doanh nghiệp i

β0 β1 β2 β3 = Các thông số ước tính

i = 1,2,3…n: Số lượng doanh nghiệp khảo sát

Mô hình Raman and Shahrur (2008)

Mô hình Raman và Shahrur (2008) phát triển mô hình của Kothari, Leone vàWasley (2005) bằng cách thêm tiếp vào biến MTB là tỷ số giữa giá thị trường của cổphiếu với giá trị sổ sách của cổ phiếu đó vào cuối năm Việc thêm vào mô hình biếnMTB xuất phát từ gợi ý của McNichol (2002), Cohen và cộng sự (2005), cho rằngcông ty có tiềm năng phát triển cao thì khả năng có tổng dồn tích cao

= α0 + β 1 + β 2 + β 3 ROA it -1 + β 4 MTBit +

ε it

Trong đó: MTB it là tỷ số giá thị trường và giá trị sổ sách của công ty i ở năm t.

1.1.1.5 Mô hình Roychowdhury (2006)

Bên cạnh hành vi QTLN thông qua các khoản dồn tích, người quản lý còn có thểthực hiện QTLN thông qua tác động vào các nghiệp vụ kinh tế phát sinh Nếu môhình phát hiện hành vi QTLN thông qua các khoản dồn tích là mô hình Jones (1991)

và các mô hình Jones cải tiến thì mô hình được sử dụng phổ biến để phát hiện hành

vi QTLN thông qua các nghiệp vụ kinh tế phát sinh là mô hình Roychowdhury(2006)

Roychowdhury (2006) đã xem xét mức độ bất thường của 3 yếu tố: Dòng tiền từhoạt động kinh doanh, chi phí tuỳ biến, chi phí sản xuất để xác định mức độ QTLNthông qua các nghiệp vụ kinh tế phát sinh

Các bước thực hiện như sau:

Bước 1: Xác định mức độ bình thường của dòng tiền hoạt động, chi phí sản xuất

và chi phí tuỳ biến

Mức độ bình thường của dòng tiền hoạt động được xác định theo công thức:

= α + β 1 + β 2 +

ε it

Trong đó:

CFOit: Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của công ty i ở năm t

SALESit: Doanh thu của công ty i ở năm t

ΔSALESit: Sự thay đổi của doanh thu của công ty i ở năm t so với năm t-1

Ait-1: Tổng tài sản đầu năm

Mức độ bình thường của chi phí sản xuất: Chi phí sản xuất được định nghĩa làtổng giá vốn hàng bán và sự thay đổi của hàng tồn kho trong năm

Giá vốn hàng bán (COGSit) được xác định theo công thức:

= α + β i +

ε it

Biến động hàng tồn kho trong năm (ΔINVit) được tính theo công thức:

ε it

Sau khi xác định giá vốn hàng bán (COGSit) và biến động hàng tồn kho trong năm(ΔINVit), xác định mức độ bình thường của chi phí sản xuất (PRODit) được tính theocông thức:

sẽ được nhân với -1

R_EM = Ab_CFO *(-1) + Ab_PROD + Ab_DiscEXP*(-1)

1.1.2 Nghiên cứu kiểm định sự phù hợp của các mô hình đo lường

Một số các mô hình đo lường hành vi QTLN được công bố trước mô hình Jones(1991) như mô hình Healy (1985), mô hình DeAngelo (1986) không được nhiều côngtrình nghiên cứu vận dụng do bản thân cách xác định biến dồn tích bất thường đã bộc

lộ một số điểm không hợp lý Ví dụ, mô hình Healy (1985) cho rằng dồn tích bìnhthường kỳ vọng sẽ bằng 0 nên dồn tích bất thường cũng chính là tổng dồn tích tại mộtthời điểm DeAngelo (1986) cho rằng dồn tích bất thường chính là mức chênh lệchgiữa tổng dồn tích của hài kỳ kế tiếp nhau trên tổng tài sản Cách lý luận này cũng bịnhiều phê phán do trong nội tại của tổng dồn tích đã bao gồm luôn khoản dồn tíchbình thường

Dechow, Sloan, và Sweeney (1995) cho rằng mô hình Jones điều chỉnh (1995) là

mô hình tốt nhất để phát hiện hành vi QTLN Chen (2011) nghiên cứu 77 công tyniêm yết có BCTC lỗ liên tiếp hai năm liền Trung Quốc, giai đoạn 2007-2008, đã đưa

ra 03 nhận định sau khi kiểm định sự phù hợp của mô hình Jones (1991) và các môhình Jones điều chỉnh (1995, 2005): Thứ nhất, mô hình Jones điều chỉnh vẫn là sựlựa chọn tốt nhất để phát hiện hành vi QTLN so với các phương pháp đo lường khác;Thứ hai, mô hình Jones điều chỉnh đôi khi gặp vấn đề, do đó cần sử dụng thêm cáchtiếp cận khác cùng một lúc, sau đó so sánh với kết quả từ Jones điều chỉnh; Thứ ba,mọi nỗ lực tìm ra một phương pháp tốt hơn để phát hiện hành vi QTLN vẫn phải tiếnhành, mô hình Jones điều chỉnh vẫn không có mô hình khác thay thế Phụ lục số 05của luận án thống kê một số công trình nghiên cứu gần đây về các nhân tố tác độngđến hành vi QTLN trên thế giới, đa số các tác giả đều sử dụng mô hình Jones (1991)

và Jones cải tiến (1995, 2005, 2006) để xác định biến dồn tích bất thường, đại diệncho mức độ QTLN của người quản lý tại doanh nghiệp

Với số liệu thị trường chứng khoán Việt Nam, Nguyễn Anh Hiền và Phạm ThanhTrung (2015) kiểm định mức độ tương thích của ba mô hình được ứng dụng phổ biếnvào số liệu của 308 công ty niêm yết năm 2014 ở Việt Nam Kết quả nghiên cứu đãchứng minh được rằng, trong ba mô hình gồm mô hình Jones (1991), mô hìnhDechow, Sloan và Sweeney (1995) và mô hình Kothari, Leone và Wasley (2005) thì

mô hình Kothari, Leone và Wasley (2005) là phù hợp nhất để nhận diện hành viQTLN tại các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam Bên cạnh đó,Nguyễn Anh Hiền và Cộng sự (2015), trong đề tài nghiên cứu khoa học Cấp trường,nhóm tác giả sử dụng số liệu của 380 công ty niêm yết trên thị trường chứng khoánViệt Nam, niên độ 2013 và 2014 Tác giả đã đưa ra kết luận, mô hình Kothari, Leone

và Wasley (2005) là mô hình phù hợp nhất phát hiện hành vi QTLN của các công tyniêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam Nghiên cứu còn cho thấy có sự khácbiệt trong mức độ QTLN của các công ty niêm yết trên sàn HOSE và sàn HNX, cáccông ty gặp khó khăn trong hoạt động sản xuất kinh doanh thì mức độ QTLN sẽ caohơn những doanh nghiệp khác, xu hướng QTLN giảm ở năm 2014 so với năm 2013.Tương tự như nghiên cứu của Nguyễn Anh Hiền và Phạm Thanh Trung (2015), VõThị Quý và Dương Trọng Nhân (2017) sử dụng số liệu của 300 công ty phi tài chínhđang niêm yết trên sàn chứng khoán HOSE, giai đoạn 2013-2015, cũng chứng minh

được rằng mô hình Jones (1991) và Mô hình Kothari, Leone và Wasley (2005) là phùhợp hơn mô hình Dechow, Sloan và Sweeney (1995) trong việc phát hiện hành viQTLN tại các công ty niêm yết trên HOSE.

Ở chiều ngược lại, Islam, Ali và Ahmad (2011) phân tích hiệu quả của mô hìnhJones cải tiến trong việc phát hiện hành vi QTLN, mẫu nghiên cứu là các công ty pháthành ra công chúng lần đầu trong giai đoạn 1985-2005, niêm yết trên sàn chứngkhoán Dhaka của Bangladesh Họ khẳng định rằng mô hình Jones điều chỉnh có hiệuquả trong việc phát hiện hành vi QTLN ở hầu hết các nước phát triển, nhưng khônghiệu quả trong bối cảnh thị trường vốn ở Bangladesh Sau đó, nhóm tác giả đã thêmcác biến doanh thu, khấu hao, chi phí hưu trí vào mô hình Jones cải tiến Mô hìnhmới tạo ra hiệu quả hơn trong việc phát hiện hành vi QTLN với số liệu củaBangladesh Như vậy, Islam, Ali và Ahmad (2011) đã dựa trên mô hình của Jonescải tiến để xây dựng một mô hình phù hợp hơn để phát hiện hành vi QTLN với sốliệu của của Bangladesh Tương tự như Islam, Ali và Ahmad (2011), Phạm Thị BíchVân (2012) đã sử dụng số liệu niên độ 2010 của 54 doanh nghiệp thuộc nhiều ngànhnghề khác nhau đang niêm yết trên TTCK TP HCM, sử dụng mô hình Jones(1991) để kiểm định khả năng phát hiện hành vi QTLN tại Việt Nam Tác giả đã đưa

ra kết luận rằng “Mô hình Jones (1991) không hiệu quả trong việc phát hiện hành viQTLN của các doanh nghiệp niêm yết TTCK Việt Nam” Sau đó, Phạm Thị BíchVân (2012) đã thay thế chỉ tiêu tổng tài sản đầu năm trong mô hình Jones (1991)bằng chỉ tiêu doanh thu bán hàng, bỏ đi biến tài sản cố định và thêm vào biến khấuhao và biến chi phí dự phòng Mô hình mới của Phạm Thị Bích Vân (2012) hữuhiệu hơn trong việc phát hiện hành vi QTLN tại Việt Nam

Kết quả công bố trên cho thấy mặc dù mô hình Jones (1991) và các mô hình cảitiến của Jones (1991) được giới nghiên cứu vận dụng và đánh giá cao nhưng các môhình này không hoàn toàn phù hợp với mọi quốc gia, bởi lẽ mỗi quốc gia có đặc điểm

về vốn, chính trị, pháp luật, kinh tế, văn hóa…là không hoàn toàn giống nhau Việctìm kiếm phương pháp tốt nhất để nhận diện và đo lường hành vi QTLN không dừnglại Phạm Thị Bích Vân (2013), thu thập số liệu của 111 công ty niêm yết trên HOSE

niên độ 2009-2011, trình bày bốn cách đo lường sự trung thực của chỉ tiêu lợi nhuậncủa doanh nghiệp Cách thứ nhất, Bích Vân (2013) tham chiếu kết quả nghiên cứucủa Leuz và cộng sự (2003), đo lường sự trung thực của chỉ tiêu lợi nhuận bằng cáchtính tỷ lệ giữa độ lệch chuẩn của lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh chia cho

độ lệch chuẩn của dòng tiền từ hoạt động kinh doanh Tỷ lệ này càng nhỏ thể hiện sựche giấu lợi nhuận càng cao Cách thứ hai, tham chiếu kết quả nghiên cứu của Barton

và Simko (2002), đo lường sự trung thực của chỉ tiêu lợi nhuận bằng cách tính tỷ lệgiữa tài sản hoạt động thuần (Tài sản - Nợ phải trả - tiền và các khoản tương đươngtiền - Các khoản đầu tư tài chính ngắn hạn) chia cho doanh thu thuần Tỷ lệ này càngnhỏ thì sự trung thực của chi tiêu lợi nhuận càng cao Cách thứ ba, tác giả dựa theokết quả nghiên cứu của Penman (2001), đo lường độ trung thực của chỉ tiêu lợi nhuậnbằng cách tính tỷ số giữa dòng tiền từ hoạt động kinh doanh và lợi nhuận sau thuế

Tỷ lệ này càng nhỏ thì độ trung thực của chỉ tiêu lợi nhuận càng cao Cách thứ tư làcủa chính của chính tác giả, sự trung thực của chỉ tiêu lợi nhuận được tính bằng tỷ sốgiữa biến kế toán dồn tích có thể điều chỉnh được (Discretionary Accruals) chia cholợi nhuận sau thuế Tỷ số này càng nhỏ thì độ trung thực của lợi nhuận càng cao.Theo Bích Vân (2013) “Các bên liên quan khi đánh giá sự trung thực của chỉ tiêu lợinhuận trên Báo cáo tài chính thì cần tiến hành đồng thời bốn cách nêu trên Nếubốn cách trên đưa ra cùng một kết quả thì các bên liên quan có thể đưa ra quyết địnhcủa mình Ngược lại, nếu bốn cách cho ra kết quả không thống nhất thì các bên lênquan nên cẩn trọng hơn khi đưa ra quyết định của mình hoặc thực hiện các điều tra,phân tích, đánh giá sâu hơn để đo lường sự trung thực của chỉ tiêu lợi nhuận”

1.2 CÁC NGHIÊN CỨU VỀ NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HÀNH VI QTLN

Bên cạnh các nghiên cứu về mô hình đo lường hành vi QTLN, nghiên cứu vềđộng cơ QTLN thì phần lớn các nghiên cứu khác được công bố trong và ngoài nướctập trung vào tìm kiếm các nhân tố tác động đến hành vi QTLN từ đó kiến nghịnhững giải pháp nhằm kiểm soát hành vi này Kết quả nghiên cứu có nhiều khác biệt,

có thể do mỗi quốc gia có đặc thù riêng về quy định pháp lý, văn hóa, chính trị…Luận án

lựa chọn và trình bày một số nghiên cứu điển hình và mang tính tổng quát đã đượccông bố trong và ngoài nước trong thời gian gần đây tại phụ lục 05.

1.2.1 Cấu trúc của HĐQT

1.2.1.1 Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc điều hành

Hội đồng quản trị được tổ chức ở công ty bao gồm đại đa số là các thành viên độclập để kiểm soát hoạt động và quyền lực của Ban giám đốc, chịu trách nhiệm trước

cổ đông, đảm bảo hoạt động của công ty tuân thủ các quy định của pháp luật và điều

lệ công ty, quan tâm đến quyền lợi của cổ đông Chính vì thế, ở một số quốc gia Luậtquản trị công ty không chấp nhận Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm nhiệm chức danhGiám đốc điều hành

Có hai quan điểm khác nhau về vấn đề kiêm nhiệm CEO của Chủ tịch HĐQT Lýthuyết đại diện cho rằng việc kiêm nhiệm này là không tốt cho hoạt động của doanhnghiệp do làm mất đi tính giám sát và kiểm soát Giám đốc điều hành (Rechner vàDalton, 1991) Lý thuyết quản lý thì ngược lại, cho rằng việc kiêm nhiệm là tốt chodoanh nghiệp vì nó tạo sự đồng thuận, thống nhất trong mọi quyết định, mệnh lệnh

sẽ tốt hơn và nhanh hơn những đơn vị tách hai vị trí này ra hai người khác nhau(Donaldson và Davis, 1991)

Klein và cộng sự (2002) đã chỉ ra rằng các khoản dồn tích bất thường có quan hệcùng chiều với vị trí CEO kiêm một vị trí lãnh đạo trong HĐQT, nghĩa là việc kiêmnhiệm sẽ làm gia tăng mức độ QTLN Một số nghiên cứu khác cũng có kết quả tương

tự như Wang và Liang (2008), Roodposhti và Cnashmi (2010), Roodposhti và cộng

sự (2010), Gulza (2011), Murhadi (2009), Nekhili và cộng sự (2016)

Ngược lại, Tian và Lau (2001) cho rằng doanh nghiệp kiêm nhiệm CEO sẽ hoạtđộng tốt hơn doanh nghiệp không có kiêm nhiệm CEO Song và cộng sự (2006) chorằng việc kiêm nhiệm CEO sẽ phát huy hiệu quả hơn khi cơ cấu vốn Nhà nước ở mứccao Một số nghiên cứu gần đây cũng có kết quả tương tự, khi cho rằng việc kiêmnhiệm CEO của chủ tịch HĐQT có tác động ngược chiều với mức độ QTLN như Liu

và cộng sự (2012), Soliman và cộng sự (2013), Waweru và George (2013), Iraya vàcộng sự (2015), Abbadi và cộng sự (2016)…

Bên cạnh đó, Chtourou (2001), Moradi và Salehi (2012), Suzan Abed và Cộng sự(2012), González và García-Meca (2014), Nguyễn Hà Linh (2017) đã không tìm thấymối quan hệ có ý nghĩa thống kê giữa kiêm nhiệm CEO với hành vi QTLN Tronghai mô hình nghiên cứu của Nguyễn Thị Phương Hồng (2016), mô hình 1 chứngminh được rằng công ty có Chủ tịch HĐQT không kiêm nhiệm Giám đốc điều hànhthì chất lượng thông tin BCTC cao hơn so với có kiêm nhiệm.

1.2.1.2 Tính độc lập của Hội đồng quản trị

Có rất nhiều công trình nghiên cứu về tính độc lập của Hội đồng quản trị có ảnhhưởng đến việc kiểm soát hành vi QTLN Tính độc lập của HĐQT được tính bằng tỷ

lệ thành viên HĐQT độc lập trên tổng số thành viên HĐQT Lý thuyết đại diện chorằng sự hiện diện của nhiều thành viên độc từ bên ngoài thì tính độc lập sẽ cao và họ

sẽ làm việc vì lợi ích chung của cổ đông, giảm xung đột lợi ích giữa cổ đông vớingười quản lý Kết quả nghiên cứu thường cho thấy HĐQT với một tỷ lệ cao nhữngngười ở bên ngoài (tính độc lập cao) có khả năng làm giảm mức độ QTLN, gia tăngchất lượng thông tin trên BCTC

Xie và cộng sự (2003) đã sử dụng mẫu nghiên cứu giai đoạn 1992 - 1994 của 282công ty Mỹ, sử dụng mô hình phát hiện hành vi QTLN của Jones (1991) cho rằng ởnhững công ty có tỷ lệ thành viên độc lập trong HĐQT cao thì ít khả năng phát sinhhành vi QTLN Niu (2006) với dữ liệu của công ty tại Canada giai đoạn 2001-2004tìm thấy mối quan hệ ngược chiều giữa độ lớn của khoản dồn tích với mức độ độclập của HĐQT Bằng việc thống kê số liệu của 155 công ty niêm yết ở Tây Ban Nhagiai đoạn 1999 - 2001, Osma và Noguer (2007) đã chứng minh được rằng các quiđịnh về thể chế của HĐQT, của Giám đốc điều hành có tác dụng kiểm soát hành viQTLN Metawee (2013) đã tìm ra mối quan hệ ngược chiều giữa mức độ độc lập củaHĐQT với mức độ QTLN khi sử dụng mẫu nghiên cứu gồm các công ty niêm yếttrên thị trường chứng khoán Ai Cập giai đoạn 2008-2010 Các nghiên cứu có kết quảtương tự như Roodposhti và cộng sự (2010), Alves (2014), Liu và cộng sự (2015),Abbadi và cộng sự (2016)

Ngược lại, một số nghiên cứu tìm thấy mối quan hệ cùng chiều giữa mức độQTLN với tính độc lập của HĐQT Al-Rassas và cộng sự (2015) sử dụng hai mô hìnhphát hiện hành vi QTLN Jones điều chỉnh (1995) và mô hình Yoon (2006) trên dữliệu 508 công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Malaysia đã chứng minh đượcrằng HĐQT có thành viên độc lập không điều hành càng nhiều càng làm gia tăng mức

độ QTLN Nghiên cứu của Liu và cộng sự (2012) và Soliman và cộng sự (2013) cũng

có kết quả tương tự

Bên cạnh đó, Gao và cộng sự (2002) đã không tìm thấy mối quan hệ giữa mức độđộc lập của HĐQT và mức độ QTLN khi nghiên cứu mẫu các công ty của TrungQuốc Kết quả nghiên cứu tương tự được công bố bởi Gulza (2011), Yang và cộng

sự (2009), Murhadi (2009), Suzan Abed và Cộng sự (2012), Moradi và cộng sự(2012), Nekhili và cộng sự (2016) Nghiên cứu của Nguyễn Hà Linh (2017) với sốliệu công ty niêm yết Việt Nam cũng không tìm thấy mối tương quan giữa số lượngthành viên độc lập với mức độ QTLN của người quản lý Trong hai mô hình nghiêncứu của Nguyễn Thị Phương Hồng (2016), mô hình 2 không ủng hộ kỳ vọng của tácgiả khi không tìm thấy mối quan hệ giữa tính độc lập của HĐQT với chất lượng thôngtin của BCTC, kết quả hồi quy mô hình 1 của tác giả đã tìm thấy mối quan hệ cùngchiều giữa nhân tố này với chất lượng thông tin BCTC tại CTNY Việt Nam

1.2.1.3 Qui mô Hội đồng quản trị

Có nhiều nghiên cứu đã được công bố về tác động của quy mô HĐQT đến hành

vi QTLN Qui mô HĐQT được tính bằng số lượng thành viên HĐQT tại ngày kếtthúc năm Một mặt, HĐQT gồm nhiều thành viên có thể có nhiều kinh nghiệm, nhiềukiến thức và nêu nhiều ý kiến đóng góp sẽ tăng cường khả năng giám sát của HĐQT

Lý luận này xuất phát từ lý thuyết sự phụ thuộc nguồn lực Mặt khác, HĐQT có nhiềuthành viên nhưng các thiếu liên kết giữa các thành viên HĐQT sẽ tạo tăng thêm cơhội cho người quản lý gia tăng QTLN

Ayemere và cộng sự (2015) sử dụng số liệu của 230 công ty niêm yết trên thịtrường chứng khoán của Thổ Nhĩ Kỳ, giai đoạn 2009-2012 đã tìm thấy mối quan hệngược chiều giữa số lượng thành viên thuộc HĐQT với mức độ QTLN Rất nhiều

nghiên cứu có kết quả tương tự như Suzan Abed và Cộng sự (2012), Abbadi và cộng

sự (2016), Soliman và cộng sự (2013), Lakhal (2015) Nghiên cứu của Nguyễn HàLinh (2017) sử dụng mô hình Jones (1991) để xác định biến dồn tích bất thường đãchứng minh được rằng số lượng thành viên HĐQT càng lớn thì mức độ QTLN càngnhỏ

Ngược lại, Kao và Chen (2004) sử dụng dữ liệu của 1.097 công ty; Abdul Rahman

và Ali (2006) sử dụng 97 công ty Malaysia; Jaggi và cộng sự (2009) sử dụng dữ liệucủa công ty Hong Kong trong giai đoạn 1998-2000 cùng phát hiện ra mối quan hệcùng chiều giữa quy mô của HĐQT và mức độ QTLN Nekhili và cộng sự (2016) sửdụng số liệu 85 công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Pháp, giai đoạn 2001-

2010, vận dụng mô hình Jones điều chỉnh (2005) đã chứng minh được mối quan hệcùng chiều giữa số lượng thành viên HĐQT với mức độ QTLN

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Phương Hồng (2016) sử dụng mô hình Jones điềuchỉnh (1995) và mô hình EBO (Edward Bell Ohlson Model) để xác định biến dồn tíchbất thường trên hai mô hình nghiên cứu Tác giả đã không tìm thấy mối quan hệ giữaquy mô HĐQT với chất lượng thông tin trên BCTC được công bố bởi CTNY ViệtNam

1.2.1.4 Số lần họp của Hội đồng quản trị

Bên cạnh ảnh hưởng của tính độc lập và quy mô của HĐQT đến hành vi QTLN,một số nghiên cứu cho rằng số lần họp của HĐQT cũng có tác động đến hành vi này.Thông thường các công ty niêm yết phải công bố báo cáo tài chính quý nên mỗi năm

ít nhất phải có 04 lần họp để thông qua báo cáo cáo tài chính giữa niên độ Trên thực

tế, để có thể nhanh chóng nắm bắt công việc, thông tin và thống nhất một số nội dungquan trọng trong hoạt động kinh doanh, chia cổ tức, vấn đề tăng vốn,…số lượng cuộchọp HĐQT tại các công ty niêm yết có thể sẽ nhiều hơn

Xie và cộng sự (2003) sử dụng số liệu năm của 282 công ty Mỹ đã chỉ ra rằng nếuHĐQT tổ chức họp thường xuyên thì có thời gian xem xét đến nhiều vấn đề, trong đó

có giám sát hành vi QTLN Họ đã chứng minh rằng hành vi QTLN có mối quan hệngược chiều với số lần họp của HĐQT Ronen và Yaari (2008) cho rằng một HĐQT

năng động, tổ chức nhiều cuộc họp sẽ có nhiều khả năng thực hiện nhiệm vụ củamình phù hợp với lợi ích của cổ đông, đồng thời nỗ lực hơn trong việc giám sát việccông bố báo cáo tài chính Các nghiên cứu có kết quả tương tự như Sarkar và cộng sự(2008), Services, P (2011), Yang và cộng sự (2009), Abbadi và cộng sự (2016).Bên cạnh đó, Gulzar và cộng sự (2011) nghiên cứu 1.001 công ty niêm yết trênsàn chứng khoán Thượng Hải, giai đoạn 2002 - 2006 đã tìm thấy mối quan hệ cùngchiều giữa hành vi QTLN và tần suất họp HĐQT Nghiên cứu của Alves (2012),Metawee (2013) cũng cho kết quả tương tự.

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Phương Hồng (2016) đã đồng thuận không tìm thấymối quan hệ cùng chiều giữa mức độ thường xuyên họp của HĐQT với chất lượngtrên BCTC tại CTNY Việt Nam

1.2.1.5 Chuyên môn về tài chính của thành viên Hội đồng quản trị

Một trong các nhiệm vụ khá quan trọng của HĐQT là kiểm soát quá trình lập Báocáo tài chính để công bố Để có thể kiểm soát chất lượng của báo cáo tài chính, họcần phải có kiến thức tổng quát về kế toán, tài chính, có năng lực phân tích, có tầmnhìn chiến lược và khả năng quản trị rủi ro Lý thuyết sự phụ thuộc nguồn lực chorằng hội động quản trị đa dạng bao gồm những thành viên có lĩnh vực chuyên mônkhác nhau sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp Do vậy, chuyên môn về tài chính của thànhviên HĐQT cũng là một yếu tố có ảnh hưởng đến hành vi QTLN, đến chất lượngthông tin được trình bày trên Báo cáo tài chính

Xie và cộng sự (2003) đã chứng minh rằng hành vi QTLN khó có thể xảy ra ởmột doanh nghiệp mà HĐQT có kiến thức chuyên sâu về tài chính Nghiên cứu củaPark và cộng sự (2004), Lin và Hwang (2010) chỉ ra rằng sự có mặt trong HĐQT cácchuyên gia từ các tổ chức trung gian bên ngoài có thể góp phần làm giảm các khoảndồn tích bất thường Ayemere và cộng sự (2015) sử dụng số liệu của 50 công ty niêmyết Nigeria, giai đoạn 2006-2013; Abbadi và cộng sự (2016) sử dụng mẫu nghiên cứugồm 558 doanh nghiệp của Jordan, giai đoạn 2009-2013 cũng tìm mối quan hệ ngượcchiều giữa tỷ lệ thành viên HĐQT có chuyên môn tài chính với mức độ QTLN.Ngược lại với kết quả trên, Metawee (2013) tìm thấy mối quan hệ cùng chiều giữa tỷ

lệ thành

viên HĐQT có chuyên môn tài chính với mức độ QTLN Kết quả hồi quy trên môhình 1 của Nguyễn Thị Phương Hồng (2016) cho rằng doanh nghiệp có số lượngthành viên HĐQT có chuyên môn tài chính càng lớn thì chất lượng thông tin trênBCTC sẽ cao hơn nhưng tác giả không tìm thấy mối quan hệ giữa nhân tố này đếnchất lượng thông tin trên BCTC ở mô hình nghiên cứu 2.

1.2.1.6 Thành viên nữ trong HĐQT

Zelechowski và Bilimoria (2004) cho rằng thành viên nữ thường có kỹ năng quản

lý cao hơn thành viên nam, bao gồm việc quen với những vấn đề pháp lý liên quanđến nguồn nhân lực, giao tiếp, tiếp thị và truyền thông Srinidhi và cộng sự (2011),Thiruvadi and Huang (2011) cho rằng càng nhiều thành viên nữ trong HĐQT thì chấtlượng báo cáo tài chính sẽ gia tăng Letender (2004) cho rằng sự đa dạng về giớitrong HĐQT sẽ dẫn đến sự bất đồng ý kiến, nhưng sự bất đồng này có giá trị, nó sẽdẫn đến việc ra quyết định tốt hơn và HĐQT hoạt động tích cực hơn Bathula (2008)tìm thấy mối quan hệ cùng chiều giữa sự đa dạng về giới tính trong HĐQT với chấtlượng thông tin lợi nhuận Luckerath - Rover (2011) tìm thấy mối tương quan cùngchiều giữa thành viên nữ trong HĐQT với chất lượng thông tin báo cáo của doanhnghiệp Ngược lại, Adams và Ferreira (2009, Akpan và cộng sự (2014) tìm thấy mốiquan hệ ngược chiều giữa thành viên nữ HĐQT với hiệu quả hoạt động của công ty

1.2.2 Ủy ban kiểm toán

Các nhân tố thuộc nhóm này được đề xuất chủ yếu xuất phát từ lý thuyết đại diện

và lý thuyết sự phụ thuộc nguồn lực Hội đồng quản trị cần kiểm soát hoạt động củaBan giám đốc, giảm xung đột lợi ích giữa cổ đông và người quản lý, bố trí nguồn lựccần thiết cho hoạt động quản trị của họ

1.2.2.1.Qui mô Ủy ban kiểm toán

Hiệu quả kiểm soát của ủy ban kiểm toán bị ảnh hưởng bởi số lượng thành viên

và sự phối hợp giữa các thành viên Nguồn lực quá ít sẽ không đủ để thực hiện hếtnhiệm vụ nhưng số lượng quá nhiều, thiếu chuyên môn, giao tiếp và phối hợp khôngđồng bộ có thể dẫn đến hiệu quả công việc thấp Lin và cộng sự (2006) nghiên cứu

106 công ty ở Mỹ đã nghiên cứu mối quan hệ giữa hành vi QTLN với các nhân tố

liên quan đến ủy ban kiểm toán công ty như tính độc lập, kích cỡ, chuyên môn về tàichính, mức độ năng động và cơ cấu sở hữu vốn Kết quả của họ cho thấy số lượngthành viên trong ủy ban này có quan hệ ngược chiều với mức độ QTLN Nghiên cứucủa Ayemere và cộng sự (2015) cũng cho kết quả tương tự.

Ngược lại, Danoshana và cộng sự (2013) cho rằng số lượng thành viên của ủy bankiểm toán có quan hệ cùng chiều với hiệu quả hoạt động của công ty, nghiên cứu dựatrên số liệu 25 công ty niêm yếu trên thị trường chứng khoán Sri Lanka từ năm 2008đến 2012 Bên cạnh đó, Bedard và cộng sự (2004) nghiên cứu mẫu gồm 300 công tycủa Mỹ ở niên độ 1996; nghiên cứu của Baxter và Cotter (2009) trên dữ liệu công tyniêm yết của Malaysia năm 2001, Soliman và cộng sự (2013) sử dụng mẫu số liệucủa Ai Cập, Bamahros và cộng sự (2015) sử dụng số liệu của Malaysia, Nekhili vàcộng sự (2016) sử dụng số liệu của Pháp cũng không tìm ra mối quan hệ giữa sốlượng thành viên ủy ban kiểm toán với hành vi QTLN

1.2.2.2.Chuyên môn của thành viên ủy ban kiểm toán

Sự hiện diện của thành viên có chuyên môn về tài chính có ý nghĩa quan trọngtrong việc hỗ trợ các thành viên khác, đảm bảo độ tin cậy cho Báo cáo tài chính Xie

và cộng sự (2003), Choi và cộng sự (2004), Abbott và cộng sự (2004), Bédard vàcộng sự (2004) cho rằng sự hiện diện ít nhất một thành viên có chuyên môn về tàichính trong Ủy ban kiểm toán sẽ làm giảm mức độ QTLN của người quản lý.Soliman và cộng sự (2013) nghiên cứu trên mẫu dữ liệu gồm 50 công ty phi tài chínhniêm yết trên thị trường chứng khoán Ai Cập trong khoảng thời gian 2007-2010 chothấy sự hiện diện của thành viên Ủy ban kiểm toán có hiểu biết về tài chính có mốiquan hệ ngược chiều với khoản dồn tích bất thường, chính là đại diện của hành viQTLN Bamahros và cộng sự (2015) nghiên cứu số liệu của 525 công ty niêm yết củaMalaysia cũng có kết quả ngược chiều giữa tỷ lệ thành viên UBKT có chuyên môntài chính với mức độ QTLN Bên cạnh đó, Abdul Rahman và Ali (2006) dựa trên dữliệu 2 năm (2002 và 2003) của 97 công ty, Lin và cộng sự (2006) nghiên cứu số liệunăm 2000 của 106 công ty niêm yết của Mỹ đều không mối quan hệ có ý nghĩa liên

quan đến sự hiện diện của thành viên Ủy ban kiểm toán có chuyên môn về tài chính với hành vi QTLN.

1.2.2.3 Số lượng cuộc họp của ủy ban kiểm toán

Một ủy ban kiểm toán độc lập và khôn khéo đóng vai trò quan trọng đảm bảo tínhnăng động và hiệu quả của việc kiểm soát Menon và Williams (1994) cho rằng hiệuquả hoạt động của Ủy ban kiểm toán có thể được đo lường bởi số lượng các cuộc họp.Sau nhiều năm nghiên cứu, số lượng cuộc họp của Ủy ban kiểm toán có góp phần giatăng chất lượng thông tin lợi nhuận của doanh nghiệp hay không là vấn đề khó thểxác định rõ bởi lẽ kết quả nghiên cứu còn nhiều khác biệt

Nghiên cứu của Xie và cộng sự (2003) cho thấy tần suất cuộc họp của ủy bankiểm toán có ảnh hưởng đến chất lượng thông tin của kế toán tài chính Song vàWindram (2004) cho rằng ủy ban kiểm toán tổ chức họp thường xuyên sẽ góp phầntăng chất lượng của Báo cáo tài chính Cùng quan điểm, Abbott và cộng sự (2004),Ebrahim (2007) và Soliman và cộng sự (2013) đều chứng minh được mối quan hệngược chiều giữa số lượng cuộc họp của ủy ban kiểm toán với khoản dồn tích bấtthường, chính là đại diện của hành vi QTLN Garven (2015) nghiên cứu cấu trúc quảntrị doanh nghiệp đến hành vi QTLN thông qua các nghiệp vụ kinh tế phát sinh(R_EM), chứng minh được rằng số lượng các cuộc họp ủy ban kiểm toán có quan hệngược chiều với R_EM

Bên cạnh những phát hiện trên, Bédard và cộng sự (2004) sử dụng hai nhóm công

ty của Mỹ, một nhóm có mức độ QTLN cao, một nhóm có mức độ QTLN thấp, đãkhông tìm thấy mối quan hệ giữa hành vi QTLN với số lần họp của Ủy ban kiểmtoán Davidson và cộng sự (2005) sử dụng dữ liệu nghiên cứu gồm 434 công ty niêmyết ở Malaysia năm 2000 cũng chứng được rằng Ủy ban kiểm toán có siêng năng,năng động cũng không hiệu quả trong việc kiểm soát được hành vi QTLN

1.2.3 Kiểm toán độc lập

Kiểm toán độc lập được xem là công cụ quan trọng của cổ đông nhằm đảm bảotính minh bạch và độ tin cậy của Báo cáo tài chính Báo cáo kiểm toán phải nêu ýkiến về tính trung thực và hợp lý của báo cáo tài chính được lập phù hợp với các quy