Nho giáo việt nam thời lý trần và ý nghĩa lịch sử của nó

Thời đại Lý - Trần được xem là thời đại hưng thịnh và vẻ vang trong sự phát triển của quốc gia phong kiến Đại Việt, thể hiện ở sự phát triển với một sinh lực dồi dào của nền kinh tế, ở v

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN THANH BÌNH

HÀ NỘI - 2018

LỜI AM ĐOAN

C ả

Tác giả luận án

Nguyễn Thị Nhƣ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2

HƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 6

1.1 Các công trình nghiên cứu liên quan đến điều kiện và tiền đề cho sự phát triển của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần 6

1.2 Các công trình nghiên cứu tiêu biểu về nội dung và đặc điểm của tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần 12

1.3 Những công trình nghiên cứu về ý nghĩa lịch sử của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần 27

1.4 Khái quát các kết quả đạt được và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu 30

HƯƠNG 2 ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ CHO SỰ PHÁT TRIỂN CỦA NHO GIÁO VIỆT NAM THỜI LÝ - TRẦN 36

2.1 Điều kiện kinh tế và chính trị - xã hội Việt Nam thời Lý - Trần 36

2.2 Tiền đề tư tưởng của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần 47

2.3 Khái quát sự phát triển của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần 63

HƯƠNG 3 NỘI DUNG VÀ ĐẶ ĐIỂM CỦA TƯ TƯỞNG NHO GIÁO VIỆT NAM THỜI LÝ - TRẦN 73

3.1 Một số nội dung chủ yếu trong tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần 73

3.1.1 Tư tưởng tôn quân 73

3.1.2 Tư tưởng về đường lối trị nước 78

3.1.3 Tư tưởng thân dân 86

3.1.4 Tư tưởng thượng hiền 93

3.2 Những đặc điểm nổi bật của tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần 107

HƯƠNG 4 Ý NGHĨA LỊCH SỬ CỦA NHO GIÁO VIỆT NAM THỜI LÝ - TRẦN 118

4.1 Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần góp phần hình thành ý thức hệ của triều đại 118

4.2 Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần góp phần tạo lập nền chính trị thân dân 122

4.3 Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần thúc đẩy sự phát triển của tầng lớp nho sĩ 127

4.4 Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần tạo tiền đề cho sự phát triển của Nho giáo ở các giai đoạn sau 133

KẾT LUẬN 146

DANH MỤ Á ÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 150

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 151

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nho giáo là một học thuyết ra đời ở Trung Quốc vào khoảng thế kỷ VI trước Công nguyên, nhưng những ảnh hưởng của nó thì không chỉ ở Trung Quốc mà còn lan rộng sang nhiều quốc gia khác, trong đó có Việt Nam Từ một hệ tư tưởng ngoại lai, Nho giáo đã dần chiếm một vị trí quan trọng trong kiến trúc thượng tầng của xã hội phong kiến Đại Việt, ảnh hưởng và tác động đến nhiều mặt, nhiều lĩnh vực chủ yếu của đời sống xã hội Việt Nam trong lịch sử và hiện nay Bởi vậy, nhiều nhà nghiên cứu đã khẳng định rằng, Nho giáo là một bộ phận cốt lõi của di sản truyền

thống dân tộc, là một thành tố của văn hóa Việt Nam

Gần đây, trước những biến động hết sức phức tạp của đời sống xã hội, giới nghiên cứu đã có xu hướng tìm hiểu Nho giáo trên tinh thần phê phán nhằm gạn lọc, tiếp thu những nhân tố hợp lý, những giá trị chung của Nho giáo Tuy nhiên, vị trí, vai trò, ảnh hưởng của Nho giáo đối với xã hội và con người Việt Nam ở mỗi giai đoạn lịch sử không hoàn toàn giống nhau Bởi vì, việc tiếp nhận Nho giáo, xét đến cùng, là

do điều kiện kinh tế - xã hội trong mỗi giai đoạn quy định và do nhu cầu cai trị, quản lý

xã hội của triều đại phong kiến giai đoạn ấy chi phối Cho nên, cần phải có thái độ biện chứng, khách quan, toàn diện, có quan điểm lịch sử - cụ thể trong việc nghiên cứu Nho giáo cũng như vai trò của nó đối với xã hội, con người Việt Nam trong lịch sử

Việc nghiên cứu Nho giáo Việt Nam thời kỳ Lý - Trần một cách sâu sắc, toàn diện và có hệ thống hơn so với các công trình đã công bố trước đây là điều cần thiết và có ý nghĩa bản lề Thời đại Lý - Trần được xem là thời đại hưng thịnh và vẻ vang trong sự phát triển của quốc gia phong kiến Đại Việt, thể hiện ở sự phát triển với một sinh lực dồi dào của nền kinh tế, ở việc tổ chức quản lý xã hội quy củ và thống nhất từ trung ương đến địa phương, ở việc thống nhất tư tưởng, đoàn kết toàn dân để tạo nên một nguồn sức mạnh to lớn đánh thắng các thế lực ngoại xâm hùng mạnh và ở sự phát triển rực rỡ của nền văn hóa, giáo dục Có rất nhiều nguyên nhân đưa đến sự phát triển hưng thịnh và vẻ vang ấy, trong đó chúng ta không thể không

kể đến vai trò của những học thuyết, tư tưởng đặc sắc đã góp phần tạo nên nguồn sức mạnh nội lực cho dân tộc ta thời kỳ này Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần chính là một trong những học thuyết đặc sắc ấy Vì vậy, nghiên cứu Nho giáo thời

Lý - Trần là cần thiết để chỉ rõ những giá trị trong Nho giáo thời kỳ này đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của dân tộc ta lúc đương thời, đồng thời cũng xác định một cách đúng đắn những di sản trong tư tưởng Nho giáo thời kỳ này cần được kế thừa và phát huy nhằm góp phần xây dựng đất nước ta trong giai đoạn hiện nay Tuy nhiên, khi nghiên cứu về văn hóa, tư tưởng thời Lý - Trần, các nhà khoa học đi trước thường dành nhiều sự quan tâm cho Phật giáo hơn là các học thuyết khác tồn tại trong cùng thời kỳ bởi đây là giai đoạn Phật giáo có sự phát triển phồn thịnh, được nhà nước suy tôn như một quốc giáo Phần lớn các nhà nghiên cứu mới chỉ nhìn nhận vai trò to lớn của Phật giáo đối với sự phát triển của triều đại phong kiến

Lý - Trần mà chưa có mấy ai đánh giá một cách khách quan, toàn diện về vai trò của Nho giáo đối với sự phát triển của đất nước trong thời kỳ ấy Nếu có, thì những phân tích về ý nghĩa lịch sử của Nho giáo thời kỳ này cũng chưa thật đầy đủ, thậm chí còn có nhiều quan điểm trái ngược nhau Vì vậy, nghiên cứu về Nho giáo thời

kỳ Lý - Trần vẫn còn nhiều khoảng trống cần được tiếp tục bổ sung, làm rõ

Thêm vào đó, việc nghiên cứu về Nho giáo thời kỳ Lý - Trần gặp phải một khó khăn là rất nhiều tư liệu về Nho giáo thời kỳ này hiện không còn Công việc khảo cứu của các tác giả chủ yếu dựa vào các bộ chính sử của nhà nước phong kiến Việt Nam hay một số tài liệu sưu tầm các tác phẩm văn học thời Lý - Trần Nhưng những ghi chép và đánh giá trong sử sách về tư tưởng Nho giáo thời kỳ này còn nhiều bất cập, khác nhau, đôi khi trái ngược nhau Cho nên, nghiên cứu về Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần tuy không phải là một vấn đề mới nhưng vẫn chưa được giải quyết một cách rốt ráo, vì thế, việc nghiên cứu về Nho giáo thời kỳ này vẫn cần được tiếp tục để góp phần đưa ra những đánh giá chân thực, phù hợp hơn với thực tế lịch sử

Nghiên cứu Nho giáo thời Lý - Trần còn cho ta thấy được logic, tính liên tục

và gián đoạn trong sự phát triển của các tư tưởng Nho giáo Việt Nam Chính sự khởi sắc của Nho giáo thời kỳ này đã tạo đà và chuẩn bị những điều kiện thiết yếu

để nó trở thành hệ tư tưởng chủ đạo của chế độ phong kiến Việt Nam ở các thế kỷ sau Không phải ngẫu nhiên mà giai cấp phong kiến Việt Nam lại lựa chọn Nho giáo và đưa nó lên địa vị độc tôn vào thế kỷ XV nếu như không có một quá trình thử nghiệm tính hiệu quả của nó trong công cuộc quản lý xã hội ở một giai đoạn lịch sử trước đó Như vậy, việc nghiên cứu, tìm hiểu sâu hơn về Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần sẽ góp phần làm rõ ý nghĩa lịch sử của nó

Bên cạnh đó, nghiên cứu vai trò các học thuyết du nhập vào Việt Nam và được Việt hóa trong sự tiếp biến với các học thuyết khác cũng như với các yếu tố bản địa để tạo nên diện mạo mới của tư tưởng Việt Nam qua các thời kỳ là hết sức cần thiết Việc nghiên cứu Nho giáo trong thời Lý - Trần giúp chúng ta hiểu được khí phách tự lập trong học phong, học thuật của ông cha ta lúc đương thời cũng như bản lĩnh dân tộc Việt Nam trong việc tiếp thu và sáng tạo các yếu tố văn hóa ngoại nhập Từ đó, chúng ta có thể rút ra nhiều bài học quý giá về quá trình bảo vệ và phát triển đời sống tư tưởng dân tộc trong tiến trình giao lưu và hội nhập quốc tế

Với những lý do trên, tác giả đã chọn vấn đề Nho giáo Việt Nam thời Lý -

Trần và ý nghĩa lịch sử của nó làm đề tài nghiên cứu cho luận án tiến sĩ của mình

Tác giả luận án mong muốn rằng, từ góc độ cách tiếp cận triết học, luận án không chỉ phân tích rõ những nội dung và đặc điểm của tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời

Lý - Trần, mà còn làm sáng tỏ ý nghĩa lịch sử của Nho giáo thời kỳ này đối với đương thời cũng như đối với các giai đoạn sau

2 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Mục đích: Phân tích và làm rõ những nội dung chủ yếu, đặc điểm nổi bật trong

tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần và ý nghĩa lịch sử của nó

- Phân tích ý nghĩa lịch sử của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần

3 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận án là những tư tưởng

Nho giáo Việt Nam thời kỳ Lý - Trần

Phạm vi nghiên cứu: Về mặt nội dung, luận án tập trung vào bốn chủ đề cơ

bản trong tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần là: tư tưởng tôn quân, tư tưởng về đường lối trị nước, tư tưởng thân dân và tư tưởng thượng hiền Về mặt ý nghĩa lịch sử của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần, luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu đến thời Lê sơ

4 ơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận:

Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận là quan điểm duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lênin, quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam về bảo tồn, phát huy văn hóa dân tộc

Phương pháp nghiên cứu:

Luận án sử dụng phương pháp luận biện chứng duy vật và các phương pháp nghiên cứu khoa học khác như: phân tích, tổng hợp, quy nạp, diễn dịch, so sánh, văn bản học…

5 Đóng góp mới của luận án

- Phân tích, hệ thống hóa nội dung và những đặc điểm cơ bản của tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần

- Phân tích ý nghĩa của tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần đối với đương thời cũng như với các triều đại phong kiến Việt Nam sau này

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Luận án góp phần nghiên cứu một cách có hệ thống về Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần và ý nghĩa lịch sử của nó, từ đó góp phần đưa ra những đánh giá chân thực, phù hợp hơn với thực tế lịch sử và giúp người đọc hiểu hơn về Nho giáo Việt Nam thời kỳ này

Những kết quả nghiên cứu trong luận án có thể được dùng làm tài liệu tham khảo phục vụ việc nghiên cứu và giảng dạy lịch sử tư tưởng Việt Nam nói chung và lịch sử tư tưởng thời Lý - Trần nói riêng, trong đó có tư tưởng Nho giáo

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung của luận án bao gồm 4 chương, 13 tiết

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2 Điều kiện và tiền đề cho sự phát triển của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần

Chương 3 Nội dung và đặc điểm của tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần Chương 4 Ý nghĩa lịch sử của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần

HƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Đề tài mà tác giả lựa chọn, từ các khía cạnh và mức độ khác nhau, đã được tiếp cận ở các công trình nghiên cứu trước đó Do vậy, việc tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài là điều hết sức cần thiết Nó là cơ sở khoa học cho tác giả trong quá trình thực hiện đề tài, đồng thời sẽ giúp ích cho quá trình nghiên cứu của tác giả tránh lặp lại kết quả nghiên cứu của người khác trong việc đưa ra cái mới của luận án

Nghiên cứu về Nho giáo Việt Nam, trong đó có Nho giáo thời Lý - Trần, không chỉ thu hút các nhà nghiên cứu trong nước mà còn ở nhiều nhà nghiên cứu

nước ngoài Theo thống kê trong cuốn ục Nho giáo Việt Nam do Trịnh Khắc

Mạnh chủ biên (2007), chỉ tính đến năm 2007, đã có 2005 đơn vị tài liệu về Nho giáo Việt Nam với các ngôn ngữ Việt, Hán, Nôm, Trung, Pháp và Anh Tư liệu về Nho giáo Việt Nam rất phong phú về nội dung, đa dạng về hình thức thể loại và văn tự

Trong các công trình nghiên cứu của các học giả Việt Nam, liên quan đến nội dung nghiên cứu của đề tài, có thể khái quát một số thành quả đạt được và những vấn đề đặt ra cần được tiếp tục làm rõ từ các công trình nghiên cứu ở ba nhóm sau:

1.1 Các công trình nghiên cứu liên quan đến điều kiện và tiền đề cho sự phát triển của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần

Có thể tìm hiểu nội dung này ở các nghiên cứu về quá trình du nhập, phát triển của Nho giáo tại Việt Nam nói chung, trong đó có giai đoạn Lý - Trần Tiêu biểu là những công trình nghiên cứu của các tác giả: Đào Duy Anh, Cao Xuân Huy, Nguyễn Đăng Thục, Trần Văn Giàu, Vũ Khiêu, Lê Sỹ Thắng, Nguyễn Tài Thư, Phan Đại Doãn, Phan Văn Các, Lê Văn Quán, Nguyễn Đăng Duy, Trần Đình Hượu, Nguyễn Trọng Chuẩn, Nguyễn Duy Hinh, Nguyễn Đức Sự, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng, Nguyễn Thế Long, Nguyễn Hùng Hậu, Trần Nghĩa, Doãn Chính, Nguyễn Sinh Kế, Trần Nguyên Việt, Lê Thị Lan, Nguyễn Thế Kiệt, Nguyễn Thanh Bình,

Đỗ Thị Hòa Hới, Dương Tuấn Anh, Ngô Vũ Hải Bằng…

Hầu hết các tác giả trên đây đều thống nhất quan điểm cho rằng, Nho giáo được du nhập vào nước ta từ đầu thời Bắc thuộc và thời kỳ đầu khi mới du nhập vào

Việt Nam, Nho giáo chủ yếu được nhìn nhận với tư cách là công cụ tinh thần của các tập đoàn phong kiến Trung Hoa xâm lược Trong suốt thời kỳ Bắc thuộc, Nho giáo chưa có ảnh hưởng gì nhiều đối với xã hội và con người Việt Nam Họ cho rằng, Nho giáo chỉ thực sự được người Việt Nam lựa chọn và sử dụng từ thời Lý trở đi

Tác giả Vũ Khiêu (1994) có bài viết Những vấ ề Nho giáo trong l ch sử ởng Việt Nam in trong cuốn Nho giáo tại Việt Nam [157] Theo tác giả, để tránh

đưa ra những nhận định chủ quan, giản đơn và phiến diện, cần đứng trên lập trường của chủ nghĩa Mác-Lênin và vận dụng phương pháp duy vật lịch sử để nghiên cứu Nho giáo ở Việt Nam Phải trên cơ sở nghiên cứu những điều kiện xã hội cụ thể, chúng ta mới nắm được thực chất nội dung Nho giáo diễn biến qua các thời kỳ lịch

sử Tác giả đã đưa ra một số nhận định khách quan, khoa học về tiến trình tiếp biến Nho giáo ở Việt Nam Ông khẳng định: “Không thể có một thứ Nho giáo nhất thành bất biến, thích ứng ở khắp mọi nơi, mọi lúc” [157, tr 13]; “Vì lợi ích giai cấp, nhà nước phong kiến, qua các triều đại khác nhau, đã có những chủ trương và chế độ cụ thể nhằm phát triển Nho giáo” [157, tr 18] Theo tác giả, trong hơn một ngàn năm Bắc thuộc và một thế kỷ sau ngày đất nước ta giành được độc lập, Nho giáo vẫn chưa có vai trò gì đáng kể trong xã hội Việt Nam Từ thời Lý - Trần, Nho giáo mới

có điều kiện phát triển mạnh mẽ Tuy nhiên, trong bài viết này, tác giả mới chỉ đưa

ra những quan điểm mang tính định hướng cho việc nghiên cứu Nho giáo ở Việt Nam chứ chưa có những phân tích, dẫn chứng cụ thể

Cũng trong cuốn sách này, tác giả Trương Chính có bài viết Cha ông chúng

ã p thu những gì tích c c ở các ý th c hệ phong ki n c a Trung Qu c Tác

giả cho rằng ý thức hệ phong kiến đó bao gồm ba tư tưởng là Nho, Phật và Lão, đã được người Hán đưa vào nước ta từ thời Bắc thuộc Trong đó, Nho giáo lâu bền và

có ảnh hưởng sâu sắc nhất Từ khi đất nước giành được nền tự chủ, giai cấp phong kiến Việt Nam đã chọn Nho giáo làm tư tưởng thống trị trong lĩnh vực chính trị và học thuật Có nhiều nguyên nhân đưa tới sự lựa chọn này, trong đó có một nguyên nhân vô cùng quan trọng, đó là sức sống của dân tộc: “Dân tộc Việt Nam muốn tồn tại thì phải chọn lấy một ý thức hệ tích cực, quan tâm đến con người, đến cuộc đời, đến xã hội, đến vận mệnh của dân tộc Nho giáo có nhiều hạn chế, nhưng trong ba ý

thức hệ phong kiến thì phải nói, Nho giáo có nhiều nhân tố tích cực nhất” [157, tr 45] Như vậy, theo tác giả, trong thời độc lập, nhà nước phong kiến đã lựa chọn và thúc đẩy Nho giáo phát triển mạnh mẽ là vì nó giúp giải quyết các vấn đề do đời sống của người Việt Nam đề ra trên phương diện chính trị, xã hội

Tác giả Trần Văn Giàu (1993) trong cuốn S phát triển c ởng Việt Nam từ th kỷ XIX n Cách mạng tháng Tám [59] khi viết về quá trình Nho giáo

vào Việt Nam đã khẳng định: Một thời gian trên dưới ngàn năm nước ta bị Hán, Đường đô hộ, Nho giáo tuy có phát triển mà không hề chiếm ưu thế trong nhân dân

và cả trong tầng lớp trên nữa Theo tác giả, nguyên nhân là bởi đời sống đơn giản của nhân dân lúc đó chưa cần đến Nho giáo - một thứ học thuyết phải đèn sách lâu dài mới có thể thu nhận Người dân Việt lúc đó lại không khỏi nhìn Nho giáo như một vũ khí xâm lược, thống trị, đồng hóa của nước ngoài, nó xung đột không nhiều thì ít với tư tưởng, tín ngưỡng, phong tục tập quán của đa số nhân dân Bên cạnh đó, nhiều nhà nho đi theo một cái học vong bản, một cái học trọng người khinh mình làm cho nhân dân khó bề kính phục, cảm tình Trong buổi đầu khi đất nước mới giành được độc lập, các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê còn quá bận rộn với việc đuổi giặc ngoài, bình giặc trong, nên việc võ cấp thiết hơn việc văn, các nhà vua cũng ít lưu tâm đến việc học Vì vậy, Nho giáo chưa thịnh [59, tr 61-62] Tác giả khẳng định, kể từ thời Lý, do nhu cầu của việc trị nước và củng cố chế độ phong kiến, cho nên các triều đại này mặc dù sùng Phật nhưng không thể không cậy vào Nho giáo mỗi lúc một thêm nhiều

Cùng quan điểm với GS Trần Văn Giàu, các tác giả Doãn Chính, Nguyễn

Sinh Kế (2004) trong bài viết Về quá trình Nho giáo du nh p vào Việt Nam (từ u

n th kỷ XIX) [21] cho rằng, từ thời Lý - Trần, Nho giáo mới bắt đầu

được nhà nước phong kiến Việt Nam đề cao Nguyên nhân thứ nhất là vì chỉ có Nho giáo mới có thể giải đáp được những vấn đề thiết thực trong tổ chức nhà nước và quản lý xã hội Thứ hai, việc đề cao Nho giáo gắn với nhu cầu phát triển văn hóa giáo dục, vừa để đào tạo, bổ sung đội ngũ quan lại cho bộ máy nhà nước, vừa phục

vụ cho sự phát triển văn hóa, nghệ thuật của đất nước Tuy nhiên, các tác giả cho rằng, thời Lý - Trần, Nho giáo có phát triển nhưng cũng chỉ ảnh hưởng ở tầng lớp quan lại quý tộc phong kiến chứ chưa thâm nhập sâu rộng trong dân gian

Tác giả Nguyễn Đức Sự trong bài viết V trí và vai trò c a Nho giáo trong xã hội Việt Nam [147] và trong cuốn Nho giáo và khía cạnh tôn giáo c a Nho giáo

[148] đã khẳng định: Trong suốt một ngàn năm Bắc thuộc, ảnh hưởng của Nho giáo

ở Việt Nam còn rất hạn chế Phải đến thế kỷ X, sau chiến thắng Bạch Đằng vĩ đại của Ngô Quyền, khi dân tộc Việt Nam bước sang kỷ nguyên độc lập tự chủ và thực

sự bắt tay vào xây dựng nền văn minh Đại Việt trong khuôn khổ của một nhà nước phong kiến quân chủ tập quyền, thì xã hội Việt Nam lúc này mới đặt ra những yêu cầu đối với sự tồn tại và phát triển của Nho giáo ở Việt Nam Thứ nhất là yêu cầu xây dựng và tổ chức bộ máy nhà nước phong kiến trung ương tập quyền lớn mạnh, yêu cầu củng cố trật tự đã bước đầu ổn định của một xã hội phong kiến và thực hiện thống nhất đất nước Thứ hai là nhu cầu phát triển văn hóa và giáo dục của nước Việt Nam dưới chế độ phong kiến để cung cấp nhân viên cho bộ máy quan liêu cũng như thúc đẩy sự phát triển của nền văn học, nghệ thuật nước nhà Do đáp ứng được những nhu cầu đó, nên ngay từ thời Lý - Trần, Nho giáo đã ảnh hưởng mạnh

mẽ đến nhà nước phong kiến Việt Nam Tác giả còn cho rằng, dưới thời Lý - Trần, Nho giáo tác động vào xã hội Việt Nam chủ yếu ở bình diện chính trị và ở một số mặt

cơ bản của sinh hoạt văn hóa như giáo dục - khoa cử, văn học, sử học… Còn trong lĩnh vực phong tục tập quán, lễ nghi và nếp sống của người Việt thì ảnh hưởng của

Nho giáo tuy có nhưng rất hạn chế và yếu ớt

Như vậy, đa số các nhà nghiên cứu đều cho rằng Nho giáo chỉ thực sự được người Việt Nam lựa chọn, sử dụng từ thời Lý trở đi và đều phủ nhận vai trò tích cực nhất định của Nho giáo đối với xã hội, con người Việt Nam giai đoạn trước đó Sự phát triển của Nho giáo thời kỳ Lý - Trần là do nó đáp ứng được những nhu cầu khách quan của xã hội Nói như thế có nghĩa là các tác giả mới chỉ thấy được những điều kiện kinh tế, xã hội cho sự phát triển của Nho giáo Việt Nam thời kỳ Lý - Trần

mà chưa thấy hết được những tiền đề tư tưởng cho sự phát triển của nó

Nếu phần lớn các tác giả đều cho rằng trước thời Lý - Trần, Nho giáo không

có sự phát triển đáng kể và không có ảnh hưởng gì nhiều đến xã hội, con người Việt

Nam, thì tác giả Trần Nguyên Việt (2008) trong bài viết C ờng c a Nho giáo Việt Nam thời Lý - Tr n in trong cuốn ởng Việt Nam thời Lý - Tr n [24] lại

mang đến một cái nhìn khá mới mẻ Tác giả cho rằng, từ thời Hán, Nho giáo đã có mặt ở Việt Nam và đã cung cấp những kiến thức cơ bản cho giới trí thức về quản lý

xã hội, con người:

Ngay từ khi Nho giáo được nhà Hán sử dụng vào mục đích cai trị nước ta như một nước bị đô hộ, thì trên thực tế, Nho giáo không chỉ đóng vai trò hệ tư tưởng của chế độ phong kiến phương Bắc, mà còn thực hiện việc đào tạo con người có trình độ quản lý theo cách riêng của nó Từ chỗ tham gia học Nho để biết chữ của thánh hiền, những người Việt thông qua học Nho đã tiếp thu cách tổ chức và quản lý con người Do vậy, không phải ngẫu nhiên mà đất nước ta có được các phong trào yêu nước tuy với trình độ tổ chức ở mức độ nhất định có khác nhau, song đều có chung mục đích là chống giặc ngoại xâm, giành lại độc lập cho chính mình [24, tr 232]

Tác giả cũng nêu lý do khiến Nho giáo chưa có sự phát triển mạnh mẽ ở buổi đầu độc lập: Trong suốt thế kỷ X khi đất nước mới giành được độc lập, hầu như không thấy sử sách đề cập đến vấn đề Nho học và thực hiện đường lối đức trị của Nho gia, bởi tâm thế của các triều đại này là muốn đi tìm một mô hình nhà nước

“đoạn tuyệt” với mô hình phương Bắc Vì thế, các vương triều Ngô, Đinh, Tiền Lê

đã không tạo ra tiền đề đáng kể cho sự phát triển của Nho học ở Việt Nam Nhưng

sự truyền bá chữ Nho ít nhiều vẫn được tiếp tục do nhu cầu quản lý đất nước (bằng văn bản) và của chính cuộc sống xã hội đặt ra Cho nên, dù chỉ là gián tiếp, việc truyền bá chữ Nho chắc chắn kéo theo sự phổ biến những nội dung tư tưởng cơ bản

của Nho giáo thông qua các cuốn sách vỡ lòng như Tam t kinh, Tam thiên t …

Điều đó cho thấy, mặc dù nhà nước không chú trọng đến những nội dung cơ bản của Nho giáo về đường lối trị nước, về quản lý con người, song trong từng tế bào của nó, tức gia đình và họ hàng thân tộc, mối quan hệ dựa trên nền tảng đạo đức Nho giáo vốn được thâm nhập và định hình từ thời Bắc thuộc, vẫn tiếp tục được duy trì, và sức sống của nó không những không bị suy yếu, mà còn là sức mạnh tiềm ẩn cho các triều đại phong kiến tiếp theo xây dựng một nền quân chủ tập quyền vững mạnh [24, tr 235-237] Bên cạnh đó, tác giả cũng chỉ rõ sự phát triển của Nho giáo

thời kỳ Lý - Trần còn xuất phát từ những nhu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước trong thời kỳ này đặt ra Những nhu cầu đó đã tạo tiền đề để Nho giáo tiến những bước dài hơn trên con đường chinh phục quyền lực trị nước [24, tr 250]

Trong cuốn K c l ch sử ởng tri t học Việt Nam [48], các tác giả

cho rằng, thời Bắc thuộc, Nho giáo được du nhập vào Việt Nam nhằm đáp ứng yêu cầu thống trị của phong kiến Trung Quốc Vì vậy, ảnh hưởng của Nho giáo trong nhân dân còn rất hạn chế Nhưng điều đó không có nghĩa là Nho giáo thời kỳ này không có ảnh hưởng tích cực gì đối với dân tộc Việt Nam Các tác giả đã có những nhận định và phân tích rằng, mục đích của các triều đình phương Bắc khi truyền bá Nho học ở Giao Chỉ là để thống nhất về mặt lãnh thổ và đồng hóa về mặt chính trị,

tư tưởng Nhưng mục đích đó có thực hiện được hay không còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau Có những người Việt học Nho để trở thành tay sai ngoan ngoãn cho người Hán Nhưng cũng có những người Việt học Nho để có thêm kiến thức, có thêm phương tiện để đấu tranh cho sự thật, cho sự công bằng xã hội, cho quyền được có địa vị ngang hàng với người Hán, học Nho để thể hiện được cốt cách

và năng lực tư duy lý luận của người Việt Nam Tiêu biểu cho lớp nhà nho ấy là Trương Trọng, Lý Cầm, Lý Tiến, Bốc Long, Lý Bí, Tính Thiều, Khương Công Phụ, Khương Công Phục… Ở giai đoạn Ngô, Đinh, Tiền Lê, Nho giáo chưa có vai trò đáng kể Từ thế kỷ XI trở đi, do các vương triều phong kiến Việt Nam ý thức được vai trò của Nho giáo trong quản lý và xây dựng đất nước, nên Nho giáo đã được sử dụng như một lợi khí sắc bén cho việc bảo vệ lợi ích của giai cấp cầm quyền và cả việc thống nhất, cố kết dân tộc Hơn thế, Nho giáo với trình độ lý luận, học thuật cao còn góp phần nâng cấp tư duy, làm phong phú đời sống học thuật và đời sống văn hóa tinh thần của dân tộc Vì vậy, Nho giáo đã từng bước khẳng định được vị thế trong xã hội và đời sống tinh thần của dân tộc [48, tr 49] Vì cuốn sách là những nghiên cứu về tư tưởng triết học Việt Nam, trong đó có phần viết về tư tưởng triết học của các nhà nho dựa vào tư liệu do họ sáng tác ra, cho nên, các tác giả không phân tích sâu về những điều kiện, tiền đề cho sự phát triển của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần Tuy nhiên, đây là nguồn tham khảo và là những chỉ dẫn quý báu cho tác giả luận án trong quá trình nghiên cứu

Những phân tích của các tác giả trong cuốn K c l ch sử ởng tri t học Việt Nam cũng như bài viết của tác giả Trần Nguyên Việt trong cuốn ởng Việt Nam thời Lý - Tr n đã cho thấy, sự phát triển của Nho giáo thời kỳ Lý - Trần

không chỉ xuất phát từ những nhu cầu xã hội đặt ra trong giai đoạn lịch sử ấy, mà còn xuất phát từ những tiền đề tư tưởng mà Nho giáo thời Bắc thuộc và thời Ngô, Đinh, Tiền Lê đã tạo ra cho sự phát triển của nó

Ngoài những công trình nghiên cứu kể trên, còn có rất nhiều công trình khác, các bài viết, hội thảo đề cập đến vấn đề truyền bá và phát triển Nho giáo tại Việt Nam cũng như những điều kiện, tiền đề thúc đẩy cho sự phát triển của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu như: Trong

kỷ yếu hội thảo quốc tế về Nho họ Đ Á: ền th ng và hiệ ại [186] có bài viết của tác giả Nguyễn Kim Sơn (2015) với nhan đề Đề ơ ặc

ểm việc ti p nh n Nho giáo c ời Việt Nam, từ khởi ngu u th kỷ XX

và bài viết Vài nét so sánh về s ti p nh n Nho giáo tại Nh t Bản, Việt Nam và Triều Tiên thời kỳ u của tác giả Nguyễn Anh Tuấn (2015); cuốn Tìm hiểu s du

nh p Nho giáo ở Việt Nam từ th kỷ I n th kỷ X [8] của tác giả Ngô Vũ Hải Bằng

(2007)… Liên quan đến hướng nghiên cứu này còn có các bài báo khoa học đăng

trên các tạp chí chuyên ngành như: Nguyễn Huệ Chi (1978) có bài Các y u t Nho -

Ph t - Đạ c ti p thu và chuyể ời s ở ă hóa thờ ại Lý - Tr n [16]; bài viết của tác giả Hà Thúc Minh (2003) về S du

nh p c a Nho giáo vào Việt Nam [114]; Tôn Diễn Phong (2004) viết về S truyền

bá, phát triển và bi ổi c ởng Nho gia ở Việt Nam [129]; tác giả Nguyễn Quốc Tuấn (2014) với bài viết Góp ph n tìm hiểu Khổng giáo ở Việt Nam [189]; Trịnh Khắc Mạnh (2015), Tam giáo (Nho, Ph Đạo) t nh hành trong ti n trình l ch

sử ởng Việt Nam từ th kỷ X - th kỷ XIX [113]…

Những công trình nghiên cứu trên đây là những tư liệu hết sức quan trọng để chúng tôi tiếp tục nghiên cứu và làm rõ thêm trong luận án của mình

1.2 Các công trình nghiên cứu tiêu biểu về nội dung và đặc điểm của tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần

Các nhà nghiên cứu đều cho rằng, sự phát triển của Nho giáo Việt Nam thời

Lý - Trần xuất phát từ nguyên nhân chủ yếu là để cung cấp cho các triều đại phong

kiến Đại Việt thời kỳ này một lý thuyết trị nước đúng đắn, phù hợp và góp phần đào tạo ra đội ngũ quan lại phục vụ trong bộ máy nhà nước quân chủ tập quyền chuyên chế đang từng bước phát triển, hoàn thiện ấy Chính vì thế, trong các nghiên cứu của mình, các tác giả chủ yếu tập trung tìm hiểu nội dung của tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời kỳ Lý - Trần trên hai phương diện: tư tưởng chính trị - xã hội và tư tưởng về giáo dục

Ở phương diện thứ nhất, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu sau:

Cuốn sách Tìm hiểu xã hội Việt Nam thời Lý - Tr n [200] của Viện Sử học

(1981) đã nghiên cứu toàn diện xã hội Việt Nam thời Lý - Trần, trong đó tập trung phân tích ba vấn đề chính: Hình thái kinh tế thời Lý - Trần; thể chế chính trị và kết cấu đẳng cấp thời Lý - Trần; văn hóa và tư tưởng của thời kỳ Lý - Trần Trong cuốn

sách này, tiêu biểu có bài của tác giả Nguyễn Đức Sự với nhan đề ởng chính

tr - xã hội thời Lý - Tr n Bài viết đã trình bày những nhu cầu xã hội đối với sự

phát triển của tư tưởng chính trị - xã hội thời Lý - Trần và những nội dung căn bản trong tư tưởng chính trị - xã hội giai đoạn này Trong bài viết, đề cập đến Nho giáo thời Lý - Trần, tác giả nhận định:

Trong thời Lý - Trần, Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo đều là những hiện tượng nổi bật trên kiến trúc thượng tầng của xã hội nước ta Lúc

ấy Phật giáo bước vào thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của nó trong lịch

sử Việt Nam và có ảnh hưởng đến mọi lĩnh vực của đời sống Đồng thời Đạo giáo và những tín ngưỡng dị đoan cũng lan tràn ở khắp mọi nơi Còn Nho giáo thì được nhà nước phong kiến trọng dụng từ thời

Lý và đặc biệt phát triển mạnh vào cuối thời Trần Những hiện tượng tinh thần ấy dù xuất xứ ở nước ngoài và thâm nhập vào Việt Nam từ thời Bắc thuộc, nhưng trong thời Lý - Trần vẫn là một lực lượng chi phối thế giới quan của mọi người nhất là của giai cấp thống trị Cho nên, nó không khỏi để lại những dấu ấn trong lĩnh vực tư tưởng chính trị và xã hội bấy giờ [200, tr 595-596]

Tác giả cũng đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng học thuyết đến sự phát triển của tư tưởng chính trị - xã hội thời Lý - Trần Theo đó, Phật giáo và Đạo giáo

có những ảnh hưởng hết sức hạn chế, còn bản thân Nho giáo là một học thuyết về chính trị và đạo đức phù hợp với yêu cầu củng cố chế độ phong kiến và nhà nước phong kiến, cho nên, “nó ngày càng thâm nhập vào lĩnh vực tư tưởng chính trị, pháp quyền, đạo đức và làm cơ sở lý luận cho những dòng tư tưởng ấy” [200, tr 603] Tuy nhiên, tác giả nhấn mạnh rằng, Nho giáo chẳng qua là một học thuyết ngoại lai được các đại biểu về tư tưởng của giai cấp phong kiến trong nước tiếp thu một cách

có chọn lọc và phải trải qua một quá trình cải biến và nhào nặn lại để phục vụ cho việc giải quyết những vấn đề do đời sống và trước hết là do thực tiễn chính trị trong nước đề ra Những ảnh hưởng của Nho giáo trong lĩnh vực tư tưởng chính trị - xã hội thời Lý - Trần chỉ được thể hiện qua một số nội dung như: vấn đề trung, hiếu, đức trị, thần quyền Những nội dung này thích hợp với hoàn cảnh nước ta lúc bấy giờ, khi mà chế độ phong kiến và nhà nước quân chủ chuyên chế đang đi vào thế ổn định phát triển và đứng vững trước mọi thử thách của những cuộc chiến tranh giữ nước Còn về cơ bản, tư tưởng chính trị - xã hội thời Lý - Trần phát triển trên cơ sở thực tiễn phong phú của nhân dân ta trong công cuộc dựng nước và giữ nước Nó chứng tỏ sự vươn lên mạnh mẽ về mặt nhận thức của cả một dân tộc đối với những quy luật tồn tại và phát triển của bản thân nó dưới chế độ phong kiến [200, tr 601-603] Như vậy, theo tác giả, Nho giáo vẫn không phải là nhân tố quyết định xu thế

phát triển và nội dung cơ bản của tư tưởng chính trị và xã hội thời Lý - Trần

Cuốn L ch sử ởng Việt Nam tập I [176] do GS Nguyễn Tài Thư (1993)

chủ biên đã khái quát, đồng thời đưa ra những nhận định, đánh giá về lịch sử tư tưởng Việt Nam từ thời tiền sử đến thế kỷ XVIII Về tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ X đến thế

kỷ XIV, các tác giả khẳng định rằng, những vấn đề hàng đầu mà các tầng lớp nhân dân thời kỳ này đều quan tâm là những vấn đề chính trị - xã hội xoay quanh công cuộc dựng nước và giữ nước Đó là vấn đề giữ vững và củng cố nền độc lập dân tộc

và chủ quyền của đất nước đã giành được sau một nghìn năm Bắc thuộc, những vấn

đề mang tính quy luật của cuộc chiến tranh giữ nước nhằm bảo toàn nền độc lập tự chủ ấy, những kiến giải về vấn đề xây dựng bộ máy nhà nước… Nho giáo với tư cách

là một học thuyết chính trị - xã hội, nó phù hợp và thỏa mãn được yêu cầu bức bách của sự phát triển xã hội lúc bấy giờ, đó là yêu cầu củng cố chế độ phong kiến và xây dựng một nhà nước quân chủ tập quyền mạnh mẽ Vì thế, nó ngày càng thâm nhập

vào lĩnh vực tư tưởng chính trị - xã hội thời Lý - Trần, làm cơ sở lý luận cho những tư tưởng ấy Dưới ảnh hưởng của Nho giáo, giai cấp phong kiến thời Lý - Trần đã giương cao ngọn cờ đức trị trong công cuộc trị nước, viện dẫn tư tưởng “Thiên mệnh” trong các chủ trương, chính sách của nhà nước, đề cao vai trò của nhà vua…

Từ việc phê phán một số người ngộ nhận, cho rằng lịch sử tư tưởng Việt Nam chỉ là bản sao chép rời rạc những tư tưởng có trong lịch sử Trung Hoa, các tác giả đi đến kết luận, lịch sử tư tưởng Việt Nam, dù được hình thành trên cơ sở bản địa hay được

kế thừa từ bên ngoài vào thì cũng đều bị thực tiễn lịch sử Việt Nam chi phối, đều trải qua một quá trình vận động và phát triển ở Việt Nam, cho nên nó vẫn mang những nét đặc trưng, khác biệt Những biến đổi trong thực tiễn xã hội Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV đã tạo điều kiện cho Nho giáo có những ảnh hưởng to lớn đến thế giới quan, đến những quy phạm chính trị và đạo đức của con người Việt Nam đương thời Nhưng cũng ở đây, Nho giáo đã được cải biến, khiến cho nhiều khái niệm của

nó mang tính dân tộc và tính nhân dân ở mức độ nhất định [176, tr 161]

Trong cuốn K sách giữ ớc thời Lý - Tr n [149], các tác giả Lê Đình Sỹ,

Nguyễn Danh Phiệt (1994) đã chỉ ra rằng, thời đại Lý - Trần là giai đoạn lịch sử oanh liệt nhất thời trung đại ở Việt Nam, giai đoạn mà dân tộc ta đã vươn lên mạnh mẽ trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Thắng lợi vĩ đại của công cuộc chống giặc giữ nước thời Lý - Trần là kết quả tất yếu của việc vận dụng hệ thống tư tưởng chính trị - xã hội đúng đắn Những tư tưởng đúng đắn, có giá trị đó được đúc kết thành những bài học kinh nghiệm quý báu như: Xây dựng chính quyền vững mạnh, thực hiện giang sơn một mối, vua tôi đồng lòng, cả nước góp sức, khoan thư sức dân, chính sách đối ngoại hợp lý… Đường lối, chính sách quản lý nhà nước đó có sự tiếp thu một cách chọn lọc học thuyết Nho giáo đồng thời kết hợp với cả những tư tưởng truyền thống của dân tộc cũng như những tư tưởng từ bi, bác ái của Phật giáo Trong

đó, những ảnh hưởng của Nho giáo là có hạn, còn tư tưởng từ bi, bác ái của Phật giáo

là hệ tư tưởng bao trùm trong xã hội thời Lý - Trần [149, tr 248]

Cuốn S phát triển c ởng chính tr Việt Nam th kỷ X-XV [194] do

Nguyễn Hoài Văn (2007) chủ biên có nhận định rằng, tư tưởng “tam giáo đồng nguyên” chính là một tư tưởng chính trị có ảnh hưởng tích cực đến đường lối, chính

sách cai trị của nhà nước phong kiến dân tộc thời kỳ Lý - Trần Từ thời Lý sang thời Trần, đặc biệt là vào thế kỷ XIV, bất chấp thế lực của nhà chùa và Phật giáo còn rất mạnh, kinh điển Nho giáo Trung Hoa vẫn tiếp tục củng cố vị trí của nó Từ giữa thế

kỷ XIV, Nho giáo trở thành một thế lực chính trị, một dòng tư tưởng đã chiếm được

vị trí chủ thể trong xã hội thay thế Phật giáo Tác giả cũng khẳng định thêm rằng, ở thời kỳ này, Nho giáo không phải được đưa vào trong tư tưởng chính trị Việt Nam với tư cách là một hệ thống hoàn chỉnh mà đã được tiếp thu một cách sáng tạo, các khái niệm có hình thức Khổng giáo nhưng nội dung chứa đựng bên trong lại là từ thực tiễn Việt Nam, phù hợp với văn hóa, tình cảm, tín ngưỡng và tâm lý dân tộc Việt Nam Trong đó, tình cảm yêu nước đã trở thành yếu tố chi phối lớn nhất, làm cho những tư tưởng bên ngoài đều trở thành có sắc thái Việt Nam, có ý nghĩa và tác dụng thiết thực đối với xã hội Việt Nam Tiếc rằng trong cuốn sách này, tác giả đã không đi vào phân tích cụ thể những nội dung trong tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo Việt Nam thời kỳ Lý - Trần

Với công trình L ch sử ởng chính tr - xã hội Việt Nam từ thời Bắc thuộc

n thời kỳ Lý - Tr n [133], tác giả Lê Văn Quán (2008) đã phân tích dựa trên các

cứ liệu lịch sử phong phú, mang đến cái nhìn bao quát về sự phát triển của tư tưởng chính trị - xã hội nước ta từ giai đoạn đấu tranh giành độc lập, chống Hán hóa đến thời đại Lý - Trần Tác giả cũng rút ra kết luận Nho giáo chính là nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến tư tưởng chính trị - xã hội mặc dù ở mỗi giai đoạn cụ thể của lịch sử thì mức độ ảnh hưởng lại khác nhau Những nội dung trong tư tưởng chính trị - xã hội Việt Nam thời Lý - Trần tuy còn một số khía cạnh chỉ được trình bày một cách khái lược nhưng nó thực sự là những gợi mở hữu ích cho tác giả trong quá trình thực hiện luận án của mình

Cuốn ởng Việt Nam thời Lý - Tr n [24] do PGS.TS Trương Văn Chung

và PGS.TS Doãn Chính đồng chủ biên (2008) tập hợp bài viết của nhiều tác giả, đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau trong tư tưởng Việt Nam thời kỳ Lý - Trần, trong đó có những bài viết tập trung phân tích khía cạnh tư tưởng chính trị - xã hội Những khía cạnh cơ bản trong nội dung tư tưởng chính trị - xã hội thời kỳ này được chỉ ra như: ý thức về quyền độc lập tự chủ; đường lối trị nước dựa trên cơ sở những

chuẩn mực đạo đức; quan điểm về tổ chức, xây dựng bộ máy nhà nước; tư tưởng thân dân; đường lối ngoại giao Tư tưởng chính trị - xã hội thời Lý - Trần thể hiện

rõ sự vươn lên mạnh mẽ về nhận thức và thực tiễn của giai cấp phong kiến trong lĩnh vực chính trị, nhằm xây dựng và khẳng định vị thế của quốc gia Đại Việt, bảo

vệ quyền lợi và địa vị của dòng họ mình Các nhà nghiên cứu đều cho rằng, do xuất phát từ nhu cầu khách quan của xã hội, Nho giáo đã dần trở thành nền tảng của những tư tưởng chính trị - xã hội ấy, thành công cụ tinh thần phục vụ cho bộ máy quan liêu, đóng vai trò tích cực chi phối mọi hoạt động của giai cấp thống trị trong quản lý xã hội, phát triển đất nước

Trong cuốn V ơ ều Lý - Tr n vớ ă L [50] của tác giả

Trần Hồng Đức (2010), thông qua các nguồn tư liệu được chắt lọc, với cách diễn đạt súc tích, ngắn gọn, nội dung của cuốn sách trình bày khái quát về hai triều đại

Lý - Trần, nêu rõ công lao, đóng góp của các danh nhân thời Lý, Trần; một số thành tựu thơ văn, kiến trúc của Thăng Long dưới hai triều đại này Trong phần khái quát

về hai triều đại Lý - Trần, tác giả đã có những ghi chép tương đối đầy đủ hoạt động của hai vương triều này trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, đặc biệt

là các hoạt động chính trị Qua đó, giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về những trang

sử hào hùng của ông cha ta lúc đương thời Tác giả có đưa ra một vài nhận định chung về những thành tựu mà các vương triều này đã đạt được Tuy nhiên, những nhận định, đánh giá đó phần nào chưa thật toàn diện, sâu sắc Cuốn sách thiên về liệt kê các sự kiện, tư liệu lịch sử hơn là việc trình bày những tư tưởng chính trị - xã hội của hai triều đại Lý, Trần

Cuốn ởng Việt Nam thời Tr n [168] của tác giả Trần Thuận (2014) đã

phân tích những tư tưởng cơ bản trong xã hội Việt Nam thời Trần, trong đó có tư tưởng chính trị - xã hội Tác giả khẳng định, Nho giáo từ cuối thế kỷ XIII đã thực sự trở thành chỗ dựa cho nền chính trị quân chủ thời Trần Ảnh hưởng của Nho giáo đối với những tư tưởng về chính trị - xã hội thời Trần được biểu hiện cụ thể ở việc lấy đường lối nhân trị để xây dựng đất nước, xây dựng nền giáo dục Nho học nhằm tuyển chọn nhân tài và trên cơ sở đó hình thành một bộ máy nhà nước quy củ với đội ngũ nho sĩ ngày càng đông đảo, thay thế từng bước tầng lớp quan lại quý tộc

Trong công trình này, tác giả chủ yếu nghiên cứu vai trò của Nho giáo đối với lĩnh vực chính trị - xã hội hơn là tập trung phân tích nội dung của những tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo thời Trần

Bàn về tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo Việt Nam thời kỳ này còn có

luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Văn Vinh (1999) về Một s nộ ơ bản c ởng Nho giáo Việt Nam thời Tr n [211] Trong luận án của mình, tác giả đã có

những nghiên cứu hết sức công phu và hệ thống nhiều nội dung trong tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo thời Trần như: quan niệm về xã hội lý tưởng, tư tưởng “đức trị”, vấn đề xây dựng chính quyền và tổ chức bộ máy nhà nước phong kiến, quan niệm về dân với tư cách là một thực thể chính trị và đường lối ngoại giao thời Trần Những kết quả nghiên cứu trong luận án là nguồn tài liệu tham khảo đáng trân trọng đối với những người nghiên cứu đi sau Tuy nhiên, trong luận án của mình, tác giả lại rơi vào một số mâu thuẫn cần được khắc phục Chẳng hạn, khi trình bày quan niệm về xã hội lý tưởng trong Nho giáo thời Trần, tác giả nhận định rằng, đầu thời Trần, những quan niệm về xã hội lý tưởng “chỉ có thể được nêu ra trên cơ sở khái quát những kinh nghiệm của thực tế dựng nước và giữ nước hào hùng của dân tộc ta kể từ khi giành được độc lập, nhất là dưới thời Lý và đầu thời Trần” [211, tr 49] Chỉ đến cuối thời Trần, khi những cuộc chiến tranh kết thúc, giai cấp phong kiến cần phải xác lập quyền thống trị tối cao của họ đối với xã hội thì lúc này họ mới đề cao Nho giáo và coi lý tưởng xã hội của đạo Nho như là khuôn mẫu cho việc xây dựng và chấn chỉnh xã hội phong kiến Việt Nam hiện thời Vậy nếu tác giả đã không cho rằng những quan niệm về xã hội lý tưởng từ thời Lý cho đến đầu thời Trần chịu ảnh hưởng của Nho giáo thì việc xếp nó vào trong nội dung về tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo thời kỳ này là dư thừa Thêm vào

đó, khi trình bày về đường lối đức trị trong quan điểm của các nho sĩ thời Trần, tác giả có khẳng định một trong hai nội dung quan trọng của đường lối đức trị là “nhấn mạnh vai trò rèn luyện đạo đức của nhà vua và các quần thần trong triều” [211, tr 58] Thế nhưng trong các phân tích của mình, tác giả mới chỉ đề cập đến việc tu thân sửa đức của vua, cùng với đó nhà vua rất quan tâm đến việc giáo dục đức hạnh cho các thái tử, không hề có một dòng nào đề cập đến những chuẩn mực đạo đức

mà đội ngũ quan lại đông đảo trong triều đình cần phải tu dưỡng Vậy không lẽ, cái

mà tác giả nhắc đến không chỉ một lần là sự rèn luyện đạo đức của “các quần thần trong triều” chỉ bao gồm sự giáo dục đức hạnh cho các thái tử?

Ngoài những công trình nghiên cứu trên, còn phải kể đến nhiều cuốn sách của các tác giả khác có đề cập đến tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo thời kỳ Lý -

Trần như: cuốn Chính sách ngụ b : C ời Lý - Tr n - L Sơ: kỷ XI -

th kỷ XV [37] của tác giả Nguyễn Anh Dũng (1981); cuốn Chính sách dân tộc c a các chính quyề ớc phong ki n Việt Nam: th kỷ X - XIX [32] của tác giả Phan Hữu Dật (2001); cuốn Tìm hiể ởng chính tr Nho giáo Việt Nam từ Lê Thánh

n Minh Mệnh của tác giả Nguyễn Hoài Văn (2002) [193]; cuốn Pháp lu t và những nhân t tích c c c a Nho giáo [115] của tác giả Phạm Duy Nghĩa (2004)…

Những bài báo khoa học viết về đề tài này cũng có rất nhiều Chẳng hạn: Nguyễn

Thừa Hỷ (1976), Về k t cấ ẳng cấp c a thi t ch chính tr - xã hội thời Lý - Tr n [85]; Nguyễn Hoàng Giáp và Lưu Văn An (2001), Thân dân, khoan dân - é ặc sắc ờng l i tr ớc c a các triề ại Lý - Tr n [54]; Thái Vĩnh Thắng (2008),

Ả ởng c N i vớ ă p p t ở Việt Nam [160]; Nguyễn Thu Hiền (2013), Bang giao Việt Nam - Trung Qu ới triều vua Tr n Anh Tông (1293- 1314) [69]; Nguyễn Thị Thu Thủy (2015), Quan hệ Đại Việt và Chiêm Thành thời Lý (1009-1225) [175]… Trong những công trình, bài viết trên, các tác giả tuy có một cái

nhìn khá toàn diện và hệ thống về những nội dung trong tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo thời kỳ Lý - Trần, nhưng chưa có nhiều phân tích và dẫn chứng cụ thể

để làm tăng tính thuyết phục khi trình bày những nội dung trong tư tưởng ấy

Bàn về khía cạnh thứ hai, tức là nói đến những tư tưởng cơ bản về giáo dục Nho học ở Đại Việt thời Lý - Trần, trước tiên phải kể đến công trình nghiên cứu về

L ch sử ởng Việt Nam [169-171] của tác giả Nguyễn Đăng Thục (1992) Tác

giả đã phác họa bức tranh chung về giáo dục, đồng thời cũng nêu những đặc điểm của giáo dục - khoa cử theo tinh thần Nho học ở các triều đại phong kiến Việt Nam Qua đây, tác giả chủ yếu làm rõ chủ trương của các triều đại này khi lựa chọn Nho giáo thống lĩnh trong hệ tư tưởng của mình Mặc dù đã chỉ ra những hạn chế của lối học từ chương Nho giáo và ảnh hưởng của nó đến nền giáo dục - khoa cử Việt Nam

đương thời, song trong công trình này, tác giả vẫn chưa cụ thể hóa những nội dung trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần Chính vì vậy, bức tranh giáo dục mà ông cố gắng phác họa vẫn còn nhiều phương diện đòi hỏi phải được bổ sung, làm rõ thêm

Trong tác phẩm Giáo dục Việt Nam thời c ại [7], từ góc độ tiếp cận sử học,

tác giả Phan Trọng Báu (1994) tập trung nghiên cứu sự hình thành và phát triển nền giáo dục - khoa cử Việt Nam đến Cách mạng tháng Tám 1945 Trong chương mở đầu của cuốn sách này, tác giả đã khái quát vị trí và vai trò của nền giáo dục - khoa cử Việt Nam từ khởi thủy đến triều Nguyễn và đưa ra nhận xét:

Khi chế độ phong kiến đang thịnh thì nền giáo dục khoa cử có thể đào tạo được những người có năng lực để giúp vua trị nước Còn khi chế

độ phong kiến suy yếu, kỷ cương lỏng lẻo thì nền giáo dục đó cũng không đáp ứng được ý muốn của giai cấp thống trị là tạo nên một tầng lớp nho sĩ có thực tài để duy trì mọi giường mối của xã hội phục vụ cho chế độ phong kiến đang trên bước đường tan rã [7, tr 12]

Quan điểm này của tác giả, theo chúng tôi, là một sự khái quát và đánh giá chưa thực sự khách quan, toàn diện và vì vậy, cần phải nghiên cứu thêm, đánh giá đầy đủ hơn Bởi vì, sản phẩm của nền giáo dục - khoa cử Nho học ngay cả khi chế

độ phong kiến Việt Nam khủng hoảng, suy yếu, thì trên thực tế cũng đã tạo ra những nhà tư tưởng, văn hóa lớn của dân tộc

Tác giả Nguyễn Thế Long (1995) trong cuốn Nho học ở Việt Nam - Giáo dục

và thi cử [107] đã khái quát một bức tranh tương đối đầy đủ về nền giáo dục Việt

Nam từ thời Bắc thuộc cho đến đầu thế kỷ XX Những vấn đề căn bản của nền giáo dục được ông phác họa như: mục tiêu chính của nền giáo dục Nho học ở Việt Nam, nội dung của giáo dục Nho học, ngôn ngữ, chữ viết được sử dụng trong học hành và thi cử, hệ thống trường lớp Nho học… Đi liền với đó, tác giả trình bày về việc tổ chức thi cử trong lịch sử Ông nhận xét:

Tính từ năm 1075 là năm đầu tiên có kỳ thi M b sĩ (triều Lý)

đến năm 1919 là năm chấm dứt thi cử Nho học, việc thi cử đã tồn tại trong gần 9 thế kỷ, trải qua nhiều vương triều, đã có nhiều bổ sung, thay

đổi, hoàn chỉnh nhưng chưa triều đại nào có những thay đổi cơ bản, do nội dung giáo dục Nho học suốt trong một thời gian dài dưới chế độ phong kiến đã không có những thay đổi về nội dung [107, tr 114] Tuy nhiên, do cuốn sách khái quát lịch sử giáo dục - khoa cử của Việt Nam qua một chặng đường lịch sử rất dài nên những nghiên cứu của tác giả về giáo dục - khoa cử giai đoạn Lý - Trần chỉ chiếm một dung lượng khiêm tốn, đòi hỏi phải có

sự nghiên cứu đầy đủ và công phu hơn nữa

Nguyễn Tiến Cường (1998) trong S phát triển giáo dục và ch ộ thi cử ở Việt Nam thời phong ki n [30] đã khái quát một số vấn đề về nền giáo dục - khoa cử

Việt Nam thời phong kiến như: các loại hình trường, mục đích của thi cử thời phong kiến, các loại hình thi cử chính, đối tượng dự thi, nội dung thi… Tuy nhiên, tất cả những khái quát đó chủ yếu là từ thời Lê chứ chưa có nhiều kiến giải về nội dung tư tưởng giáo dục Nho giáo thời Lý - Trần Thêm vào đó, ở một vài chỗ, tác giả còn nhầm lẫn, thiếu nhất quán khi dẫn chứng các cứ liệu lịch sử Chẳng hạn, trong trang

54 tác giả nói nhà Lý lập Văn Miếu vào năm 1071, đến trang 97 lại nói là Văn Miếu được lập năm 1070

Tác giả Nguyễn Quyết Thắng (2005) có công trình Khoa cử và giáo dục Việt Nam [159] Đây là một công trình nghiên cứu rất công phu về lịch sử giáo dục Việt

Nam Cuốn sách được chia làm hai phần: Phần thứ nhất nói về giáo dục Việt Nam thời phong kiến; phần thứ hai nói về giáo dục Việt Nam thời hiện đại Trong phần nói về giáo dục thời phong kiến, tác giả đã trình bày rất nhiều vấn đề như: nguồn gốc của khoa cử Việt Nam, nêu những nét khái lược về các kỳ khoa cử Việt Nam,

hệ thống các trường học ngày xưa và quan niệm của người xưa về việc học, các sách giáo khoa được sử dụng trong quá trình dạy học và chương trình thi, các khóa thi mà thí sinh phải trải qua Nhưng lĩnh vực này trong giai đoạn Lý - Trần mới chỉ được tác giả đề cập đến một cách khái lược qua việc liệt kê các khoa thi cụ thể được triều đình phong kiến tổ chức trong thời gian này Tác giả cũng đưa ra một số nhận định mang tính chất mâu thuẫn Ở chương II, khi “Lược sử về khoa cử Việt Nam”, tác giả nói rằng: “Về thời nhà Lí (1010-1225) Nho học nước ta trở nên thịnh đạt và phổ cập khá rộng rãi trong quần chúng” [159, tr 36] Nhưng đến chương III, “Hệ

thống giáo dục thời xưa”, tác giả lại nói: “ngày xưa số người đi học vẫn ít… Vả lại, chính quyền phong kiến vẫn chưa xem việc học là vấn đề sống còn của Quốc gia trong việc phát triển và duy trì quyền lực Nhà nước” [159, tr 64] Chưa nói đến sự mâu thuẫn trong các nhận định trên thì việc tác giả chưa đưa ra dẫn chứng cụ thể nào mà đã kết luận từ thời Lý “Nho học đã được phổ cập khá rộng rãi trong quần chúng” là chưa thật thuyết phục Có chăng chỉ có thể kết luận rằng, bước sang thời

Lý, triều đình phong kiến chính thức tổ chức giáo dục, khoa cử Nho học mà thôi

Trong cuốn Giáo dục và thi cử Việ N ( ớc Cách mạng tháng 8-1945)

[106], tác giả Phan Ngọc Liên (2006) đã dành một dung lượng nhất định để viết về

hệ thống giáo dục - khoa cử thời Lý - Trần Tác giả khẳng định, nếu các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê chỉ lo ổn định về chính trị, xây dựng lực lượng vũ trang, phát triển kinh tế, chứ chưa có điều kiện chăm lo giáo dục, thì nhà Lý bắt đầu chăm lo công việc giáo dục, giáo dục Nho giáo được chính thức ra đời Bên cạnh việc dạy học ở các nhà chùa và giáo dục dân gian, nền giáo dục nhà trường đã được hình thành Song, nền giáo dục đó chủ yếu chỉ nhằm hướng đến việc dạy dỗ cho các hoàng thái tử để biết cách trị nước an dân Theo tác giả, ở thời này, việc dạy học ở các nhà chùa và nền giáo dục dân gian mới góp phần nâng cao trình độ văn hóa của đất nước [106, tr 53-60] Sang đến thời Trần, giáo dục Nho học có điều kiện phát triển mạnh mẽ và góp phần không nhỏ vào sự hưng thịnh của đất nước Nền giáo dục đó phát triển là cơ sở quan trọng cho văn hóa, nghệ thuật nước ta thời kỳ này khởi sắc Tác giả tuy có đề cập đến các nội dung của hệ thống giáo dục - khoa cử Nho học như mục đích giáo dục, nội dung giáo dục, các kỳ khoa cử… nhưng ở từng nội dung cụ thể, do chỉ được trình bày với một dung lượng vừa phải, cho nên cần phải được tiếp tục và bổ sung thêm

Nguyễn Đức Sự (2011), trong tác phẩm Nho giáo và khía cạnh tôn giáo c a Nho giáo [148], mặc dù chủ yếu bàn về khía cạnh tôn giáo của Nho giáo, song

cũng đã dành một phần để phân tích quá trình lựa chọn hệ tư tưởng Nho giáo, ảnh hưởng của nó trong lĩnh vực giáo dục, khoa cử từ thời Lý trở đi Ông khẳng định rằng: “Sự phát triển của Nho giáo thời Lý biểu hiện rõ rệt khiến người ta dễ thấy nhất là ở lĩnh vực giáo dục và khoa cử Có thể nói, từ thời Lý việc giáo dục và

khoa cử được tổ chức hẳn hoi và có sự điều hành trực tiếp của nhà nước phong kiến Cũng từ đây nền giáo dục và khoa cử của nước ta được xây dựng theo mô hình của Nho giáo” [148, tr 147] Ông cũng nhận xét thêm, ở thời Lý tuy đã có nền giáo dục

và thi cử theo khuôn khổ của Nho học, nhưng chưa được tổ chức thường xuyên và chưa có quy chế rõ ràng vì nhà Lý chưa gắn việc thi cử với sự tuyển dụng đội ngũ quan liêu Còn nhà Trần thì ý thức rất rõ việc giáo dục - khoa cử theo Nho học là để tuyển lựa nhân tài nhằm bổ sung cho bộ máy quan liêu, cho nên nhà Trần mở rộng việc học và tổ chức các khoa thi đều kỳ hơn nhà Lý Theo tác giả luận án thì nhận định này chưa hoàn toàn chính xác Đúng là nền giáo dục Nho học thời Lý chưa phát triển mạnh mẽ, đội ngũ nho sĩ chưa đông đảo, chưa nắm nhiều chức vụ quan trọng trong bộ máy chính quyền nhà nước, nhưng trong việc dùng người, triều đình phong kiến nhà Lý đã bắt đầu biết lấy khoa cử làm trọng Điều đó thể hiện ở việc nhiều người đỗ đạt qua các kỳ thi tuyển đã được cho xuất thân Có thể kể một số gương mặt nho sĩ tiêu biểu xuất thân khoa bảng rất được triều đình trọng dụng như:

Lê Văn Thịnh, Mạc Hiển Tích, Bùi Quốc Khái, Đặng Nghiêm, Đỗ Thế Diên… Vì thế, không thể nói nhà Lý chưa gắn việc thi cử với sự tuyển dụng đội ngũ quan lại

Liên quan đến tư tưởng giáo dục của Nho giáo thời Lý - Trần còn có luận án

tiến sĩ của Phạm Thị Quỳnh (2014) nghiên cứu về Ả ởng c ởng Nho giáo về giáo dục tớ ĩ c giáo dục - khoa cử Việt Nam từ th kỷ XI n th kỷ

XV [139] Trong luận án, tác giả đã khái quát hệ thống giáo dục - khoa cử Đại Việt

từ thế kỷ XI đến cuối thế kỷ XV dưới ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo về giáo dục Nền giáo dục - khoa cử thời Lý - Trần cũng được tác giả đề cập đến với những nội dung: mục đích giáo dục, quy chế giáo dục - khoa cử, nội dung giáo dục và đưa

ra một số nhận xét sơ bộ về hệ thống giáo dục - khoa cử thời kỳ này Tác giả khẳng định rằng từ thời Lý sang đến thời Trần, triều đình phong kiến đã bắt đầu quan tâm đến Nho học và tạo đà cho Nho học phát triển, song Nho học chưa phải là nội dung duy nhất trong học tập và thi cử Lĩnh vực giáo dục - khoa cử thời Lý - Trần còn chịu ảnh hưởng của cả Phật giáo và Đạo giáo Tuy nhiên, thời Lý - Trần chỉ là một giai đoạn trong phạm vi nghiên cứu của tác giả, cho nên, những phân tích về nền giáo dục của nước ta ở giai đoạn này không thể tránh khỏi thiếu sót nhất định

Ngoài những công trình trên, có thể liệt kê thêm các công trình khác cũng có những nghiên cứu nhất định về nền giáo dục - khoa cử Nho học thời Lý - Trần như:

cuốn L c khảo về khoa cử Việt Nam: từ khở n M u Ngọ 1918 [55] của tác giả Trần Văn Giáp (1941); cuốn Chuyện kể về các nhà khoa bảng Việt Nam [1] của các tác giả Cao Việt Anh, Lê Thị Thu Hương (2002); cuốn Khoa cử Việt Nam (T p ng và T p Hạ) [137, 138] của tác giả Nguyễn Thị Chân Quỳnh (2003); cuốn Thi cử Nho giáo [119] do Hữu Ngọc và Lady Borton (2004) đồng chủ biên; cuốn Các nhà khoa bảng Việt Nam 1075-1919 [164] của các tác giả Ngô Đức Thọ, Nguyễn Thúy Nga, Nguyễn Hữu Mùi (2006); cuốn L a chọn và sử dụng nhân tài trong l ch sử [73] của tác giả Lê Thị Thanh Hòa (2011)… Bên cạnh đó, còn có rất

nhiều những bài báo khoa học đăng trên các tạp chí chuyên ngành cũng đề cập đến chủ đề này Tuy những nghiên cứu trong các công trình, bài viết đó về nền giáo dục, khoa cử Nho học thời kỳ Lý - Trần không nhiều nhưng đều là những công trình nghiên cứu bổ ích đối với tác giả trong quá trình hoàn thiện luận án của mình

Khi nghiên cứu về Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần, ngoài việc tìm hiểu những nội dung tư tưởng của nó thì việc khái quát những đặc điểm của tư tưởng Nho giáo thời kỳ này cũng vô cùng cần thiết để phân biệt được Nho giáo thời kỳ Lý

- Trần với Nho giáo ở các giai đoạn khác cũng như với Nho giáo Trung Hoa Trước hết, có thể tìm hiểu vấn đề này trong một số nghiên cứu về đặc điểm của Nho giáo Việt Nam nói chung Bởi ngoài những đặc điểm riêng biệt thì tư tưởng Nho giáo thời Lý - Trần không thể không mang những đặc điểm chung ấy

Đầu tiên, phải kể đến các nghiên cứu của GS Nguyễn Hùng Hậu Trong các

bài viết: Một s s ĩ ề ặ ểm c a Nho giáo ở Việt Nam [66] và Đặ ểm

c a Nho Việt [67], tác giả đã chỉ ra một số đặc điểm của Nho giáo Việt Nam để

phân biệt nó với Nho giáo Trung Quốc cũng như một số nước đồng văn khác, đó là:

Th nhất, Nho giáo vào Việt Nam chính là thứ Nho giáo đã bị biến đổi qua nhiều

lớp Trong tiến trình phát triển của Nho giáo, các khái niệm đã luôn có sự mở rộng, phát triển dần dần ngay trên quê hương của nó Bên cạnh đó, chúng còn dung hợp, bao chứa trong mình những yếu tố của các hệ tư tưởng khác, như Phật, Lão, Âm dương ngũ hành… Khi được truyền bá đi các nơi khác, vì được bản địa hóa nên nó

lại càng khác biệt Bởi vậy, càng về sau, Nho càng không còn là Nho thuần túy của

Khổng, Mạnh lúc ban đầu Th hai, Nho giáo Việt Nam có cả khuynh hướng ứng

dụng và khuynh hướng thực học, lý luận Nhưng về đại thể, Nho Việt chủ yếu đi

vào những vấn đề thiết thực, cấp bách do đời sống xã hội đặt ra Th ba, Nho giáo

Việt Nam là Nho giáo đã được tái cấu trúc, được vận dụng một cách sáng tạo để

phù hợp với hoàn cảnh thực tiễn của đất nước Th , ở Việt Nam, mối quan hệ

giữa Nho và Phật là mối quan hệ thẩm thấu, bù trừ cho nhau, khác với ở Trung

Quốc, Nho luôn là trụ cột Th ă , nếu nho sĩ Trung Quốc chủ yếu gắn với thành

thị thì nho sĩ Việt Nam lại chủ yếu gắn liền với nông thôn Trong các bài viết này, tuy tác giả mới chỉ phác thảo một vài nét về đặc điểm của Nho giáo Việt Nam nói chung, nhưng đó chính là những gợi mở hữu ích cho tác giả luận án trong việc phân tích những đặc điểm của tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần

Tác giả Phan Đại Doãn (1998) trong cuốn Một s vấ ề về Nho giáo Việt Nam [34] có nêu lên một số đặc điểm của Nho giáo Việt Nam Tác giả khẳng định

rằng: Nho giáo Trung Quốc và Nho giáo Việt Nam về căn bản không khác nhau lắm, tuy nhiên, cũng có một vài điểm có tính dị biệt Đó là: Nho giáo Trung Quốc vào Việt Nam được giản lược hóa và thực dụng hóa theo yêu cầu của xã hội Việt Nam, cho nên không thiên nhiều về lý luận, không nặng nhiều về nghĩa lý Bên cạnh đó, do nho sĩ Việt Nam cho đến thế kỷ XIX phần lớn ở nông thôn, gắn liền với làng xã, nên Nho giáo Việt Nam mang đậm tính dân dã, gần gũi gia đình tiểu nông lúa nước [34, tr 288-290]

Trong bài viết S truyền bá, phát triển và bi ổi c ởng Nho gia ở Việt Nam [129], tác giả Tôn Diễn Phong (2004) đã nêu lên một số biến dị của tư

tưởng Nho giáo ở Việt Nam làm cho nó khác với Nho giáo Trung Quốc, được thể hiện trong các quan niệm về “trung”, “hiếu” và nhận thức về địa vị người phụ nữ

Có thể coi những điểm khác biệt đó góp phần tạo nên đặc điểm của Nho giáo Việt Nam Tuy nhiên, những phân tích của tác giả trong bài báo này chưa thật đầy đủ, toàn diện Nếu so sánh sự biến dị của Nho giáo Việt Nam so với Nho giáo Trung Quốc ở những quan niệm cụ thể thì ngoài ba quan niệm trên, còn nhiều những điểm khác biệt nữa Nếu nêu lên đặc điểm của Nho giáo Việt Nam nói chung thì những trình bày của tác giả vẫn chưa mang tính khái quát

Không giống với các nghiên cứu trên tìm hiểu đặc điểm của Nho giáo Việt Nam nói chung, tác giả Đỗ Thị Hòa Hới lại tìm hiểu đặc điểm của Nho giáo Việt

Nam ở một giai đoạn lịch sử Trong bài viết về Một s ặ ểm c a Nho giáo thời

Lý [77], tác giả khẳng định: Th nhất, đặc điểm lớn nhất của Nho giáo Việt Nam thời Lý là nó đã được khúc xạ qua bộ lọc của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam; th hai, Nho giáo thời Lý đã được Phật giáo và Lão giáo làm mềm hóa và do đó nó có

xu hướng nhân bản, nhân đạo, khoan dung Tác giả cũng khẳng định, Nho giáo ở

các thời kỳ sau đều mang đặc điểm này; th ba, Nho giáo thời Lý ảnh hưởng ngày

một rõ nét trong lĩnh vực tư tưởng chính trị - đạo đức, giáo dục, khoa cử Trong các lĩnh vực này, nhiều khái niệm của Nho giáo đã được cải biến, mang tính nhân văn

và tính dân tộc ở một mức độ nhất định; th , Nho giáo thời Lý đã khéo kết hợp

với các yếu tố của tôn giáo bản địa để từng bước xâm nhập vào đời sống tinh thần của dân tộc Tác giả bài viết đã bước đầu nêu lên một số đặc điểm của Nho giáo thời Lý Tuy nhiên, ở một số chỗ, tác giả nghiêng về phân tích vai trò của Nho giáo đối với các lĩnh vực của đời sống xã hội thời Lý hơn là phân tích đặc điểm của nó

Ngoài ra, có thể tìm hiểu vấn đề đặc điểm của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần trong các công trình nghiên cứu chung về Nho giáo Việt Nam Ở các công trình này, các tác giả cũng đã phản ánh được một hoặc một vài đặc điểm nào đó của

Nho giáo Việt Nam thời kỳ Lý - Trần Trong cuốn N [91] do GS

Vũ Khiêu chủ biên, GS Trần Quốc Vượng đã có bài viết khẳng định: Nho giáo Việt Nam trước thời Minh thuộc có tính sáng tạo so với Nho giáo Trung Quốc, thể hiện

ở quan điểm của các ông vua thời kỳ này đã nêu cao khẩu hiệu “Không mô phỏng Đường Tống”, “Quốc gia xây dựng, tự có pháp độ riêng”… Đặc điểm này phân biệt với Nho giáo Việt Nam từ thế kỷ XV trở đi chỉ “khư khư giữ lấy những giáo điều Tống Nho vừa mang tính ngoại sinh vừa mang tính lạc hậu” [91, tr.163] Theo ông, lấy dấu mốc lịch sử từ thế kỷ XV thì cái bi kịch của xã hội Việt Nam cổ truyền là ở chỗ chưa bao giờ tầng lớp thống trị có đủ sức mạnh tinh thần để sáng tạo nổi một hệ

tư tưởng riêng, độc lập: “Không có sáng tạo, chỉ có vay mượn, chỉ có áp dụng, chỉ

có thích nghi Đó là sự thực của lịch sử tư tưởng chính thống Đại Việt” [91, tr.164]

Cũng trong cuốn Nho gi , bài viết của tác giả Đặng Đức Siêu có

nhận định: Từ thế kỷ thứ X, tất cả những yếu tố từ bên ngoài đưa vào, muốn có một

sinh mệnh thực sự trong đời sống văn hóa tinh thần của dân tộc thì đều phải trải qua nhiều lần thoát xác, cải biến, Việt hóa sâu sắc [91, tr.213] Những yếu tố văn hóa Khổng giáo sở dĩ có ảnh hưởng rất sâu rộng trong đời sống người dân Việt Nam trong quá khứ, thậm chí hiện nay những ảnh hưởng này vẫn tồn tại ở những mức độ khác nhau, là bởi những yếu tố đó “trên một chừng mực nào đó đã được cấu trúc lại cho phù hợp nội tâm thế Việt Nam” [91, tr 215]

Trong cuốn L ch sử ởng Việt Nam [171], tác giả Nguyễn Đăng Thục đã

khẳng định: thời Lý, tư tưởng Nho học nhờ có sự pha trộn với tư tưởng tâm linh Phật giáo nên có sự độc lập, sáng tạo, không nhất thiết cái gì cũng bắt chước nô lệ Tàu, nhất là Tống Nho [171, tr 17] Nho học thời Trần tuy phát triển hơn thời Lý, nhưng trong giới nho sĩ bấy giờ, ảnh hưởng của Tống Nho đã sâu đậm, cho nên họ

có thái độ cố chấp bế quan trong hình thức giáo điều [171, tr 19-27]

Như vậy, trong các công trình nghiên cứu về Nho giáo Việt Nam, các tác giả cũng đã bước đầu nêu lên được đặc điểm của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần Tuy nhiên, những ý kiến trên còn dừng lại ở dự đoán và giả thiết Vì thế, cần có sự nghiên cứu chuyên sâu hơn thì mới có cơ sở để rút ra kết luận chân thực

Bản thân tác giả luận án đã từng nghiên cứu về Nhữ ặ ểm c a Nho giáo Việt Nam thời Lý - Tr n trong luận văn thạc sĩ của mình Tác giả khái quát Nho giáo Việt Nam thời kỳ này có ba đặc điểm cơ bản: Th nhất, nó chịu sự quy định của tư tưởng yêu nước; th hai, nó đề cao phạm trù đạo đức “trung nghĩa”; th ba, nó kết hợp

một cách hài hòa với Phật giáo, Đạo giáo và tư tưởng bản địa Tuy nhiên, qua khảo cứu các nguồn tư liệu, các công trình nghiên cứu đến thời điểm hiện tại, tác giả thấy cần phải có sự bổ sung, điều chỉnh đối với một số phân tích của mình trong luận văn

1.3 Những công trình nghiên cứu về ý nghĩa lịch sử của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần

Về vấn đề ý nghĩa lịch sử của Nho giáo Việt Nam nói chung, Nho giáo thời

Lý - Trần nói riêng đối với lịch sử xã hội Việt Nam, các nhà nghiên cứu còn có nhiều quan điểm khác nhau Có người thừa nhận Nho giáo đã được bản địa hóa, đã giữ vai trò là hệ tư tưởng của các triều đại phong kiến Việt Nam, nhưng có người không thừa nhận, cho rằng Nho giáo đối với ta chỉ là cái “ngoại sinh”, là của gán

ép, vay mượn Có người thừa nhận Nho giáo có tác động tích cực đối với lịch sử dân tộc, có người thấy rằng Nho giáo kìm hãm sự phát triển của xã hội…

Tác giả Lê Sỹ Thắng (1977) trong bài viết Mấy nét tổng quát về Nho giáo trong l ch sử Việt Nam [156] đã khẳng định: Sự thực lịch sử bác bỏ ý kiến nói rằng tổ

tiên chúng ta phải dựa vào Nho giáo để xây dựng đất nước (có nghĩa là xây dựng chế

độ phong kiến) Dưới thời Lý - Trần, có tư liệu lịch sử và cơ sở lý luận để chứng minh rằng, khi giai cấp phong kiến quý tộc còn có tinh thần dân tộc thì ảnh hưởng của Nho giáo bị hạn chế Từ Ngô Quyền đến Lê Lợi, việc giải quyết mâu thuẫn giai cấp bên trong xã hội vượt ra khỏi khuôn khổ của Nho giáo Đó là sản phẩm riêng của thực tiễn Việt Nam và tư tưởng Việt Nam Không được coi Nho giáo (và cả Phật giáo nữa) là nguồn gốc tư tưởng dựng nước của thời Lý - Trần [156, tr 114-116]

Trong cuốn Tìm hiểu xã hội Việt Nam thời Lý - Tr n [200], có bài viết của tác

giả Nguyễn Đức Sự (1981) cho rằng, thời Lý - Trần, Nho giáo chẳng qua chỉ là một học thuyết ngoại lai được giai cấp phong kiến trong nước tiếp thu một cách có chọn lọc và nhào nặn lại để phục vụ cho việc giải quyết những vấn đề chính trị trong nước

đề ra Nên dù sao, Nho giáo vẫn không phải là nhân tố quyết định xu thế phát triển và nội dung cơ bản của tư tưởng chính trị và xã hội thời Lý - Trần [200, tr 603]

Trong cuốn Bàn về ă n Việt Nam [92], GS Vũ Khiêu (1996) đã trình

bày những quan điểm của mình về vai trò của Nho giáo trong xã hội phong kiến Việt Nam từ thời Lý - Trần trở đi Khác với các tác giả trên, GS Vũ Khiêu đã nhận định rằng: từ thời Lý - Trần cho đến thời Lê sơ, về cơ bản, vai trò của Nho giáo là tích cực, thúc đẩy xã hội phát triển; Nho giáo đã đáp ứng được những đòi hỏi của chế độ quân chủ trung ương tập quyền, góp phần ổn định đời sống xã hội và trật tự của xã hội phong kiến, đối với việc ra đời, phát triển của chế độ phong kiến và tư tưởng phong kiến

Trong cuốn Bản sắ ă V ệt Nam [121], tác giả Phan Ngọc (1998) đã

phân tích cho thấy, Nho giáo đóng một vai trò quan trọng đối với lịch sử dân tộc và ảnh hưởng nhất định đến nhiều mặt của văn hóa Việt Nam Trong đó, phải kể đến vai trò của Nho giáo góp phần vào việc xây dựng nên những quy phạm đạo đức phong kiến Nhưng điều cần lưu ý ở đây là, những phạm trù đạo đức cơ bản của

Nho giáo Trung Hoa như “trung”, “hiếu”, “nhân”, “nghĩa”… khi vào Việt Nam đã

bị khúc xạ, đã được người Việt Nam “tiếp” và “biến” nó Do vậy, những phạm trù này ở các nhà nho Việt Nam có nội hàm rộng hơn, phong phú hơn, mang nhiều yếu

tố, tính chất nhân văn, nhân bản hơn là trong Nho giáo Trung Hoa

Lê Văn Giang (2003) trong cuốn L ch sử giả ơ 1000 ă ền giáo dục Việt Nam [52] từ việc đánh giá tác dụng (cả mặt tích cực và tiêu cực) của nền

giáo dục Nho học, đã đi đến những khẳng định về vai trò lịch sử của Nho giáo nói chung: “Nho giáo cũng như nền giáo dục cũ truyền bá Nho giáo đã có tác dụng tích cực góp phần vào việc củng cố nhà nước và xã hội phong kiến ở giai đoạn nhà nước

và xã hội này mới hình thành và đang đi lên Ở nước ta, đó là thời kỳ của các triều đại Lý, Trần và đầu nhà Hậu Lê” [52, tr 71-72]

Tác giả Nguyễn Thanh Bình (2007) trong công trình Học thuy t chính tr -

xã hội c a Nho giáo và ả ởng c a nó ở Việt Nam (từ th kỷ XI n nử u th

kỷ XIX) [9] cũng đã nhận định rằng, Nho giáo đã có vai trò nhất định đối với việc

củng cố, phát triển chế độ phong kiến Việt Nam và xã hội phong kiến Việt Nam Tất nhiên, vai trò của học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo ở mỗi giai đoạn lịch

sử của chế độ phong kiến không hoàn toàn giống nhau Trong đó, từ thế kỷ XI đến cuối thế kỷ XV, Nho giáo đóng vai trò tích cực trong việc củng cố và phát triển chế

độ phong kiến Việt Nam, trong công cuộc dựng nước và giữ nước

Tác giả Trần Thuận (2014) trong cuốn ởng Việt Nam thời Tr n [168]

lại bàn đến khía cạnh khác trong ý nghĩa lịch sử của Nho giáo thời Trần Tác giả đã

có những phân tích về việc các triều đại phong kiến từ thời Lê sơ trở đi đã kế thừa

và phát huy nhiều tư tưởng thời Trần, trong đó có tư tưởng Nho giáo Như vậy, tác giả đã khẳng định Nho giáo thời Trần tạo tiền đề cho sự phát triển của Nho giáo ở các giai đoạn sau Tuy nhiên, vì là một công trình nghiên cứu về tư tưởng thời Trần nói chung, nên những nghiên cứu về ý nghĩa của tư tưởng Nho giáo trong thời Trần

ở công trình này không nhiều lắm Tác giả mới chỉ phân tích một số tư tưởng Nho giáo thời Trần được kế thừa và phát huy ở các triều đại sau như: tư tưởng trung quân gắn liền với ái quốc, tư tưởng thân dân, một số tư tưởng về quân sự Tất cả các

tư tưởng đó đều nằm trong học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo thời Lý -

Trần, còn những nội dung khác của Nho giáo thời Lý - Trần đã được kế thừa và có tác dụng như thế nào đối với sự phát triển của Nho giáo các thời kỳ sau thì chưa thấy tác giả đề cập đến

Bàn về ý nghĩa của Nho giáo trong lịch sử Việt Nam còn được đề cập đến

trong nhiều công trình khác như: L ch sử ởng Việt Nam tập 1 [176] do tác giả Nguyễn Tài Thư (1993) chủ biên; L ch sử ởng Việt Nam tập 2 [158] của tác giả

Lê Sỹ Thắng (1997); L ch sử ởng Việt Nam [169-171] của Nguyễn Đăng Thục (1992); Việ N ă sử ơ [3] của Đào Duy Anh (1992); Đ n hiệ ại từ truyền th ng [81] của Trần Đình Hượu (1995)… Các bài báo khoa học liên quan đến hướng nghiên cứu này có thể kể đến: Vũ Khiêu (1972), Nhân dân Việt Nam

ớ ộng c a hệ ởng phong ki n [90]; Phan Đại Doãn (1989), Về vai trò

c a Nho giáo và Ph t giáo trong xã hội ta [33]; Nguyễn Thanh Bình (2013), ởng Ph t giáo và Nho giáo với ti n trình phát triể N ớc phong ki n Việt Nam từ th kỷ X n th kỷ XV [10]; bài viết Về vai trò c a Nho giáo và Ph t giáo trong l ch sử ởng Việt Nam của tác giả Lương Đình Hải (2011) in trong Kỷ yếu Hội thảo Quốc tế về M i quan hệ giữ N ởng khác trong l ch sử ởng Việt Nam và Hàn Qu c [202]… Tuy nhiên, cũng như các

công trình nghiên cứu đã được nêu trên đây, việc đi sâu phân tích ý nghĩa lịch sử của Nho giáo thời Lý - Trần từ cách tiếp cận triết học vẫn chưa được bàn tới một cách toàn diện

1.4 Khái quát các kết quả đạt đƣợc và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

Qua tìm hiểu các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án: Nho

giáo Việt Nam thời Lý - Trần và ý nghĩa lịch sử của nó cho thấy, vấn đề này đã

được quan tâm nghiên cứu ở nhiều khía cạnh và mức độ khác nhau Tuy nhiên, nhiều nội dung vẫn chưa được nghiên cứu một cách sâu sắc, đầy đủ và có hệ thống Điều đó cho thấy đây là một vấn đề phức tạp, cần phải được nghiên cứu, tìm hiểu thêm Có thể khái quát một số kết quả chính mà các công trình nghiên cứu đó đã đạt được và một số vấn đề đặt ra đòi hỏi phải được tiếp tục nghiên cứu như sau:

Th nhất, trong các công trình nghiên cứu liên quan đến điều kiện, tiền đề

cho sự phát triển của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần, hầu hết các tác giả đều

thống nhất quan điểm cho rằng, Nho giáo được du nhập vào nước ta từ đầu thời Bắc thuộc nhưng được người Việt chính thức thừa nhận từ thời Lý Trong thời kỳ đầu khi mới du nhập vào Việt Nam, Nho giáo chủ yếu được nhìn nhận với tư cách là công cụ tinh thần của giai cấp thống trị thực dân và chưa có ảnh hưởng gì nhiều tới

xã hội, con người Việt Nam Từ thời Lý, xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của đời sống

xã hội, Nho giáo được giai cấp phong kiến Việt Nam chính thức lựa chọn và sử dụng làm công cụ trong việc tổ chức bộ máy nhà nước phong kiến, quản lý xã hội

và trong sự nghiệp dựng nước, giữ vững nền độc lập dân tộc

Có thể nói, ở những mức độ khác nhau, các tác giả đã có những kiến giải hợp

lý về quá trình Nho giáo được truyền bá vào xã hội Việt Nam, phân tích những điều kiện thúc đẩy sự phát triển của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần Đây là nguồn tài liệu tham khảo phong phú và quý báu đối với tác giả luận án với tư cách là một người nghiên cứu đi sau

Tuy nhiên, phần lớn các tác giả mới chỉ ra được những nhu cầu xã hội thúc đẩy sự phát triển của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần mà chưa thấy được sự phát triển của Nho giáo Việt Nam thời kỳ này còn xuất phát từ các tiền đề tư tưởng Đa

số đều phủ nhận vai trò của Nho giáo đối với xã hội Việt Nam thời Bắc thuộc cũng như thời Ngô, Đinh, Tiền Lê, không thừa nhận Nho giáo trước thế kỷ XI đã tạo tiền

đề tư tưởng cho sự phát triển của Nho giáo Việt Nam ở giai đoạn sau Khẳng định như vậy là chưa thật sự thuyết phục và khách quan Nếu trong thời Bắc thuộc, Nho giáo không có ảnh hưởng tới các giai cấp, tầng lớp người Việt Nam thì tại sao các cuộc khởi nghĩa do những tầng lớp ưu tú trong xã hội Việt lãnh đạo, sau khi thành công, lại hướng đến xây dựng mô hình nhà nước phong kiến tập quyền theo khuôn mẫu của Nho giáo chứ không phải quay về với chế độ lạc hầu, lạc tướng trước đó Đến khi giành được độc lập vào thế kỷ X, những thế hệ lãnh đạo mới cũng lại lựa chọn xây dựng xã hội độc lập theo cái mô hình xã hội mà Nho giáo vạch ra Mãi đến năm 1070, nhà Lý mới thể hiện thái độ đề cao Nho giáo bằng việc cho dựng Văn Miếu nhưng cũng chỉ dành cho hoàng thái tử đến học, thế mà đến năm 1075 đã

tổ chức được kỳ thi Nho học đầu tiên Nếu Nho giáo không có ảnh hưởng và không được duy trì trong xã hội thì những người tham dự kỳ thi ấy lấy ở đâu? Họ được đào tạo ở đâu và như thế nào? Người đỗ đầu trong kỳ thi Nho học đầu tiên đó là Lê Văn

Thịnh được đánh giá là văn từ thông đạt, là một người làm việc rất xuất sắc trong hệ thống chính quyền mới, vậy ông được đào tạo ra sao? Nội thị Lý Nhân Nghĩa làm việc dưới triều Lý Thái Tổ cũng là một người rất thông thạo kinh sử Trung Hoa, trong sự kiện loạn ba Vương năm 1028, ông còn biết nói một câu chính trung:

“Chết về hoạn nạn của vua là chức phận của bọn thần, nay đã được chỗ đáng chết còn từ chối gì nữa” [41, tr 274] Vậy ông học ở đâu? Rồi năm 1077, triều đình cho thi Lại viên bằng hình thức viết chữ, vậy ai đã dạy họ viết chữ, tính toán?… Những

kết luận trong nghiên cứu của PGS.TS Trần Nguyên Việt về C ờng c a Nho giáo Việt Nam thời Lý - Tr n [24] mà tác giả luận án đã đề cập đến ở trên mở ra

hướng lý giải cho vấn đề này Chỉ có điều, bị giới hạn trong khuôn khổ của một bài viết, cho nên tác giả chưa có nhiều sự phân tích cụ thể về những tư tưởng Nho giáo trước thời Lý - Trần

Vậy vấn đề đặt ra là, luận án cần làm rõ hơn tính tất yếu của việc Nho giáo ngày càng chiếm lĩnh địa vị chủ đạo trong đời sống xã hội, đặc biệt là trên lĩnh vực chính trị ở Việt Nam thời Lý - Trần Ngoài nhu cầu thực tiễn của công cuộc xây dựng, quản lý xã hội thúc đẩy cho sự phát triển của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần, tác giả luận án cần phân tích được sự khởi sắc của Nho giáo Việt Nam thời kỳ này còn xuất phát từ những tiền đề tư tưởng khác nhau, như tư tưởng yêu nước truyền thống, tư tưởng dung thông Nho - Phật - Đạo, những tư tưởng Nho giáo trước thế kỷ XI Nhiều vấn đề vẫn cần phải được làm sáng tỏ như: Từ thời Bắc thuộc đến trước thế kỷ XI, Nho giáo đã tồn tại và phát triển ra sao, tác động đến xã hội và con người Việt Nam thông qua những chủ thể nào và bằng cách nào? Tư tưởng của các nhà nho thời kỳ này có những khác biệt gì với học thuyết họ tiếp nhận hay không? Những tư tưởng nào trong Nho giáo thời kỳ này được kế thừa và phát huy trong thời đại Lý - Trần?… Tuy nhiên, trong phạm vi của luận án, cũng như do sự hạn chế về nguồn tư liệu, tác giả không có điều kiện để đi sâu nghiên cứu

về từng nhà nho hay những người am hiểu về Nho giáo ở thời Bắc thuộc, thời Ngô, Đinh, Tiền Lê và phân tích những tư tưởng cụ thể của họ Tác giả chỉ tập trung phân tích để chỉ ra vai trò là tiền đề tư tưởng mà Nho giáo trước thế kỷ XI đã tạo ra cho

sự phát triển của Nho giáo thời kỳ Lý - Trần

Th hai, khi bàn về nội dung của tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời Lý -

Trần, các tác giả tập trung vào hai phương diện: tư tưởng chính trị - xã hội và tư tưởng về giáo dục

Bàn về tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo thời Lý - Trần, các tác giả đã phản ánh được những khía cạnh nhất định trong tư tưởng ấy Họ cho rằng, cùng tồn tại với Phật giáo và Đạo giáo trong xã hội Việt Nam thời Lý - Trần nhưng Nho giáo

có ảnh hưởng rõ rệt hơn trong lĩnh vực chính trị - xã hội Những khía cạnh cơ bản trong nội dung tư tưởng chính trị - xã hội thời kỳ này được chỉ ra như: ý thức về quyền độc lập tự chủ, đường lối trị nước, quan điểm về tổ chức xây dựng bộ máy nhà nước, đường lối ngoại giao… Nho giáo với tư cách là một học thuyết chính trị - đạo đức đã dần trở thành nền tảng của những tư tưởng ấy, thành công cụ tinh thần phục vụ cho bộ máy quan liêu, đóng vai trò tích cực chi phối mọi hoạt động của giai cấp thống trị trong quản lý xã hội, phát triển đất nước Các tác giả cũng khẳng định rằng, ở thời kỳ này, Nho giáo không phải được đưa vào trong tư tưởng chính trị Việt Nam với tư cách là một hệ thống hoàn chỉnh mà đã được tiếp thu một cách có chọn lọc và sáng tạo Nội hàm các khái niệm của Nho giáo đã được cải biến để phù hợp hơn với văn hóa, tình cảm, tín ngưỡng và tâm lý dân tộc Việt Nam

Nghiên cứu về khía cạnh thứ hai trong nội dung tư tưởng của Nho giáo thời

kỳ Lý - Trần, các tác giả đều đi đến nhận định từ thời Lý, giáo dục - khoa cử được

tổ chức và có sự điều hành trực tiếp của nhà nước phong kiến Cũng từ đây nền giáo dục - khoa cử của nước ta được xây dựng theo mô hình của Nho giáo, từ mục đích cho tới nội dung giáo dục và khoa cử Nhưng dưới thời Lý và đầu thời Trần, Nho giáo không phải là nội dung duy nhất trong học tập và khoa cử Do sự tồn tại phổ biến của Phật giáo và Đạo giáo trong thời kỳ Lý - Trần nên chúng cũng chi phối cả đến lĩnh vực giáo dục, khoa cử thời kỳ này Nền giáo dục - khoa cử Nho học thời

Lý chưa được tổ chức thường xuyên và chưa có quy chế rõ ràng Sang đến thời Trần, giáo dục có điều kiện phát triển mạnh mẽ, đào tạo nhân tài cho bộ máy nhà nước phong kiến và góp phần không nhỏ vào sự hưng thịnh của đất nước

Khi khái quát các đặc điểm của Nho giáo Việt Nam nói chung, phần lớn các tác giả đều thống nhất quan điểm cho rằng nó đã được giản lược hóa và tái cấu trúc

so với Nho giáo Trung Quốc, để phù hợp hơn với tâm thức người Việt Nho Việt

không thiên về khía cạnh lý luận, học thuật mà thiên về khía cạnh thực tiễn Về đặc điểm của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần, các tác giả khẳng định nó thể hiện tính độc lập, sáng tạo hơn so với Nho giáo của các thời kỳ khác Do được làm mềm hóa bằng Phật giáo và Đạo giáo nên những khái niệm, phạm trù trong Nho giáo Việt Nam thời kỳ này mang tính nhân văn, nhân bản rõ nét

Tuy nhiên, những nghiên cứu về nội dung và đặc điểm của tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời kỳ Lý - Trần vẫn còn nhiều khía cạnh cần phải được làm rõ Khi bàn

về tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo thời Lý - Trần, các tác giả mới chỉ tập trung vào một hoặc một số khía cạnh nào đó của nó chứ chưa phân tích một cách toàn diện và có hệ thống; phần lớn các tác giả đề cập đến vai trò, mức độ ảnh hưởng của Nho giáo đối với những tư tưởng chính trị - xã hội thời Lý - Trần chứ chưa phân tích

cụ thể nội dung tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo thời kỳ này Những nghiên cứu về tư tưởng giáo dục Nho học hầu hết vẫn còn sơ sài, và chủ yếu là nghiên cứu dưới góc nhìn của Giáo dục học, Sử học, như: bước đầu nêu lên mục đích, nội dung của nền giáo dục - khoa cử, hệ thống các trường Nho học, liệt kê các kỳ khoa cử trong lịch sử… Các tác giả chưa đặt ra hoặc chưa có những phân tích chi tiết về tư tưởng căn bản chi phối xuyên suốt nền giáo dục Nho học thời Lý - Trần, đó chính là

tư tưởng thượng hiền Về đặc điểm của tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời kỳ Lý - Trần, phần lớn các nhận định, đánh giá chưa tập trung từ việc phân tích các nội dung

tư tưởng của Nho giáo thời kỳ này để khái quát những đặc điểm của chúng

Do đó, nhiệm vụ đặt ra cho tác giả luận án cần phải làm rõ là: từ nguồn tư liệu ít ỏi, các hiện tượng thực tế mà sử sách ghi chép và các biểu tượng về văn hóa - giáo dục còn lại như Văn Miếu, Quốc Tử Giám… phải hệ thống hóa và có những phân tích cụ thể về những nội dung cơ bản trong tư tưởng Nho giáo Việt Nam thời

kỳ Lý - Trần, từ đó khái quát những đặc điểm của chúng

Th ba, khi bàn về ý nghĩa lịch sử của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần, có

hai luồng ý kiến trái ngược trong việc đánh giá vai trò của nó đối với sự phát triển của chế độ phong kiến Việt Nam Hầu hết các nhà nghiên cứu đều khẳng định nó đóng vai trò tích cực trong việc củng cố và phát triển chế độ phong kiến Việt Nam, trong công cuộc dựng nước và giữ nước thời kỳ này Họ thừa nhận Nho giáo thời Lý - Trần

có vai trò to lớn trong việc định hướng cho giai cấp phong kiến thời kỳ này tổ chức

và quản lý xã hội một cách hiệu quả Nhưng bên cạnh đó, một số nhà nghiên cứu phủ nhận vai trò tích cực của Nho giáo đối với sự phát triển của chế độ phong kiến, cho rằng nó không phải là hệ tư tưởng của triều đại phong kiến Lý - Trần Ngoài những quan điểm trên, còn có nghiên cứu khẳng định Nho giáo thời Lý - Trần tạo tiền đề tư tưởng cho sự phát triển của Nho giáo Việt Nam ở các giai đoạn sau

Như vậy, khi bàn về ý nghĩa lịch sử của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần, vẫn còn những quan điểm chưa thống nhất trong đánh giá vai trò của nó đối với sự phát triển của triều đại phong kiến Việt Nam Nho giáo nói chung, Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần nói riêng chứa đựng cả những mặt tích cực và hạn chế Cho nên, khi nghiên cứu về ý nghĩa lịch sử của nó, cần có cái nhìn khách quan, tránh tuyệt đối hóa một khía cạnh nào đó Nhìn chung, vấn đề này vẫn cần được nghiên cứu một cách thấu đáo, cần phải được tiếp tục tìm hiểu và lý giải thêm

Về vai trò của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần với tư cách là tiền đề tư tưởng cho sự phát triển của Nho giáo ở các giai đoạn sau, cũng mới chỉ bước đầu được tìm hiểu Các phân tích mới nêu ra được một số tư tưởng thuộc lĩnh vực chính trị - xã hội của Nho giáo thời Lý - Trần được kế thừa và phát huy ở các triều đại phong kiến sau đó, còn nhiều tư tưởng khác vẫn chưa được đề cập tới

Ngoài ra, khi bàn về ý nghĩa lịch sử của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần cần thấy rằng, Nho giáo thời kỳ này không chỉ đóng vai trò là hệ tư tưởng của triều đại phong kiến, bảo vệ cho địa vị và quyền lợi của giai cấp thống trị, mà nó còn góp phần tạo lập nền chính trị thân dân thời Lý - Trần Đồng thời, chính sự phát triển của Nho giáo thời Lý - Trần đã thúc đẩy cho sự lớn mạnh của tầng lớp nho sĩ trong

xã hội Những vấn đề này chưa thấy được phân tích một cách cụ thể ở các công trình nghiên cứu đã được công bố

Như vậy, vấn đề đặt ra cho tác giả luận án là: không chỉ đưa ra những phân tích, đánh giá một cách khách quan, toàn diện hơn về vai trò của Nho giáo Việt Nam thời Lý - Trần đối với sự phát triển của xã hội, của triều đại phong kiến Việt Nam giai đoạn này và đối với sự lớn mạnh của tầng lớp nho sĩ, mà còn đối với sự phát triển của Nho giáo ở các giai đoạn sau

HƯƠNG 2 ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ CHO SỰ PHÁT TRIỂN ỦA

NHO GIÁO VIỆT NAM THỜI LÝ - TRẦN

2.1 Điều kiện kinh tế và chính trị - xã hội Việt Nam thời Lý - Trần

Quá trình hình thành, phát triển tư tưởng của một dân tộc luôn gắn liền và bị quy định bởi các điều kiện kinh tế, chính trị - xã hội, văn hóa của dân tộc đó Cho nên, chúng ta không thể phân tích, đánh giá những hiện tượng tư tưởng bằng bản thân

tư tưởng mà phải đặt nó trong những bối cảnh xã hội cụ thể mà ở đó nó tồn tại và phát triển Thời Lý - Trần là thời kỳ Nho giáo được nhà nước phong kiến Việt Nam chính thức thừa nhận, chú trọng phát triển và nó đã bắt đầu in dấu ấn đậm nét trong tiến trình vận động của xã hội Sự phát triển của Nho giáo trong thời kỳ này không chỉ chi phối các lĩnh vực của đời sống xã hội Đại Việt, mà còn phản ánh những nhu cầu thực tiễn của xã hội lúc bấy giờ

ớc h t, việc chú trọng phát triển Nho giáo xuất phát từ nhu cầu xây dựng,

củng cố bộ máy nhà nước trung ương tập quyền và nhu cầu thiết lập trật tự kỷ cương xã hội, đảm bảo nền độc lập dân tộc

Bộ máy chính quyền phong kiến độc lập, tự chủ đã ra đời ngay sau khi đất nước ta được giải phóng khỏi ách áp bức bóc lột của chính quyền đô hộ phương Bắc vào thế kỷ X Bộ máy đó được xây dựng theo mô hình của nhà nước phong kiến tập quyền Trung Hoa Tuy nhiên, dưới các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê, chế độ phong kiến ấy chưa hoàn toàn vững chắc, trong lòng nó còn chứa đựng nhiều mầm mống, nguy cơ làm cho chế độ đó suy yếu và tan rã Thời Tiền Lê, Lê Hoàn đã phân phong cho các con đi trấn giữ các địa phương nhằm tăng cường uy lực của triều đình đối với nhân dân trong nước Tuy nhiên, các vương hầu mới chỉ cai quản miền đồng bằng mà thôi Miền núi tất nhiên vẫn tồn tại chế độ tù trưởng với quyền vị thế tập cai quản nhân dân Các tù trưởng khi thì thần phục, khi thì chống đối lại chính quyền trung ương Tù trưởng ở các miền giáp biên giới Tống lúc thì theo ta, khi thì theo Tống Nói tóm lại, cho tới lúc này, yếu tố phong kiến phân tán vẫn tồn tại, tình hình trong nước vẫn chưa ổn định Tập đoàn phong kiến nhà Tiền Lê đã áp dụng nhiều biện pháp quân sự mạnh mẽ để trấn áp nhân dân miền núi và địa phương xa, nhằm duy trì

bộ máy nhà nước tập quyền Tuy nhiên, chính sách thống trị nặng về dùng biện pháp

quân sự đã không còn thích hợp với tình hình mới ở trong nước đang ngày càng ổn định Nội chiến xảy ra thường xuyên khiến đời sống nhân dân vô cùng khổ sở Những hành động đàn áp nhân dân, ngược đãi các nhà sư cùng lối sống trụy lạc của ông vua cuối triều Tiền Lê chỉ gây thêm nỗi oán giận trong dân chúng Tình cảnh suy yếu, thối nát của triều đình phong kiến lúc ấy đã đặt ra nhu cầu phải khôi phục, củng cố bộ máy nhà nước trung ương tập quyền, phải tập trung và thống nhất quyền lực chính trị vào một dòng họ có thế lực, có sức mạnh, hướng đến thiết lập trật tự kỷ cương xã hội

Có như vậy mới xây dựng được một quốc gia thống nhất và giàu mạnh, bảo đảm được nền độc lập của dân tộc trước mưu đồ thôn tính của ngoại bang

Yêu cầu và đòi hỏi khách quan đó đã tạo điều kiện thuận lợi cho Nho giáo từ thời Lý có vị trí lớn hơn so với các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê Với tư cách là một học thuyết chính trị - xã hội, Nho giáo đã trở thành công cụ hữu hiệu để giải quyết những vấn đề thiết thân của việc xây dựng, củng cố nhà nước phong kiến Nội dung học thuyết Nho giáo chứa đựng tư tưởng bảo vệ vương quyền, bảo vệ sự liên kết giữa

cá nhân và xã hội xung quanh triều đình, duy trì sự phân chia đẳng cấp xã hội theo danh phận; nó dung hợp sự phân chia và liên kết này trên nền tảng đạo đức, luân lý, chính trị mà cơ sở của nó nằm ở những nguyên tắc về lễ, pháp hòa lẫn nhau và được thần thánh hóa thành Thiên mệnh, trung hiếu, tam cương, ngũ thường Học thuyết ấy phục vụ đắc lực cho yêu cầu củng cố, phát triển chế độ phong kiến của giai cấp thống trị đương thời Nhà nghiên cứu Quang Đạm khi đánh giá vai trò của Nho giáo đã đưa

ra ý kiến rằng: “Ít có một thứ đạo nào làm được tỉ mỉ chu đáo, chặt chẽ như thế để giữ

bệ ngọc ngai vàng cho các vua chúa Lễ giáo của Khổng - Mạnh, Trình - Chu là một công cụ mạnh mẽ của các triều đại đặt kỷ cương trên toàn bộ đất nước” [43, tr 246] Chính vì vậy, từ thời Lý trở đi, Nho giáo đã được giai cấp phong kiến Việt Nam chính thức lựa chọn và sử dụng như một lợi khí sắc bén để bảo vệ địa vị thống trị và quyền lợi của mình cũng như trong việc quản lý và xây dựng đất nước

Vào thời Lý, trước sự kiện ba Vương làm phản tranh ngôi (năm 1028), vua

Lý Thái Tông mặc dù là một người rất am hiểu Phật học, nhưng cũng không tìm đâu ra trong kho tàng tôn giáo đó một lối thoát, một giải pháp hữu hiệu để giải quyết những rối loại từ trong nội cung Ông đã lựa chọn Nho giáo làm bệ đỡ tư