Giáo án Sinh học 12 bài 36: Quần thể sinh vật và mối quan hệ giữa các cá thể trong quần thể

- Nêu được các quan hệ hỗ trợ, quan hệ cạnh tranh trong quần thể, lấy ví dụ minh họa và nêu được nguyên nhân, ý nghĩa sinh thái của các mối quan hệ đó.. PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC - Máy tính, m

Bài 36: QUẦN THỂ SINH VẬT VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC CÁ THỂ

TRONG QUẦN THỂ

I MỤC TIÊU

1 Kiến thức

- Xác định rõ dấu hiệu bản chất của khái niệm quần thể, trên cơ sở đó phát biểu chính xác định nghĩa quần thể và lấy được ví dụ minh họa

- Phân biệt được quần thể và các tập hợp ngẫu nhiên các cá thể

- Nêu được các quan hệ hỗ trợ, quan hệ cạnh tranh trong quần thể, lấy ví dụ minh họa và nêu được nguyên nhân, ý nghĩa sinh thái của các mối quan hệ đó

2 Kỹ năng

- Rèn luyện kỹ năng quan sát, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa

- Phát triển kỹ năng hợp tác nhóm, kỹ năng liên hệ

3 Thái độ: Giải thích và vận dụng được kiến thức vào thực tiễn sản xuất ở gia đình hoặc địa phương

II PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC

- Máy tính, máy chiếu đa phương tiện

- Các PHT

Xem phim 2: Sự quần tụ của quần thể chim cánh cụt ; Quan sát tranh 2, tranh 3, tranh 4 :

Hãy nêu những biểu hiện và ý nghĩa của quan hệ hỗ trợ giữa các cá thể trong quần thể vào bảng sau:

1 Nhóm cây bạch đàn Các cây dựa vào nhau nên chống được gió bão

2. Các cây thông nhựa rễ liền nhau

3

4

5

…

Đáp án PHT:

1 Nhóm cây bạch đàn Các cây dựa vào nhau nên chống được gió bão

2 Các cây thông nhựa rễ liền nhau Hút dưỡng chất tốt hơn, sinh trưởng nhanh ,chịu hạn và chịu gió tốt hơn

3 Bồ nông xếp thành hàng bắt cá Bắt được nhiều cá hơn bồ nông di kiếm ăn riêng rẽ

4 Chó rừng hỗ trợ nhau trong đàn Tiêu diệt được con mồi có kích thước lớn hơn

5 Chim cánh cụt tụ tập thành nhóm Bảo vệ nhau trong thời tiết lạnh giá và gió bấc

…

- Các file ảnh tĩnh

+ Tranh 1: Một số quần thể sinh vật

+ Tranh 2: Sơ đồ về một quần thể sinh vật

+ Tranh 3: Các cây thông nhựa rễ liền nhau

+ Tranh 4: Bồ nông xếp thành hàng bắt cá

+ Tranh 5: Chó rừng hỗ trợ nhau trong đàn

- Các file ảnh động

+ Phim 1: Quần thể chim cánh cụt

+ Phim 2: Sự quần tụ của quần thể chim cánh cụt

+ Phim 3: Cạnh tranh của quần thể linh cẩu

III PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CHỦ YẾU

- PPTQ kết hợp vấn đáp tìm tòi

- PP tổ chức hoạt động nhóm

IV HOẠT ĐỘNG DẠY - HỌC

1.Kiểm tra bài cũ (5 phút) : Hãy lấy 2 ví dụ về các ổ sinh thái Nêu ý nghĩa của việc phân hóa ổ sinh thái trong các ví dụ đó ? 2.Giảng bài mới:

Đặt vấn đề: STH cá thể nghiên cứu mối quan hệ giữa cá thể SV với MT Nhưng trong thực tế các SV không tồn tại riêng lẻ, các

SV cùng loài có xu hướng quần tụ bên nhau trong một khu vực sống nhất định tạo thành một QTSV( Cho học sinh quan sát một số hình ảnh về quần thể (tranh 1))

Vậy, QTSV là gì? QTSV có những dấu hiệu đặc trưng cơ bản nào phân biệt quần thể với cá thể và tập hợp ngẫu nhiên các cá thể Mối tương tác giữa QTSV với MT đã ảnh hưởng như thế nào đối với quần thể và ngược lại?

 bài mới: Quần thể sinh vật và mối quan hệ giữa các cá thể trong quần thể

Hoạt động 1 Tên hoạt động : Tìm hiểu khái niệm về quần thể và quá trình hình thành quần thể trong tự nhiên

Mục tiêu:

- Xác định rõ dấu hiệu bản chất của khái niệm quần thể, trên cơ sở đó phát biểu chính xác định nghĩa quần thể và lấy được ví dụ minh họa

- Phân biệt được quần thể và các tập hợp ngẫu nhiên các cá thể

- Rèn luyện kỹ năng quan sát, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa

- Phát triển kỹ năng hợp tác nhóm, kỹ năng liên hệ

Thời gian : 15 phút

- Chiếu phim 1 GV yêu cầu học sinh trả lời

câu hỏi sau: Có những tiêu chuẩn nào để

một nhóm cá thể được gọi là một quần thể

sinh vật?

- GV tạo tình huống lần lượt bằng 2 câu hỏi

sau: Một lồng gà, một chậu cá chép có

phải là quần thể không?

- Tình huống này khiến học sinh hụt hẫng

vì nếu một nhóm cá thể có đủ các tiêu

chuẩn trên sẽ được gọi là quần thể, nhưng

học sinh sẽ không đủ lập luận để thừa

nhận hay phản bác, tạo ra sự gay cấn

trong nhận thức và xuất hiện nhu cầu

buộc phải giải quyết , GV có thể tiếp tục

làm rõ vấn đề bằng câu hỏi sau: Một

- Xem phim kết hợp kiến thức trong SGK trả lời :

+Một nhóm cá thể cùng loài hoặc dưới loài

+ Cùng sống trong một không gian xác định

+ Tại một thời điểm nhất định

+Có khả năng giao phối sinh ra con cái

I Khái niệm về quần thể

1.Khái niệm

nhóm cá thể có đủ những tiêu chuẩn trên,

nhưng tại sao không được gọi là một

quần thể?

- GV hướng dẫn HS tìm tòi xác định điều

kiện cần và đủ (phân biệt dấu hiệu chung

và dấu hiệu bản chất ) của khái niệm

QTSV bằng việc so sánh 2 sơ đồ về một

quần thể sinh vật

- Chiếu tranh 1 và yêu cầu HS thảo luận

nhóm lần lược trả lời các câu hỏi :

1 Trong hai sơ đồ trên, sơ đồ nào là

quần thể sinh vật? Vì sao?

2 Dấu hiệu nào giúp phân biệt quần thể

với tập hợp ngẫu nhiên các cá thể ?

3 Thế nào là quần thể sinh vật?

- Thảo luận nhóm đại diện nhóm trả lời:

+ Câu1: Sơ đồ B là quần thể sinh vật, vì

nó thể hiện sự thích nghi của nhóm cá thể

đó với môi trường sống của nó

+ Câu 2: Sự thích nghi với môi trường sống là dấu hiệu bản chất giúp phân biệt quần thể với tập hợp ngẫu nhiên các cá thể cùng loài

- Quần thể là tập hợp 1 nhóm cá thể cùng loài ,cùng sống trong một không gian xác định (sinh cảnh), vào thời điểm nhất định nhờ chọn lọc tự nhiên mà cá thể tự thiết lập được mối quan hệ với nhau và với môi

- GV cho HS vận dụng khái niệm quần thể

sinh vật phân tích một số ví dụ:

+ Trại gà công nghiệp; đàn bò sữa ở

nông trường Ba Vì có phải là quần thể

không? Phân biệt quần thể tự nhiên và

quần thể nhân tạo?

+ Khi mới nhập nội các giống vật nuôi ,

cây trồng … thì thời điểm ban đầu đã có

thể gọi là quần thể chưa? Vì sao? Cho ví

dụ?

- Trong tự nhiên quần thể được hình thành

như thế nào?

- Vận dụng kiến thức khái niệm quần thể

đã biết ở trên để phân tích các ví dụ

- Nghiên cứu thông tin SGK trả lời:

trường để hình thành các dấu hiệu đặc trưng có liên quan mật thiết với nhau

2.Quá trình hình thành: Trãi qua các giai

đoạn chủ yếu:

+ Một số cá thể cùng loài phát tán tới một môi trường sống mới

+ Những cá thể không thể thích nghi được với điều kiện sống mới sẽ bị tiêu diệt hoặc phải di cư đi nơi khác

+ Những cá thể còn lại thích nghi dần với môi trường sống và gắn bó với nhau qua các mối quan hệ sinh thái hình thành quần thể

Hoạt động 2 Tên hoạt động : Tìm hiểu mối quan hệ giữa các cá thể trong quần thể

Mục tiêu:

- Nêu được các quan hệ hỗ trợ, quan hệ cạnh tranh trong quần thể, lấy ví dụ minh họa và nêu được nguyên nhân, ý nghĩa sinh thái của các mối quan hệ đó

- Rèn luyện kỹ năng quan sát, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa

- Phát triển kỹ năng hợp tác nhóm, kỹ năng liên hệ

- Giải thích và vận dụng được kiến thức vào thực tiễn sản xuất ở gia đình hoặc địa phương

Thời gian : 20 phút

- Chiếu tranh 3, tranh 4, tranh 5 và phim 2:

yêu cầu học sinh hoàn thành PHT số 2(câu

lệnh trong SGK) trong thời gian 2 phút

- Yêu cầu học sinh trình bày kết quả

- Thế nào là quan hệ hỗ trợ?

- Tại sao sinh vật có xu hướng sống bầy đàn?

- Xem phim, quan sát hình kết hợp nghiên cứu thông tin SGK độc lập suy nghĩ hoàn thành PHT số 2

- Trình bày kết quả, học sinh khác nhận xét, bổ sung

( Đáp án PHT số 2)

- Sống quần tụ sinh vật có lợi

II.Quan hệ giữa các cá thể trong quần thể

1. Quan hệ hỗ trợ: quan hệ giữa các cá

thể cùng loài hỗ trợ lẫn nhau trong hoạt động sống như: lấy thức ăn, chống lại kẻ thù, sinh sản

-Ví dụ:

+ Chó rừng hỗ trợ nhau trong đàn + Các cây thông nhựa rễ liền nhau

- GV đưa ra câu hỏi trắc nghiệm khách quan

gợi mở:

Điều nào sau đây không đúng với quan hệ hỗ

trợ trong quần thể?

A Đảm bảo các cá thể thích nghi tốt với điều

kiện môi trường.

B Khai thác được nhiều nguồn sống trong

môi trường.

C Làm cho mật độ cá thể trong quần thể

không thay đổi.

D Phát triển khả năng sống của quần thể

- Chiếu phim 3: Cạnh tranh của quần thể linh

cẩu Yêu cầu học sinh trả lời 2 câu hỏi sau:

+ Nguyên nhân gây ra sự cạnh tranh giữa các

cá thể trong quần thể? Hậu quả?

+ Quan hệ cạnh tranh có ý nghĩa gì đối với

quần thể?

- Đáp án C

- Xem phim, độc lập suy nghĩ trả lời lần lượt câu hỏi

-Ý nghĩa:

+ Đảm bảo cho quần thể tồn tại ổn định + Khai thác tối ưu nguồn sống MT + Tăng khả năng sống sót và sinh sản thể hiện qua hiệu quả nhóm

2 Quan hệ cạnh tranh

- Cạnh tranh cùng loài chủ yếu là cạnh tranh

về nơi ở, thức ăn, tranh giành cá thể cái Sự cạnh tranh này được biểu hiện ở tập tính chiếm giữ lãnh thổ và ăn thịt tiêu diệt lẫn nhau

- Kết quả của sự cạnh tranh cùng loài là làm phân hóa ổ sinh thái, một số cá thể phải tách ra khỏi quần thể( nhóm, đàn)

- Tại sao cạnh tranh cùng loài về lí thuyết là

rất khốc liệt? Trong thực tế như thế nào?

- Trong sản xuất con người đã vận dụng mối

quan hệ cạnh tranh này như thế nào ?

- Vì các cá thể có ổ sinh thái trùng nhau hoàn toàn Song thực tế ít xảy ra vì số lượng quần thể thường nằm dưới ngưỡng mà môi trường có thể chịu đựng được và các cá thể cùng loài bao giờ cũng có tiềm ẩn phân li ổ sinh thái

- Điều chỉnh mật độ cây trồng vật nuôi cho phù hợp, để đảm bảo hiệu quả sản xuất

- Nhờ có cạnh tranh mà số lượng và sự phân

bố của các cá thể trong quần thể duy trì ở mức độ phù hợp, đảm bảo sự tồn tại và phát triển của quần thể

V KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ

(Thời gian : 5 phút )

Câu hỏi: Trong các biểu hiện sau đây

I Các cây thông nối liền rễ nhau

II Cá mập con khi mới nở sử dụng trứng cá chưa nở làm thức ăn

III Chó rừng cùng kiếm ăn chung trong đàn

IV Hai cá đực nhỏ ký sinh trên cá cái

V Sư tử cùng nhau tiêu diệt Trâu rừng

VI Bồ nông kiếm được nhiều cá khi đi cùng nhau

VII Hiện tượng tự tỉa thưa ở thực vật

VIII Vào mùa sinh sản, các con đực đánh nhau giành con cái.

Câu 1: Biểu hiện nào là của quan hệ hỗ trợ

A I, II, III, IV

B I, III, V, VI

C IV, VI, VII

D II, IV, V

Câu 2: Biểu hiện nào là của quan hệ cạnh tranh

A I, IV, V

B II, III, IV

C III, IV, V

D II, IV, VII, VIII

Đáp án : Câu 1: A ; Câu 2: D

VI DẶN DÒ

- Trả lời các câu hỏi trong SGK

- Đọc trước bài 37: Các đặc trưng cơ bản của quần thể sinh vật