LUẬN văn THẠC sĩ kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên ở trường sĩ quan lục quân 1

Đại hội XII của Đảng ta đã khẳng định: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học 17. Đây là sự tiếp tục khẳng định quan điểm của Nghị quyết Trung ương 8, khoá XI. Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là đổi mới những vấn đề lớn, cốt lõi, cấp thiết, từ tư duy, quan điểm đến mục tiêu, hệ thống, chương trình giáo dục, các chính sách, cơ chế và các điều kiện bảo đảm chất lượng giáo dục”. Đáp ứng quan điểm đó, giáo dục cần có những thay đổi về nội dung, chương trình, phương pháp nhằm phát huy tối đa tính tích cực, chủ động hình thành tư duy đặc biệt tư duy phản biện cho người học.

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đại hội XII của Đảng ta đã khẳng định: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ vàđồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát

triển phẩm chất, năng lực của người học [17] Đây là sự tiếp tục khẳng định

quan điểm của Nghị quyết Trung ương 8, khoá XI Đổi mới căn bản, toàndiện giáo dục và đào tạo là đổi mới những vấn đề lớn, cốt lõi, cấp thiết, từ tưduy, quan điểm đến mục tiêu, hệ thống, chương trình giáo dục, các chínhsách, cơ chế và các điều kiện bảo đảm chất lượng giáo dục” Đáp ứng quanđiểm đó, giáo dục cần có những thay đổi về nội dung, chương trình, phươngpháp nhằm phát huy tối đa tính tích cực, chủ động hình thành tư duy đặc biệt

tư duy phản biện cho người học Trong giáo dục, hoạt động giảng dạy có ýnghĩa to lớn, giúp cho năng lực của loài người thành năng lực của các cá nhân

và quyết định chất lượng đào tạo của một nhà trường Trong hoạt động dạy,

kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm là một phẩm chất tâm lý biểu hiệnmức độ thành thạo, sự nhuần nhuyễn, tính nghệ thuật, sáng tạo của ngườigiảng viên và có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giảng dạy của họ hoạtđộng dạy Do đó, phát triển kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm có ý nghĩarất quan trọng trong nâng cao chất lượng dạy và học của mỗi một Nhà trường

Trường sĩ quan Lục quân 1 có nhiệm vụ chủ yếu đào tạo sĩ quan chỉhuy tham mưu lục quân cấp phân đội bậc đại học, học viên ra trường trởthành sĩ quan chỉ huy, trực tiếp tổ chức huấn luyện, rèn luyện bộ đội Trongnhững năm vừa qua, để không ngừng nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo,Nhà trường đã quán triệt sâu sắc đường lối, quan điểm của Đảng mà trực tiếp

là những Chỉ thị, Nghị quyết của Đảng ủy quân sự Trung ương về công tácgiáo dục - đào tạo Trong đó, Nhà trường đã rất quan tâm đến xây dựng độingũ giảng viên có đủ phẩm chất và năng lực để đáp ứng mục tiêu, yêu cầugiáo dục và đào tạo của nhà trường

Tuy nhiên, với thực tiễn nhiệm vụ đặt ra yêu cầu ngày càng cao, nhiệm

vụ giảng dạy của Nhà trường rất dày đặc, với nhiều đối tượng khác nhau, cùngmột lúc giảng viên phải đảm nhiệm nhiều nội dung công việc Trong khi đó,các tình huống sư phạm diễn tra trong giảng dạy vô cùng phong phú phức tạpcùng những nội dung, hình thức khác nhau, chứa đựng lượng kiến thức mangtính tổng hợp, khái quát của nhiều khoa học liên ngành như về: Quân sự, khoahọc xã hội nhân văn, tự nhiên, công nghệ thông tin… Bên cạnh đó, đội ngũgiảng viên trong nhà trường được tuyển chọn từ nhiều nơi đào tạo, công tácnhư: Từ đơn vị chuyển lên; từ các học viện nhà trường trong, ngoài quân độituyển chọn vào với tuổi quân, tuổi nghề, trình độ rất khác nhau Điều này dẫnđến, có những đồng chí mạnh về lĩnh vực hoạt động quân sự nhưng lại yếu vềcác kỹ năng sư phạm, công nghệ thông tin; ngược lại có những đồng chí mạnh

về kỹ năng sư phạm, về chuyên môn giảng dạy nhưng hiểu biết về lực lượng vũtrang, cũng như các thuật ngữ quân sự… có mặt còn hạn chế, chưa thực sự đầy

đủ Những đặc điểm trên đã chi phối đến việc phát triển kỹ năng giải quyết tìnhhuống sư phạm cũng như đến hiệu quả giải quyết các tình huống sư phạm tronggiảng dạy của giảng viên Một số giảng viên tỏ ra lúng túng, không linh hoạt,nhạy bén khi gặp các tình huống nói chung, tình huống sư phạm trong giảngdạy nói riêng Điều này ảnh hưởng không tốt đến chất lượng giảng dạy Xuất

phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn: “Kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên ở Trường Sĩ quan Lục quân 1” làm

đề tài nghiên cứu

2 Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

* Các nghiên cứu ở nước ngoài

Nhìn một cách tổng quát, các nghiên cứu về kỹ năng và kỹ sư phạmđược nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu từ rất sớm

Trong lịch sử tâm lý học, người đầu tiên nghiên cứu về kỹ năng có thể kểđến là nhà bác học Hi Lạp cổ đại Aritxtot (384 - 322 trước công nguyên) Với tác

phẩm “Bàn về tâm hồn”, ông đã đặc biệt quan tâm đến phẩm hạnh con người.Theo ông, nội dung của phẩm hạnh là: Biết định hướng, biết làm việc, biết tìm tòi,

có nghĩa là con người có phẩm hạnh là con người có kỹ năng làm việc

Đầu thế kỷ XX, Tâm lý học hành vi, với các tác giả tiêu biểu như:J.Watson, E.C.Tolman, K.Hull, B.F.Skinner… đã quy hoạt động tâm lý củacon người kể cả hoạt động tư duy vào việc hình thành các kỹ xảo và quy quátrình dạy học mang tính máy móc nhằm mục đích hình thành các kỹ xảo của sự

tự động trả lời các kích thích từ bên ngoài, biến mọi hành vi của con người thànhnhững kỹ xảo máy móc Về mặt huấn luyện, đào tạo nghề, họ đã đạt được kếtquả rất to lớn, tuy nhiên thiếu sót của họ chưa đánh giá đúng tính chất mềm dẻo,linh hoạt và hiệu quả của kỹ năng, từ đó làm mất khả năng sáng tạo của conngười Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay sự bùng nổ của công nghệ thông tin thìvấn đề phản ứng mau lẹ, linh hoạt và khái quát đang trở nên cần thiết hơn baogiờ hết thì quy kỹ năng thành kỹ xảo là vấn đề bất hợp lý

Vào thập niên đầu thế kỷ XX, vấn đề kỹ năng được nhiều nhà Tâm lýhọc Xô Viết đi sâu nghiên cứu, trong đó đặc biệt có N.K Crupxkaia rất chú ýđến việc hình thành những kỹ năng lao động trong việc dạy hướng nghiệp chohọc sinh phổ thông Đến đầu những năm 70 của thế kỷ XX, khi lý thuyếthoạt động của A.N.Leonchiev ra đời, hàng loạt những công trình nghiêncứu về kỹ năng, kỹ xảo được công bố dưới ánh sáng của lý thuyết hoạtđộng Những công trình này đã phân biệt rõ hai khái niệm trên và conđường hình thành chúng Các tác giả đã nhấn mạnh đến điều kiện hìnhthành kỹ năng là tri thức và kinh nghiệm trước đó P.A.Rudic chỉ đề cập đến

kỹ năng bậc thấp, kỹ năng đầu tiên của hoạt động Ông đặc biệt chú ý đếnmức độ hoàn thiện kỹ xảo Mục đích của việc tiếp thu hành động là tạo ra kỹxảo, để khi hành động không phải nghĩ đến từng thao tác [24, tr.13] Bên cạnh

đó, khi xem xét kỹ năng của hành động phức tạp, hai tác giả A.V.Petrovxki vàV.A.Cruchetxki nhấn mạnh cơ sở của việc hình thành kỹ năng là các tri thức, kỹnăng đã có do thực hiện các hành động tương tự trước đó mang lại A.V.Petrovxkicho rằng: “Năng lực sử dụng các dữ kiện, các tri trức hay khái niệm đã có, năng

lực vận dụng chúng để phát hiện những thuộc tính bản chất của các sự vật và giảiquyết thành công những nhiệm vụ lý luận hay thực hành xác định, được gọi là các

kỹ năng” [52, tr.149]

Vấn đề kỹ năng sư phạm phục vụ đào tạo giáo viên đã được nhiều nhàkhoa học bàn đến Tác giả O.A.Abdunlina trong chuyên khảo về “kỹ năng sưphạm” đã phân loại kỹ năng sư phạm của người giáo viên gồm nhưng kỹ năngchung và kỹ năng chuyên biệt [1] Cùng bàn về vấn đề này, khi nghiên cứu kỹnăng hành động sư phạm, X.I.Kixegof đã phân biệt về hai loại kỹ năng: kỹnăng bậc thấp và kỹ năng bậc cao Kỹ năng bậc thấp là kỹ năng nguyên sinhđược hình thành lần đầu qua các hoạt động đơn giản, nó là cơ sở để hìnhthành kỹ xảo Kỹ năng bậc cao là kỹ năng nảy sinh lần thứ hai, sau khi đã cótri thức và kỹ xảo Đặc biệt, khi ông tiến hành thực nghiệm kỹ năng ở sinhviên sư phạm và đưa ra ý kiến: “Kỹ năng hành động sư phạm có đối tượng làcon người, hành động sư phạm rất phức tạp đòi hỏi sự sáng tạo, không thểhành động theo một khuôn mẫu cứng nhắc, kỹ năng hành động sư phạm, mộtmặt đòi hỏi tính nghiêm túc, mặt khác đòi hỏi tính mềm dẻo” [24, tr.39]

Như vậy, các nhà Tâm lý học Xô Viết nghiên cứu kỹ năng trên cơ sở tâm

lý học hoạt động, họ đã đi sâu nghiên cứu bản chất, khái niệm kỹ năng, cácgiai đoạn, các quy luật, các điều kiện hình thành kỹ năng, mối quan hệ giữa

kỹ năng và kỹ xảo và nghiên cứu kỹ năng ở mức độ cụ thể trong các lĩnh vựckhác nhau như lĩnh vực hoạt động sư phạm, hoạt động lao động, hoạt độngsản xuất Tất cả các nhà nghiên cứu cũng thống nhất đánh giá vai trò quantrọng của kỹ năng trong mọi lĩnh vực hoạt động của cuộc sống, đặc biệt lànhững kỹ năng sư phạm trong hoạt động sư phạm của nhà giáo

* Các nghiên cứu ở Việt Nam

Vấn đề kỹ năng nói chung và kỹ năng giải quyết tình huống sư phạmnói riêng ở Việt Nam cũng được nhiều nhà Tâm lý học quan tâm nghiên cứu

Trần Trọng Thủy trong “Tâm lý học lao động” (1978) đã nghiên cứu kỹnăng lao động công nghiệp, ông đã nêu lên khái niệm kỹ năng và điều kiện đểhình thành kỹ năng hoạt động công nghiệp [66]

Công trình nghiên cứu “Hệ thống kỹ năng giảng dạy trên lớp về môn Giáodục học và quy trình rèn luyện hệ thống kỹ năng đó cho sinh viên khoa Tâm lý -Giáo dục” của Nguyễn Như An (1993), tác giả đã đưa ra một hệ thống các kỹnăng giảng dạy trên lớp về môn giáo dục học và đã giới thiệu về một số quy trìnhrèn luyện có tính hợp lý, trong đó có quy trình rèn luyện hệ thống kỹ năng giảngdạy trên lớp về môn Giáo dục học cho sinh viên khoa Tâm lý - Giáo dục [2].

Tác giả Trần Anh Tuấn, với đề tài luận án “Xây dựng quy trình tậpluyện các kỹ năng giảng dạy cơ bản trong các hình thức thực hành thực tập sưphạm (1996) đã chỉ rõ những đổi mới trong quá trình tập luyện kỹ năng sưphạm của sinh viên một cách khoa học và hiệu quả thông qua các hình thứcthực hành sư phạm thường xuyên” [68]

Trong lĩnh vực đào tạo giáo viên, nhiều tác giả đã xây dựng những tìnhhuống dưới dạng bài tập thực hành tâm lý học, giáo dục học và đã được sử dụnglàm tài liệu giảng dạy nhằm giúp cho người học hình thành các kỹ năng giải quyếtcác tình huống trong quá trình dạy học, giáo dục, giao tiếp Trong đó, cần phải kểđến những tài liệu như: “Bài tập thực hành tâm lý” (1990) do Trần Trọng Thủychủ biên; “Bài tập thực hành tâm lý học và giáo dục học” (1990) Các tác giả đãnhấn mạnh việc giải quyết các tình huống sư phạm dưới dạng các bài tập thựchành tâm lý học và giáo dục học, từ đó sẽ giúp người học củng cố, đào sâu nhữngkiến thức lý luận, tập vận dụng những tri thức để xử lý các tình huống sư phạm,qua đó hình thành các kỹ năng, kỹ xảo giáo dục, nâng cao lòng yêu nghề, mến trẻ

Một số công trình nghiên cứu gần đây cũng đề cập nhiều đến các tìnhhuống trong dạy học như: Trần Thị Tuyết Mai (1999) “Phương thức giảiquyết tình huống có vấn đề trong quản lý giảng dạy của hiệu trưởng trườngphổ thông trung học ở các tỉnh phía nam” [35] Nguyễn Thị Cúc (2000)“Một

số biện pháp rèn luyện kỹ năng xử lý tình huống sư phạm cho sinh viêntrường Cao đẳng sư phạm An Giang trong quá trình dạy học bộ môn giáo dụchọc [8] Bùi Thị Minh Thơm (2004) “Kỹ năng giải quyết tình huống sư phạmcủa sinh viên sư phạm”[64] Nguyễn Văn Công (2012) “Biện pháp tâm lý - sưphạm phát triển kỹ năng dạy học cho giảng viên khoa học xã hội và nhân văn Trường

Sĩ quan Lục quân 2, [6] Hà Hải Lý (2014) “Phát triển kỹ năng giải quyết tìnhhuống sư phạm cho giảng viên trẻ trong dạy học ở Trường Sĩ quan công binhhiện nay Các công trình nghiên cứu trên đã phần nào làm sáng tỏ các khái niệm

kỹ năng, tình huống sư phạm, kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm, đưa rađược một số yếu tố và biện pháp tâm lý - sư phạm phát triển kỹ năng giải quyếttình huống sư phạm trong dạy học ở một số trường trong và ngoài quân đội

Như vậy, việc nghiên cứu về kỹ năng nói chung và kỹ năng giải quyếttình huống sư phạm nói riêng không còn là vấn đề mới mẻ, đã có rất nhiều côngtrình nghiên cứu Mỗi công trình đề cập và luận giải kỹ năng ở những góc độkhác nhau, là cơ sở khoa học để phát huy vai trò và nâng cao kỹ năng giải quyếttình huống sư phạm cho đội ngũ giảng viên Tuy nhiên, vấn đề kỹ năng giảiquyết tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên ở Trường Sĩ quan Lụcquân 1 chưa có công trình khoa học nào đề cập, nghiên cứu

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích nghiên cứu

Làm rõ một số vấn đề lí luận và thực tiễn về kỹ năng giải quyết tìnhhuống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên Trên cơ sở đó, đề xuất các biệnpháp tâm lý - sư phạm phát triển kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm tronggiảng dạy của giảng viên ở Trường Sĩ quan Lục quân 1 hiện nay

* Nhiệm vụ nghiên cứu

Xác định cơ sở lý luận về kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm tronggiảng dạy của giảng viên ở Trường Sĩ quan Lục quân 1

Khảo sát, đánh giá thực trạng kỹ năng giải quyết tình huống sư phạmtrong giảng dạy của giảng viên ở Trường Sĩ quan Lục quân 1hiện nay

Đề xuất một số biện pháp tâm lý - sư phạm phát triển kỹ năng giảiquyết tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên ở Trường Sĩ quanLục quân 1hiện nay

4 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Khách thể nghiên cứu

Giảng viên, học viên, cán bộ quản lý Trường Sĩ quan Lục quân 1

* Đối tượng nghiên cứu

Kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm của giảng viên

* Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu tình huống sư phạm và kỹ năng giải quyếttình huống sư phạm nảy sinh trong quá trình giảng dạy trên lớp của giảng viên

ở Trường Sĩ quan Lục quân 1

Các số liệu nghiên cứu từ năm 2014 đến nay

5 Giả thuyết khoa học

Kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm của giảng viên là một phẩmchất tâm lý đặc biệt quan trọng có ảnh hưởng trực tiếp tới hiệu quả hoạt độnggiảng dạy của đội ngũ giảng viên

Nếu chỉ ra được những đặc điểm, các tình huống sư phạm trong hoạtđộng dạy; biểu hiện kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm và những yếu

tố ảnh hưởng đến phát triển kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm; đồngthời đánh giá đúng thực trạng kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm, thì

sẽ đề xuất được các biện pháp tâm lý - sư phạm phát triển kỹ năng giảiquyết tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên ở Trường Sĩ quanLục quân 1 hiện nay

6 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

* Phương pháp luận

Đề tài được xây dựng dựa trên cơ sở phương pháp nghiên cứu của chủnghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; đường lối quan điểm của Đảngcộng sản Việt Nam; Nghị quyết của Quân ủy Trung ương, các Chỉ thị hướngdẫn của Cục Nhà trường về công tác giáo dục - đào tạo sĩ quan quân đội; cácnguyên tắc phương pháp luận của Tâm lý học như: nguyên tắc quyết địnhluận duy vật biện chứng các hiện tượng tâm lý; nguyên tắc thống nhất giữatâm lý, ý thức và hoạt động; nguyên tắc tiếp cận hệ thống

* Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Đọc, phân tích, khái quát hóa các

công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, các văn kiện, sách, tài liệu, luận

văn, luận án, … có liên quan đến đề tài để thu thập thông tin phục vụ xâydựng cơ sở lý luận cho vấn đề nghiên cứu.

Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Sử dụng các bảng câu hỏi điều

tra ý kiến đánh giá của học viên, giảng vên, cán bộ quản lý nhằm phát hiệnthực trạng của vấn đề nghiên cứu

Phương pháp phỏng vấn sâu: Phỏng vấn một số học viên, giảng vên, cán

bộ quản lý về kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy

Phương pháp đàm thoại: Trao đổi với giảng viên, cán bộ quản lý và

học viên có lực học khác nhau để thu thập thêm thông tin, tăng cơ sở chonhận định của luận văn

Phương pháp quan sát: Quan sát việc học tập của học viên trên lớp và

giảng dạy của giảng viên để làm rõ hơn phần thực trạng

Phương pháp phân tích kết quả hoạt động: Phân tích thực tiễn hoạt

động giảng dạy của giảng viên qua các buổi lên lớp và xemina

Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học: Số liệu thu được đề

tài sử dụng phần mềm thống kê toán học phiên bản 20.0 dùng trong môitrường Window

7 Ý nghĩa của luận văn

8 Kết cấu của luận văn

Luận văn gồm: mở đầu, 2 chương, 5 tiết, kết luận và kiến nghị, danhmục tài liệu tham khảo

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KỸ NĂNG GIẢI QUYẾT TÌNH HUỐNG

SƯ PHẠM TRONG GIẢNG DẠY CỦA GIẢNG VIÊN

Ở TRƯỜNG SĨ QUAN LỤC QUÂN 1

1.1 Các khái niệm cơ bản

1.1.1 Kỹ năng

Nghiên cứu dưới góc độ tâm lý học hiện nay có 3 quan niệm về kỹnăng: quan niệm thứ nhất, kỹ năng như là biểu hiện kỹ thuật của hành động;thứ hai, kỹ năng là biểu hiện năng lực của cá nhân; thứ ba, kỹ năng là sự thểhiện hành vi ứng xử

* Quan niệm thứ nhất: Xem xét kỹ năng như là biểu hiện kỹ thuật của hành động

Theo quan niệm này, có các tác giả như V.A Cruchetxki, A.G.Covaliov, P.A Ruđich, N.D Levitov, Trần Trọng Thủy

V.A Cruchetxki cho rằng: Kỹ năng - đó là sự thực hiện một hành độnghay một hoạt động nào đó nhờ sử dụng những thủ thuật, những phương thứcđúng đắn [7] Vì vậy, theo tác giả, chỉ cần nắm vững phương thức hành động

là con người đã có kỹ năng, không cần tính đến kết quả của hành động Khi

đề cập đến kỹ năng bậc thấp, kỹ năng đầu tiên của hành động tác giả P.ARudich rất chú ý đến mức độ hoàn thiện của kỹ xảo Theo ông, mục đích củaviệc tiếp thu hành động là tạo ra kỹ xảo, để khi hành động không phải nghĩđến từng thao tác Điều này rất cần đối với những hành động có các thao tácđòi hỏi độ chính xác cao trong điều kiện ổn định [58]

Với quan niệm, kỹ năng là mặt kỹ thuật của hành động, tác giả TrầnHữu Luyến cho rằng kỹ năng là mặt kỹ thuật của hành động, tức là kỹ thuậtcủa các thao tác, là sự kết hợp nhiều thao tác theo một trật tự phù hợp với mụcđích và điều kiện của hoạt động [30] Cách hiểu này cho thấy kỹ năng bộc lộmột cách có hệ thống, linh hoạt, phù hợp cho việc xây dựng kỹ năng hoạtđộng nghề nghiệp Cùng với quan niệm đó, tác giả Trần Trọng Thủy cũng cho

rằng: Kỹ năng là mặt kỹ thuật của hành động, con người nắm được cách thứchành động, có kỹ thuật hành động, có nghĩa là có kỹ năng [66].

Như vậy, theo các tác giả trên, kỹ năng là phương thức thực hiện hànhđộng phù hợp với mục đích và điều kiện hành động mà con người đã nắm rõ.Cách hiểu này cho thấy kỹ năng được bộc lộ một cách có hệ thống, linh hoạttrong suốt quá trình cá nhân hoạt động Nói cách khác, các tác giả theo quanniệm này rất chú ý đến quá trình, nhưng kết quả của hoạt động còn chưa đượcquan tâm khi bàn về kỹ năng

* Quan niệm thứ 2: Xem xét kỹ năng là sự biểu hiện năng lực của cá nhân

Các nhà tâm lý học như G.G Golubep, K.K.Platonop cho rằng: Kỹ năng

là năng lực của người thực hiện công việc có kết quả với một chất lượng cầnthiết trong những điều kiện khác nhau, kỹ năng bao gồm cả tri thức và kỹ xảo.K.K.Platonop đã khẳng định: Cơ sở tâm lý của kỹ năng là sự thông hiểu mối liên

hệ giữa mục đích hành động, các điều kiện và phương thức hành động

Cùng với quan niệm trên, nhà tâm lý học N.D.Levitov cũng cho rằng:

Kỹ năng là sự thực hiện có kết quả một động tác nào đó hay hoạt động phứctạp hơn bằng cách áp dụng hay lựa chọn những cách thức đúng đắn có chiếu

cố đến những điều kiện nhất định [27] Gônôbôlin Ph.N thì quan niệm: Kỹnăng là kết quả của sự luyện tập, học tập năng lực gắn liền với các tri thức và

kỹ năng của con người, tùy thuộc vào chúng [19] Như vậy, theo hai tác giả,trong năng lực có kỹ năng, và kỹ năng tham gia vào kết quả của hoạt động

Người có công trong việc nghiên cứu kỹ năng, kỹ xảo, đưa ra cácphương pháp hình thành kỹ năng phải kể đến V.V.Tsebưseva Tác giả đãnghiên cứu kỹ năng, kỹ xảo lao động và từ đó theo tác giả, kỹ năng với tưcách là khả năng (trình độ được chuẩn bị) thực hiện một hành động nào đódựa trên cơ sở những tri thức và kỹ xảo được hoàn thiện dần trong quá trìnhhoạt động Kỹ năng thường liên quan với khả năng vận dụng kinh nghiệm cũtrong việc thực hiện những hành động trong điều kiện mới V.V.Tsebưseva đãnêu lên điều kiện và các bước hình thành kỹ năng Bà nhấn mạnh vai trò tích

cực của người học trong quá trình hình thành kỹ năng và khẳng định: Cácquá trình nhận thức trong học tập càng tích cực bao nhiêu, thì kỹ năng, kỹxảo càng hình thành nhanh chóng và hoàn thiện hơn bấy nhiêu Từ đây, tácgiả đã đưa ra kết luận: Khi huấn luyện, nếu giảm dần vai trò của nhà giáodục để người học tự làm lấy thì kỹ năng sẽ hình thành nhanh chóng và ổnđịnh hơn Cũng theo quan niệm này, khi nghiên cứu về kỹ năng và kỹ xảo,trong cuốn “Những vấn đề lý luận và phương pháp luận tâm lý học”,B.Ph.Lomov đã khẳng định: Kỹ năng không chỉ bao gồm các hành độngvận động, mà cả những hành động trí tuệ Kỹ năng là một tổ chức tâm lýphức tạp, hình thành trên cơ sở một hệ thống các kỹ xảo có liên quan đếnmột hoạt động nhất định Từ đó, tác giả cũng cho rằng, hành động có kỹnăng nghĩa là những hành động với trí tuệ, độc lập lập kế hoạch quá trìnhlàm việc, tìm thấy trong mỗi trường hợp cụ thể các phương pháp hành độnghợp lý Khi so sánh kỹ năng với kỹ xảo, tác giả chỉ ra sự khác biệt cơ bản:

Kỹ xảo là hành động được tự động hóa mang tính khuôn mẫu; ngược lại,

kỹ năng được bộc lộ khi giải quyết các nhiệm vụ mới, nó đòi hỏi yếu tốđịnh hướng tốt vào những điều kiện mới và nó không chỉ đơn giản nhắc lạinhững gì đã được lĩnh hội trước kia, mà bao gồm cả yếu tố sáng tạo [28]

Nghiên cứu với cách tiếp cận khác, tác giả Xavier Roegiers, Meiriew,xem kỹ năng như là một biểu hiện của năng lực và không có một kỹ năng nàotồn tại ở dạng thuần khiết Mọi kỹ năng đều được biểu hiện qua các nội dung

cụ thể Các tác giả này đã phân loại kỹ năng thành hai nhóm: kỹ năng nhậnthức và kỹ năng hoạt động chân tay Trên quan niệm như vậy, họ đã sắp xếp

hệ thống kỹ năng dạy học thành ba nhóm, tương ứng với ba giai đoạn của quátrình dạy học: Nhóm kỹ năng xây dựng kế hoạch giảng dạy, nhóm kỹ nănggiảng dạy và nhóm kỹ thuật đánh giá Tác giả cũng đặc biệt nhấn mạnh đến

kỹ năng giao tiếp sư phạm trong quá trình truyền thụ kiến thức cho học sinh.Khi nghiên cứu kỹ năng tổ chức trò chơi của chi đội trưởng Đội Thiếu niênTiền phong Hồ Chí Minh, Tác giả Trần Quốc Thành cũng đã bàn đến vấn đề

kỹ năng và cho rằng kỹ năng không chỉ đơn thuần là mặt kỹ thuật của hànhđộng mà là biểu hiện của năng lực, gắn với kết quả của hành động

Tác giả Vũ Dũng đã cho rằng Kỹ năng là năng lực vận dụng có kết quảnhững tri thức về phương thức hành động đã được chủ thể lĩnh hội để thựchiện những nhiệm vụ tương ứng Các tác giả như Ngô Công Hoàn, NguyễnÁnh Tuyết, Trần Quốc Thành, Nguyễn Quang Uẩn cũng đều cho rằng, kỹnăng là năng lực vận dụng tri thức về hành động, hay các thao tác của hànhđộng theo đúng quy trình để có kết quả mong muốn

Như vậy, những quan điểm theo hướng này đánh giá kỹ năng không đơnthuần là mặt kỹ thuật của thao tác, hành động mà còn là mặt biểu hiện của nănglực con người Nghĩa là, người có kỹ năng hành động không chỉ dừng ở việc biếtcách thực hiện hành động, biết các trình tự thao tác cụ thể để thực hiện một hànhđộng nào đó mà quan trọng hơn là còn phải biết thực hiện hành động đó trongnhững điều kiện, hoàn cảnh khác nhau mà vẫn đảm bảo hiệu quả hành động

* Quan niệm thứ 3: Xem xét kỹ năng là hành vi ứng xử

Trong những năm gần đây, khi bàn về kỹ năng, đặc biệt là kỹ năngnghề nghiệp, một số tác giả không chỉ dừng lại ở tính chính xác, linh hoạt thểhiện ở quá trình hay kết quả của hành động mà còn xem xét các yếu tố thái

độ, động cơ của cá nhân khi thực hiện hoạt động có chứa kỹ năng đó Cáchtiếp cận này xem xét kỹ năng ở góc độ rộng hơn, bao gồm các yếu tố nănglực, kỹ thuật và giá trị xã hội (thái độ, niềm tin) trong hành động của một hoạtđộng nhất định Cũng từ quan niệm mọi hành vi của con người đều xuất phát

từ cách mà con người suy nghĩ, tác giả N.J.Richard (2004) coi kỹ năng lànhững hành động được thể hiện ra bên ngoài và được chi phối bởi cách thức,hành động mà con người suy nghĩ Cũng như vậy từ trước đó, tác giả J.Louisecũng đã khẳng định, kỹ năng là yếu tố mang tính thực tiễn và là kết quả của

sự kết nối giữa lý thuyết và giá trị (thái độ, niềm tin)

Một số tác giả S.A Morales & W Sheator (1987), Daniel Held và Jean

- Marc Riss (1998), Liliane Heid (1998) cho rằng kỹ năng là cách mà người ta

ứng xử với nhau trong môi trường làm việc, là mối quan hệ giữa người vớingười, và có sự tác động qua lại giữa thái độ niềm tin của cá nhân trong kỹnăng Tác giả Gerard Scallon (2005) khi tiếp cận từ góc độ giá trị cá nhân đãcho rằng kỹ năng là việc chủ thể huy động kiến thức, thái độ, thiết lập đượcquy trình thu thập thông tin; có thể đề ra được mục đích và đánh giá, kiểm trađược mức độ đáp ứng của mình trong các bối cảnh khác nhau.

Chúng tôi thấy các quan niệm này không mâu thuẫn với nhau mà chỉ làthu hẹp hay mở rộng thành phần cấu trúc của kỹ năng mà thôi Cả ba hướngquan niệm đều cho thấy kỹ năng là sự phối hợp hài hòa giữa tri thức, năng lực vàthái độ, bộc lộ trong hoạt động Đó là sự chín muồi các phẩm chất nhân cách vànăng lực của một cá nhân trong nghề nghiệp nhất định Kỹ năng có tiền đề vậtchất là các cấu tạo và chức năng hoạt động của các giác quan, hệ thần kinh, cơbắp, tim mạch Đó chính là tổng hợp các thao tác, cử chỉ phối hợp hài hòa, hợp

lý nhằm đảm bảo cho sự hoạt động đạt hiểu quả cao với sự tiêu hao năng lượngthần kinh và cơ bắp ít nhất trong mọi điều kiện

Tóm lại, cá nhân có kỹ năng về một hành động, hoạt động nào đó thìtrước hết cần phải có kiến thức, kinh nghiệm về hành động, hoạt động đó, đồngthời biết vận dụng nó vào trong thực tiễn khác nhau và đạt kết quả Như vậy:

- Kỹ năng được biểu hiện trong quá trình thực hiện thao tác, hành động

và kết quả của hoạt động

- Kỹ năng là sự vận dụng các kinh nghiệm, tri thức và các giá trị phùhợp với điều kiện hoạt động

- Kỹ năng không có sẵn mà được hình thành qua quá trình luyện tập,được thúc đẩy bởi động cơ tích cực của cá nhân

Qua quá trình nghiên cứu các quan điểm trên, chúng tôi cho rằng:

Kỹ năng là sự vận dụng kiến thức, kinh nghiệm của cá nhân vào thực hiện

có hiệu quả các hành động, hoạt động trong các điều kiện thực tiễn xác định.

1.1.2 Hoạt động giảng dạy của giảng viên

Hoạt động giảng dạy là hoạt động truyền thụ, nhưng không phải làtruyền thụ mọi tri thức đã có cho người học, mà là truyền thụ những tri thức

cơ bản, cốt lõi và bồi dưỡng về phương pháp để học viên tự tìm kiếm, bổsung, hoàn thiện những tri thức đã có và sáng tạo ra những tri thức mới, nhằmxây dựng hình thành phát triển nhân cách

Hoạt động giảng dạy trong lịch sử phát triển của xã hội loài người đãtồn tại các dạng thức khác nhau, như bố mẹ dạy con, ông bà dạy cháu,người đi trước, người lớn tuổi nhắc nhở chỉ dẫn cho người ít tuổi, người đisau Đây là hoạt động dạy diễn ra trong đời sống hàng ngày Còn hoạt độngđược diễn ra trong hình thức có tổ chức, ở các nhà trường (hoặc theo mộtnhóm, có sự tập hợp nào đó), tại đó có thầy, có chương trình, nội dung,trong đó người thầy chịu trách nhiệm tổ chức toàn bộ quá trình dạy củamình đồng thời điều khiển cả quá trình học (hoạt động học) của người họctheo mục đích đã định sẵn

Như vậy, hoạt động giảng dạy hiểu theo đúng nghĩa phải là hoạt động

có mục đích, có kế hoạch của người giảng viên

Theo các nhà tâm lý học quân sự: Hoạt động giảng dạy là tác động qualại giữa người dạy và người học dưới sự tổ chức, điều khiển và kiểm tra củangười dạy nhằm giúp người học lĩnh hội nền văn hóa xã hội - lịch sử, các kiếnthức, kỹ xảo, kỹ năng nghề nghiệp cần thiết, tạo ra sự phát triển tâm lý, gópphần hình thành các phẩm chất nhân cách cần thiết ở người học đáp ứng mụctiêu, yêu cầu đào tạo của nhà trường [53]

Từ sự phân tích trên chúng tôi quan niệm:

Hoạt động giảng dạy của giảng viên là tác động qua lại giữa người giảng viên và người học viên dưới sự tổ chức, điều khiển và kiểm tra của người giảng viên nhằm giúp học viên lĩnh hội các kiến thức, kĩ xảo, kĩ năng nghề nghiệp, tạo ra sự phát triển tâm lý, góp phần hình thành các phẩm chất nhân cách cần thiết ở người học đáp ứng mục tiêu, yêu cầu đào tạo của nhà trường.

Hoạt động giảng dạy là sự tác động qua lại giữa giảng viên và học viên;

sự tác động giữa hai chủ thể, chủ thể dạy và chủ thể học trong môi trường sưphạm quân sự Đây là mối quan hệ có sự thống nhất về nội dung, hình thức,phương pháp dạy học và mục tiêu đạt được Trong đó, giảng viên là nhân tốtrực tiếp quyết định chất lượng giảng dạy, học viên giữ vai trò tự quyết địnhmức độ chuyển biến về trình độ kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm nghềnghiệp Chất lượng hoạt động dạy phụ thuộc rất lớn vào chất lượng hoạt độnghọc tập của học viên Do đó, học viên phải tích cực, chủ động, sáng tạo họctập, rèn luyện, nhằm chiếm lĩnh kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng, biến quá trình đàotạo thành quá trình tự đào tạo

Nội dung giảng dạy là các tri thức khoa học, đây là những nội dunggiảng dạy có hệ thống khái niệm, phạm trù mang tính khái quát cao, đòi hỏigiảng viên vừa phải nắm chắc và có hệ thống các kiến thức của môn học, có

sự trải nghiệm thực tiễn hoạt động chính trị xã hội, hoạt động quân sự, đồngthời luôn biết khéo léo khêu gợi, tận dụng, khai thác vốn sống, kinh nghiệmphong phú của người học để làm cho các hình thức dạy học sống động, hấpdẫn Bản thân người học, trong quá trình học các môn khoa học xã hội vànhân văn phải biết tìm ra cách thức học phù hợp, luôn có ý thức gắn lý luậnvới thực tiễn cuộc sống và hoạt động quân sự, biết cách vận dụng và xử lý tốtkiến thức lý luận trong hoạt động thực tiễn

Mục đích giảng dạy là tạo ra sự phát triển tâm lý, góp phần hình thành

các phẩm chất nhân cách cần thiết, đáp ứng mục tiêu, yêu cầu đào tạo…

1.1.3 Tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên

* Tình huống sư phạm trong giảng dạy

Tình huống sư phạm là tình huống có liên quan mật thiết với tìnhhuống và tình huống có vấn đề Do đó khi xem xét tình huống sư phạm cầnphải hiểu về tình huống và tình huống có vấn đề

Tình huống là hoàn cảnh diễn biến, thường bất lợi cần đối phó, hay nói

cách khác, tình huống là thực tế khách quan có sự diễn biến, thường là những

diễn biến bất lợi cần đối phó Xét dưới góc độ Tâm lý học, tình huống là hệthống cách sự kiện bên ngoài có quan hệ với chủ thể, có tác dụng thúc đẩy chủthể đó Trong quan hệ không gian, tình huống xảy ra bên ngoài nhận thức củachủ thể Trong quan hệ thời gian, tình huống xảy ra trước so với hành động củachủ thể Trong quan hệ chức năng, tình huống là sự độc lập của các sự kiện đốivới chủ thể ở thời điểm mà người đó thực hiện hành động.

Tình huống có vấn đề là toàn bộ những sự việc, hiện tượng nảy sinh trong

hoạt động, gây khó khăn cho chủ thể thực hiện mục đích hoạt động, nó chứađựng những mâu thuẫn, buộc chủ thể phải suy nghĩ và tìm tòi cách giải quyết.Tình huống có vấn đề chỉ kích thích tư duy hoạt động khi có các điều kiện sau:

Tình huống có vấn đề chứa đựng mâu thuẫn và chủ thể nhận thức đượcmâu thuẫn đó

Chủ thể có nhu cầu giải quyết tình huống đó

Chủ thể phải có tri thức, phương thức hành động cần thiết để giải quyếttình huống đó

Tình huống có vấn đề xuất hiện trong các lĩnh vực hoạt động khác nhaucủa đời sống xã hội như: sản xuất, kinh doanh, quân sự, giao tiếp, quản lý… vàđặc biệt xuất hiện nhiều trong hoạt động dạy và học trong các nhà trường Do đó,những tình huống có vấn đề xuất hiện trong lĩnh vực hoạt động dạy và học lànhững tình huống sư phạm

Tình huống sư phạm, trong lịch sử có nhiều tác giả quan tâm nghiên

cứu Khi bàn đến vấn đề này, hai tác giả Trịnh Trúc Lâm, Nguyễn Văn Hộkhẳng định: Tình huống sư phạm là những hiện tượng xuất hiện trong quátrình dạy học và giáo dục, chứa đựng trong nó những mâu thuẫn có vấn đềcần được giải quyết Tác giả Nguyễn Thị Cúc lại cho rằng: tình huống sưphạm thực chất chính là tình huống có vấn đề trong hoạt động sư phạm củangười giảng viên [8]; cùng đồng nhất với quan điểm này, tác giả Bùi ThịMinh Thơm quan niệm tình huống sư phạm là tình huống có vấn đề tronghoạt động sư phạm, nó chứa đựng những mâu thuẫn đòi hỏi tập thể sư phạm

cần giải quyết [64]; tác giả Trần Thanh Hải quan niệm: Tình huống sư phạm

là toàn bộ những sự việc, hiện tượng, sự kiện bất ngờ, những nghịch lý nảysinh trong quá trình trong quá trình sư phạm, đòi hỏi tập thể hay cá nhân nhà

sư phạm phải suy nghĩ, tìm kiếm sử dụng các phương tiện, cách thức mới đểgiải quyết chúng một cách tối ưu

Hoạt động giảng dạy của người giảng viên cũng diễn ra theo cấu trúcchung của hoạt động, có những yếu tố cấu thành, một bên là điều kiện cụ thể,nơi diễn ra hoạt động, động cơ, mục đích và bên kia tương ứng là thao tác,hành động, hoạt động và các mối quan hệ giữa các thành tố Đối tượng hoạtđộng giảng dạy của người giảng viên là tri thức, kỹ xảo, kỹ năng, thái độ… lànhân cách người học Chủ thể hoạt động dạy là người giảng viên - người thầy,người cô và người học là đối tượng của hoạt động giảng dạy Thực ra, bảnthân người học cũng như hoạt động của họ gắn bó chặt chẽ với hoạt độnggiảng dạy của người giảng viên Thông qua các nội dung, chương trình tronghoạt động giảng dạy của người giảng viên, người học chiếm lĩnh tri thức, kỹnăng, kỹ xảo… phát triển nhân cách bản thân người học Ngược lại, quá trìnhnày cũng không ngừng tạo điều kiện cho nhân cách người giảng viên ngàycàng hoàn thiện Trong quá trình biện chứng này, chắc chắn sẽ nảy sinhnhững tình huống có vấn đề, lúc đó người giảng viên và người học sẽ cùngnhau giải quyết Đây chính là những tình huống sư phạm trong quá trìnhgiảng dạy của người giảng viên ở các học viện, nhà trường đại học, cao đẳng

và trung cấp chuyên nghiệp trong và ngoài Quân đội

Qua quá trình nghiên cứu, chúng tôi cho rằng: Tình huống sư phạm trong giảng dạy là toàn bộ sự việc, hiện tượng nảy sinh trong quá trình giảng dạy của giảng viên có chứa đựng những mâu thuẫn, khó khăn, được chủ thể nhận thức và có nhu cầu giải quyết bằng cách huy động tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, tìm kiếm sử dụng các phương pháp, cách thức mới để giải quyết chúng một cách tối ưu nhằm nâng cao chất lượng hiệu quả giảng dạy.

Trong thực tiễn giảng dạy, tình huống sư phạm rất đa dạng, phong phú,muôn màu muôn vẻ, không có một khuôn mẫu giải quyết mà người giảng viêncần có tư duy sáng tạo, tìm tòi phương án giải quyết phù hợp với từng tìnhhuống Ngay cả với một tình huống giống nhau, nhưng với các đối tượng khácnhau, thời điểm khác khau… thì cách giải quyết cũng khác nhau Muốn giảiquyết tình huống sư phạm, trước hết phải có óc quan sát, biết dự đoán các tìnhhuống và các diễn biến của chúng, đồng thời biết huy động toàn bộ tri thức vàkinh nghiệm thực tiễn đã tích lũy để có được cách ứng xử, giải quyết nhạy bén,tinh tế và khéo léo nhằm đem lại hiệu quả giảng dạy và giáo dục cao Ngượclại, thông qua việc giải quyết các tình huống sư phạm mà tri thức, kinhnghiệm thực tế của người giáo viên được phong phú hơn, trí tuệ và khả năng

tư duy sáng tạo được phát triển, năng lực sư phạm nói chung và năng lực giảiquyết tình huống sư phạm được hình thành

Những yếu tố cấu thành tình huống sư phạm:

Yếu tố chính của tình huống sư phạm là cái chưa biết mà người giảngviên phải khám phá và giải quyết chúng Đặc điểm quan trọng của là điềuchưa biết này bao giờ cũng mang tính khái quát chung cho cả một loạt tìnhhuống sư phạm tương tự, dù cho tình huống sư phạm đặt ra có cụ thể như thếnào chăng nữa Cái chưa biết đó chính là tri thức, phương pháp hành động màchủ thể cần tìm tòi, đạt tới để giải quyết tình huống sư phạm

Đặc trưng của tình huống sư phạm là ở mức độ khó của điều chưa biết

mà chỉ tiêu của nó là mức độ khái quát Điều chưa biết cần được khám phá sẽđưa người giảng viên vượt ra ngoài kiến thức vốn có của họ, đòi hỏi ở họ sựtìm tòi sáng tạo tích cực, độc lập suy nghĩ để giải quyết một loạt các tìnhhuống sư phạm tương tự xảy ra trong các hoàn cảnh khác nhau

Yếu tố thứ hai của tình huống sư phạm là cái đã biết được giảng viên sửdụng để giải quyết tình huống sư phạm nhằm đạt mục đích của quá trìnhgiảng dạy Đây chính là điểm xuất phát cho sự suy nghĩ, tìm tòi, sáng tạo Cái

đã biết bao gồm: trình độ tri thức, kinh nghiệm và khả năng sáng tạo của chủthể Nó giúp cho chủ thể phân tích các tình huống sư phạm và đưa ra cách giải

quyết của mình Điểm xuất phát này càng cao thì quá trình giải quyết các tìnhhuống sư phạm càng dễ dàng và con đường lĩnh hội cái mới cũng như việcgiải quyết các tình huống sư phạm càng bớt khó khăn.

Yếu tố cuối cùng của tình huống sư phạm là nhu cầu nhận thức kíchthích việc giải quyết các tình huống sư phạm nảy sinh Những nhu cầu này rất

đa dạng và có sự khác nhau ở mỗi chủ thể Nhu cầu dễ nhận biết là nhu cầunhận thức, tức là chủ thể giải quyết tình huống qua đó tích lũy cho mìnhnhững tri thức, kinh nghiệm cho việc giải quyết các tình huống tương tự tiếptheo Những nhu cầu cao hơn mang tính đạo đức và nhân văn là những nhucầu vì sự phát triển của người học, vì hiệu quả của tác động giáo dục

Muốn kích thích hứng thú tìm tòi cách giải quyết của người dạy thì cáctình huống sư phạm phải bao gồm trong bản thân nó tính mới lạ của các sựkiện Hứng thú sẽ tạo thành động cơ thúc đẩy con người hoạt động trí tuệ,thúc đẩy người dạy giải quyết các tình huống sư phạm phức tạp, tìm ra cáchthức hành động để giải quyết các nhiệm vụ cụ thể

Ba yếu tố trên luôn có liên quan mật thiết với nhau, nếu thiếu một trong

ba yế tố của tình huống sư phạm sẽ không còn ý nghĩa với hoạt động giảngdạy của người giảng viên

Phân loại tình huống sư phạm

Trên cơ sở bản chất, quy luật của quá trình dạy học có các loại tìnhhuống sư phạm sau:

Thứ nhất, các tình huống sư phạm nảy sinh trong quá trình chuẩn bị,thiết kế bài giảng của giảng viên

Thứ hai, các tình huống sư phạm nảy sinh trong quá trình truyền đạt trithức, kỹ xảo, kỹ năng

Thứ ba, các tình huống sư phạm nảy sinh trong ứng xử, giao tiếp củagiảng viên đối với người học

Thứ tư, các tình huống sư phạm nảy sinh trong quá trình lĩnh hội trithức, kỹ xảo, kỹ năng của người học

Thứ năm, các tình huống sư phạm không bình thường, đột xuất, mới lạ

Thứ sáu, các tình huống sư phạm nảy sinh do đối tượng người học gâynên như: phản ứng, tranh luận, óc hoài nghi khoa học, sự hiểu lầm, học tập tudưỡng kém, hành vi lệch lạc.

Bên cạnh đó còn có những cách phân loại khác, cụ thể như: dựa vàochức năng của quá trình giảng dạy có các tình huống trong việc giải quyết cácvấn đề lý luận, thực tiễn của hai quá trình này; dựa vào mối quan hệ chủ thể

và khách thể của quá trình giảng dạy có thể chia thành các tình huống trongquan hệ: giảng viên - tập thể học viên, giáo viên - cá nhân học viên…; dựavào khả năng đặt ra và thực hiện các nhiệm vụ nghề nghiệp của người giảngviên có các tình huống tích lũy thông tin và các tình huống phát triển các kỹnăng tổ chức, quản lý sư phạm…

* Tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên Trường Sĩ quan Lục quân 1

Trên cơ sở lý luận về tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảngviên, chúng tôi cho rằng:

Tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên Trường Sĩ quan Lục quân 1 là toàn bộ sự việc, hiện tượng nảy sinh trong quá trình giảng dạy của người giảng viên ở Trường Sĩ quan Lục quân 1 có chứa đựng những mâu thuẫn, khó khăn, được chủ thể nhận thức và có nhu cầu giải quyết bằng cách huy động tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, tìm kiếm sử dụng các phương pháp, cách thức mới để giải quyết chúng một cách tối ưu nhằm nâng cao chất lượng hiệu quả giảng dạy.

Hoạt động giảng dạy của giảng viên Trường Sĩ quan Lục quân 1 mangnhững những đặc thù chung của các học viện, nhà trường đại học trong vàngoài quân đội, bên cạnh đó cũng có những đặc thù riêng của Nhà trường Do

đó, những tình huống sư phạm của hoạt động giảng dạy của giảng viênthường xuất phát từ yếu tố sau:

Tình huống sư phạm xuất phát từ giảng viên, học viên

Tình huống sư phạm xuất phát từ một số yếu tố khách quan khác: Lãnhđạo chỉ huy các cấp, cán bộ quản lý, nhân viên giảng đường, cơ sở vật chất -

kỹ thuật của Nhà trường

1.1.4 Kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên

* Giải quyết tình huống sư phạm

Cụm từ “giải quyết” được đề cập đến trong Từ điển Tiếng Việt củaNxb Văn hóa thông tin Hà nội là “đưa một việc, một vấn đề đến chỗ kết thúc,đến kết quả” [14; tr.235]

Hoạt động sư phạm của người giảng viên là hoạt động với mục đíchgiải quyết những nảy sinh của những nhiệm vụ sư phạm có liên quan với nhau

và tác động qua lại lẫn nhau M.M.Casapov và Iu.K.Cornhilov đã chỉ ra rằng,trong hoạt động giáo dục giáo viên gặp rất nhiều tình huống sư phạm đơngiản, phức tạp khác nhau Hai ông cho rằng: quá trình giải quyết nhiệm vụ sưphạm là sự phân tích một cách hợp lý, trọn vẹn và sâu sắc những tình huống

mà trong đó giáo viên thực hiện có kết quả mục tiêu đề ra của họ

Trong việc giải quyết các tình huống sư phạm, nhiều tác giả cũng đưa

ra các mô hình khác nhau nhưng nhìn chung, đều thống nhất ở việc cho rằng

đó là một quá trình bao gồm nhiều giai đoạn khác nhau, trong đó giai đoạnđầu tiên là phân tích và nhận định vấn đề giải quyết

Bên cạnh đó, các tác giả Iu.N.Culikina, G.X.Xukhepxki… cho rằng: việcgiải quyết một bài tập sư phạm có tính vấn đề phải trải qua 5 giai đoạn như sau:

Tri giác và thấu hiểu tình huống sư phạm

Phân tích tình huống nhận định vấn đề

Đưa ra giả thuyết về cách giải quyết có thể có

Quyết định cách giải quyết tối ưu

Phân tích kết quả nhận được

Ở Việt Nam, tác giả Nguyễn Đình Chính đã đưa ra quy trình giải quyếtmột tình huống sư phạm gồm 6 bước:

Nêu lên những dữ kiện tình huống sư phạm đã cho trong tình huống sưphạm và xác định những dữ kiện quan trọng, chủ yếu.

Biểu đạt vấn đề giải quyết

Đề ra giả thuyết

Dự kiến con đường và biện pháp giáo dục

Nêu lên kinh nghiệm giáo dục

Bên cạnh đó, tác giả Nguyễn Quang Uẩn cũng đề xuất phương án giảiquyết tình huống sư phạm bao gồm 3 giai đoạn:

Hoạt động nghiên cứu các dữ kiện thích đáng

Hoạt động nhận biết và xác định vấn đề; hoạt động tham dự phân tíchnguyên nhân và hiệu quả; hoạt động tham dự nhận biết và đánh giá cácphương án; hoạt động tham dự lựa chọn phương án tối ưu

Hoạt động tham dự vào việc kế hoạch hóa và thực hiện phương ánđược lựa chọn [70]

Tình huống sư phạm là tình huống có vấn đề nảy sinh trong hoạt động

sư phạm, đòi hỏi nhà giáo dục phải có tư duy mau lẹ, vận dụng sáng tạo cáctri thức, kinh nghiệm đã có để tìm ra biện pháp giải quyết tối ưu Thực chấtcủa việc giải quyết tình huống sư phạm là một quá trình tư duy bao gồm nhiềuthao tác khác nhau Theo K.K.Platonov, quá trình này bao gồm 5 giai đoạn:

Nhận thức vấn đề

Xuất hiện các liên tưởng

Sàng lọc liên tưởng và hình thành giả thuyết

Kiểm tra giả thuyết

Giải quyết nhiệm vụ

Như vậy, thông qua những quan điểm như đã trình bày ở trên, chúng

tôi thấy rằng giải quyết tình huống sư phạm của người giảng viên trong hoạt động giảng dạy là một quá trình tư duy của người giảng viên bằng cách nhận thức và biểu đạt vấn đề; huy động những tri thức, kinh nghiệm có liên quan đến tình huống, đề ra các giả thuyết và các cách giải quyết; kiểm tra, đánh giá kết quả của việc giải quyết tình huống sư phạm.

* Kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy

I.V.Xtrakhov đã khẳng định: “Cái chủ yếu trong sư phạm, khéo léo đối

xử sư phạm là kỹ năng tìm ra phương thức tác động đến học sinh một cách cóhiệu quả nhất là sự cân nhắc những nhiệm vụ sư phạm cụ thể phù hợp vớinhững đặc điểm và khả năng của cá nhân cũng như tập thể học sinh trongtừng tình huống sư phạm” [21; tr.230] Trong cuốn: “Tâm lý học lứa tuổi vàtâm lý học sư phạm”, tác giả Petrovski coi sự khéo léo đối xử về mặt sư phạm

là một thành phần của năng lực giao tiếp [52]

Nguyễn Đình Chỉnh lại cho rằng: Tìm một lời giải hợp lý đối với bàitập tình huống sư phạm là một kết hợp có cơ sở giữa lý luận giáo dục học vớivốn kinh nghiệm sống, tư duy sư phạm của giáo viên

Một số tác giả lại cho rằng sự khéo léo sư phạm như là năng lực tìm racác biện pháp tác động vào học sinh một cách có hiệu quả nhất, ở việc kếthợp đúng đắn sự tôn trọng và tính yêu cầu cao đối với học sinh, ở tìm ra cáchgiải quyết một cách tối ưu các tình huống giáo dục và dạy học

Trên cơ sở những quan điểm về kỹ năng, tình huống sư phạm, giải quyết tìnhhuống sư phạm và kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm như đã trình bày ở trên,

chúng tôi cho rằng kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên là sự vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm để giải quyết tình huống

sư phạm nảy sinh trong giảng dạy một cách sáng tạo và hiệu quả

Quá trình giải quyết các tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảngviên không chỉ sử dụng tri thức, kinh nghiệm về giảng dạy mà bao gồm cảnhững kiến thức kinh nghiệm về cách thức tiến hành giải quyết một tìnhhuống sư phạm nói chung và kinh nghiệm ứng xử để giải quyết các tìnhhuống sư phạm trong giảng dạy Do đó, vốn kinh nghiệm ứng xử của giảngviên ảnh hưởng không nhỏ đến cách thức giải quyết tình huống sư phạmtrong hoạt động dạy học

Kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm là một tổ hợp nhiều kỹ năng bộphận, nó không đơn thuần là mặt kỹ thuật của hành động giải quyết tìnhhuống sư phạm mà còn là biểu hiện năng lực của người giảng viên Như vậy,

cũng giống như các kỹ năng khác, kỹ năng giải quyết tình huống sư phạmtrong giảng dạy của giảng viên phải biết vận dụng những tri thức, kinhnghiệm về bản thân hoạt động sư phạm nói chung và hoạt động sư phạmtrong nhà trường quân đội nói riêng để giải quyết các tình huống sư phạm.Nhưng nếu giảng viên chỉ sử dụng các tri thức, kinh nghiệm đã có sẽ không

đủ để giải quyết được các mâu thuẫn, các vấn đề của tình huống sư phạmtrong giảng dạy Do đó, để giải quyết có hiệu quả các tình huống sư phạm đòihỏi giảng viên phải luôn ý thức được những kiến thức, kỹ năng, thái độ, kinhnghiệm cũ nào có thể sử dụng và những kiến thức, kỹ năng, thái độ giảng dạymới cần hình hành Vì vậy, những kiến thức, kinh nghiệm mà người giảngviên vận dụng để giải quyết các tình huống sư phạm trong giảng dạy baogồm: những kiến thức, kinh nghiệm trong quá khứ - cái đã hình thành và kiếnthức, kỹ năng, kỹ xảo trong tương lai - cái cần hình thành

Mặt khác, kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy là một

kỹ năng có cơ sở nền tảng chính là quá trình tư duy nên quá trình giải quyết tìnhhuống sư phạm trong giảng dạy là quá trình tư duy và luôn gắn với các tìnhhuống giảng dạy cụ thể với các điều kiện, hoàn cảnh xác định Đầu tiên phải

kể đến đó là những điều kiện, hoàn cảnh giảng dạy mà ở đó người giảng viênphải thực hiện nhiệm vụ giảng dạy đáp ứng với các yêu cầu của hoạt độngdạy Với mỗi tình huống sư phạm sẽ có những yêu cầu giảng dạy khác nhaunên nguyên nhân gây ra mâu thuẫn của tình huống sư phạm, đối tượng cần tácđộng để giải quyết tình huống sư phạm sẽ khác nhau Do đó, việc rèn luyện

kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm cho giảng viên trong giảng dạy đòi hỏiluôn gắn với các tình huống sư phạm cụ thể như: các tình huống sư phạm nảysinh trong quá trình truyền đạt tri thức, kỹ xảo, kỹ năng; các tình huống sưphạm nảy sinh trong ứng xử, giao tiếp của giảng viên đối với người học; cáctình huống sư phạm nảy sinh trong quá trình lĩnh hội tri thức, kỹ xảo, kỹ năngcủa người học; các tình huống sư phạm không bình thường, đột xuất, mới lạ;các tình huống sư phạm nảy sinh do đối tượng người học gây nên Việc giải

quyết các tình huống sư phạm trong giảng dạy là những mâu thuẫn giữa mộtbên là mục đích, mục tiêu, nhiệm vụ của quá trình giảng dạy, các yêu cầu củagiảng dạy, giáo dục nhân cách người học, với một bên là trình độ hiện có củangười học, những điều kiện cần có để tiến hành giảng dạy

Trong giảng dạy, người giảng viên được coi là có kỹ năng giải quyếttình huống sư phạm phải có được những yêu cầu sau:

Nhận thức được vấn đề, nghĩa là phải phát hiện đúng mâu thuẫn chủyếu của tình huống

Huy động được các tri thức, kinh nghiệm có liên quan: các tri thức về tâm

lý học; giáo dục học, các môn khoa học khác có liên quan; các kinh nghiệmsống và kinh nghiệm nghề nghiệp; nắm được nội dung, mục đích, cách thức,điều kiện để thực hiện hành động giải quyết các tình huống sư phạm

Đề ra những giả thuyết và phương án giải quyết

Lựa chọn cách giải quyết tối ưu và có hiệu quả

Kiểm tra được kết quả giải quyết tình huống

Tương ứng với những yêu cầu trên, ta có 5 kỹ năng bộ phận tạo thành

kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm đó là:

Kỹ năng phát hiệu mâu thuẫn chủ yếu của tình huống

Kỹ năng huy động các tri thức, kinh nghiệm có liên quan

Kỹ năng hình thành các phương án giải quyết

Kỹ năng lựa chọn phương án giải quyết tối ưu

Kỹ năng kiểm tra đánh giá kết quả

* Kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên Trường Sĩ quan Lục quân 1

Đội ngũ giảng viên ở Trường Sĩ quan Lục quân 1 hiện nay với 100%giảng viên có trình độ đại học và sau đại học, phần lớn trưởng thành từ môitrường Quân đội và đã đảm nhiệm các cương vị lãnh đạo, chỉ huy từ cấp đạiđội trở lên, an tâm, gắn bó với nghề nghiệp sư phạm Với tuổi quân, tuổi nghềcùng với trình độ kiến thức, vốn sống thực tế,những kinh nghiệm giảng dạy

khác nhau; được tuyển chọn từ nhà trường quân đội; các trường sĩ quan, qua

Hệ Sư phạm hoặc Hệ Lục quân, Hệ Sau đại học - Học viện Chính trị và một

số ít từ các học viện, trường đại học bên ngoài với nhiều chuyên ngành khácnhau Đây chính là những nét căn bản nhất về đội ngũ giảng viên Trường Sĩquan Lục quân 1 hiện nay

Kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm của giảng viên Trường Sĩ quan Lục

quân 1 là là sự vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm của người giảng viên để giải quyết các tình huống sư phạm nảy sinh trong quá trình giảng dạy ở Trường Sĩ quan Lục quân 1 một cách sáng tạo và hiệu quả

1.2 Đặc điểm và những tình huống sư phạm thường nảy sinh trong giảng dạy của giảng viên Trường Sĩ quan Lục quân 1

1.2.1 Đặc điểm hoạt động giảng dạy của giảng viên Trường Sĩ quan Lục quân 1

* Trình độ chuyên môn nghiệp vụ của đội ngũ giảng viên ngày càng được nâng lên

Trường Sĩ quan Lục quân 1 có nhiệm vụ chủ yếu đào tạo sĩ quan Chỉhuy - Tham mưu Lục quân cấp phân đội bậc đại học, học viên ra trường trởthành sĩ quan chỉ huy, trực tiếp tổ chức huấn luyện, giáo dục bộ đội Xuất phát

từ mục tiêu đào tạo đó, lãnh đạo chỉ huy các cấp luôn quan tâm, xây dựng độingũ giảng viên thực sư là những cán bộ ưu tú của Đảng, đủ về bản lĩnh trí tuệ,phẩm chất và năng lực chuyên môn nghiệp vụ thực hiện tốt chức trách nhiệm

vụ của người giảng viên trong Nhà trường, đáp ứng tốt yêu cầu của sự nghiệpxây dựng và bảo vệ Tổ quốc Bản thân đội ngũ giảng viên luôn thấy rõ đượctrách nhiệm của mình, nêu cao tính tự giác, tích cực học tập, rèn luyện khôngngừng nâng cao trình độ chuyên môn để có thực hiện tốt mục tiêu yêu cầu vềgiáo dục đào tạo của Nhà trường Theo thống kê của Phòng chính trị, trình độchuyên môn nghiệp vụ của giảng viên không ngừng được nâng lên theo từngnăm Cụ thể, năm 2014 Nhà trường có 620 giảng viên, trong đó có 13 giảngviên trình độ tiến sĩ, 219 giảng viên trình độ thạc sĩ và 388 giảng viên có trình

độ đại học Năm 2018, tổng số giảng viên của Nhà trường là 630, với 19 giảngviên trình độ tiến sĩ, 344 giảng viên trình độ thạc sĩ, 267 giảng viên trình độ đạihọc Trong đó, nhiều đồng chí có chuyên môn, kỹ năng sư phạm tốt, có tuổi đời

và tuổi nghề cao Đây chính là yếu tố rất thuận lợi cho sự phát triển kỹ nănggiải quyết các tình huống sư phạm của đội ngũ giảng viên, qua đó góp phầnkhông nhỏ vào việc nâng cao chất lượng dạy và học của Nhà trường

* Đội ngũ giảng viên được tuyển chọn từ nhiều trường đại học, học viện khác nhau trong và ngoài quân đội

Trong những năm qua, để đáp ứng ngày càng tốt nhiệm vụ giáo dục đào tạo, Nhà trường đã rất quan tâm đến công tác tuyển chọn đội ngũ giảngviên đảm bảo đủ về số lượng và tốt về mặt chất lượng Chính vì vậy, đội ngũgiảng viên trong nhà trường được tuyển chọn từ nhiều nơi đào tạo, công táckhác nhau: Từ đơn vị chuyển lên; từ các học viện nhà trường trong, ngoài quânđội tuyển chọn vào với nhiều chuyên ngành khác nhau, sẽ là những điều kiệnthuận lợi để đội ngũ giảng viên thực hiện tốt vai trò là người tổ chức, điềukhiển quá trình giảng dạy, làm cho nội dung giảng dạy cả về quân sự, chínhtrị, hậu cần kỹ thuật và các môn khoa học xã hội và nhân văn không còn lànhững nội dung cứng nhắc, khô khan mà những nội dung đó đã được mềmhóa, thực sự mang hơi thở của thực tiễn cuộc sống, tác động mạnh mẽ đếnnhận thức, tình cảm, ý chí của người học, tạo điều kiện rất tốt cho việc giảiquyết các tình huống sư phạm và cho sự phát triển kỹ năng giải quyết tìnhhuống sư phạm của đội ngũ giảng viên

-Tuy nhiên, xuất phát từ việc đội ngũ giảng viên được tuyển chọn từnhiều nguồn khác nhau như vậy, điều này làm cho trình độ chuyên môn củađội ngũ giảng viên chưa thực sự toàn diện và đồng đều Cụ thể, có nhữngđồng chí mạnh về lĩnh vực hoạt động quân sự nhưng lại yếu về các kỹ năng

sư phạm, công nghệ thông tin (những đồng chí được tuyển chọn từ dưới đơn

vị lên, được đào tạo tại trường); ngược lại có những đồng chí mạnh về kỹnăng sư phạm, về chuyên môn giảng dạy nhưng hiểu biết về các thuật ngũ

quân sự, kiến thức quân sự có mặt còn hạn chế (giảng viên được tuyển chọn

từ Học viện chính trị, Sĩ quan chính tri và các trường trong Quân đội khác);Những đồng chí được tuyển chọn từ các trường Đại học bên ngoài, có kỹnăng sư phạm tốt, ngôn ngữ linh hoạt, chuyên ngành tốt, nhưng sự hiểu biếtchung về lực lượng vụ trang còn nhiều hạn chế Trong khi đó, nhiều tìnhhuống sư phạm diễn ra trong hoạt động giảng dạy của giảng viên rất phức tạp,chứa đựng lượng kiến thức tổng hợp đòi hỏi người ngày cần có kiến thức liênngành rộng Những đặc điểm trên gây cản trở đến việc phát triển kỹ năng giảiquyết tình huống sư phạm cũng như đến hiệu quả giải quyết các tình huống sưphạm trong giảng dạy của giảng viên Các tình huống sư phạm xảy ra tronggiảng dạy giải quyết không triệt để, toàn diện, không thực sự sát với chứctrách nhiệm vụ người học sau khi ra trường, ảnh hưởng không tốt đến hiệuquả giảng dạy của người giảng viên

* Đối tượng hoạt động giảng dạy của giảng viên là những học viên có

sự đa dạng về chuyên ngành đào tạo

Xuất phát từ yêu cầu, nhiệm vụ xây dựng quân đội và mục tiêu, yêu cầunhiệm vụ đào tạo của Nhà trường Học viên Trường Sĩ quan Lục quân 1 đượcchia thành các chuyên ngành đào tạo khác nhau: Binh chủng hợp thành; bộbinh cơ giới - hoả khí đi cùng; trinh sát bộ binh; trinh sát đặc nhiệm Với tínhchất và đặc điểm của các chuyên ngành đào tạo khác nhau, đòi hỏi quá trìnhgiáo dục - đào tạo cũng phải có nội dung, chương trình, phương pháp, hìnhthức khác nhau; công tác bảo đảm cơ sở vật chất huấn luyện, các tiêu chuẩn,chế độ khác nhau… Những yếu tố này tác động không nhỏ đến quá trìnhgiảng dạy, tới việc giải quyết các tình huống trong từng nội dung bài giảngcủa người giảng viên Vì vậy, để giải quyết tốt các tình huống sư phạm, cũngnhư phát triển tốt kỹ năng nầy, đòi hỏi người giảng viên phải nắm vữngnhững đặc điểm và mục tiêu, yêu cầu đào tạo của Nhà trường đối với từngchuyên ngành, từng đối tượng học viên Việc giải quyết các tình huống sưphạm luôn đảm bảo nghiêm túc tính định hướng chính trị, tăng cường tính

chiến đấu, làm tốt việc định hướng hành động, giúp học viên có khả năng vậndụng kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đề đặt ra của cuộc sống.

* Mục tiêu hoạt động giảng dạy nhằm hình thành nhân cách người Sĩ quan Chỉ huy Tham mưu lục quân cấp phân đội

Mục tiêu dạy học nhằm xây dựng và phát triển toàn diện người cán bộquân đội theo mục tiêu đào tạo của Nhà trường Cụ thể, đó là: thông qua dạyhọc, trang bị cho học viên hệ thống tri thức về khoa học xã hội, khoa họcquân sự, quan trọng hơn cả là chuyển hóa kiến thức tiếp thu được thành cácphẩm chất nhân cách của người sĩ quan chỉ huy tham mưu lục quân cấp phânđội Đó là niềm tin, lý tưởng cộng sản, lòng kiên định vững vàng, ý chí quyếttâm hoàn thành nhiệm vụ được giao, khả năng tư duy lý luận, quân sự sắc sảotrong nắm bắt và phân tích các vấn đề thực tiễn đặt ra, có khả năng vận dụngkiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ của người sĩ quan chỉ huy Mục tiêunày đòi hỏi, trong quá trình giảng dạy người giảng viên không chỉ đơn thuầntrang bị kiến thức mà trên cơ sở kiến thức tác động mạnh mẽ đến tình cảm, niềmtin của người học, kích thích được tính tích cực trong tu dưỡng, rèn luyện củahọc viên Với yêu cầu cao đó, đặt ra cho mỗi giảng viên trong quá trình giảiquyết tình huống sư phạm bên cạnh việc nắm sâu về kiến thức chuyên ngành,cần có sự tổng hợp của nhiều kiến thức, kinh nghiệm của các môn khoa học liênngành khác để giải quyết các tình huống sư phạm một cách triệt để và toàn diệnnhất, hướng tới hình thành những phẩm chất toàn diện cho học viên, trong sáng

về đạo đức lối sống, bản lĩnh về chính trị và giỏi về chuyên môn nghiệp vụ đápứng mọi cương vị chức trách của người học viên sau khi ra trường

* Môi trường hoạt động giảng dạy ở Trường sĩ quan Lục quân 1 là môi trường sư phạm quân sự, mẫu mực về chấp hành kỷ luật

Trường Sĩ quan Lục quân 1 là một trong những trung tâm đào tạo sĩquan Chỉ huy Tham mưu Lục quân cấp phân đội của Quân đội Để đào tạođược đội ngũ cán bộ thực sự là lực lượng nòng cốt trong xây dựng Quân đội,việc xây dựng môi trường thuận lợi cho công tác giáo dục và đào tạo luônđược lãnh đạo, chỉ huy các cấp quan tâm Hệ thống giảng đường, thao trường,

bãi tập được đầu tư xây dựng khang trang, đảm bảo các tiêu chuẩn về khônggian, âm thanh, ánh sáng, chỗ ngồi, độ thoáng mát, tạo ra không khí thoải máicho hoạt động giảng dạy Việc ứng dụng các thành tựu của khoa học kỹ thuậtvào giảng dạy nói chung, vào việc giải quyết các tình huống sư phạm tronggiảng dạy nói riêng được đẩy mạnh Hệ thống phòng học trang bị hệ thống máychiếu đa năng và đã phát huy tác dụng là công cụ hỗ trợ đắc lực trong giải quyếtcác tình huống sư phạm Cùng với thư viện của Nhà trường, hệ thống phòng đọcđược triển khai tới các khoa giáo viên, các tiểu đoàn học viên, với sự phong phúcủa các giáo trình, tài liệu tham khảo, phục vụ tốt cho công tác giảng dạy củađội ngũ giảng viên cũng như cho việc học tập của học viên.

Là một nhà trường mẫu mực về chấp hành kỷ luật, vì vậy mọi hoạt độngtrong Nhà trường được duy trì nghiêm túc theo đúng quy định của điều lệnhquân đội Đội ngũ cán bộ, giảng viên thường xuyên được rèn luyện về năng lực,

tu dưỡng về phẩm chất đạo đức, lối sống, thực sự là những tấm gương mẫu mực

về nhân cách để học viên noi theo Đồng thời với các vấn đề trên, những nămgần đây đời sống của cán bộ, giảng viên, học viên ngày càng được quan tâm.Nơi ăn, ở, làm việc của cán bộ, giảng viên được cải thiện đáng kể; quy chế phốihợp hoạt động giữa cơ quan, đơn vị và khoa giáo viên ngày càng hoàn thiện, tạođiều kiện thận lợi để đội ngũ giảng viên an tâm công tác, phát huy hết khả năngcủa mình cống hiến cho sự nghiệp giáo dục, đào tạo của Nhà trường Đây chính

là môi trường rất thuận lợi cho việc phát triển kỹ năng giải quyết tình huống sưphạm trong giảng dạy của giảng viên ở Trường sĩ quan Lục quân 1

* Hoạt động giảng dạy được tiến hành trong điều kiện mở, với yêu cầu cao của chiến lược bảo vệ Tổ quốc

Bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa là một trong hai nhiệm vụ cách mạngchiến lược của cách mạng Việt Nam Hệ thống quan điểm lý luận bảo vệ Tổquốc xã hội chủ nghĩa của Đảng ta thường được bổ sung hoàn thiện và pháttriển phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ trong từng giai đoạn cách mạng Trongđiều kiện hiện nay, khi tình hình thế giới và khu vực đang diễn ra hết sứcphức tạp, đó là chủ nghĩa ly khai, khủng bố, mâu thuẫn tôn giáo và sắc tộc diễn

ra gay gắt ở nhiều khu vực, tranh chấp biên giới, lãnh thổ vùng biển, vùng trờirất sâu sắc Trong nước với đường lối, chính sách phát triển đúng đắn của Đảng

và Nhà nước ta; sự ổn định về chính trị, kinh tế xã hội của đất nước, từ đó tạo raniềm tin tưởng tuyệt đối vào sự lãnh đạo của Đảng của cán bộ chiến sỹ trongtoàn quân Đây chính là yếu tố quan trọng để mỗi giảng viên ý thức được tráchnhiệm cao cả của mình trong công tác giảng dạy, định hướng cho quá trình họctập, công tác, không ngừng hoàn thiện kỹ năng giải quyết tình huống sư phạmcũng như các kỹ năng khác đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của sự nghiệp giáodục và đào tạo của Nhà trường cũng như của Quân đội

Tất cả những đặc điểm về giảng dạy trên, có những chi phối, ảnhhưởng rất lớn tới quá trình phát triển kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm,quy định đến sự nảy sinh các loại tình huống sư phạm trong giảng dạy củagiảng viên ở Trường Sĩ quan Lục quân 1

1.2.2 Những tình huống sư phạm thường nảy sinh trong hoạt động giảng dạy của giảng viên Trường Sĩ quan Lục quân 1

Hoạt động giảng dạy của giảng viên Trường Sĩ quan Lục thường xuấthiện những tình huống sư phạm sau:

* Tình huống sư phạm xuất phát từ giảng viên và học viên

Những tình huống sư phạm giảng viên tự tạo ra trong quá trình giảng dạyGiảng viên gặp vấn đề về sức khỏe trong quá trình giảng dạy

Di chuyển giảng đường, giảng viên không nắm rõ kế hoạch

Giảng viên giảng ở những phòng học lớn, nhưng không có micro

Giảng viên nêu câu hỏi, học viên không hợp tác trả lời

Giảng viên đang giảng, học viên ngồi không ghi chép, nhìn cười

Giảng viên có mặt đúng giờ, muộn giờ lên lớp (thông thường phải cómặt trước ít nhất 5 phút làm công tác chuẩn bị)

Bài giảng của giảng viên bị lỗi phông chữ, video không chạy

Giảng viên giảng bị sót nội dung, đặc biệt nội dung quan trọng (sau đónhớ lại)

Thời gian cho tiết học bài học đã gần hết mà nội dung bài giảng còn nhiều

Thời gian cho nội dung bài giảng còn nhiều nhưng nội dung bài giảng

đã truyền đạt gần xong

Học viên phản bác lại quan điểm mà giảng viên vừa phân tích

Học viên nêu câu hỏi khó, ngoài kiến thức thường trực của giảng viênHọc viên nêu câu hỏi nhạy cảm liên quan đến các vấn đề trong cuộc sống.Học viên hỏi quá nhiều câu hỏi, câu hỏi không trọng tâm, nằm ngoàikiến thức bài học, môn học

Học viên nói chuyện, nói leo, ngủ gật, làm việc riêng trong lớp

Học viên mệt mỏi, ốm, ngất trong lớp

Học viên mất tập trung khi có tiếng động hoặc những âm thanh khácbên ngoài

Học viên không trả lời được câu hỏi mà giảng viên đưa ra

Học viên không nghiên cứu nội dung, đọc giáo trình theo hợp đồngHọc viên xin ra ngoài nhiều trong giờ học

Học viên thể hiện thái độ không tích cực trong giờ học

Học viên không mang tài liệu, mang tài liệu không đúng như hợp đồngHọc viên chưa chuẩn bị nội dung thảo luận, hoặc chuẩn bị nội dungnhưng không chu đáo

Học viên lười phát biểu trong thảo luận

Học viên phát biểu trong thảo luận không đúng trọng tâm

Học viên mang tài liệu vào phòng thi

Học viên trong thi, kiểm tra trao đổi, nhắc bài, chép bài của nhau

Học viên không biết cách trả lời hoặc bị tâm lý trong khi thi vấn đáp

* Tình huống sư phạm xuất phát từ một số yếu tố khách quan khác: Lãnh đạo chỉ huy các cấp, cán bộ quản lý, nhân viên giảng đường, cơ sở vật chất - kỹ thuật của Nhà trường

Lãnh đạo chỉ huy các cấp bất ngờ đến dự và kiểm tra lớp học

Cán bộ quản lý theo lớp nhưng không bám lớp, bám lớp nhưng làmviệc riêng, sử dụng điện thoại, nói chuyện

Cán bộ quản lý không làm tốt công tác trợ giảng, không chuẩn bị tàiliệu cho học viên theo hợp đồng.

Cán bộ quản lý không đôn đốc, kiểm tra kịp thời công tác chuẩn bị nộidung thảo luận, ôn thi cho học viên

Nhân viên giảng đường mở của lớp muộn

Nhân viên giảng đường không làm tốt công tác hỗ trợ công nghệ thôngtin cho giảng viên

Phòng học mất điện; máy tính, máy chiếu và một số cơ sở vật chất - kỹthuật khác ở phòng học đột nhiên bị hỏng

1.3 Những kỹ năng thành phần và các yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên ở Trường Sĩ quan Lục quân 1

1.3.1 Những kỹ năng thành phần của kỹ năng giải quyết tình huống

sư phạm

Kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viênbao gồm những kỹ năng thành phần sau:

* Kỹ năng phát hiện mâu thuẫn chủ yếu của tình huống

Đây là kỹ năng cơ bản, định hướng cho sự hình thành các phương ángiải quyết, là kỹ năng thể hiện sự nhận thức của người giảng viên về các tìnhhuống sư phạm Trên cơ sở thu thập các thông tin về các tình huống sư phạmnảy sinh trong giảng dạy giảng viên phát hiện, chỉ ra những mâu thuẫn chủyếu, biết nội dung, mức độ phức tạp của mâu thuẫn, tình huống một cách cóhiệu quả, hiểu quá trình giải quyết tình huống sư phạm cần thực hiện Nộidung chính của kỹ năng này thể hiện chủ yếu trên một số khía cạnh sau:

Nhận thức về những mâu thuẫn, những điểm mới, những khó khăn nảysinh ở các tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên

Nhận thức được mức độ phức tạp những tình huống sư phạm tronggiảng dạy

Nhận thức khả năng của bản thân đối với giải quyết mâu thuẫn cũngnhư tình huống.

Nhận thức các bước để giải quyết mâu thuẫn cũng như giải quyết tìnhhuống sư phạm

* Kỹ năng huy động các tri thức, kinh nghiệm có liên quan

Kỹ năng huy động các tri thức, kinh nghiệm có liên quan trong giảiquyết tình huống sư phạm là trên cơ sở nhận thức về mục đích giải quyếttình huống sư phạm người giảng viên biết cách huy động, vận dụng các trithức, kỹ xảo vào từng hoàn cảnh cụ thể, vào từng tình huống sư phạm cụthể trong quá trình giảng dạy Trình độ tri thức, kỹ năng, kỹ xảo của ngườidạy vô cùng phong phú, phức tạp, do vậy cần biết huy động một cách tối ưu vàhiệu quả nhất để giải quyết tốt nhất các tình huống sư phạm nảy sinh trong giảngdạy Từ đó, biết cách phân tích tình huống, khả năng của bản thân và phươngthức giải quyết tình huống sư phạm nhằm nhận thức đầy đủ, rõ ràng về tìnhhuống sư phạm nảy sinh trong giảng dạy Đây chính là quá trình người giảngviên thực hiện các thao tác của tư duy để phân tích các tình huống sư phạm.Giảng viên có kỹ năng này khi có thể thực hiện các hành động sau:

Phân tích nội dung và tính chất những mâu thuẫn nảy sinh tình huống

sư phạm trong giảng dạy của giảng viên

Phân tích những thông tin, những yêu cầu giảng dạy mới nảy sinh tronggiảng dạy của giảng viên

Phân tích những khó khăn, trở ngại xuất hiện trong tình huống sư phạmtrong giảng dạy của giảng viên

Phân tích mức độ phức tạp của tình huống sư phạm trong giảng dạy củagiảng viên

Phân tích khả năng của bản thân đối với giải quyết tình huống sư phạmtrong giảng dạy của giảng viên

Phân tích về quá trình giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạycủa giảng viên

* Kỹ năng đề ra những giả thuyết và phương án giải quyết (hình thành phương án giải quyết)

Kỹ năng đề ra những giả thuyết và phương án giải quyết tình huống sưphạm trong giảng dạy là sự vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng

đề ra những giả thuyết và phương án giải quyết tình huống sư phạm trong giảngdạy một cách tối ưu Kỹ năng này biểu hiện cụ thể trên những khía cạnh sau:

Liệt kê, đề xuất những giả thuyết, phương án khác nhau để giải quyếttình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên

Liệt kê các mục tiêu cần đạt tới khi giải quyết tình huống sư phạmTrong trường hợp những kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo đã có không đủ để thựchiện các mục tiêu đề ra buộc người giảng viên phải tìm kiếm nguồn trợ giúp từ bênngoài, như hỏi chuyên gia, tìm kiếm trên tài liệu sách giáo khoa hoặc internet…

Với những giả thuyết đã đưa ra, phương án đã đề xuất, giảng viên từngbước thực hiện một cách rõ ràng, lường trước những thuận lợi và khó khăncủa từng phương án

Sắp xếp theo thứ tự ưu tiên cho các phương án tối ưu để giải quyết tìnhhuống sư phạm trong giảng dạy

* Kỹ năng lựa chọn phương án tối ưu

Kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy theo phương

án tối ưu đã được chọn, là sự vận dụng kiến thức, kinh nghiệm vào việc lựachọn, xây dựng, triển khai kế hoạch giải quyết tình huống sư phạm một cáchhiệu quả Cụ thể kỹ năng lựa chọn phương án tối ưu thể hiện như sau:

Lựa chọn những phương án tối ưu để giải quyết tình huống sư phạmtrong giảng dạy: dựa trên đánh giá tính hiệu lực, khả thi và hiệu quả củaphương án để lựa chọn phương án tối ưu Tương ứng chủ thể phải trả lờicâu hỏi: Phương án đó có giải quyết được vấn đề trong tình huống không?Phương án đó có phù hợp với khả năng của chủ thể, hoàn cảnh cũng nhưyêu cầu của giảng dạy không?

Giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên theophương án đã lựa chọn

Để giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy, yêu cầu người giảngviên phải xây dựng kế hoạch bằng cách tìm ra các bước, thứ tự các bước cầnthực hiện của phương án tối ưu để giải quyết tình huống sư phạm Xây dựng

kế hoạch để thực hiện quy trình giải quyết tình huống sư phạm như: mục tiêu,trình tự công việc, phương tiện, điều kiện, thời gian thực hiện và kết quả dựkiến Lựa chọn thời điểm thực hiện: thời điểm để thực hiện các bước trongquy trình, kế hoạch giải quyết tình huống sư phạm không chỉ phù hợp với kếhoạch mà phải đảm bảo sự toàn diện và hợp lý, nghĩa là thời điểm để giải quyếttình huống sư phạm phải cân đối, hài hòa giữa nhiệm vụ giải quyết tình huống

sư phạm và các nhiệm vụ giảng dạy khác Tiến hành thực hiện từng bước, từngthao tác theo đúng trình tự trong kế hoạch vừa phù hợp với bản thân vừa phùhợp với hoàn cảnh, điều kiện giảng dạy nên trong một vài trường hợp phải có sựthay đổi thứ bậc các bước hoặc thêm các bước để giải quyết tình huống sưphạm

* Kỹ năng kiểm tra, đánh giá

Kỹ năng kiểm tra, đánh giá là khả năng biết tự kiểm tra, đánh giá tínhkhả thi, hiệu lực và hiệu quả của phương án giải quyết tình huống sư phạmvừa xảy ra và cách thức thực hiện, ra cũng như chất lượng của các bước trongquy trình giúp cho giảng viên có những biện pháp giải quyết phù hợp hơn Vìvậy, kỹ năng kiểm tra, đánh giá trong giải quyết tình huống sư phạm giúpgiảng viên hình thành kỹ năng, kỹ xảo từ đó nhận biết rõ ưu khuyết điểm củaphương án đã giải quyết Về mặt nhận thức, kiểm tra, đánh giá tạo nên mốiliên hệ ngược giúp giảng viên khắc phục các sai lầm, thiếu sót, tự mình đềxuất biện pháp thỏa đáng trong giải quyết các tình huống sư phạm phát sinh

Để thực hiện tốt kỹ năng này, giảng viên cần:

Biết đánh giá mức độ của các tình huống sư phạm trong giảng dạyBiết đánh giá chất lượng, hiệu quả của phương án giải quyết

Biết phát hiện những phương án giải quyết tối ưu

Dự kiến các câu hỏi và trả lời

Kiểm tra, điều chỉnh, bổ sung những nội dung chưa chuẩn

Trên đây là những kỹ năng thành phần của kỹ năng giải quyết các tìnhhuống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên Để đánh giá về mức độ thànhthạo của kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảngviên theo chúng tôi cần dựa vào ba tiêu chí sau:

Thứ nhất là tính chính xác của kỹ năng thể hiện khi người giảng viênthực hiện kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm hoặc từng kỹ năng thànhphần của kỹ năng giải quyết các tình huống sư phạm

Thứ hai là tính thuần thục của kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm đượcthể hiện ở sự thuần thục ở kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm nói chung vàcác kỹ năng thành phần nói riêng Cụ thể đó là, sự thành thạo trong từng thao tác,

số lượng các thao tác được thực hiện, sự phối kết hợp giữa các thao tác theo mộttrình tự hợp lý giảm thiểu sai sót, không tốn quá nhiều thời gian

Thứ ba là tính linh hoạt của kỹ năng Đây chính là yếu tố thể hiện sự ổnđịnh, bền vững, sáng tạo của kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong cácđiều kiện khác nhau của giảng dạy Sự linh hoạt của kỹ năng giải quyết tìnhhuống sư phạm, thể hiện có sự thay đổi về trình tự, nội dung các thao tác chophù hợp với mọi điều kiện, hoàn cảnh khác nhau Ba yếu tố trên đều có vai tròquan trọng ngang nhau trong đánh giá kỹ năng giải quyết tình huống sư phạmcủa người giảng viên trong giảng dạy

Như vậy, mức độ thành thạo của các kỹ năng thành phần đánh giá dựatrên tính chính xác, tính thuần thục và tính linh hoạt Đây cũng là cơ sở, để tácgiả đánh giá thực trạng kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong giảngdạy của giảng viên ở Trường Sĩ quan Lục quân 1

1.3.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm trong giảng dạy của giảng viên ở Trường Sĩ quan Lục quân 1

* Nhóm các yếu tố chủ quan

Yếu tố chủ quan là những yếu tố thuộc về đặc điểm, cá nhân của giảngviên, có quan hệ chặt chẽ với kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm tronggiảng dạy của giảng viên, bao gồm các yếu tố sau:

Vốn tri thức, kinh nghiệm của giảng viên

Xét về bản chất, quá trình giải quyết tình huống sư phạm là một quátrình tư duy bao gồm nhiều giai đoạn khác nhau Hơn nữa bất kỳ quá trình

tư duy nào cũng phải dựa trên những chất liệu nhất định, đó chính là vốntri thức, kinh nghiệm… Do vậy yếu tố cơ bản đầu tiên có ảnh hưởng rấtquan trọng đến kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm của giảng viênTrường Sĩ quan Lục quân 1 là vốn tri thức, kinh nghiệm Bên cạnh đó, đểhình bất kỳ kỹ năng nào, giảng viên cần có những tri thức, kinh nghiệm về

kỹ năng đó Nếu giảng viên thực hiện thành thạo hành vi nào đó mà khônghiểu, không giải thích được thì đó chỉ là thói quen Hơn thế nữa, một tìnhhuống sư phạm là tình huống có chứa đựng mâu thuẫn mà người giảngviên phải vận dụng những kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo đã có trong kinhnghiệm, dù không đủ để giải quyết sự mâu thuẫn, nhưng là cơ sở để giảngviên có thể giải quyết các tình huống sư phạm Vốn kiến thức bao gồm:kiến thức cơ bản, liên ngành, kiến thức chuyên sâu của chuyên ngành,hiểu biết về những yêu cầu về phương pháp, thái độ, động cơ, cũng nhưhiểu biết về các tình huống sư phạm phổ biến nảy sinh trong giảng dạy,quy trình giải quyết tình huống sư phạm là điều kiện hết sức cần thiết làmnền tảng để hình thành và phát triển kỹ năng giải quyết tình huống sưphạm của giảng viên Trường Sĩ quan Lục quân 1

Xu hướng nghề nghiệp sư phạm quân sự

Xu hướng nghề nghiệp sư phạm quân sự là tổng hòa những động cơnghề nghiệp sư phạm quân sự bền vững, những mục đích nghề nghiệpquân sự quan trọng nhất, định hướng thúc đẩy giảng viên tích cực hoạtđộng nhằm thỏa mãn nhu cầu nghề nghiệp của người giảng viên

Xu hướng nghề nghiệp sư phạm quân sự của người giảng viênTrường Sĩ quan Lục quân 1 được coi là sơ đồ bên trong, chương trình bêntrong, làm nhiệm vụ định hướng điều khiển và điều chỉnh sự hình thành

và phát triển toàn bộ các thuộc tính của nhân cách, liên kết chúng lạithành một thể thống nhất và trọn vẹn Xu hướng nghề nghiệp sư phạmquân sự không tách khỏi hoạt động giảng dạy, biểu hiện cụ thể ra bênngoài bằng hành vi và hoạt động của chính người giảng viên

Xu hướng nghề nghiệp sư phạm quân sự của người giảng viên đượccấu thành bởi hai thành tố cơ bản đó là động cơ và mục đích nghề nghiệp

sư phạm quân sự

Động cơ nghề nghiệp sư phạm quân sự chiếm vị trí đặc biệt quantrọng, là động lực giúp giảng viên vượt qua những khó khăn trong hoạtđộng giảng dạy ở Trường Sĩ quan Lục quân 1, vươn lên thực hiện tốt hoạtđộng dạy đồng thời không ngừng hoàn thiện năng lực của mình Biểu hiện

là luôn yêu nghề, say sưa với nghề, tâm huyết truyền tải tri thức và hìnhthành kỹ năng, kỹ xảo cho các thế hệ học viên Nhà trường Sẵn sàng chấpnhận gian khổ, thậm chí cả hy sinh trong hoạt động giảng dạy vì sự tiến

bộ của học viên thân yêu

Mục đích nghề nghiệp sư phạm quân sự là hình thành hành độnghọc cho các thế hệ học viên, từ đó có những tác động tích cực nhằm đàotạo con người theo mục tiêu, yêu cầu của Nhà trường, khóa học cũng nhưđáp ứng yêu cầu của quân đội và xã hội Cụ thể được biểu hiệu trên nhữngkhía cạnh: trang bị kiến thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệptheo phạm vi bài học, môn học; phát triển trí tuệ và tham gia hoàn thiệnphát triển nhân cách học viên

Thái độ với nghề nghiệp quân sự

Thái độ là mặt bên trong quyết định chất lượng của kỹ năng Mộthành động dù làm thành thạo, đạt hiệu quả cao nhưng không có biểu cảm