LUẬN văn THẠC sĩ giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc mường ở tỉnh hòa bình hiện nay

Những năm gần đây, tình hình thế giới có nhiều biến đổi, xu thế toàn cầu hóa đang diễn ra như một cơn lốc cuốn hút tất cả các nước trên thế giới. Việt Nam cũng như tất cả các quốc gia khác không thể đứng ngoài dòng chảy này. Toàn cầu hóa vừa có mặt tích cực lại có mặt tiêu cực, là thời cơ nhưng cũng là những thách thức không nhỏ khi Việt Nam tham gia vào “cuộc chơi chung” này. Trước tác động của xu thế toàn cầu hóa, bản sắc văn hóa dân tộc ta đang có những biến đổi phức tạp, đòi hỏi chúng ta phải nghiêm túc tự xem xét, nhận định lại để phát huy những mặt tích cực, giữ gìn bản sắc văn hóa Việt Nam, đưa đất nước ta vững bước trên con đường xã hội chủ nghĩa.

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Những năm gần đây, tình hình thế giới có nhiều biến đổi, xu thếtoàn cầu hóa đang diễn ra như một cơn lốc cuốn hút tất cả các nước trênthế giới Việt Nam cũng như tất cả các quốc gia khác không thể đứngngoài dòng chảy này Toàn cầu hóa vừa có mặt tích cực lại có mặt tiêucực, là thời cơ nhưng cũng là những thách thức không nhỏ khi Việt Namtham gia vào “cuộc chơi chung” này Trước tác động của xu thế toàn cầuhóa, bản sắc văn hóa dân tộc ta đang có những biến đổi phức tạp, đòi hỏichúng ta phải nghiêm túc tự xem xét, nhận định lại để phát huy những mặttích cực, giữ gìn bản sắc văn hóa Việt Nam, đưa đất nước ta vững bướctrên con đường xã hội chủ nghĩa

Trong suốt quá trình đổi mới từ Đại hội VI đến nay, Đảng và Nhà nước

ta thường xuyên quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo và quản lý nhà nước trên lĩnh vựcvăn hóa; đặt vấn đề văn hóa vào đúng vị trí xứng đáng của nó trong sự nghiệp

Với quan điểm, chủ trương, chính sách đúng đắn, hợp lý của Đảng và Nhànước ta, thông qua các nghị quyết chuyên đề bàn về văn hóa như: Nghị quyết

Trung ương 5 khóa VIII về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên

tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”; Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI về “Xây dựng

và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”… Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII nhấn mạnh tư

tưởng chỉ đạo: Các cấp, các ngành phải nhận thức đầy đủ và thực hiện có kết quảmục tiêu “Xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện,hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ vàkhoa học; Làm cho văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã

hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệvững chắc Tổ quốc vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, vănminh” [24, tr.126]… Những chủ trương trên cho thấy, Đảng ta luôn quan tâm đếnvấn đề xây dựng nền văn hóa, trong đó đặc biệt coi trọng đến giữ gìn bản sắc vănhóa dân tộc.

Bản sắc văn hóa dân tộc đã được Đảng ta xác định là một trong nhữngđặc trưng của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, là giá trị cốt lõi nhất của nềnvăn hóa, thể hiện tâm hồn, cốt cách, lý trí, sức mạnh của dân tộc, tạo nênchất keo kết nối các cộng đồng người gắn bó, đoàn kết với nhau để cùng tồntại và phát triển Những giá trị của bản sắc văn hóa dân tộc là một trongnhững động lực to lớn bảo đảm sự ổn định và phát triển bền vững của quốcgia dân tộc Do vậy, giữ gìn, phát huy và khẳng định hệ giá trị văn hóa dântộc là vấn đề cấp thiết vừa có tính thời sự, vừa lâu dài đối với đất nước ta Trong cộng đồng đa dân tộc ở nước ta, dân tộc Mường chiếm tỷ lệdân số đông thứ tư sau các dân tộc Kinh, Tày, Thái Dân tộc Mường làmột trong những dân tộc thiểu số có bề dày truyền thống văn hóa lâu đời,chủ yếu tụ cư ở vùng Tây Bắc, nhất là ở tỉnh Hòa Bình, vùng đất nổi

tiếng với “Nền văn hóa Hòa Bình”, nơi khởi thủy của nền văn minh lúa

nước - nền văn minh sông Hồng được ghi nhận trong tiến trình lịch sửdân tộc ta Tuy nhiên, do sự tác động tổng hòa của nhiều yếu tố trongnước và quốc tế thời kỳ nước ta đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa,bản sắc văn hóa dân tộc Mường cũng bị tác động và mai một Mấy thập

kỷ nay, có không ít giá trị văn hóa truyền thống của người Mường chỉcòn trong ký ức, đang bị pha trộn, lai căng, không còn giữ được bản

sắc… Do đó, đề tài “Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh

Hòa Bình hiện nay” có ý nghĩa cấp thiết cả lý luận và thực tiễn.

2 Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

* Các công trình nghiên cứu về văn hóa, bản sắc văn hóa

Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng (1995) có cuốn sách “Văn hóa và đổi

mới”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội Cuốn sách này đã đề cập quan điểm

khoa học về văn hóa, vai trò to lớn của văn hóa và bản sắc văn hóa trongquá trình hình thành phát triển dân tộc, luận giải một cách khoa học và sâusắc mối quan hệ biện chứng giữa văn hóa và đổi mới, giữa lịch sử và vănhóa, qua đó gợi ra những quan điểm có tính chất mở đường về sự cần thiết,mục tiêu, thực chất của việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trìnhđổi mới, hội nhập và phát triển đất nước

Phan Ngọc (1994) có sách “Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới” và (1998)“Bản sắc văn hóa Việt Nam”, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội Hai tác

phẩm này đã trình bày những khái niệm cơ bản về văn hóa học với những cáchtiếp cận riêng của tác giả trong nghiên cứu văn hóa Khảo sát một số vấn đề cụthể trong văn hóa Việt Nam như: Bản sắc văn hóa Việt Nam trong giao lưu vănhóa; đạo Nho Việt Nam - một sự khúc xạ, trí thức Việt Nam xưa với văn hóa.Vấn đề bảo vệ và phát huy văn hóa được trình bày với những suy nghĩ, giải pháp

đề xuất của tác giả để bảo vệ văn hóa Việt Nam trong quá trình giao lưu hộinhập Cách phát huy văn hóa trong cuộc tiếp xúc văn hóa hiện nay; ưu thế củavăn hóa Việt Nam trong giai đoạn kinh tế thị trường; sự khác biệt giữa bản sắcvăn hóa Việt Nam với bản sắc văn hóa Trung Hoa, Pháp…

Trần Quốc Vượng (2008) có sách“Cơ sở văn hóa Việt Nam” (chủ biên), Nxb

Giáo dục, Hà Nội Cuốn sách trình bày quan niệm về văn hóa và đặc điểm của vănhóa Việt Nam trong quá trình tiếp biến văn hóa nhân loại Qua đó khẳng định cầnphải có chính sách giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ mới

Trần Ngọc Thêm (2001) có sách “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam”,

Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh Cuốn sách đã trình bày một cáchtổng quan về khái niệm văn hóa, các đặc trưng và chức năng của văn hóa; vănhóa với các khái niệm văn minh, văn hiến, văn vật; cấu trúc của hệ thống vănhóa Đó là cấu trúc văn hóa với những đặc trưng và chức năng, các loại hìnhvăn hóa để từ đó xác định tọa độ và con đường phát triển của văn hóa ViệtNam Đi vào các yếu tố văn hóa, tác giả tập trung khảo cứu lĩnh vực văn hóa

nhận thức, văn hóa tổ chức cộng đồng… Như vậy, tác phẩm đã trình bày một

cách khái quát nhất về văn hóa

Hồ Bá Thâm (2003) có sách “Bản sắc văn hóa dân tộc”, Nxb Văn hóa

Thông tin, Hà Nội Tác giả đã làm rõ quan niệm về bản chất, đặc trưng, vai tròcủa văn hóa, bản sắc văn hóa dân tộc; cơ hội và thử thách của văn hóa trong thời

kỳ kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế, hiện đại hóa; nghiên cứu một số khíacạnh bản sắc văn hóa dưới góc độ tiếp cận tư duy triết học Việt Nam

Hội thảo khoa học (2007), “Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam

trong bối cảnh toàn cầu hóa” của Học viện Hành chính - Chính trị Quốc gia Hồ Chí

Minh Hội thảo đã làm rõ nhiều vấn đề về sự tác động, ảnh hưởng của toàn cầu hóatới các lĩnh vực chính trị, văn hóa, xã hội; trong đó văn hóa là lĩnh vực bị ảnh hưởnglớn nhất, trực tiếp nhất Từ đó đưa ra một số kiến nghị về chủ trương, chính sáchnhằm giữ gìn và phát bản sắc văn hóa dân tộc trong xu thế toàn cầu hóa

Nguyễn Văn Tùng (2011), “Thanh niên Quân đội nhân dân Việt Nam giữ

gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong hội nhập quốc tế hiện nay”, Luận án tiến sĩ

Triết học, Học viện chính trị, Hà Nội Tác giã đã lãm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn,vai trò của thanh niên trong quân đội tham gia giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc

Đề ra các yêu cầu, giải pháp để thanh niên quân đội tham gia giữ gìn bản sắcvăn hóa dân tộc trong hội nhập quốc tế hiện nay

Ngoài các công trình tiêu biểu trên, khi nghiên cứu về văn hóa, bản

sắc văn hóa còn có rất nhiều tác giả viết về lĩnh vực này như: Sách Suy

nghĩ về bản sắc dân tộc của Huy Cận (1994), Nxb CTQG, Hà Nội; sách

“Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc

dân tộc” của Nguyễn Khoa Điềm (2002), (chủ biên) Nxb CTQG, Hà

Nội; sách “Bản sắc dân tộc của văn hóa” của Đỗ Huy và Trường Lưu (2005), Nxb CTQG, Hà Nội; sách “Văn hóa và con người” của Nguyễn Trần Bạt (2005), Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội; sách “Giữ gìn và phát huy

giá trị văn hóa Tây Nguyên” của Trương Minh Dục và Nguyễn Hồng

Sơn (chủ biên) (1996), Nxb CTQG, Hà Nội; sách “Mấy vấn đề văn hóa

Việt Nam hiện nay thực tiễn và lý luận” của Đinh Xuân Dũng (2015),

Nxb Lao động, Hà Nội; sách “Bản sắc dân tộc và hiện đại hóa văn hóa

Việt Nam mấy vấn đề lý luận và thực tiễn” của Thành Duy (2006), Nxb

CTQG, Hà Nội; sách “Phát triển văn hóa - giữ gìn và phát huy bản sắc

dân tộc kết hợp với tinh hoa nhân loại” của Phạm Minh Hạc(1996), Nxb

Khoa học xã hội, Hà Nội…

Trong các công trình này, đi từ việc giải quyết mối quan hệ giữa vănhóa và phát triển, các tác giả không chỉ đưa ra quan niệm về bản sắc vănhóa, cấu trúc, đặc trưng mà còn thống nhất khẳng định vai trò của bản sắcvăn hóa với sự phát triển đất nước Bản sắc văn hóa là một trong nhữngcội nguồn làm nên sức mạnh trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước vàgiữ nước, cũng như trong cuộc đấu tranh chống đồng hóa của dân tộc ViệtNam Chính nhờ bản sắc ấy, dù trải qua những biến cố, thăng trầm của

lịch sử, dân tộc ta vẫn trường tồn, vẫn tỏ rõ bản lĩnh và sức mạnh củamình Đồng thời cũng nêu lên sự cần thiết phải giữ gìn văn hóa, bản sắcvăn hóa trong thời kỳ mới.

* Các công trình nghiên cứu về văn hóa các dân tộc thiểu số

Hoàng Xuân Lương (2002), “Bản sắc văn hóa dân tộc Mông và giải pháp

giữ gìn, phát huy các giá trị của nó ở Việt Nam hiện nay”, Luận án tiến sĩ Triết

học, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hà Nội Tác giả tập trung khaithác những đặc điểm hình thành, đặc trưng và đưa ra cái nhìn mới về bản sắcvăn hóa dân tộc Mông trước tác động của kinh tế thị trường

Lý Thị Phương (2014), “Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân

tộc Sán Dìu ở tỉnh Vĩnh Phúc trong bối cảnh hiện nay”, Luận văn thạc sĩ

Triết học, Đại học Quốc gia Hà Nội Tác giả đã trình bày những vấn đềliên quan đến văn hóa, bản sắc văn hóa dân tộc; bản sắc văn hóa dân tộcSán Dìu Đặc biệt tác giả nêu lên sự cần thiết phải giữ gìn bản sắc văn hóadân tộc nói chung, bản sắc văn hóa dân tộc Sán Dìu nói riêng trong bốicảnh hiện nay; những yếu tố tác động như nền kinh tế thị trường, toàn cầuhóa đến việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc; thực trạng và các giải pháp

để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Sán Dìu

Nguyễn Khoa Điềm (2000) “Văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu

số trong cuộc sống hôm nay”, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 7, tr 3-11.

Bài viết đã trình bày khái quát thực trạng văn hóa truyền thống của cácdân tộc thiểu số ở Việt Nam Từ đó đưa ra một số giải pháp nhằm đẩy

mạnh công tác bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống.

Ngoài những tác phẩm đề cập trên, viết về văn hóa các dân tộc thiểu số

còn rất nhiều tác giả đề cập đến như: Sách “Tìm hiểu văn hóa vùng các dân

tộc thiểu số” của Lò Giàng Páo (1997), Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội; sách

“Bản sắc văn hóa các dân tộc Việt Nam” của Lê Ngọc Thắng (1990), Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội; sách “Văn hóa các dân tộc thiểu số ở Việt Nam”

(1998), Nxb Giáo dục, Hà Nội; Lê Thị Mỹ Vân (1999), Luận văn thạc sĩ Triết

học “Văn hóa truyền thống của các dân tộc Jrai và Bahnar ở tỉnh Gia Lai

hiện nay - Thực trạng và giải pháp”, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

Hà Nội; Đỗ Văn Hòa (2003), Luận văn thạc sĩ Triết học “Vấn đề giữ gìn và

phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số ở Gia Lai trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay”, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh Những

công trình trên đã đi sâu nghiên cứu về văn hóa các dân tộc thiểu số, chỉ ra sựcần thiết phải bảo tồn, giữ gìn và phát huy trong giai đoạn hiện nay

* Những bài viết và công trình nghiên cứu về văn hóa Mường

Nguyễn Đức Từ Chi (1995) có sách “Người Mường ở Hòa Bình”, Nxb

Văn hóa Dân tộc, Hà Nội Tác giả đã trình bày khái quát về người Mường vớinhững đặc trưng bản sắc văn hóa riêng, đi vào nghiên cứu từng khía cạnh cụ thể,những đặc trưng trong đời sống tâm linh, đời sống văn hóa vật chất, những quan

hệ xã hội… Tác phẩm cho chúng ta cái nhìn tổng quan về dân tộc Mường

Tập thể tác giả Nguyễn Khoa Điềm, Hoàng Lương, Hoàng Tuấn Cư (2001)

có sách “Giữ gìn, phát huy di sản văn hóa các dân tộc Tây Bắc”, Nxb Văn

hóa Dân tộc, Hà Nội Nội dung tập trung vào một số vấn đề: Đặc trưng vàcội nguồn văn hóa Tây Bắc; nền văn hóa nghệ thuật của một số tộc ngườitiêu biểu Mường, Thái ; du lịch sinh thái và văn hóa vùng Tây Bắc; vănhóa và đời sống văn hóa các tỉnh trong vùng Tây Bắc; giải pháp bảo tồn,

phát huy giá trị văn hóa vùng Tây Bắc trong cuộc sống hôm nay…

Nguyễn Thị Hằng (2005), “Những biến đổi văn hóa và tính cố kết cộng

đồng dân tộc Mường hiện nay (Nghiên cứu trường hợp dân tộc Mường ở tỉnh

Hòa Bình)”, Luận án tiến sĩ Triết học, Hà Nội Tác giả đã trình bày tập trung

vào các đặc trưng phong tục tập quán tộc người, sự biến đổi văn hóa và tính

cố kết cộng đồng của dân tộc Mường Tìm hiểu thực trạng biến đổi văn hóa vànhững thay đổi về tính cố kết cộng đồng; nguyên nhân tác động đến sự biến đổi;giải pháp về mặt chính sách nhằm củng cố các thiết chế xã hội, bảo tồn và pháthuy bản sắc văn hóa dân tộc Mường

Hà Văn Linh (2005), “Tổ chức xã hội cổ truyền và những biến đổi của

nó ở người Mường Thanh Sơn, Phú Thọ”, Luận án tiến sĩ Triết học, Hà Nội.

Luận án đã giới thiệu và phân tích các hình thức xã hội cổ truyền, những biếnđổi về tổ chức xã hội của người Mường, đóng góp một số ý kiến về việc kếthừa, phát huy nó trong giai đoạn hiện nay

Nguyễn Thị Song Hà (2011), “Nghi lễ trong chu kỳ đời người của người

Mường ở Hoà Bình”, Luận án tiến sĩ Triết học, Hà Nội Luận án đã so sánh

những điểm tương đồng và khác biệt trong các nghi lễ chu kỳ đời ngườicủa người Mường ở Hoà Bình với người Mường ở các tỉnh khác Nghiêncứu sự biến đổi của các nghi lễ trong chu kỳ đời người từ truyền thốngđến hiện nay, những nguyên nhân của sự biến đổi Đề xuất một số kiếnnghị để góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa này trong quá trìnhcông nghiệp hóa, hiện đại hóa

Đinh Thị Hoa (2006), “Nhân tố chủ quan với việc giữ gìn và phát huy bản

sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Phú Thọ hiện nay”, Luận văn thạc sĩ Triết học,

Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội Luận văn đã phân tích rõ về

khái niệm văn hóa và bản sắc văn hóa dân tộc Mường qua các giá trị vật chất vàgiá trị tinh thần Đề ra các yêu cầu, giải pháp để giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóadân tộc Mường ở tỉnh Phú Thọ hiện nay.

Ninh Thị Liên (2012), “Vai trò nhân tố chủ quan trong việc giữ gìn, phát huy

bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Ninh Binh hiện nay”, Luận văn thạc sĩ Triết

học, Đại học Quốc gia Hà Nội Tác giả đã trình bày những vấn đề như văn hóa nóichung, bản sắc văn hóa, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, vai trò nhân tố chủ quantrong giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Từ đó đề ra các giải pháp nâng cao hiệu quảviệc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Ninh Bình hiện nay

Nguyễn Ngọc Trâm (2011), “Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Mường ở huyện Nho Quan (Ninh Bình) trong quá trình hội nhập và phát triển, thực trạng và những vấn đề đặt ra”, Khóa luận tốt nghiệp Đại học, Trường Đại

học Vinh Khóa luận đã phân tích sự cần thiết phải giữ gìn văn hóa dân tộcMường trong quá trình hội nhập, đi sâu tìm hiểu thực trạng thuận lợi, khó khăncần phải khắc phục trong phạm vi huyện Nho Quan

Giang Quỳnh Hương (2008), “Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Mường ở tỉnh Sơn La trong giai đoạn hiện nay”, Khóa luận tốt nghiệp Đại học,

Học viện Báo chí và Tuyên truyền Tác giả đã đề cập đến vấn đề giữ gìn, phát huybản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Sơn La Qua đó đề ra các giải pháp để gópphần vào phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương

Nguyễn Thị Thanh Huyền (2013), “Vấn đề giữ gìn và phát huy di sản văn

hóa Cồng chiêng của đồng bào dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình hiện nay”, Khóa luận tốt nghiệp Đại học, chuyên ngành chủ nghĩa xã hội, Trường

Đại học Sư phạm Hà Nội 2 Khóa luận tập trung đi sâu tìm hiểu văn hóacồng chiêng, di sản văn hóa đặc trưng của người Mường; những tác động

dẫn đến mai một di sản văn hóa cồng chiêng trong giai đoạn hiện nay; sựcần thiết phải có những biện pháp bảo tồn và phát huy…

Ngoài những tác phẩm đề cập trên, viết về văn hóa Mường còn rất nhiều tác

phẩm như: Sách “Văn hóa các dân tộc Tây Bắc thực trạng và những vấn đề đặt

ra” của Trần Văn Bình (chủ biên), Nxb CTQG, Hà Nội, 2001; sách “Lời giới thiệu cuốn người Mường của Cuisinie”, Nxb Lao động, Hà Nội, 1995; Nguyễn

Thị Hằng “Văn hóa Tâm linh ở nơi cư trú của người Mường Hòa Bình”, Tạp chí

Giáo dục Lý luận (số 227), tr 75-78, 2015…

Các công trình, tác phẩm trên đã đi vào khai thác những đặc điểm chung

về văn hóa, bản sắc văn hóa dân tộc Mường Tuy nhiên, những công trìnhnghiên cứu này mới tiếp cận dưới góc độ Dân tộc học, Xã hội học, Triết học

là chủ yếu Một số đề tài, công trình đã đề cập tới vấn đề bảo tồn, giữ gìn vàphát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường dưới góc độ chuyên ngành chủ nghĩa

xã hội khoa học nhưng mới chỉ đề cập một cách chung chung hoặc đi sâu tìmhiểu một số nét văn hóa cụ thể, chưa bàn nhiều tới vấn đề giữ gìn bản sắc vănhóa dân tộc Mường ở Hòa Bình một cách có hệ thống và sâu sắc Vì vậy, đề tài

“Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình hiện nay” mà tác

giả chọn làm luận văn tốt nghiệp là công trình độc lập, không trùng lắp với cáccông trình khoa học, luận văn, luận án đã được công bố

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích nghiên cứu

Làm rõ một số vấn đề lý luận và thực tiễn về giữ gìn bản sắc văn hóa,bản sắc văn hóa dân tộc Mường Từ đó, luận văn đề xuất các yêu cầu vàgiải pháp cơ bản giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bìnhhiện nay

* Nhiệm vụ nghiên cứu

Một là, làm rõ một số vấn đề lý luận về giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộcMường ở tỉnh Hòa Bình hiện nay

Hai là, đánh giá thực trạng giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnhHòa Bình hiện nay

Ba là, đề xuất một số yêu cầu và giải pháp cơ bản giữ gìn bản sắc văn hóa dântộc Mường ở tỉnh Hòa Bình hiện nay

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình hiệnnay

* Phạm vi nghiên cứu

Về phạm vi nội dung: Luận văn tập trung nghiên cứu, đánh giá hoạtđộng của các chủ thể, lực lượng tham gia giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộcMường ở tỉnh Hòa Bình hiện nay

Về phạm vi không gian: Tỉnh Hòa Bình Tập trung 02 huyện Tân Lạc

Thực tiễn hoạt động giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh HòaBình từ năm 2010 đến nay thông qua các báo cáo đánh giá tổng kết và điềutra khảo sát Tác giả còn kế thừa kết quả nghiên cứu, điều tra của một số côngtrình khác có liên quan đến đề tài.

* Phương pháp nghiên cứu

Luận văn dựa trên phương pháp luận chủ nghĩa duy vật biện chứng vàchủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin; đồng thời sử dụng cácphương pháp chuyên ngành và liên ngành như phân tích - tổng hợp, lịch sử -lôgic, so sánh, điều tra xã hội học, thống kê, phương pháp chuyên gia…

6 Ý nghĩa của luận văn

Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần làm sáng tỏ thêm luận cứkhoa học về một số vấn đề lý luận và thực tiễn trong việc giữ gìn bản sắc vănhóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình hiện nay

Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu vàgiảng dạy ở các nhà trường; góp phần làm tài liệu tham khảo cho cán bộhoạch định chính sách và quản lý văn hóa ở tỉnh Hòa Bình

7 Kết cấu của luận văn

Luận văn gồm: Mở đầu, 2 chương (4 tiết), kết luận, danh mục tài liệutham khảo và phụ lục

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ GIỮ GÌN BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC MƯỜNG Ở TỈNH HÒA BÌNH HIỆN NAY 1.1 Một số vấn đề lý luận về bản sắc văn hóa dân tộc và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình

1.1.1 Bản sắc văn hóa dân tộc và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng, phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc

* Bản sắc văn hóa dân tộc

Văn hóa Văn hóa ra đời cùng với lịch sử tồn tại của con người với nhiều

hình thức khác nhau Cũng vì vậy, văn hóa có nhiều góc độ tiếp cận

C.Mác và Ph.Ănghen đã nhìn nhận văn hóa như là một sản phẩm củalịch sử, là sản phẩm của quá trình lao động cải tạo tự nhiên của các thế hệngười C.Mác còn đưa ra quan điểm duy vật về văn hóa và đi đến kết luậnquan trọng về vai trò cơ sở, nền tảng tinh thần của văn hóa đối với sự tồn tại,vận động và phát triển của xã hội, của lịch sử nhân loại

C.Mác coi “văn hóa là toàn bộ những thành quả được tạo ra nhờ hoạtđộng lao động sáng tạo của con người - hoạt động sản xuất vật chất và tái sảnxuất ra đời sống hiện thực của con người” [8, tr.136-137] Khi coi “giới tựnhiên thứ hai” với tư cách là “tác phẩm”, “thực tại” của con người - giới tựnhiên được con người cải biến, nhân hóa, mang ý nghĩa và nội dung conngười là văn hóa, C.Mác đã đồng nhất văn hóa với phương thức hoạt độngsống đặc thù, phương thức hoạt động sống riêng có của con người Đó làphương thức mà con người sử dụng lao động sáng tạo của mình để biến đổi

và cải tạo giới tự nhiên, “vận dụng bản chất cố hữu của mình” để cải tạo hiện

thực khách quan, “nhào nặn”, “xây dựng” thực tại khách quan cho chính mình

“theo các quy luật của cái đẹp” [8, tr.136-137]

Quan niệm của V.I.Lênin về văn hóa khá rộng và bao quát, kế thừa quanđiểm của C.Mác về văn hóa, từ cách tiếp cận hình thái kinh tế - xã hội.V.I.Lênin cho rằng: Sự phát triển của văn hóa gắn liền với sự phát triển củacác hình thái kinh tế - xã hội, mỗi một hình thái kinh tế - xã hội có một nềnvăn hóa tinh thần đặc trưng (như một giá trị lịch sử), khi hình thái kinh tế - xãhội thay đổi, thì nền văn hóa tương ứng với nó cũng có sự thay đổi nhất định.Theo V.I.Lênin, nền văn hóa vô sản có khả năng phát triển toàn diệnnăng lực bản chất của con người cho nên nó phải là sự kế thừa có phê pháncác giá trị văn hóa của dân tộc và nhân loại để phát triển lên một tầm cao mới,mang đậm chất liệu văn hóa bản chất người V.I.Lênin viết: “Nền văn hóa vôsản không phải từ trên trời rơi xuống, nó không phải do những người tự chomình là chuyên gia về văn hóa vô sản bịa đặt ra văn hóa vô sản phải là sựphát triển hợp quy luật của vốn kiến thức mà loài người đã tạo ra dưới ách ápbức của xã hội tư bản, địa chủ và của xã hội quan liêu” [60, tr.428]

Kế thừa những tư tưởng, quan niệm về văn hóa của nhân loại, đặc biệt làquan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về văn hóa, trên nền tảng tư tưởng vănhóa dân tộc và sự nghiệp cách mạng của nhân dân Việt Nam, Chủ tịch Hồ ChíMinh đã đưa ra quan niệm về văn hóa: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đíchsống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức,pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn hóa, nghệ thuật những công cụ cho sinhhoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ nhữngphát minh đó tức là văn hóa Văn hóa là tổng hợp mọi phương thức sinh hoạt

cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng nhữngnhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” [41, tr.458]

Tại Hội nghị Thế giới về Chính sách văn hóa của UNESCO tổ chức tạiMêhicô năm 1982 đã nêu ra định nghĩa văn hóa như sau: “Văn hóa hôm nay

có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, chính trị vàxúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong

xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, nhữngquyền căn bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và tínngưỡng” [58, tr.23-24]

Kế thừa những quan điểm nêu trên, đến nay văn hóa được quan niệm

như sau: “Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con

người và loài người sáng tạo ra nhờ lao động và hoạt động thực tiễn trong quá trình lịch sử của mình” [33, tr.477].

Văn hóa được hiểu theo nghĩa rộng là tổng thể những giá trị vật chất và tinhthần do con người, loài người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử của mình Còntheo nghĩa hẹp được hiểu là sự thể hiện toàn bộ hoạt động sống của conngười, từ hoạt động sản xuất vật chất đến hoạt động tinh thần, phản ánh kiểulựa chọn sáng tạo của cá nhân và cộng đồng

Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã quanniệm: “Văn hóa Việt Nam là thành quả hàng nghìn năm lao động sáng tạo, đấutranh kiên cường dựng nước và giữ nước của cộng đồng các dân tộc Việt Nam,

là kết quả giao lưu và tiếp thụ tinh hoa của nhiều nền văn minh thế giới để khôngngừng hoàn thiện mình Văn hóa Việt Nam đã hun đúc nên tâm hồn, khí phách,bản lĩnh Việt Nam, làm rạng rỡ lịch sử vẻ vang của dân tộc” [19, tr.40]

Tóm lại, văn hóa gắn với toàn bộ hoạt động sống của con người, là

“thiên nhiên thứ hai” với tư cách là sản phẩm mang tính tộc loại của con

người Văn hóa, về bản chất thường hướng tới mục tiêu “nhân đạo hóa”con người, hướng tới sự phát triển và giải phóng những năng lực bản chấtcủa con người, nhằm phát triển toàn diện con người, hoàn thiện xã hộiloài người, hướng con người đến với giá trị chân - thiện - mỹ Cho nên,trong quá trình phát triển của lịch sử, bên cạnh sự hội nhập, cố gắng phấnđấu để có thể ngang bằng nhau về kinh tế, mức sống, kỹ thuật, vănminh… thì vấn đề giữ gìn, tôn vinh và phát huy những tinh hoa văn hóa sẽlàm nên sự khác biệt, độc đáo giữa các dân tộc về lối sống, phương thứcsống và giá trị cuộc sống.

Bản sắc, theo nghĩa gốc của tiếng Hán - Việt, “bản” là cái gốc, cái căn

bản, cái cốt lõi, cái hạt nhân của một sự vật; “sắc” là sự biểu hiện cái căn

bản, cái cốt lõi, cái hạt nhân đó ra ngoài

Theo Từ điển Tiếng Việt: “Bản sắc dùng để chỉ tính chất, màu sắc riêng

tạo thành phẩm chất đặc biệt của một sự vật Tức là nói tới sắc thái, đặc tính,đặc thù riêng của sự vật đó Bản sắc thường là nói tới cái riêng, cái rất riêngcủa một sự vật để phân biệt nó với các sự vật khác” [57, tr.212]

Bản sắc văn hóa, có nhiều quan niệm khác nhau về bản sắc văn hóa Theo

nghĩa chung nhất, bản sắc văn hóa là cái cốt lõi, nội dung, bản chất của một nềnvăn hóa cụ thể nào đó, là những nét văn hóa riêng có của nền văn hóa một dântộc Những nét riêng ấy thường được biểu hiện qua các giá trị văn hóa vật chất

và tinh thần, vật thể và phi vật thể Các giá trị văn hóa này ra đời gắn với chínhđiều kiện môi sinh mà dân tộc ấy thích nghi và phát triển qua các giai đoạn khácnhau của một dân tộc Những giá trị văn hóa ấy, cho dù có trải qua những thăngtrầm, biến cố của lịch sử nó không mất đi, mà cùng với thời gian còn tiếp nhậnnhững cái hay, cái đẹp, cái phù hợp của văn hóa các dân tộc khác

Dân tộc, danh từ này được hiểu theo hai nghĩa, tộc người và quốc gia

dân tộc Đề tài tiếp cận dân tộc vừa theo nghĩa rộng, tức là quốc gia dântộc, vừa tính đến các dấu hiệu đặc trưng của tộc người Theo đó, bản sắcvăn hóa dân tộc là hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần được dân tộcsáng tạo ra trong lịch sử, là những nét độc đáo rất riêng của dân tộc này sovới dân tộc khác Xét về bản chất, bản sắc văn hóa dân tộc thể hiện tinhthần, linh hồn, cốt cách, bản lĩnh của một dân tộc Đây được coi là “dấuhiệu khác biệt về chất” giữa dân tộc này với dân tộc khác

Bản sắc văn hóa dân tộc, có nhiều cách quan niệm khác nhau Theo Nghị

quyết Trung ương 5 khóa VIII: “Bản sắc dân tộc bao gồm những giá trị bền vững,những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp nên qua lịch

sử hàng ngàn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước Đó là lòng yêu nước nồng

nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân

- gia đình - làng xã - Tổ quốc… Bản sắc văn hóa dân tộc còn đậm nét trong cảhình thức biểu hiện mang tính dân tộc độc đáo” [19, tr.56]

Bản sắc văn hóa dân tộc là các giá trị tiêu biểu, bền vững, phản ánh sứcsống của từng dân tộc, thể hiện tập trung ở truyền thống văn hóa Là nhữngkinh nghiệm được con người tích lũy trong quá trình thích ứng với tự nhiên,với môi trường mà họ đang sinh sống; là những chuẩn mực trong ứng xử giữa

cá nhân với nhau, giữa cá nhân với cộng đồng, giữa cộng đồng này với cộngđồng khác, những thói quen trong nếp nghĩ, những tri thức đã tích lũy được,

là biểu tượng, là niềm tin trong thế giới tinh thần…

Bản sắc văn hóa dân tộc bao gồm cả hai mặt: Một mặt, nó là cái cốt lõi bêntrong, cái sức mạnh tiềm tàng, bền vững, nó chi phối tư tưởng, hành vi của dântộc Mặt khác, nó là biểu hiện ra bên ngoài thành những phong tục, tập quán,

cách sống, lối sống, trang phục, ăn, ở, đi lại, trong sinh hoạt văn hóa, tínngưỡng…, thường được gọi là hình thức, màu sắc, hay sắc thái dân tộc.

Từ sự nghiên cứu và tiếp cận của thuật từ cơ bản trên đây, tác giả có thể

quan niệm (theo nghĩa hẹp tộc người): Bản sắc văn hóa dân tộc là hệ thống

các giá trị vật chất và tinh thần phản ánh những nét riêng, độc đáo được hình thành, lưu giữ trong tiến trình lịch sử phát triển của tộc người.

* Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Tuân thủ các nguyên tắc, lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về dân tộc

và phát huy văn hóa dân tộc trong xây dựng chủ nghĩa xã hội, trong thời kỳđổi mới, Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định các quan điểm về xây dựng vàphát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc như sau

Thứ nhất, văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa

là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội

Nền tảng tinh thần là yếu tố cơ bản nhất quyết định số phận của dân tộc

ta trước những thử thách nghiệt ngã, sống còn của các cuộc chiến tranh xâmlược cũng như trước các biến cố nội tại lớn lao có tính cách mạng Nền tảngtinh thần với những giá trị văn hoá tinh thần được hình thành từ sự vận độngcủa dân tộc, ở mỗi thời kỳ lịch sử lại có những yêu cầu, sắc thái riêng cầnđược bồi đắp, hoàn thiện

Quan điểm này xác định vị trí, vai trò của văn hóa Văn hóa được nhìnnhận ở chiều sâu nhất, ở những giá trị do nó tạo nên, từ đó trở thành nền tảngtinh thần của xã hội, là động lực thúc đẩy sự phát triển Theo Đảng Cộng sảnViệt Nam, xây dựng và phát triển kinh tế nhằm mục tiêu văn hóa, vì xã hộicông bằng, văn minh, con người phát triển toàn diện Văn hóa là kết quả củakinh tế, đồng thời là động lực của sự phát triển kinh tế

Từ khi tiến hành sự nghiệp đổi mới đến nay, Đảng Cộng sản Việt Nam

đã đặc biệt nhấn mạnh quan hệ khăng khít, tác động lẫn nhau giữa kinh tế vớivăn hóa, văn hóa với kinh tế Theo đòi hỏi khách quan của sự phát triển, trongkinh tế phải có văn hóa, văn hóa phải thấm sâu vào mọi hoạt động kinh tế,nếu không kinh tế sẽ không phát triển bền vững và đánh mất vai trò của nótrong sự phát triển Đảng Cộng sản Việt Nam đặt văn hóa vào vị thế trungtâm, là nhân tố đặc biệt quan trọng của sự phát triển, là nguồn lực nội sinhquan trọng nhất của phát triển

Thứ hai, nền văn hóa Việt Nam đang xây dựng là nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Nội dung cơ bản của tiên tiến là: “Yêu nước và tiến bộ mà nội dung cốt lõi

là lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội theo chủ nghĩa Mác - Lênin, tưtưởng Hồ Chí Minh, nhằm mục tiêu tất cả vì con người; vì hạnh phúc và sự pháttriển phong phú, tự do, toàn diện của con người trong mối quan hệ hài hòa giữa

cá nhân và cộng đồng, giữa xã hội và tự nhiên Tiên tiến không chỉ về nội dung

tư tưởng mà cả trong hình thức biểu hiện, trong các phương tiện chuyển tải nộidung” [19, tr.56-56] Từ quan điểm đó, đặc trưng yêu nước và tiến bộ đượckhẳng định là phẩm chất quan trọng của tiên tiến Nền văn hóa tiên tiến phải kếthợp chặt chẽ giá trị truyền thống với tinh hoa văn hóa nhân loại

Yêu nước là hệ thống quan niệm, tư tưởng, lý luận về địa vị và sự tồn tạicủa đất nước, về độc lập dân tộc và toàn vẹn lãnh thổ, về tinh thần yêu nước

và truyền thống đại đoàn kết dân tộc trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, vềtrách nhiệm, quyền lợi và nghĩa vụ của người dân đối với đất nước, trong đó

lý tưởng độc lập dân tộc là sợi chỉ đỏ xuyên suốt Chủ nghĩa yêu nước là giátrị cao nhất trong thang bậc giá trị của văn hóa Việt Nam Trong sự nghiệpđổi mới hiện nay, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam phải được nâng lên tầm cao

của thời đại và phải được bổ sung những nội dung mới gắn liền với lý tưởngtiến bộ và cách mạng của thời đại, thời đại quá độ lên chủ nghĩa xã hội.

Tiến bộ là nền văn hóa thúc đẩy sự phát triển của đất nước dựa trên tư

tưởng cách mạng và khoa học dẫn đường Đó là chủ nghĩa Mác - Lênin và tưtưởng Hồ Chí Minh Nền văn hóa tiến bộ cũng là nền văn hóa thể hiện tinh

thần nhân văn và dân chủ sâu sắc.

Tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là nhân tố và phẩm chất hòa quyệnhữu cơ trong nền văn hóa, tạo nên tổng thể giá trị của nền văn hóa đó, vì vậykhông thể tách rời chúng trong thực tiễn Có nghĩa là nền văn hóa tiên tiếnphải mang cái riêng, cái độc đáo của truyền thống, đặc tính, cốt cách và tâmhồn dân tộc Nó không thể bị hòa lẫn với nền văn hóa khác và nó hoàn toàn

xa lạ với sự lai căng, bắt chước, học đòi để đánh mất đi bản sắc, tính độc đáocủa dân tộc mình Điều đó cũng có nghĩa là, bản sắc dân tộc không dừng lại ởnhững biểu hiện bề ngoài, hình thức, mà thực chất là biểu hiện sức sống, sứcsáng tạo, phát triển và tính đặc thù độc đáo của dân tộc

Những thành tố cơ bản tạo nên giá trị bền vững, tinh hoa từ đó làmnên bản sắc độc đáo của dân tộc ta là: “Lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tựcường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - giađình - làng xã - Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo

lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động, sự tinh tế trong ứng xử, tínhgiản dị trong lối sống” [19, tr.56]

Thứ ba, nền văn hóa Việt Nam là nền văn hóa thống nhất mà đa dạng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam

Xuất phát từ đặc điểm lịch sử, truyền thống lâu đời của chúng ta, Đảng

ta đã có những kiến giải riêng về vấn đề dân tộc Khác với một số quan niệm

cho rằng, nói đến dân tộc là nói đến sự hình thành dân tộc tư sản, là sản phẩmcủa thời đại tư bản chủ nghĩa đang lên Đảng ta đã khẳng định: Ở Việt Nam,dân tộc Việt Nam hình thành từ khi lập nước, chứ không phải khi chủ nghĩa

tư bản nước ngoài xâm nhập vào Việt Nam Bởi vậy, dân tộc Việt Nam ta cólịch sử mấy ngàn năm, có ngôn ngữ, phong tục, tập quán, cốt cách làm ăn,phong thái sinh hoạt riêng và có nền văn hóa lâu đời của mình Tất cả nhữngcái đó tạo nên truyền thống, tình cảm riêng của dân tộc ta

Nét đặc trưng nổi bật của văn hóa Việt Nam là sự thống nhất mà đadạng, trên cơ sở sự hòa quyện bình đẳng, sự phát triển bản sắc riêng của vănhóa các dân tộc anh em cùng sống trên lãnh thổ Việt Nam Mỗi dân tộc cótruyền thống và bản sắc của mình, cả cộng đồng dân tộc Việt Nam có nền vănhóa chung thống nhất Sự thống nhất bao hàm cả tính đa dạng; đa dạng trong

sự thống nhất Không có sự đồng hóa hoặc thôn tính, kỳ thị Xuất phát từnhận thức sâu sắc truyền thống và thực tiễn văn hóa trên, Đảng ta trong suốt

88 năm qua đã khẳng định nhất quán quan điểm của mình về xây dựng mộtnền văn hóa Việt Nam hiện đại, tiên tiến trong sự thống nhất mà đa dạng, đadạng mà thống nhất của cộng đồng các dân tộc Việt Nam

Thứ tư, xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân do Đảng lãnh đạo, trong đó đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng

Quan điểm này xuất phát từ nhận thức của Đảng ta về vai trò, sứ mệnhcủa nhân dân không chỉ đối với lịch sử Quần chúng nhân dân không chỉlàm ra của cải vật chất, mà còn tạo ra toàn bộ những giá trị tinh thần Nhândân là lực lượng làm nên văn hóa trong cả ba nhân tố chủ yếu của tiến trìnhvăn hóa: sáng tạo (sản xuất), truyền bá (lưu giữ) và tiếp nhận (hưởng thụ).Đảng ta là lực lượng tiên phong về tư tưởng có sứ mệnh lãnh đạo, chỉ đạo,

định hướng để nhân dân xây dựng văn hóa Vai trò quan trọng, trực tiếpsáng tạo văn hóa là đội ngũ tri thức.

Xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân Giai cấp côngnhân, nông dân, trí thức là nền tảng của khối đại đoàn kết dân tộc; đồng thời

họ là lực lượng chủ lực trong xây dựng và phát triển văn hóa Đội ngũ tríthức, văn nghệ sĩ gắn bó với nhân dân lao động, được Đảng, Nhà nước vànhân dân tôn trọng, tạo điều kiện phát huy tài năng, công hiến cho sự pháttriển của nền văn hóa dân tộc

Thứ năm, văn hóa là một mặt trận; xây dựng và phát triển văn hóa là một sự nghiệp cách mạng lâu dài, đòi hỏi phải có ý chí cách mạng và sự kiên trì, thận trọng

Vận dụng sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, luận điểm khẳng định,văn hóa là một mặt trận, nghĩa là khẳng định cuộc đấu tranh để bảo vệ và xây dựngcái tiên tiến, tiến bộ và những giá trị tốt đẹp của con người Phê phán, chiến thắng cáixấu xa, đen tối, cái ác, cái phản văn hóa là một sự nghiệp đầy khó khăn phức tạp, đòihỏi nhiều thời gian và đòi hỏi không ngừng nâng cao tính chiến đấu của những ngườihoạt động trên mặt trận này Đồng thời cũng khẳng định trong cuộc đấu hình đó,

“xây” phải đi đôi với “chống”, lấy “xây” làm chính

Ý nghĩa thời sự của quan điểm này thể hiện ở chỗ: Hơn lúc nào hết, do tác độnghết sức phức tạp của cuộc đấu tranh chính trị, tư tưởng hiện nay, Đảng nhấn mạnhnhiệm vụ tăng cường đấu tranh phê phán những quan điểm sai trái, lệch lạc trên lĩnhvực văn hóa, văn nghệ, kiên cường chiến đấu và tỉnh táo trước âm mưu, thủ đoạn

“diễn biến hòa bình”, “xâm lăng văn hóa” của các thế lực thù địch trên lĩnh vực rấtnhạy cảm này, đồng thời kiên trì bài trừ các hủ tục, các thói hư, tật xấu, sự thoái hóa,biến chất của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên và nhân dân

1.1.2 Bản sắc văn hóa dân tộc Mường và quan niệm về giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình

* Bản sắc văn hóa dân tộc Mường

Dân tộc Mường nói chung là tên gọi các nhóm tộc Mường gồm: Mol,

Mual, Mọi, Mọi bi, Ạo tá (Ạu tá) Người Mường tự gọi minh là Mol, có nghĩa làngười Thuật ngữ “Mường” gắn với tên dân tộc là để chỉ những người sinh sống

ở đơn vị cư trú, ở đơn vị xã hội, ở vùng đất đó Sau này, thuật ngữ “Mường” mớigắn với một dân tộc cụ thể, trở thành tên gọi một dân tộc - dân tộc Mường

Theo số liệu điều tra dân số của Tổng cục Thống kê công bố, vào thờiđiểm 0 giờ ngày 01/4/2009, dân tộc Mường có 1.268.963 người (chiếm 1,5%dân số cả nước) Người Mường là một trong những cư dân bản địa ở ViệtNam Nơi cư trú ban đầu của họ được xác định ở 4 vùng là Mường Bi,Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động thuộc tỉnh Hòa Bình

Hòa Bình là một tỉnh miền núi nằm trong vùng Tây Bắc Việt Nam, đượcthành lập ngày 22/6/1886 theo Nghị định của Kinh lược Bắc Kỳ với tên gọi

là tỉnh Mường Là tỉnh miền núi với diện tích đất tự nhiên gần 4.600 km2,gồm 10 huyện và 01 thành phố với 210 xã, phường, thị trấn Theo số liệu điềutra dân số của Tổng cục Thống kê công bố, dân tộc Mường có 495.787 ngườichiếm 63,3% dân số toàn tỉnh Trên địa bàn tỉnh còn có 6 dân tộc khác sinhsống, người Việt (Kinh) chiếm 27,73%; người Thái chiếm 3,9%; người Daochiếm 1,7%; người Tày chiếm 2,7%; người Mông chiếm 0,52%; ngoài ra còn

có người Hoa sống rải rác ở các địa phương trong tỉnh (Phụ lục 4)

Hòa Bình chính là nơi các nhà khảo cổ học đã tìm ra những chứng tíchcủa một nền văn hóa bắt đầu chuyển sang thời kỳ đá mới tiêu biểu cho cả khuvực Đông Nam Á lục địa Con cháu của cư dân Hòa Bình, Bắc Sơn sau này là

người Lạc Việt, những người đã tạo dựng nên nhà nước Văn Lang với nềnvăn hóa Đông Sơn rực rỡ

Đặc trưng văn hóa vật chất: Nhà ở của người Mường chủ yếu là nhà

Lang (một thiết chế của người Mường) và nhà sàn được làm bằng gỗ, tre, nứa,mái rạ hoặc cỏ Đây là giá trị vật chất hiện hữu của mấy ngàn năm lịch sử; làmột không gian tinh thần chứa đầy những giá trị nhân sinh, tín ngưỡng, phongtục, tập quán lâu đời dân tộc Mường

Làng của dân tộc Mường được dựng ở chân núi, trước làng có vùng đấtbằng để khai phá thành ruộng nước, cấy lúa, làm nương rẫy Mỗi làng có địagiới được dân bản quy định với nhau, được mọi người tôn trọng nghiêm túc Đồng bào Mường vận chuyển vật dụng bằng cách dùng sức người đểgùi, gánh hoặc sức trâu, bò; nơi gần sông thì dùng thuyền, bè, mảng

Ngành nghề thủ công phổ biến ở đồng bào Mường là dệt, đan lát song,mây, tre và nghề mộc làm nhà cửa Trong từng gia đình, phụ nữ ai cũng biếtdệt vải, nam giới ai cũng biết đan lát, làm mộc

Người Mường có nền kinh tế tự túc, tự cấp Sinh sống ở miền núi chủyếu làm ruộng nước, ruộng bậc thang Từ đó, dân gian Người Mường có câu:Cơm đồ, nhà gác, nước vác, lợn thui, ngày lui, tháng tới Đây là câu nói xuấthiện từ lâu đời, khái quát nhất về văn hóa vật chất người Mường Ngày nay,

họ trồng nhiều loại cây công nghiệp, cây ăn quả; hoạt động buôn bán pháttriển hơn ở dọc các tuyến quốc lộ và các khu trung tâm, thành phố, trị trấn Trang phục của người Mường có nét đặc trưng riêng, tỉ mỉ, tinh tế vàkhéo léo Phụ nữ mặc váy bó sát thân, cạp váy hoa phô trước ngực, chiếc áocánh lửng, chiếc áo trùng buộc vạt, thắt lưng xanh, tấm khăn trắng đội đầu,vòng kiểng sáng lấp lánh Nam giới mặc đơn giản hơn Ngày nay, trang phục

có nhiều thay đổi do quá trình giao lưu văn hóa với các dân tộc khác

Ẩm thực người Mường được chế biến từ các sản vật trồng trọt, chănnuôi, săn bắt và hái lượm Họ thích bày đồ ăn trên lá chuối trong tất cả nhữngbữa cỗ của cộng đồng hay gia đình khi giỗ, tết Trong lễ hội, món ăn được bàitrí chứa đựng cả yếu tố tín ngưỡng Đồ uống của người Mường thường làrượu cần, phản ánh nét đặc trưng văn hóa ẩm thực có từ thời xa xưa.

Đặc trưng văn hóa tinh thần: Văn hóa tinh thần của người Mường

phong phú, đa dạng, được biểu hiện ở các lễ hội, trò chơi dân gian, cácđiệu múa, cồng chiêng, văn học, dân ca, thờ cúng thần linh, tôn giáo, tínngưỡng, phong tục tập quán của cộng đồng… Các hoạt động tôn giáo, tínngưỡng, quan niệm tư tưởng triết lý về vũ trụ và nhân sinh gắn với cáchiện tượng tự nhiên

Tiếng nói dân tộc Mường thuộc hệ ngôn ngữ Nam Á, nhóm ngôn ngữViệt - Mường Người Mường chưa có chữ viết riêng của dân tộc mình

Tôn giáo, tín ngưỡng có một sức sống âm thầm và mãnh liệt trong sinhhoạt tinh thần của dân tộc Mường Đồng bào Mường tin vào đa thần giáo, coivạn vật hữu linh, đều có linh hồn, thần linh Tiêu biểu là tín ngưỡng thờ tổ tiên

và thành hoàng làng Các nghi lễ của người Mường chủ yếu tổ chức vào các dịpTết Nguyên đán, mừng cơm mới, ngày làm vía, cầu mát Thành hoàng làng đượccoi là vị thần bảo trợ cho chung cả bản Mường, là những nhân vật được thầnthánh hóa hoặc những người có công xây dựng bản Mường Các lễ hội thườngdiễn ra vào vụ thu hoạch, sau khi thu hoạch, thời điểm giao thời chuyển mùa,năm mới Như lễ hội khuống mùa (xuống đồng), xéc bùa, cầu mùa, cầu mưa,cơm mới, đình cổi, chùa tiên đền và miếu trung báo, đền bờ

Trò chơi dân gian gắn bó mật thiết trong đời sống của người Mường.Vào ngày hội, ngày xuân hay buổi chiều sau một ngày làm việc vất vả, tại các

bản làng thường diễn ra nhiều trò chơi như đẩy gậy, đánh mảng, bắn nỏ, đánh

đu, cò le, chơi ném còn, chơi cà kheo

Văn học dân gian của dân tộc Mường nổi tiếng với những áng mo đồ

sộ có giá trị nhân văn sâu sắc Trong lịch sử hàng ngàn năm, Mo Mường

như sử thi “Đẻ đất, đẻ nước” và hệ thống ca dao tục ngữ, truyện thơ, hát

bọ mẹng, hát đồng dao… đã góp phần hình thành, nuôi dưỡng cốt cách,tâm hồn các thế hệ người Mường; được lưu giữ bằng truyền miệng, tạonên bản sắc, sức sống và sức lan tỏa sâu rộng trong cộng đồng

Người Mường có nhiều nhạc cụ như: sáo, nhị, trống, khèn hè, cồng Trong các loại nhạc cụ này, cồng là nhạc cụ đặc sắc nhất Tiếng cồng thườngvang lên trong các dịp lễ tết, hội hè thể hiện tâm hồn của người Mường và làhiệu lệnh “giữ nhịp” cho cuộc vui

Có thể thấy, bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở Hòa Bình là tất cả

những giá trị vật chất và tinh thần được đồng bào người Mường tạo ra trong quá trình lịch sử, đó là lòng yêu nước, ý thức tự cường, tinh thần đoàn kết, tính cộng đồng, gắn kết cá nhân, gia đình, làng nước; tinh thần nhân ái, nghĩa tình; cần cù sáng tạo trong lao động, sản xuất, xây dựng đời sống ấm

no, hạnh phúc của dân tộc Mường Dưới góc độ nghiên cứu của đề tài, bản

sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình biểu hiện ở các đặc trưng sau:

Một là, lòng yêu nước, ý chí tự cường của dân tộc Mường

Lòng yêu nước của dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình được hình thành

từ rất sớm, bắt nguồn từ những tình cảm rất đơn sơ, bình dị trong gia đình,làng xã và rộng hơn là tình yêu Tổ quốc Tinh thần yêu nước được thểhiện rõ trong quá trình đấu tranh chống giặc ngoại xâm của đồng bào dântộc Mường như:

Năm thứ 3 Tr.CN, nhà Hán ồ ạt tấn công nước ta, đặt ách đô hộ, bóc lột rấtnặng nề Năm 39, hai nữ tướng Trưng Trắc, Trưng Nhị dựa vào miền rừng núi,vào các dân tộc thiểu số ở lưu vực sông Hồng nổi dậy khởi nghĩa, trong đó cóđông đảo người Mường tham gia Trong thế kỷ XIII, ba lần quân Nguyên Môngxâm lược nước ta Đã xuất hiện nhiều người con ưu tú của các dân tộc thiểu sốđứng lên chống giặc Trong đó có thủ lĩnh Hà Khuất dân tộc Mường nổi lên nhưmột thủ lĩnh của cả vùng Do biết được hướng tiến quân của giặc, ông đã phốihợp kịp thời với các đạo quân nhà Trần chặn đánh địch ở vùng núi hiểm trở.

Ở thế kỷ thứ XV, đồng bào Mường ở Hòa Bình cũng đã tham gia khởinghĩa Lam Sơn với lực lượng rất hùng hậu, tạo bàn đạp cho nghĩa quân tiếnvào đất Đông Quan - Thăng Long Trong cuộc khởi nghĩa chống quân Thanhxâm lược thế kỷ XVIII, hai thủ lĩnh dân binh Mường là Đô đốc Long, Đô đốcBảo đã dẫn quân Tây Sơn vượt rừng thần tốc, bất ngờ tiến đánh quân địch,thọc sâu vào sào huyệt của quân Thanh, giúp quân Tây Sơn đánh úp quângiặc, giải phóng thành Thăng Long [56, tr.20]

Trước khi có Đảng, một trong những cuộc chiến đấu có ý nghĩa tiêu biểunhất cho tinh thần yêu nước của nhân dân các dân tộc tỉnh Hòa Bình là cuộc nổidậy của nhân dân Kỳ Sơn, Lương Sơn do Tổng Kiêm tên thật là Nguyễn VănKiêm và Đốc Bang tên thật là Nguyễn Đình Nguyên chỉ huy Hai ông quê ởMông Hóa, tổng Mông Hóa, châu Kỳ Sơn tỉnh Hòa Bình Ngày 15/4/1909, haiông làm Lễ tế cờ ở Mông Hóa với khẩu hiệu “Nam sơn Hoàng bà, khởi nghĩabình Tây, độc lập chính phủ” Đêm ngày 02/8/1909, nghĩa quân đã tập kích tỉnh

lỵ Hòa Bình, giết chết tên giám binh Se-nhô (Chaigueau), phá trại giam, giảithoát nhiều người bị giặc giam cầm, thu nhiều súng, đạn, gây nỗi kinh hoàng chobọn đầu sỏ thực dân Pháp ở Bắc kỳ

Từ khi có Đảng lãnh đạo, tinh thần yêu nước của người dân Mường cóbước phát triển Trong chiến dịch Tây Bắc (14/10/1952 - 10/12/1952), quân

và dân tỉnh Hòa Bình đã hoàn thành nhiệm vụ đảm bảo thông suốt các tuyếnđường từ hậu phương ra tiền tuyến cho bộ đội, dân công, các đoàn vận tảiphục vụ chiến dịch Từ cuối năm 1953, toàn tỉnh đã triển khai kịp thời, hiệuquả các hoạt động phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ Đồng thời, bảo vệthành công con đường giao thông có ý nghĩa chiến lược giữa căn cứ địa ViệtBắc với Liên khu III, Liên khu IV

Trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược 1954 - 1975, Đảng

bộ, chính quyền tỉnh Hòa Bình đã lãnh đạo nhân dân các dân tộc trong tỉnhthực hiện xuất sắc nhiệm vụ khôi phục kinh tế, cải tạo xã hội chủ nghĩa, tiếnhành đồng thời hai nhiệm vụ chiến lược của Đảng, chi viện sức người, sứccủa cho miền Nam giành chiến thắng, góp phần vào sự nghiệp thống nhất Tổquốc Đã có 11.460 con em các dân tộc Hòa Bình nhập ngũ, trong đó có 1.440 giađình có từ 2 con nhập ngũ trở lên, 15.670 thanh niên xung phong, đóng góp nghĩa

vụ cho Nhà nước 162.000 tấn lương thực, 14.336 tấn thực phẩm 3.623 liệt sỹ,

670 thương binh, 624 bệnh binh; 14 Huân chương quân công, 25 Huân chươngchiến công, 32 Huân chương lao động, 705 đơn vị Quyết thắng, 29 chiến sĩ Quyếtthắng, 396 cán bộ, chiến sĩ thi đua các cấp Quân và dân Hòa Bình bắn rơi 49 máybay, bắt sống hàng chục giặc lái [56, tr.47]

Lòng yêu nước, ý chí tự cường của dân tộc Mường cũng được thể hiệnsâu đậm trong truyện truyền thuyết, sử thi và ca dao, dân ca Trong đời sốnghàng ngày, người Mường khuyên con cháu phải nhớ tới truyền thống dân tộc,tôn trọng những người già, người có công với làng, nước

“Câyl phu thèng đất/Cây mục thành đất

Mọil hơ thèng mường/Người xưa thành mường” [34, tr.56].

Hai là, tinh thần đoàn kết, tính cộng đồng gắn kết cá nhân, gia đình, làng, nước của dân tộc Mường

Người Mường có truyền thống đoàn kết, hỗ trợ lẫn nhau Cố kết cộngđồng đã trở thành nguồn sức mạnh, nó nâng đỡ người Mường trong đấu tranhvới thiên nhiên khắc nghiệt, chống lại kẻ thù Nó được cụ thể hóa thành truyềnthống hợp tác, tương trợ, liên kết trong lao động sản xuất giữa người trong dòng

họ, thân tộc, làng xóm láng giềng Việc đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau thường dựatrên quan hệ thân tộc, láng giềng, ở gần nhà nhau, giữa làng này và làng khác Câu

“Một người đàn ông không làm nổi nhà, một người đàn bà không làm nổi khungdệt” đã nói lên tinh thần đó Trong giao tiếp, ứng xử, người Mường khuyên concháu “Miếng trầu không nặng, nặng hai tay nâng” hay “Thêm lòng không quýthịt” Người Mường còn nhắc nhở nhau tránh thói hư, tật xấu như “Ngủ ngàyquen mắt, chửa vặt quen thân, ăn bẩn quen thói” [34, tr.73]…

Ngày nay, tinh thần đoàn kết của người Mường tiếp tục được phát huytrong quá trình xây dựng quê hương đất nước, xây dựng đời sống văn hóamới và trong đấu tranh chống lại âm mưu chia rẽ dân tộc, gây mất ổn địnhchính trị - xã hội của các thế lực thù địch

Ba là, tinh thần nhân ái, nghĩa tình của dân tộc Mường

Đạo đức nhân văn sâu sắc này của người Mường được sinh dưỡng trongxây dựng và đấu tranh bảo vệ Tổ quốc Lòng nhân ái của dân tộc Mường bắtnguồn từ chữ tình Tình cảm đối với đấng sinh thành, tình anh em, tình nghĩa

vợ chồng; rộng hơn là tình làng xóm láng giềng và bao trùm hơn cả là tìnhyêu thương đồng loại; sự khoan dung, vị tha dành cho cả những người đã từnglầm đường lạc lối biết lấy công chuộc tội Chính từ đời sống vất vả, lam lũ,người Mường luôn phải đấu tranh chống lại thiên tại, địch họa nên đã hìnhthành nên đức tính trọng nghĩa tình, nhân ái đùm bọc nhau trong cuộc sống

Người Mường rất coi trọng danh dự Họ thường có câu “Bò chết để da, ngườigià chết để tiếng để lời”; “Ăn cây đào, rào cây đào” không thể “Ăn cây đào, rào câymận” Luôn nhắc nhau sống chân thật, không được dối trá; không nói dối người lớntuổi, như cách ví von “Nói dối người già mọc nhọt ở mắt” Tinh thần nhân ái, nghĩatình còn được thể hiện trong quan hệ gia đình, giữa bố mẹ với con ví như “Ăn cámới biết cá có xương, nuôi con mới biết thương bố mẹ”; anh em phải yêu thương,sống đúng bổn phận “Anh em liền khúc ruột già”, “Làm em thì dễ làm anh thìkhó” Khi cuộc sống gặp nhiều khó khăn, người Mường thường nương tựa, giúp đỡnhau Câu ca dưới đây đã thể hiện điều này:

“Cóo cúa giúp cúa/Có của giúp của

Cóo côông giúp côông/Có công giúp công

Cùng nồông giúp thiểng giúp mẹng/Bần cùng giúp lời giúp tiếng”

[50, tr.112]

Có thể nói tinh thần nhân ái, nghĩa tình của dân tộc Mường là truyềnthống quý báu, luôn được truyền lại từ đời này qua đời khác, tạo thành nétđẹp văn hóa dân tộc Mường, góp phần vào quá trình xây dựng đời sống vănhóa tốt đẹp tại các bản, làng Ngày nay, tinh thần đó tiếp tục được bổ sung,phát triển cho phù hợp với đời sống mới

Bốn là, cần cù, sáng tạo trong lao động, sản xuất, xây dựng đời sống ấm

no, hạnh phúc của dân tộc Mường

Đây là một giá trị nổi bật, phản ánh phẩm chất đáng quý của người Mường.Đối với mỗi người Mường, cần cù, siêng năng, sáng tạo trong lao động là điềuphải làm để có của cải vật chất Trong cuộc sống, người Mường còn gặp nhiềukhó khăn, điều kiện cho sinh hoạt và canh tác không thuận lợi, thiên nhiên không

ưu đãi Do vậy, người Mường luôn ý thức được rằng chỉ có cần cù sáng tạo, chịuthương chịu khó trong lao động mới có được cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Ca dao, tục ngữ của người Mường có câu: “Cấy sớm hơn bừa trưa, đểbừa hơn ngồi dỗi”, “Cơm mường vó lúa mường vang, kẻ có vàng không sang

bằng người có lúa” Hay câu thơ: “Chạyl trạch clách cảy nườu/Chăm làm

căng căng cái bìu túi” Tinh thần hăng say lao động, quên hết thời gian, đến

cả dao thắt ở lưng đã rơi đi mất một nửa cũng không biết:

“Mộit đêm măng bằng mộit khảng/Một đêm nghe bằng một tháng

Ớ lôo phất mộit phảng phoó đao/Hồi lâu mất một nửa vỏ đao” [54, tr.231].

Trong thần thoại, sử thi của người Mường cũng có nhiều câu truyện nói lêntinh thần hăng say lao động, chịu thương chịu khó của người dân Qua các câu cadao, tục ngữ trên đã khái quát được tinh thần lao động và nó còn được truyền lạicho các thế hệ người Mường sau này

Tóm lại, trên quê hương của nền văn hóa nổi tiếng do đặc điểm thiênnhiên còn khó khăn về nhiều mặt cho con người, song cũng chính từ đó ngườiMường luôn thành công trong đấu tranh, xây dựng, sáng tạo phát triển khôngngừng về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội… sát cánh cùng các dân tộc anh

em đấu tranh bảo vệ, giữ gìn độc lập thống nhất Tổ quốc Dân tộc Mường ởHòa Bình đã tạo lập lên truyền thống yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường; tinhthần đoàn kết, gắn kết cộng đồng; cần cù, sáng tạo trong lao động sản xuất vàtinh thần nhân ái, nghĩa tình Đó chính là những bản sắc, truyền thống văn hóa

tốt đẹp của những con người ở xứ sở của sử thi “Đẻ đất, đẻ nước”.

* Quan niệm về giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình

Giữ gìn: Theo Từ điển Tiếng Việt là giữ nguyên vẹn, không mất mát

tổn hại những giá trị đã có [57, tr.312] Với văn hóa thì giữ gìn còn bao hàm

cả việc kế thừa, tiếp biến tinh hoa văn hóa bên ngoài để bổ sung, phát triển,làm giàu bản sắc dân tộc Dưới góc độ văn hóa chính trị, giữ gìn được hiểuchung là kế thừa, bảo vệ, phát triển, làm giàu thêm bản sắc dân tộc

Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc là hoạt động tự giác của chủ thể để bảo

vệ, bổ sung, phát triển và quảng bá những giá trị văn hóa dân tộc, đồng thờitiếp thu một cách chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại xây dựng nền văn hóa

tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình là tổng thể các hoạt động tích cực, tự giác, kế hoạch của các chủ thể làm cho những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc Mường được bảo tồn, bảo vệ, kế thừa, phát huy, góp phần làm giàu thêm đời sống văn hóa tinh thần, tạo nên động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh của tỉnh Hòa Bình.

Mục tiêu:

Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình là làm giàuthêm đời sống văn hóa, tinh thần dân tộc Mường và các dân tộc anh em trênđịa bàn tỉnh Hòa Bình; tạo sức mạnh tổng hợp thúc đẩy kinh tế - xã hội ở địaphương phát triển, phục vụ có hiệu quả công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổquốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường góp phần củng

cố tính cố kết cộng đồng các dân tộc anh em vì sự phát triển chung cho cácdân tộc Việt Nam Đây là một trong những nội dung cơ bản của chính sáchdân tộc của Đảng và Nhà nước ta trong thời kỳ hội nhập hiện nay, xuất phát

từ quan niệm coi việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa tạo nên bản sắcriêng là vấn đề trung tâm của chính sách dân tộc về văn hóa

Nền văn hóa đặc sắc của người Mường với sự mộc mạc và giản dị, cùng

trường ca “Đẻ đất, đẻ nước” đã được trao truyền qua bao thế hệ, ngày nay

mang trong mình một sức sống mạnh mẽ, lâu bền Do vậy, giữ gìn bản sắcvăn hóa dân tộc Mường hướng tới mục tiêu xây dựng, phát triển đời sống vănhóa tinh thần, xây dựng cuộc sống ngày càng ấm no hạnh phúc.

Bản sắc văn hóa dân tộc Mường không phải tự nhiên mà có, mà đượchình thành bởi con người của chính dân tộc Mường Dựa trên cơ sở của điềukiện tự nhiên, xã hội, lịch sử, dân tộc Mường giữ gìn bản sắc văn hóa đểkhẳng định sự tồn tại của mình bên cạnh các dân tộc khác Điều đó thể hiệnbản lĩnh dân tộc, tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc Việc giữ gìn bản sắcvăn hóa dân tộc Mường sẽ làm cho cộng đồng người Mường, đặc biệt là cácthế hệ trẻ ngày nay hiểu được truyền thống, lịch sử của dân tộc mình, từ đókhơi dậy niềm tự hào, giúp họ nâng cao bản lĩnh trong cuộc sống, ngăn ngừanhững cám dỗ, những tác động tiêu cực từ bên ngoài, đặc biệt là những vănhóa ngoại lai đang xâm nhập vào nước ta

Nội dung:

Kế thừa các đặc trưng văn hóa tốt đẹp dân tộc Mường

Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII chỉ rõ: “Di sản văn hóa là tài sản

vô giá, gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, cơ sở đểsáng tạo những giá trị mới và giao lưu văn hóa Hết sức coi trọng bảo tồn,

kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống (bác học và dângian), văn hóa cách mạng, bao gồm cả văn hóa vật thể và phi vật thể” [19,tr.63] và “Coi trọng và bảo tồn, phát huy những giá trị truyền thống vàxây dựng, phát triển những giá trị mới về văn hóa, văn học, nghệ thuậtcủa các dân tộc thiểu số” [19, tr.65]

Theo tinh thần Nghị quyết, kế thừa bản sắc văn hóa dân tộc Mường làviệc làm đặc biệt cần thiết trong giai đoạn hiện nay Tuy nhiên, không thể kếthừa tất cả những giá trị văn hóa truyền thống có từ xa xưa, mà chỉ là kế thừanhững nét văn hóa thực sự có giá trị, phù hợp với đường lối xây dựng văn hóa

mới của Đảng; kế thừa những nét văn hóa còn phù hợp với yêu cầu của xã hội vàvới giai đoạn hiện tại nhưng đang đứng trước nguy cơ bị mai một.

Kế thừa những giá trị văn hóa vật chất và giá trị văn hóa tinh thần tốt đẹpcủa dân tộc Mường với những nội dung chính cần tập trung là: Kế thừa lòng yêunước, ý chí tự cường; kế thừa tinh thần đoàn kết, tính cộng đồng gắn kết cá nhân,gia đình, làng, nước; kế thừa tinh thần nhân ái, nghĩa tình; kế thừa cần cù, sángtạo trong lao động, sản xuất, xây dựng đời sống ấm no, hạnh phúc

Đây là những giá trị truyền thống, tiêu biểu nhất của bản sắc văn hóa dântộc Mường ở tỉnh Hòa Bình; là nguồn cội tạo nên sức mạnh giúp dân tộcMường vượt qua được những khó khăn, khắc nghiệt của thiên nhiên và ách

đô hộ của giặc ngoại xâm; là giá trị đạo đức, nhân văn sâu sắc đã ăn sâuvào đời sống hàng ngày của người Mường Ngoài những nội dung trên,trong đời sống văn hóa vật chất, tinh thần của người Mường còn rất nhiềugiá trị đặc trưng bản sắc văn hóa Mường cần tiếp tục phát huy Những án

mo sử thi - nơi lưu giữ kho tàng văn hóa đồ sộ hay lễ hội, điệu múa, tiếngcồng chiêng… là nét đẹp văn hóa cần được phát huy hơn nữa trong giaiđoạn hiện nay Các đặc trưng văn hóa vật chất của người Mường cũng hếtsức đa dạng, mặc dù có những biến đổi nhất định nhưng đến nay nhiều giátrị đã được phát huy như: nhà sàn, trang phục, ăn, mặc…

Bảo vệ, bảo tồn các đặc trưng văn hóa tốt đẹp dân tộc Mường

Theo Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII: “Bảo vệ bản sắc dân tộcphải gắn kết với mở rộng giao lưu quốc tế, tiếp thu có chọn lọc với cáihay, cái tiến bộ trong văn hóa các dân tộc khác Giữ gìn bản sắc vănhóa dân tộc phải đi liền với chống lạc hậu, lỗi thời trong phong tục,tập quán, lề thói cũ” [19, tr.56-57] Trên cở sở tinh thần đó, vấn đề bảo vệ, bảo

tồn văn hóa dân tộc Mường hiện nay cần phải thực hiện nhiều nội dung cảnhững đặc trưng về văn hóa tinh thần và vật chất, cụ thể là:

Trước hết, cần phải bảo vệ, bảo tồn các đặc trưng văn hóa tiêu biểu

là lòng yêu nước, ý chí tự cường; tinh thần đoàn kết, tính cộng đồng; tinhthần nhân ái, nghĩa tình và đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động… đãđược người Mường qua bao thế hệ tạo dựng nên và còn được tiếp tụctruyền lại đến ngày nay

Bên cạnh đó là bảo vệ, bảo tồn sự đa dạng như tiếng nói, trang phục, lễhội, nghi lễ trong hôn nhân, tang ma, thờ cúng, quy ước, hương ước của dòng

họ, làng bản, các loại hình văn hóa dân gian…

Tiếp đó là bảo vệ, bảo tồn những yếu tố hợp lý để bồi đắp ngày một giàuthêm cho nền văn hóa dân tộc

Cuối cùng là tăng cường khai thác nguồn tài nguyên văn hóa, thúc đẩyphát triển kinh tế

Quá trình bảo vệ, bảo tồn các đặc trưng văn hóa dân tộc Mường cần quán triệtsâu sắc quan điểm của Đảng: “Coi trọng và bảo tồn, phát huy những giá trị truyềnthống và xây dựng, phát triển những giá trị mới về văn hóa, văn học, nghệ thuật củacác dân tộc thiểu số Bảo tồn và phát triển ngôn ngữ, chữ viết của các dân tộc Đi đôivới việc sử dụng ngôn ngữ, chữ viết phổ thông, khuyến khích thế hệ trẻ thuộc đồngbào các dân tộc thiểu số học tập, hiểu biết và sử dụng thành thạo tiếng nói, chữ viếtcủa dân tộc mình Phát hiện, bồi dưỡng, tổ chức lực lượng sáng tác, sưu tầm, nghiêncứu văn hóa, văn học, nghệ thuật là người dân tộc thiểu số” [19, tr.65-66]

Phát huy các đặc trưng văn hóa tốt đẹp dân tộc Mường

Phát huy những đặc điểm tích cực, những giá trị tốt đẹp, khắc phục và loại bỏnhững đặc điểm tiêu cực (không còn phù hợp), đồng thời bổ sung những đặc điểm

mới, tiến bộ, phù hợp làm cho bản sắc văn hóa dân tộc Mường ngày càng phát triển,phong phú và tốt đẹp hơn.

Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII chỉ rõ: “Bảo tồn và phát huy những disản văn hóa tốt đẹp của dân tộc, sáng tạo nên những giá trị văn hóa mới, xã hộichủ nghĩa, làm cho những giá trị ấy thấm sâu vào cuộc sống toàn xã hội và mỗi conngười, trở thành tâm lý và tập quán tiến bộ, văn minh là một quá trình cách mạngđầy khó khăn, phức tạp, đòi hỏi nhiều thời gian Trong công cuộc đó “xây” phải điđôi với “chống”, lấy “xây” làm chính Cùng với việc giữ gìn và phát triển những disản văn hóa quý báu của dân tộc, tiếp thu những tinh hoa văn hóa thế giới, sáng tạo,vun đắp nên những giá trị mới, phải tiến hành kiên trì cuộc đấu tranh bài trừ các hủtục, các thói hư tật xấu, nâng cao tính chiến đấu, chống mọi mưu toan lợi dụng vănhóa để thực hiện “diễn biến hòa bình” [19, tr.58]

Theo tinh thần Nghị quyết trên, cần phát huy tất cả những đặc trưng vănhóa Mường còn có giá trị Trong đó cần tập trung vào một số nội dung sau:Phát huy tinh thần yêu nước, ý chí vươn lên thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu.Trong điều kiện hiện nay, phát huy tinh thần đó là phải làm tất cả những gì cóthể đem lại những điều tốt đẹp nhất cho quê hương, đất nước trong đó có bảnthân và gia đình mỗi người Mường

Phát huy tinh thần đoàn kết cộng đồng, ý thức tập thể, những giá trị truyềnthống tốt đẹp trong lối sống, nếp sống, giữ gìn kỷ cương phép nước, quy ước củacộng đồng người Mường Chống lại cái xấu, cái bảo thủ, trì trệ trong nếp nghĩ,cách làm Chống những hủ tục, thói quen lạc hậu, phản khoa học

Phát huy đức tính cần cù, sáng tạo của người Mường trong lao động,sản xuất, học tập và bảo vệ Tổ quốc

Phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể tiêu biểu Tiếpthu có chọn lọc những giá trị văn hóa nhân văn, khoa học, tiến bộ của các

dân tộc khác, đồng thời phổ quát những giá trị bản sắc văn hóa Mường đếncác dân tộc trong cộng đồng dân tộc Việt Nam.

Như vậy, nội dung giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa bìnhhiện nay rất toàn diện, từ kế thừa những yếu tố hợp lý đến bảo vệ và phát huy phùhợp với điều kiện lịch sử mới Để thực hiện tốt những nội dung đó thì vai trò củacác chủ thể, lực lượng là rất quan trọng

Chủ thể giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường.

Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình hiện nay cầnhuy động sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị, các cấp, ban, ngànhcùng toàn thể người dân với vai trò là chủ thể Đồng thời phải huy độngsức mạnh của cả trong tỉnh và ngoài tỉnh tham gia giữ gìn

Tỉnh ủy, Ủy ban Nhân dân tỉnh Hòa Bình lãnh đạo vạch ra phươnghướng, nhiệm vụ và các giải pháp lớn để thực hiện thành công các nhiệm vụxây dựng, phát triển văn hóa, văn hóa dân tộc, trong đó có văn hóa dân tộcMường theo đúng định hướng xây dựng, phát triển văn hóa của đất nước Đề

ra các chủ trương, chính sách về giữ gìn văn hóa, đồng thời chỉ đạo các cấp,ban, ngành tổ chức thực hiện Quản lý, điều hành hoạt động xây dựng văn hóakết hợp với phát triển kinh tế - xã hội

Sở Văn hóa Thông tin và Du lịch tỉnh và các phòng,ban chuyên trách về văn hóa tham mưu với các cấp ủy Đảng, chính quyền vàđoàn thể nhân dân về những định hướng, giải pháp thực hiện có hiệu quả côngtác văn hóa, giữ gìn bản sắc văn hóa Tổ chức hướng dẫn và triển khai các chủtrương, đường lối, chính sách về văn hóa của cấp trên đến từng địa bàn cơ sở vàmọi tầng lớp nhân dân Vai trò ngành văn hóa tỉnh là rất quan trọng, đây là cơ

quan có trình độ chuyên môn, trực tiếp tham gia vào quá trình giữ gìn bản sắcvăn hóa ở địa phương.

Các tổ chức đoàn thể nhân dân như Hội Liên hiệp Phụ nữ, Đoàn Thanhniên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Nông dân, Mặt trận Tổ quốc tỉnh… phối hợphoạt động với nhau, với Nhà nước, đặc biệt là với cơ quan quản lý văn hóa cáccấp Tiến hành vận động, thu hút quần chúng nhân dân tạo nên sức mạnh tổnghợp, thực hiện các chương trình kinh tế, chính trị - xã hội, làm sống dậy cácphong trào giữ gìn bản sắc văn hóa trong các tầng lớp nhân dân

Phát huy vai trò chủ thể của người dân Mường Đây là lực lượng quantrọng, xét đến cùng quyết định đến việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường

ở tỉnh Hòa Bình hiện nay Bởi vì, người Mường họ vừa là người sáng tạo ra cácgiá trị văn hóa, vừa là người hưởng thụ, lưu truyền, gìn giữ

Như vậy, tiến hành giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh HòaBình hiện nay là tổng hợp các chủ thể, các lực lượng tham gia Trong đó vaitrò quan trọng là bản thân đồng bào dân tộc Mường trong tỉnh Phát huy sứcmạnh tổng hợp theo tinh thần của Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII chỉ ra:

“Mọi người Việt Nam phấn đấu vì dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, vănminh đều tham gia sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa nước nhà.Công nhân, nông dân, trí thức, là nền tảng khối đại đoàn kết toàn dân, cũng lànền tảng của sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa dưới sự lãnh đạo củaĐảng, quản lý của Nhà nước Đội ngũ trí thức gắn bó với nhân dân giữ vai tròquan trọng trong sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa” [19, tr.57]

Phương thức giữ gìn:

Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình hiện nay cần có

sự tác động tổng hợp trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc

phòng, an ninh… các yếu tố trên có mối quan hệ chặt chẽ, là tiền đề thúcđẩy của nhau Đó là mối quan hệ hai chiều, trong đó yếu tố văn hóa luônvừa chịu sự tác động, đồng thời cũng là yếu tố tác động vào các lĩnh vựckhác Các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Mường tỉnh Hòa Bình

có vai trò tích cực và khả năng tác động mạnh vào các lĩnh vực khác củađời sống, từng bước hình thành những nét, những chuẩn mực văn hóa vànhân cách con người mới trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa Bên cạnh sự tác động tổng hợp của các yếu tố lên văn hóa Giữ gìn bản sắcvăn hóa dân tộc Mường hiện nay cần có phương thức tác động riêng, đó là phát huysức mạnh nội tại của cộng đồng dân tộc Mường Bản sắc văn hóa dân tộc Mường ởtỉnh Hòa Bình có từ lâu cùng với lịch sử tộc người Mường, nó đã thấm sâu vào từngcon người gắn với những hoạt động của họ; là sức mạnh bên trong được kết tinh từtrí tuệ, ý chí, tâm hồn, cốt cách, truyền thống lịch sử vẻ vang, tinh thần anh dũng,quật cường, mưu trí, sáng tạo của dân tộc Mường từ hàng ngàn đời nay

Do vậy, muốn giữ gìn bản sắc văn hóa thì điều quan trọng phải phát huysức mạnh nội tại của bản thân dân tộc Mường ở địa phương Đánh thức nhữngtiềm năng còn tiềm ẩn trong mỗi con người và kết nối những tiềm năng ấythành sức mạnh vật chất trong cuộc chiến chống đói nghèo, lạc hậu; trong xâydựng đời sống văn hóa mới, xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa

1.2 Thực trạng giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình hiện nay

1.2.1 Thành tựu và nguyên nhân

* Thành tựu

Một là, các đặc trưng của bản sắc văn hóa dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình đã được kế thừa trong công cuộc đổi mới