Chuyên đề Hướng dẫn học sinh giải quyết một số đề ôn thi THPT quốc gia phần thơ Việt Nam 1945 – 1975

Quá trình thực hiện và cải tiến chuyên đề, tổ chúng tôi nhận thấy: chuyên đề đã góp phần không nhỏ thay đổi thực trạng dạy học môn Ngữ văn của nhà trường. Nhiều năm liền, trong đề thi học sinh giỏi lớp 12 cấp tỉnh, đề thi Đại học cả hai ban CD đều có câu hỏi vào đúng phần chuyên đề này. Năm 2015, phần đọc hiểu đề thi Ngữ văn kì thi THPTQG cũng yêu cầu học sinh có hiểu biết về thể thơ, từ ngữ hình ảnh thơ, các biện pháp tu từ và cách đọc thơ để trả lời các câu hỏi từ 1 đến 4 sau khi đọc bài thơ nằm ngoài chương trình sách giáo khoa (Bài thơ Hát về một hòn đảo của Trần Đăng Khoa). Kì thi HSG môn Ngữ văn cấp tỉnh vừa diễn ra ngày 1112015 vừa qua cũng yêu cầu học sinh nắm được đặc trưng ngôn ngữ của thơ và làm rõ chất nhạc, chất hoạ trong bài thơ Tây Tiến và đoạn trích Việt Bắc. Nhờ được cung cấp đầy đủ kiến thức về đặc trưng của thơ, các em học sinh làm bài đạt kết quả cao, xếp số 1 toàn tỉnh về giải đồng đội. Biết rằng kết quả bài thi là tổng hợp của nhiều yếu tố, nhưng chúng tôi khẳng định rằng: những kiến thức mà chúng tôi truyền đạt tới học sinh từ chuyên đề này có vai trò không nhỏ trong việc nâng cao điểm số cũng như làm thay đổi ở các em những quan niệm chưa tích cực về môn Ngữ văn (trong mấy năm gần đây, số lượng học sinh trường chúng tôi lựa chọn môn Ngữ văn làm môn xét vào Đại học ngày càng tăng lên; hiện nay khối 10 có 410 lớp, khối 11 có 38 lớp, khối 12 có 410 lớp). Đây chính là lí do chúng tôi xin mạo muội trình bày chuyên đề Hướng dẫn học sinh giải quyết một số đề ôn thi THPT quốc gia phần thơ Việt Nam 1945 – 1975 với mong muốn sẽ góp thêm những kinh nghiệm nho nhỏ về luyện thi THPTQG môn Ngữ văn cho đồng nghiệp tỉnh nhà.

SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO

TRƯỜNG THPT………

CHUYÊN ĐỀ CHUYÊN MÔN MÔN: NGỮ VĂN HƯỚNG DẪN HỌC SINH GIẢI QUYẾT MỘT SỐ ĐỀ THI THPTQG PHẦN THƠ VIỆT NAM 1945-1975

Năm học

MỤC LỤC

- Người thực hiện:

- Tổ phó chuyên môn Ngữ văn

- Đối tượng bồi dưỡng: học sinh Lớp 12

- Số tiết bồi dưỡng: 30

A HỆ THỐNG CÁC KIẾN THỨC SỬ DỤNG TRONG CHUYÊN ĐỀ 6

II NHỮNG VẤN ĐỀ THEN CHỐT KHI KHAI THÁC PHẦN CÁC TÁC

1 Đặc trưng của thơ và phương pháp đọc hiểu tác phẩm thơ 6

c.Yêu cầu và phương pháp đọc hiểu tác phẩm thơ 8

2 Điều kì diệu của thơ và một số nhận định hay về thơ 9

c Một số nhận định hay về tác giả, tác phẩm thơ giai đoạn 1945 – 1975 13

3 Cần nhìn nhận các tác phẩm thơ được tìm hiểu trong chuyên đề trong

sự gắn bó với các đặc điểm cơ bản của Văn học Việt Nam từ Cách mạng

Tháng Tám năm 1945 đến 1975

15

5 Cách làm kiểu đề so sánh văn học (các khía cạnh của tác phẩm thơ) 16

B HỆ THỐNG (PHÂN LOẠI, DẤU HIỆU NHẬN BIẾT ĐẶC TRƯNG)

C HỆ THỐNG CÁC PHƯƠNG PHÁP CƠ BẢN, ĐẶC TRƯNG ĐỂ GIẢI

D HỆ THỐNG CÁC VÍ DỤ, CÁC BÀI TẬP CỤ THỂ CÙNG LỜI GIẢI

I.VÍ DỤ LỜI GIẢI MINH HOẠ CHO MỘT ĐỀ VĂN CỤ THỂ TRONG

2 Dạng đề nghị luận về một tư tưởng đạo lí đặt ra trong tác phẩm 37

5 Dạng đề nghị luận về một (hoặc hai) ý kiến bàn về văn học 70

KẾT LUẬN: KẾT QUẢ TRIỂN KHAI CHUYÊN ĐỀ TẠI ĐƠN VỊ NHÀ

MỞ ĐẦU

I LÍ DO CHỌN CHUYÊN ĐỀ

"Nhà giáo không phải là người nhồi nhét kiến thức mà đó là công việc của người khơi dậy ngọn lửa cho tâm hồn" (Uyliam Bato Dit).

Hiện nay, nhiệm vụ hiện đại hoá giáo dục được Đảng, Nhà nước

ta đặc biệt chú trọng, trong đó yêu cầu phải đổi mới nội dungchương trình và phương pháp giảng dạy là vấn đề then chốt BộGiáo dục và Đào tạo đã từng bước thực hiện lộ trình đổi mới giáo

dục trong đó có đổi mới hình thức thi cử và coi đây như một "cú hích thay đổi" tác động đến sự đổi mới phương pháp giáo dục của

mỗi giáo viên và mỗi nhà trường Chỉ có đổi mới cơ bản phươngpháp dạy và học theo hướng phát triển năng lực người học chúng

ta mới có thể đào tạo được lớp người năng động, sáng tạo, cótiềm năng cạnh tranh trí tuệ trong bối cảnh thế giới đang hướngtới nền kinh tế tri thức

Ở bậc học THPT hiện nay, Ngữ văn là một trong ba môn có tính chất công cụ,bắt buộc trong kì thi trung học phổ thông quốc gia, nhiều nhà trường đã chú trọngđến đổi mới phương pháp dạy học bộ môn này nhưng vị trí của nó ngày càngkhiêm tốn Tỉnh Vĩnh Phúc mặc dù đứng trong tốp đầu tính theo trung bình điểmthi của thí sinh dự thi thế nhưng số lượng học sinh chọn điểm thi môn Ngữ văntrong kì thi THPT quốc gia để xét Đại học chiếm tỉ lệ rất nhỏ Ở các nhà trườngTHPT, trung bình cứ 10 lớp thì có tới 7-8 lớp ban A,B lớp ban C,D rất ít (cótrường gộp cả ban C,D lại mới được một lớp) và không phải em nào đăng kí cũnghọc tốt môn Ngữ văn

Qua tìm hiểu thực tế dạy học Ngữ văn, cá nhân tôi tự nhận thấy việc học sinhtrong nhà trường phổ thông dần dần mất đi niềm yêu thích văn chương xuất phát từnhững nguyên nhân sau:

Về phía giáo viên: mặc dầu đã có ý thức đổi mới phương pháp dạy học vănnhưng việc thực hiện chỉ mới mang tính chất hình thức, thử nghiệm chứ chưa đemlại hiệu quả như mong muốn Vấn đề quan điểm và lý luận phương pháp dạy họcNgữ văn mới chỉ đến với người dạy qua một số tài liệu có tầm vĩ mô, thiên về cungcấp lý thuyết hơn là hướng dẫn thực hành Nhiều giáo viên chưa chú trọng đến việctiếp thu, vận dụng kiến thức của học sinh cũng như việc chỉ ra cho người học conđường tích cực chủ động để thu nhận kiến thức Giờ học tác phẩm văn chương vìthế vẫn chưa thu hút được sự chú ý của người học Một bộ phận không nhỏ họcsinh vẫn tỏ ra bàng quan, thờ ơ với văn chương

Về phía học sinh: tồn tại lớn nhất là thói quen thụ động, quen nghe, quen chép,ghi nhớ và tái hiện lại một cách máy móc, rập khuôn những gì giáo viên đã giảng

Đa phần học sinh chưa có thói quen chủ động tìm hiểu, khám phá bài học Điềunày đã thủ tiêu óc sáng tạo, suy nghĩ của người học, biến học sinh thành nhữngngười quen suy nghĩ diễn đạt bằng những ý vay mượn, bằng những lời có sẵn, lẽ raphải làm chủ tri thức thì lại trở thành nô lệ của sách vở Người học chưa có hàohứng và chưa quen bộc lộ những suy nghĩ, tình cảm của cá nhân trước tập thể, chonên khi phải nói và viết, học sinh gặp rất nhiều khó khăn

Đặc biệt, qua nhiều năm giảng dạy tại trường THPT Ngô Gia Tự, tìm hiểu tâm

lí nhiều thế hệ học sinh, tôi nhận thấy nhiều em thừa nhận mình chưa mặn mà với

môn Ngữ văn bởi các em cảm thấy để đạt được điểm số trung bình ở môn nàykhông phải điều không thể nhưng để đạt được điểm khá giỏi là điều không tưởng

đối với các em Rất nhiều em còn bộc bạch: "đề thi Ngữ văn mà đề cập đến tác phẩm truyện, kí hay kịch thì em còn "võ vẽ" làm được còn đề mà ra vào tác phẩm thơ thì em thấy rất khó tạo lập văn bản".

Những nguyên nhân và thực trạng trên đã khiến tôi thật sự trăn trở Phải chăngcác tác phẩm thi ca được lựa chọn đưa vào chương trình học THPT - những viênngọc quý của văn học dân tộc - đã là rào cản khiến học sinh không còn thích thúvới bộ môn cực kì quan trọng trong giáo dục nhân cách con người? Không! Hoàntoàn không phải như vậy! Nhiều đêm thức trắng khiến tôi nhận ra rằng: có lẽ dođặc trưng của thơ đòi hỏi ở người dạy những năng lực đặc biệt và nếu phương phápdạy của giáo viên còn chưa phù hợp thì học sinh còn cảm thấy khó khăn khi chiếmlĩnh tác phẩm thơ và giải quyết các đề văn có liên quan Để nâng cao chất lượngdạy và học Ngữ văn trong nhà trường nói chung và nâng cao chất lương bài giảngcác tác phẩm thơ chương trình Ngữ văn 12 (Ban cơ bản) nói riêng, tôi đã lập kếhoạch, chương trình và đề xuất với tổ chuyên môn Ngữ văn của nhà trường thực

hiện dạy chuyên đề: Hướng dẫn học sinh giải quyết một số đề ôn thi THPT quốc gia phần thơ Việt Nam 1945 – 1975.

Trường THPT Ngô Gia Tự là một trong những trường miền núi xa xôi của tỉnhVĩnh Phúc, công tác dạy và học còn gặp nhiều khó khăn nhưng cán bộ quản lý vàgiáo viên nhà trường đã nắm bắt được tinh thần đổi mới của Ngành và quyết tâmthực hiện thắng lợi các nhiệm vụ được giao bằng những việc làm cụ thể trong côngtác chỉ đạo và giảng dạy Đời sống kinh tế trong vùng còn hạn chế so với nhiều địaphương khác song kết quả học tập của con em nhân dân tương đối cao Niềm vinh

dự lớn lao của ngôi trường mang tên người cộng sản kiên trung là nhiều năm nay,nhà trường liên tục đứng trong tốp 200 trường có điểm trung bình thi đại học caonhất cả nước Có được thành công vẻ vang này là do Ban giám hiệu nhà trườngluôn ủng hộ, tạo điều kiện để các tổ ứng dụng những sáng kiến kinh nghiệm,

chuyên đề chuyên môn, nhằm nâng cao chất lượng dạy học Chuyên đề Hướng dẫn học sinh giải quyết một số đề ôn thi THPT quốc gia phần thơ Việt Nam

1945 – 1975 được thực hiện tại trường chúng tôi suốt từ năm học 2012-2013 cho

đến nay

Quá trình thực hiện và cải tiến chuyên đề, tổ chúng tôi nhận thấy: chuyên đề đãgóp phần không nhỏ thay đổi thực trạng dạy học môn Ngữ văn của nhà trường.Nhiều năm liền, trong đề thi học sinh giỏi lớp 12 cấp tỉnh, đề thi Đại học cả hai banC-D đều có câu hỏi vào đúng phần chuyên đề này Năm 2015, phần đọc hiểu đề thiNgữ văn kì thi THPTQG cũng yêu cầu học sinh có hiểu biết về thể thơ, từ ngữ hìnhảnh thơ, các biện pháp tu từ và cách đọc thơ để trả lời các câu hỏi từ 1 đến 4 sau

khi đọc bài thơ nằm ngoài chương trình sách giáo khoa (Bài thơ Hát về một hòn đảo của Trần Đăng Khoa) Kì thi HSG môn Ngữ văn cấp tỉnh vừa diễn ra ngày

1/11/2015 vừa qua cũng yêu cầu học sinh nắm được đặc trưng ngôn ngữ của thơ vàlàm rõ chất nhạc, chất hoạ trong bài thơ Tây Tiến và đoạn trích Việt Bắc Nhờđược cung cấp đầy đủ kiến thức về đặc trưng của thơ, các em học sinh làm bài đạtkết quả cao, xếp số 1 toàn tỉnh về giải đồng đội Biết rằng kết quả bài thi là tổnghợp của nhiều yếu tố, nhưng chúng tôi khẳng định rằng: những kiến thức mà chúng

tôi truyền đạt tới học sinh từ chuyên đề này có vai trò không nhỏ trong việc nângcao điểm số cũng như làm thay đổi ở các em những quan niệm chưa tích cực vềmôn Ngữ văn (trong mấy năm gần đây, số lượng học sinh trường chúng tôi lựachọn môn Ngữ văn làm môn xét vào Đại học ngày càng tăng lên; hiện nay khối 10

có 4/10 lớp, khối 11 có 3/8 lớp, khối 12 có 4/10 lớp) Đây chính là lí do chúng tôi

xin mạo muội trình bày chuyên đề Hướng dẫn học sinh giải quyết một số đề ôn thi THPT quốc gia phần thơ Việt Nam 1945 – 1975 với mong muốn sẽ góp thêm

những kinh nghiệm nho nhỏ về luyện thi THPTQG môn Ngữ văn cho đồng nghiệptỉnh nhà

II LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Bộ sách giáo khoa Ngữ văn phân ban được thực hiện trên toàn quốc từ nămhọc 2006-2007 Với quan điểm tích hợp, bộ sách này được sắp xếp theo tiêu chígiai đoạn, loại thể Ở lớp 12, phần thơ Việt Nam từ cách mạng tháng Tám năm

1945 đến 1975 được đưa vào giảng dạy ở học kì I lớp 12

Đồng hành với việc thực thi sách giáo khoa mới, Bộ Giáo dục và Đào tạobồi dưỡng cho giáo viên Chuẩn kiến thức - kĩ năng, giới thiệu Cấu trúc đề thi đạihọc, đề thi THPTQG môn Ngữ văn và hướng dẫn dạy học tích hợp, dạy học theođịnh hướng phát triển năng lực học sinh kết hợp đổi mới kiểm tra đánh giá Đây làđịnh hướng cho mỗi giáo viên đứng lớp bám sát chương trình, từng bước thay đổi

từ đó nâng cao hiệu quả giảng dạy

Để dạy học các tác phẩm thơ trong chương trình Ngữ văn 12, sách giáokhoa, sách giáo viên, chuẩn kiến thức - kĩ năng cùng hàng loạt sách tham khảokhác đều hướng dẫn tỉ mỉ phương pháp dạy cho từng bài thơ Có nhiều bài họctrong chương trình cung cấp cho các em đặc điểm của thơ và cách chiếm lĩnh tác

phẩm thơ như: Đọc thơ (Lớp 11 Nâng cao), Phương pháp đọc thơ (Tự chọn nâng cao lớp 11); Luật thơ, nghị luận về một bài thơ đoạn thơ (Lớp 12), Luyện tập về luật thơ (Tự chọn nâng cao 12) Song trên thực tế, để phân loại thí sinh dự thi Đại

học/THPTQG cũng như thi học sinh giỏi cấp tỉnh, đề Ngữ văn thường yêu cầu rấtcao khả năng tổng hợp kiến thức và sáng tạo nên những kiến thức đó chưa đủ giúpcác em giải quyết linh hoạt những đề Ngữ văn yêu cầu cao về kiến thức, kĩ năng

Để giải quyết một đề Ngữ văn có liên quan đến tác phẩm thơ, ngoài kiến thức vềtác phẩm học sinh cần nắm chắc kiến thức về: tiếp nhận văn học, giai đoạn vănhọc, đặc trưng thể loại thơ và phong cách nghệ thuật của nhà thơ Trong khi đó,các tài liệu trên chỉ có tính chất giới thiệu tản mạn, chưa tập trung vì thế cũng chưagiúp học sinh có cái nhìn khái quát nhất để giải quyết tốt các đề văn có liên quancác vấn đề then chốt trên

Chuyên đề này, chúng tôi xin được trình bày sự cần thiết của việc tích hợpcác kiến thức về đặc trưng thể loại thơ, cách đọc – hiểu tác phẩm thơ, giai đoạnvăn học và phong cách nghệ thuật của nhà thơ trong việc tìm ra phương pháp phântích, cảm thụ, khai thác các góc độ khác nhau trong phần các tác phẩm thơ lớp 12,gợi ý giải một số đề cụ thể, thường gặp trong các kì thi Đại học – Cao đẳng trướcđây và kì thi THPTQG hiện nay đồng thời đề xuất một số dạng bài tập tự giải chohọc sinh

III PHẠM VI CHUYÊN ĐỀ

Trong khuôn khổ một chuyên đề nhỏ, chúng tôi chỉ khai thác một số dạng đềvăn có liên quan đến 4 tác phẩm (đoạn trích) thơ tiêu biểu của văn học giai đoạn từCách mạng tháng Tám năm 1945 đến 1975 được đưa vào giảng dạy trong chương

trình Ngữ văn 12: Tây Tiến (Quang Dũng), Việt Bắc (Tố Hữu), Sóng (Xuân Quỳnh), Đất Nước (Nguyễn Khoa Điềm).

NỘI DUNG

A HỆ THỐNG CÁC KIẾN THỨC SỬ DỤNG TRONG CHUYÊN ĐỀ

I KHÁI LUẬN CHUNG VỀ LOẠI THỂ VĂN HỌC.

1 Khái niệm loại thể văn học.

Loại thể văn học là: “Phạm trù phân loại các tác phẩm văn học, vốn đa dạng đồng thời có sự giống nhau, từng nhóm một, về một số dấu hiệu nhất định Các nhóm lớn nhất là những“loại”; mỗi loại gồm những nhóm nhỏ hơn là những thể (hoặc “thể loại”, “thể tài”)(Lại Nguyên Ân; 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại

học quốc gia Hà Nội, 1999, tr.190)

giáo sư Trần Đình Sử: "Muốn xác lập hệ thống các phương pháp dạy học ngữ văn trước tiên chúng ta cần xác định nội dung môn học, xác định các hoạt động cơ bản để đạt được kết quả của môn học, rồi từ đó mà xác định các phương pháp cụ thể đặc thù của bộ môn Phương pháp dạy học ngữ văn phụ thuộc vào đặc trưng của bộ môn và đặc trưng loại thể"

II NHỮNG VẤN ĐỀ THEN CHỐT KHI KHAI THÁC PHẦN CÁC TÁC PHẨM THƠ GIAI ĐOẠN 1945 - 1975

1 Đặc trưng của thơ và phương pháp đọc hiểu tác phẩm thơ

a Thơ: quan niệm và phân loại

Thơ là gì? Cho đến nay, đã có hàng trăm định nghĩa, quan niệm khác nhau

về thơ, nhưng rất hiếm định nghĩa đủ sức bao quát được tất cả mọi đặc trưng củathể loại này Quan niệm dưới đây của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Phi có thể xem là đầy đủ nhất: “Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện những tâm trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu” (Từ điển thuật ngữ văn

học, Nxb ĐHQG, H, 1999)

- Các thể thơ Việt Nam có thể phân loại thành 3 nhóm chính:

+ Các thể thơ dân tộc: lục bát, song thất lục bát, hát nói

+ Các thể thơ Đường luật: ngũ ngôn, thất ngôn (tứ tuyệt, bát cú)

+ Các thể thơ hiện đại: năm tiếng, bảy tiếng, tám tiếng, hỗn hợp tự do, thơ văn xuôi

-Các bài thơ được tìm hiểu trong chuyên đề thuộc nhóm các thể thơ hiện đại

b Đặc trưng của thơ

- Thơ là một thể loại văn học thuộc phương thức biểu hiện trữ tình Thơ

tác động đến người đọc bằng sự nhận thức cuộc sống, những liên tưởng, tưởng

tượng phong phú, yếu tố trữ tình giữ vai trò cốt lõi trong tác phẩm Thơ là tiếng nói

của tình cảm con người, những rung động của trái tim trước cuộc đời Thơ chútrọng đến cái đẹp, phần thi vị của tâm hồn con người và cuộc sống khách quan Lê

Quý Đôn từng khẳng định: “Thơ phát khởi từ lòng người ta”, hay như nhà thơ Tố Hữu đã viết: “Thơ chỉ tràn ra khi trong tim ta cuộc sống đã ứ đầy” Nhà thơ Pháp Alfret de Mussé chia sẻ: "Hãy biết rằng chính quả tim ta đang nói và thở than lúc bàn tay đang viết", "nhà thơ không viết một chữ nào nếu cả toàn thân không rung động" Nhưng tình cảm trong thơ không tự nhiên mà có Nói về điều này, nhà văn

M Gorki cũng cho rằng: “Thơ trước hết phải mang tính chất tình cảm Tình cảm trong thơ gắn trực tiếp với chủ thể sáng tạo nhưng không phải là một yếu tố đơn độc, tự nó nảy sinh và phát triển Thực ra đó chính là quá trình tích tụ những cảm xúc, những suy nghĩ của nhà thơ do cuộc sống tác động và tạo nên Không có cuộc sống, không có thơ”.

- Thơ không chỉ là cảm xúc mà cần cả lí trí Đó là chiều sâu của nhận

thức Nếu thơ chỉ thiên về cảm xúc, bài thơ sẽ thiếu chất trí tuệ, thiếu sự suy tưởngtriết lí mang tính khái quát về cuộc sống

- Nhân vật trữ tình (cũng gọi là chủ thể trữ tình, cái tôi trữ tình) là người

trực tiếp cảm nhận và bày tỏ niềm rung động trong thơ trước sự kiện Nhân vật trữtình là cái tôi thứ hai của nhà thơ, gắn bó máu thịt với tư tưởng, tình cảm của nhàthơ Tuy vậy, không thể đồng nhất nhân vật trữ tình với tác giả

- Những tác phẩm thơ chân chính bao giờ cũng bắt nguồn từ thực tại và mang ý nghĩa khái quát về con người, về cuộc đời, về nhân loại , đó là cầu nối

dẫn đến sự đồng cảm giữa người với người trên khắp thế gian này Thơ thườngkhông trực tiếp kể về sự kiện, nhưng bao giờ cũng có ít nhất một sự kiện làm nảysinh rung động thẩm mĩ mãnh liệt trong tâm hồn nhà thơ mà văn bản thơ là sự thểhiện của niềm rung động ấy

- Thơ thường có dung lượng câu chữ ngắn hơn các thể loại khác (tự sự, kịch) Hệ quả là nhà thơ biểu hiện cảm xúc của mình một cách tập trung hơn thông

qua hình tượng thơ Cảm xúc dồn nén, nhiều khi, cảm xúc vượt ra ngoài cái vỏchật hẹp của ngôn từ, cho nên mới có chuyện “ý tại ngôn ngoại” Do đó, thơ tạođiều kiện cho người đọc thực hiện vai trò “đồng sáng tạo” để phát hiện đời sống,khiến người đọc phải suy nghĩ, trăn trở để tìm kiếm ý đồ nghệ thuật của tác giảcũng như những điểm đặc sắc trong tư duy nghệ thuật của mỗi nhà thơ

- Mỗi bài thơ là một cấu trúc ngôn ngữ đặc biệt Sự sắp xếp các dòng thơ,

câu thơ, khổ thơ, đoạn thơ làm nên một hình thức có tính tạo hình Đồng thời, sựhiệp vần, xen phối bằng trắc, cách ngắt nhịp vừa thống nhất vừa biến hóa tạo nêntính nhạc điệu Hình thức ấy làm nên vẻ đẹp nhịp nhàng, trầm bổng, luyến láy củavăn bản thơ Ngôn ngữ thơ chủ yếu là ngôn ngữ của nhân vật trữ tình, là ngôn ngữhình ảnh, biểu tượng Ý nghĩa mà văn bản thơ muốn biểu đạt thường không đượcthông báo trực tiếp, đầy đủ qua lời thơ, mà do tứ thơ, giọng điệu, hình ảnh, biểutượng thơ gợi lên Do đó ngôn ngữ thơ thiên về khơi gợi, giữa các câu thơ có nhiềukhoảng trống, những chỗ không liên tục gợi ra nhiều nghĩa, đòi hỏi người đọc phải

chủ động liên tưởng, tưởng tượng, thể nghiệm thì mới hiểu hết sự phong phú của ýthơ bên trong.

- Ngôn ngữ thơ có 3 đặc trưng cơ bản là tính chính xác, tinh luyện, tính hình tượng và tính biểu cảm Thơ phát huy tính nhạc phong phú của tiếng

Việt Thơ là thơ nhưng thơ còn có màu sắc, đường nét của hội hoạ, thanh âm của

âm nhạc và hình khối của chạm khắc (điêu khắc) Nhà thơ phải có phong cáchnghệ thuật độc đáo Mỗi nhà thơ sẽ có cách tiếp cận, sử dụng riêng vốn ngữ toàndân, ngôn ngữ bác học, ngôn ngữ nghệ thuật để đưa vào bài thơ Nhà thơ còn đượcgọi là "phu chữ" Maiacôpxki đã từng viết:

Phải mất hàng tấn quặng ngôn từ.

Và thơ ca khi trở lại với con người và cuộc sống sẽ góp phần làm cho tiếng Việt

ngày thêm giàu có, trong sáng "Khác với văn xuôi, thơ ca chỉ dùng một lượng hữu

hạn các đơn vị ngôn ngữ để biểu hiện cái vô hạn của cuộc sống bao gồm các sự kiện tự nhiên và xã hội cũng như những điều thầm kín trong tâm linh con

người" (Hữu Đạt) "Ngôn ngữ là thứ của cải vô cùng quý báu và lâu đời của dân

c.Yêu cầu và phương pháp đọc hiểu tác phẩm thơ

Chúng ta biết rằng một tác phẩm thơ là công trình nghệ thuật mà nhà thơmất bao công sức, bao trải nghiệm để sáng tạo nên Nó thật sự có giá trị khi mang

ý nghĩa đời sống, ảnh hưởng sâu sắc đến tâm tư tình cảm, nhận thức của conngười Khi đọc hiểu tác phẩm thơ, chúng ta cần tiến hành theo các bước sau đây:

- Cần biết rõ tên bài thơ, tên tác giả, thời gian và hoàn cảnh sáng tác, đó là

cơ sở ban đầu để tiếp cận tác phẩm

- Đọc và quan sát bước đầu để nắm chắc bài thơ Qua việc đọc, phải xác địnhđược chủ đề, chủ thể trữ tình (chủ thể trữ tình thường xuất hiện ở hai dạng: cái tôi trữ tình và chủ thể trữ tình ẩn), đối tượng trữ tình, hình tượng trữ tình và giọng điệu chủ đạo của bài thơ

- Cảm nhận nội dung, ý nghĩa bài thơ qua câu chữ, hình ảnh, nhịp điệu, kết cấu, các biện pháp tu từ,…

- Lí giải, đánh giá toàn bộ bài thơ cả về hai phương diện nội dung và nghệ thuật Đặc biệt là phải chỉ ra những đóng góp của tác giả (phong cách tác giả thể hiện qua tác phẩm) cho thơ và cho cuộc sống con người

- Có cái nhìn liên tưởng, so sánh giữa các bài thơ, tác giả thơ (cùng viết về một chủ đề, hình tượng cùng thời ) để giải quyết được những đề văn tổng hợp hoặc mang tính lí luận về thơ.

Đọc hiểu tác phẩm thơ là một công việc khó khăn bởi phải huy động vốnkiến thức về nhiều mặt (lịch sử xã hội, lịch sử văn học, xã hội học, tâm lí học ).Nhưng có kiến thức chưa đủ, còn phải có cả khả năng cảm thụ, tức là cần có sựnhạy bén về tình cảm, cảm xúc trước cái đẹp văn chương Ngoài ra còn phải nắmđược phương pháp tiếp cận tác phẩm thơ theo loại thể, phương pháp phân tích cáckhía cạnh của tác phẩm thơ và đặt nó trong mối quan hệ đa chiều với nhiều đơn vịkiến thức có liên quan

Một bài thơ hay không dễ gì ta cảm nhận được ngay Đọc rồi, đọc nữa, suyngẫm, liên tưởng ta mới nhận ra thứ ánh sáng, màu sắc, hương thơm man mác bêntrong hình tượng thơ Chẳng thế mà nhà thơ Hoàng Đức Lương đã rất đề cao nàng

thơ: “Đối với thơ ca, người xưa thường ví với nem chả, hoặc ví với gấm vóc Nem chả là vị rất ngon ở đời, gấm vóc là mầu rất đẹp ở đời Phàm người có miệng, có mắt, ai cũng quý trọng, mà không vứt bỏ khinh thường Có điều là: sắc đẹp của thơ lại ở ngoài mọi sắc đẹp, mắt thường không thấy được; cũng vậy, vị ngon của thơ lại ở ngoài mọi vị ngon, miệng thường không nếm thấy Chỉ có thi nhân mới có thể thấy được sắc đẹp đó, nếm được vị ngon đó” Hay như Sóng Hồng viết: Thơ

là nghệ thuật kỳ diệu bậc nhất của trí tưởng tượng Vì vậy để viết được bài thơ hay

nhà thơ không thể không khổ công đi tìm ý, tứ, câu, chữ và bao yếu tố khác trongthơ và ngoài thơ

Giá trị và sức sống của tác phẩm thơ phụ thuộc rất nhiều vào khả năng cảm

thụ của người tiếp nhận Nhà thơ Môsac từng quan niệm: “Tác phẩm thực ra chỉ được tạo thành bởi những kí hiệu câm lặng, những ngôn ngữ chết, cho nên bản thân nó chưa có giá trị gì, nếu có cũng chỉ là đôi chút Cái quan trọng là vai trò của người đọc Chính bạn đọc sẽ tạo nên giá trị cho tác phẩm…” Ông cũng khẳng định: “không có bạn đọc thì không chỉ có sách của chúng ta mà cả những tác phẩm của Hôme, Đăngtơ, Puskin, Đôxtôiepxki… tất cả chỉ là đống giấy chết” Bởi

vậy nhân tố độc giả có vai trò đặc biệt trong đời sống văn học Vì thế, mỗi học sinhphải thấy được vai trò quan trọng của mình – trong tư cách người tiếp nhận tácphẩm thơ Trong dạy học tác phẩm văn học nói chung cũng như tácphẩm thơ trữ tình nói riêng, quá trình tiếp nhận tác phẩm trởthành quá trình "đồng sáng tạo"

2 Điều kì diệu của thơ và một số nhận định hay về thơ

a Điều kì diệu của thơ

Thơ ca bắt rễ từ lòng người và nở hoa nơi từ ngữ Sau câu thơ hồi hộp những tâm tình (Chế Lan Viên) Thơ là một trong những loại hình kỳ diệu nhất,

“cõi thơ là cõi bồng phiêu” (Bùi Giáng) Đi tìm bản thể của thơ luôn là một hành

trình đầy bí ẩn Chính vì lẽ đó, ở bất cứ nền văn học nào, việc kiến tạo hệ thốngquan niệm lý luận về thơ là vấn đề lý thuyết vô cùng quan trọng, góp phần địnhhướng cho việc nghiên cứu và sáng tác thi ca

Thơ ca hai chữ kì diệu mà muôn đời vẫn chưa tìm ra một định nghĩa vẹntròn, hoàn chỉnh: Thơ là gì? Thơ bắt nguồn từ đâu? Thơ có mãnh lực gì khiến hàngngàn tâm hồn rung động, hàng triệu trái tim thuần khiết thổn thức?

“Thơ ca là sự hiện thân cho những gì thầm kín nhất của con tim, thiêng liêng nhất của tâm hồn con người và cho những hình ảnh tươi đẹp nhất, âm thanh huyền diệu nhất trong thiên nhiên” (Lacmactin) Những người nghệ sĩ luôn là

người nhạy cảm với những vòng quay của cuộc sống, những điều kì diệu xảy raxung quanh Những con người đó luôn hoà vào cuộc sống, bằng con mắt tinh tếcủa mình và bằng nguồn cảm hứng bất tận của cuộc sống, họ đã tìm ra những gìtinh tuý nhất từ cuộc sống để làm nên thơ ca Chính vì vậy mà thơ là tiếng nói hồnnhiên nhất của tâm hồn con người trước cuộc đời, trước những gì diễn ra xungquanh mình, là tiếng nói của tâm hồn con người trước con người và trời đất Thơmang những cung bậc cảm xúc bắt rễ từ chính cuộc đời, hút những tinh chất từcuộc đời, là lăng kính chủ quan, cầu nối giữa nghệ thuật và đời sống

Thơ là biểu hiện của con người và thời đại một cách cao đẹp Đó là nhữngviên kim cương lấp lánh dưới ánh mặt trời Thơ là nơi những tình cảm nơi sâuthẳm trái tim người nghệ sĩ được bộc lộ: những suy nghĩ, những trăn trở và những

gì trải nghiệm, đang khát khao hướng tới Thơ ca trước hết là kết tinh đẹp nhất củacảm xúc, vừa mơ hồ khó tả lại đẹp đến xao lòng Thơ gắn bó với đời sống, là cuộcđời Thơ đi qua lăng kính chủ quan và phản ánh nỗi niềm của cuộc đời Cuộc sốngbao giờ cũng là nguồn cảm hứng mênh mông bất tận của những tâm hồn nghệ sĩ.Thơ ca cũng như văn chương và các loại hình nghệ thuật khác, nếu không bén rễvào cuộc đời, không hút nguồn nhựa sống dạt dào ngầm chảy trong lòng cuộc sốngthì nó sẽ mãi mãi là một cây non èo uột, không mang trên mình những cành câysăn chắc, những phiến lá xanh tươi phơi phới dưới ánh nắng mặt trời Ngòi bút củanhà thơ phải chấm vào nghiên mực cuộc đời thì những vần thơ mới tươi màu, neochặt trong bến tâm hồn người thưởng thức Cuộc đời vốn bao la, vô tận như mộtbức tranh với ba chiều không gian trải rộng đến vô cùng Nhà thơ cũng như nhữngcon ong cần mẫn bay lượn trong những khu rừng cuộc đời ấy, như Chế Lan Viên

đã từng viết:

“Nhà thơ như con ong biến trăm hoa thành một mật Một mật ngọt thành, đòi vạn chuyến ong bay”.

Thơ ca “là cuộc đời”, nhưng thơ ca không phải là những trang giấy in

nguyên vẹn hình bóng của cuộc đời rộng lớn “Thơ ca là hoa thơm của cuộc đời Nếu chỉ tạo được từ trí tưởng tượng và cái tôi nhỏ bé của người nghệ sĩ thì thơ ca chỉ là những bông hoa làm bằng vỏ bào” (Pauxtôpxki) Nếu thơ là cánh diều, cuộc

đời làm nên hình hài cho thơ thì nghệ thuật lại là cơn gió nâng cánh diều tung bay.Nếu thơ là đoá hướng dương, những gì tinh tuý của đất làm nên sức sống cho bônghoa thì ánh sáng mặt trời nghệ thuật làm nên điều kì diệu của bông hoa đó Thơđơn thuần không chỉ có cuộc đời, nếu thiếu nghệ thuật thì thơ trở thành một hòn

ngọc thô ráp chưa được mài giũa: “Ngọc kia chẳng giũa chẳng mài Cũng thành

vô dụng cũng hoài ngọc đi” (tục ngữ) Thơ ca cất cánh từ biển cuộc đời và bay cao

từ nguồn gió nghệ thuật Nghệ thuật làm cho thơ trở nên đẹp đẽ, gieo vào lòngngười đọc những cảm xúc thẩm mĩ tuyệt vời Chính nghệ thuật là phương tiện biểuhiện của thơ ca, giúp hoàn chỉnh thêm ý niệm về nghệ thuật, về đặc trưng của thơ

ca Jacques Roubaud, một nhà thơ đương đại hàng đầu của Pháp đã nói: “Thơ là ký

ức bằng con số và nhịp điệu của ngôn ngữ” Khác với văn xuôi, thơ là sự đồng điệu giữa những nhịp đập của ngôn từ và sự dao động của tâm hồn “Thơ là tiếng

nói đầu tiên, tiếng nói thứ nhất của tâm hồn khi động chạm tới cuộc sống Văn xuôi lôi cuốn người như dòng nước, đưa ta đi từ điểm này qua điểm khác Thơ chỉ chọn ít điểm chính, bấm vào những điểm ấy thì toàn thể động lên theo Thơ là tổng hợp, kết tinh Văn xuôi cho phép không mười phần hoàn hảo, nhưng thơ thì luôn luôn đòi hỏi sự toàn bích” (Nguyễn Đình Thi) Thơ có vần, có điệu Thơ ẩn chứa

những cảm xúc tiềm tàng của thi sĩ mà văn xuôi không thể có Nghệ thuật chính làcái khám phá ra những cảm xúc đó, là cái đẹp của thi ca được nuôi dưỡng trênmảnh đất hiện thực Mỗi bài thơ, mỗi thi sĩ lại có bút pháp nghệ thuật riêng tô đậmlên vẻ đẹp của thơ ca

Thơ ca khơi dậy trong con người những cảm xúc thẩm mĩ tuyệt đẹp, thanhlọc tâm hồn con người, chắp cánh cho họ bay tới những ước mơ, khát vọng Với

hệ thống nhịp điệu, cách gieo vần, ngôn từ trong thơ ca hàm súc, cô đọng, yếu tốnhạc hoạ sử dụng đan xen, thơ là cuộc đời, là tình cảm nhưng không tách rời nghệthuật Mỗi tác phẩm là một chỉnh thể nghệ thuật được tạo nên từ sự thống nhất củahai yếu tố nội dung và hình thức biểu hiện Trong đó nội dung bao giờ cũng đóngvai trò quyết định việc lựa chọn hệ thống các phương tiện biểu hiện của người viết

Thơ là dòng sông soi bóng hình cuộc đời, len vào trong tâm hồn con ngườinhững mạch ngầm cảm xúc dào dạt chảy mãi không thôi Nhà thơ phải yêu “cuộcđời” và trân trọng “nghệ thuật” mới vun đúc những vần thơ nở ra cánh hoa thơm

ngát tô điểm cho cuộc đời và con người “Giá trị của một tác phẩm nghệ thuật trước hết là ở giá trị tư tưởng của nó, là tư tưởng đã được rung lên ở các cung bậc của tình cảm, chứ không phải tư tưởng nằm thẳng đơ trên trang giấy”(Nguyễn Khải) Thơ trước hết chính là cuộc đời và sau đó mới là nghệ thuật Ý kiến của

Bêlinxki là hoàn toàn chính xác, mang sức nặng của sự trải nghiệm cuộc đời gắnvới nghiệp thi ca Nhà thơ là người sống giữa cuộc đời phải biết mở lòng ra đónlấy những vang dội của cuộc đời, đối mặt với hiện thực cuộc sống và hiểu biết sâusắc về nghệ thuật

Giúp học sinh hiểu dược điều kì diệu của thơ nghĩa là người giáo viên đãthắp được ngọn lửa tình yêu văn chương ở mỗi học sinh

b M t s nh n nh hay v thộ ố ậ định hay về thơ ề ơ

1 "Thơ ca là niềm vui cao cả nhất mà loài người đã tạo ra

cho mình".

C Mac

2 “Thơ là bà chúa của nghệ thuật”. Xuân Diệu

3 "Thơ là cái nhụy của cuộc sống, nên nhà thơ phải đi hút

cho được cái nhụy ấy và phấn đấu làm sao cho cuộc đời

của mình cũng có nhụy".

Phạm Văn Đồng

4 "Thơ chỉ bật ra trong tim ta khi cuộc sống đã tràn đầy". Tố Hữu

5 "Người thơ phong vận như thơ ấy". Hàn Mặc

Tử

6 "Thơ cốt ở ý, ý có sâu xa thơ mới hay Không phải bất cứ điều

gì cũng phải nói ra bằng thơ Như thế mới là thơ có giá trị”.

Lê Hữu Trác

7 “Làm thơ có ba điểm chính: một là tình, hai là cảnh, ba là sự.

Trong lòng có cảm xúc thực sự, rung cảm nên lời Thực tế bên

Lê Quý Đôn

ngoài gây thành ý, rồi dùng điển tích để nói việc ngày nay,

chép việc xưa hay thuật chuyện hiện tại, đều tự nhiên có tinh

thần"

8 “Thơ mà quá cầu kỳ thì sa vào giả dối, quá trau chuốt thì sa

vào xảo trá, hoang lương hiu hắt thì phần nhiều sa vào buồn

bã Chỉ có thuần hậu, giản dị, thẳng thắng, không giả dối,

không xảo trá, không buồn bã mà rốt cuộc chú trọng đến sự

ngăn chặn điều xấu, bảo tồn điều hay, mới là những đặc sắc

chính của thơ”.

Ngô Thì Nhậm

9 "Một bài thơ không thể tồn tại nếu không có khoảng trắng”. Paul

Claudel

10 “Thơ là hành động, Thơ là đam mê, Thơ là sức mạnh và sự

đổi mới luôn luôn không biết đâu là giới hạn”.

Cái Hiện Tồn

11 "Thơ là thể loại văn học có độ hàm súc cao, là sự dồn nén cảm

xúc đến mức “cô đúc” để rồi phát nổ bằng một hình thức

ngôn từ “tổng hợp kết tinh” có vần hoặc có điệu Thơ phản

ánh hiện thực cuộc sống mà hiện thực ấy “đã được ủ thành

men và bốc lên đắm say” đến mức si mê trong tâm hồn thi sĩ".

Chế Lan Viên

12 "Làm người thì quý thẳng nhưng làm thơ thì quý cong Làm

người thì không nên có cái tôi nhưng làm thơ nhất định phải

có cái tôi".

Viên Mai

13 “Thơ là ảnh, là nhân ảnh, thơ cũng ở loại cụ thể hữu hình

Nhưng nó khác với cái cụ thể của văn Cũng mọc lên từ cái

đống tài liệu thực tế, nhưng từ một cái hữu hình nó thức dậy

được những vô hình bao la”

Nguyễn Tuân

14 "Hãy đập vào trái tim anh – Thiên tài là ở nơi đó". A.D.Muytx

ê

15 “Thơ là một thông báo thẩm mĩ trong đó kết hợp 4 yếu tố: Ý

-Tình - Hình - Nhạc”.

Mã Giang Lân

17 " Thơ là ngọn lửa thần" Đecgiavin

18 "Thơ là viên kim cương lấp lánh dưới ánh mặt trời" Sóng

Hồng

19 "Thơ là âm nhạc của tâm hồn ,nhất là những tâm hồn cao

cả ,đa cảm"

Voltaire

20 Thơ phải xuất phát từ thực tại, từ đời sống, nhưng phải đi qua

một tâm hồn, một trí tuệ và khi đã đi qua như vậy, tâm hồn, trí

tuệ ấy phải in dấu vào đó thật sâu sắc, càng cá thể, càng độc

đáo, càng hay, thơ là tiếng gọi đàn, là sự đồng thanh tương

ứng, đồng khí tương cầu của những con người

Xuân Diệu

c Một số nhận định hay về tác giả, tác phẩm thơ giai đoạn 1945 – 1975

Tác giả/

tác phẩm

giả nhận định

Quang

Dũng

và bài thơ

Tây Tiến

" Thiên nhiên Tây bắc qua ngòi bút Quâng Dũng

được cảm nhận với vẻ đẹp vừa đa dạng, vừa độc đáo, vừa hùng vĩ vừa thơ mộng, hoang sơ mà ấm áp"

Bình giảng VHVN

Tây Tiến là bài thơ nổi tiếng nhất của Quang Dũng.

Anh bước vào làng thơ cách mạng với bài thơ ấy

Như có mối duyên ràng buộc, bài thơ gắn bó với người làm ra nó đến mức cứ nói đến Quang Dũng

là người ta nhắc ngay đến bài Tây Tiến và ngược lại.

Trần Lê Văn

Tây Tiến là một bài thơ có giá trị về tư tưởng, về nghệ thuật Bài thơ được viết ra với những màu sắc thẩm mĩ phong phú.

Hà Minh Đức

Tây Tiến là đoá hoa thơ vào loại đẹp nhất của thơ

ca những năm kháng chiến chống thực dân Pháp/

Tây Tiến là thứ quả lạ trái mùa, một "lệch chuẩn" tài hoa.

Đỗ Kim Hồi

Đọc Tây Tiến như ngậm âm nhạc trong miệng Xuân Diệu

Tây Tiến biên cương mờ lửa khói Quân đi lớp lớp động cây rừng

Và bài thơ ấy co người ấy Sống mãi muôn đời với núi sông

Giang Nam

Quang Dũng đã đem tượng đài người lính Tây Tiến đặt giữa ngàn non ngàn mây, ngàn cây TBắc Bởi vậy lời thơ như âm u vọng mãi tiếng gọi hoang sơ của núi rừng và mỗi khi nhắc đến một tên đất, tên mường, hồn thơ Quang Dũng lại rộn rã, phiêu du nhịp lên tiếng gọi đàn thăm thẳm"

Nguyễn Đình Thi

Bút pháp của Quang Dũng thích tung hoành trong một biên độ rất rộng, giữa những nét khoẻ khoắn dữ dằn và những nét tinh vi, e ấp"

Vũ Quần Phương

Tố Hữu

Việt Bắc là một trong những đỉnh cao thơ Tố Hữu, cũng là một trong những thi phẩm xuất sắc của Việt Nam thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp.

Sức thu hút của thơ Tố Hữu là chất men say lí tưởng và tính dân tộc đậm đà.

SGV Ngữ

nâng cao tập 1

Thái độ toàn tâm, toàn ý với cách mạng là nguyên nhân chính làm nên thành công của thơ anh.

Hoài Thanh

Chế Lan Viên

Trọn đời, Tố Hữu là một chiến sĩ cách mạng làm thơ và là nhà thơ cách mạng và trong lửa của thơ anh có biết bao nhiêu yêu thương dịu dàng với đất nước quê hương và đối với những con người của đất nước quê hương từ cuộc sống hiện đại, thơ anh ngày càng bắt nguồn trở lại vào hồn thơ cổ điển của dân tộc.

Báo văn nghệ số 50 ngày

nhân ngày mất của Tố Hữu

SGV Ngữ

nâng cao tập 1

Dù viết về tình yêu đôi lứa hay tình yêu Tổ quốc, về thế giới trẻ thơ hồn nhiên, trong trắng hay những quan hệ nhân sinh muôn vẻ, thơ Xuân Quỳnh vẫn nổi bật ở vẻ đẹp nữ tính.

SGV Ngữ

nâng cao tập 1

Xuân Quỳnh đã triệt để tận dụng lối tổ chức theo nguyên tắc tương xứng, hô ứng, trùng điệp Nhất là việc tạo ra các cặp từ, các vế câu, các cặp câu, thậm chí ngay cả các khổ thơ cũng hình thành các cặp đi liền kề, kế tiếp luân phiên đắp đổi nhau về bằng - trắc nữa.

Chu Văn Sơn

Nguyễn Xuân Nam

“Thơ ca Nguyễn Khoa Điềm chứa đựng nhiều chất liệu văn học và văn hoá dân gian Câu thơ dù ở thể thơ truyền thống hay thơ tự do bao giờ cũng phảng phất phong vị của ca dao, tục ngữ.

Chất hiền minh của trí tuệ dân gian thấm đẫm trong từng từ”

Nguyễn Xuân Nam

“Vì khi làm nông nghiệp, số phận nhân dân đã gắn chặt với số phận dòng sông Vậy thì văn hoá ắt phải mang gương mặt dòng sông”

Tâm sự của Nguyễn Khoa Điềm

“Ý tưởng xuyên suốt của tôi trong chương này

là thể hiện một Đất nước của nhân dân, do đó,

từ ngữ, hình ảnh, chất liệu thơ được sử dụng đều

Tâm sự của Nguyễn Khoa Điềm

nhằm làm rõ ý tưởng này”

Chính chiều sâu của những giá trị văn hóa đã tạo nên nét phong cách riêng làm nên gương mặt thơ Nguyễn Khoa Điềm.

Nguyễn Xuân Nam

3 Cần nhìn nhận các tác phẩm thơ được tìm hiểu trong chuyên đề trong sự gắn bó với các đặc điểm cơ bản của Văn học Việt Nam từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến 1975

- Nền văn học vận động chủ yếu theo hướng cách mạng hóa, gắn bó sâu sắcvới vận mệnh chung của đất nước

- Nền văn học hướng về đại chúng

- Nền văn học chủ yếu mang khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn

4 Phong cách nghệ thuật của nhà thơ

Phong cách nghệ thuật của nhà thơ thể hiện tài nghệ của người nghệ sĩ ngôn

từ trong việc đem đến cho người đọc một cái nhìn mới mẻ chưa từng có về cuộcsống, con người thông qua những hình tượng nghệ thuật độc đáo và những phươngthức, phương tiện thể hiện đặc thù mang đậm dấu ấn cá nhân của chủ thể sáng tạo.Biểu hiện phong cách nghệ thuật của nhà thơ:

+ Cách nhìn, cách cảm thụ giàu khám phá nghệ thuật

+ Nét riêng trong lựa chọn, xử lí đề tài, xác định chủ đề

+ Giọng điệu riêng biệt của tác phẩm

+ Sử dụng các thủ pháp nghệ thuật mang đậm dấu ấn riêng (thống nhất, ổn định trong sử dụng các phương thức và phương tiện nghệ thuật)

Phong cách nghệ thuật của nhà thơ không phải qua một tác phẩm là có thểnhận thấy ngay, nó in dấu một cách ổn định trên hệ thống các sáng tác của ngườinghệ sĩ Vì thế phần tiểu dẫn cho một văn bản thơ bao giờ cũng giới thiệu phongcách tác giả của nó Người học khi khai thác tác giả/tác phẩm cần nắm được đặcđiểm này để soi chiếu, đánh giá sâu nội dung, nghệ thuật, vị trí của tác phẩm, nétđộc đáo của nó so với những tác giả / tác phẩm khác

Học sinh cần nắm chắc phong cách nghệ thuật của một số nhà thơ có tác phẩm được dạy trong chuyên đề (theo bảng sau):

STT Nhà thơ Tên tác

phẩm thơ

Nét riêng trong phong cách nghệ thuật của nhà thơ

1 Tây Tiến Một nhà thơ mang hồn thơ phóng khoáng, hồn

hậu, lãng mạn và hào hoa

2 Việt Bắc Thơ Tố Hữu là: thơ trữ tình chính trị; mang đậm

tính sử thi; giọng điệu tâm tình, ngọt ngào; đậm

đà tính dân tộc trong nội dung và hình thức biểuhiện

3 Sóng Thơ Xuân Quỳnh là tiếng lòng của một tâm hồn

phụ nữ nhiều trắc ẩn, vừa hồn nhiên tươi tắn, vừachân thành, đằm thắm và luôn da diết trong khátvọng về hạnh phúc bình dị đời thường

5/ Cách làm kiểu đề so sánh văn học (các khía cạnh của tác phẩm thơ)

Đây là một kiểu bài mới, chưa được cụ thể hóa thành một bài học riêngtrong chương trình Ngữ văn bậc trung học phổ thông, do đó đã ảnh hưởng ít nhiềuđến chất lượng làm bài của học sinh cũng như quá trình định hướng ôn tập cho họcsinh từ phía giáo viên Góp phần tháo gỡ những khó khăn trên, chúng tôi xin đưa ramột số gợi ý để cùng các em ôn tập, phục vụ cho bài thi Ngữ văn kì thi THPT quốcgia:

Kiểu bài so sánh văn học về các khía cạnh của tác phẩm thơ thường yêu cầuhọc sinh so sánh trên nhiều bình diện: đoạn thơ, hình tượng thơ, phong cách nhàthơ thể hiện trong tác phẩm, nghệ thuật thể hiện, nội dung tư tưởng, cảm hứng…Quá trình so sánh có thể chỉ diễn ra ở các tác phẩm của cùng một tác giả, nhưngcũng có thể diễn ra ở những tác phẩm của các tác giả cùng hoặc không cùng mộtthời đại, giữa các tác phẩm của những trào lưu, trường phái khác nhau của một nềnvăn học Mục đích cuối cùng của kiểu bài này là yêu cầu học sinh chỉ ra được chỗgiống và khác nhau giữa hai tác phẩm, hai tác giả… từ đó thấy được những mặt kếthừa, những điểm cách tân của từng tác giả, từng tác phẩm; thấy được vẻ đẹp riêngcủa từng tác phẩm; sự đa dạng muôn màu của phong cách nhà văn Không dừng lại

ở đó, kiểu bài này còn góp phần hình thành kĩ năng lí giải nguyên nhân của sựkhác nhau giữa các hiện tượng văn học – một năng lực rất cần thiết góp phần tránh

đi khuynh hướng “bình tán”, khuôn sáo trong các bài văn của học sinh hiện nay Lẽhiển nhiên, đối với đối tượng học sinh trung học phổ thông, các yêu cầu về nănglực lí giải cần phải hợp lí, vừa sức Nghĩa là các tiêu chí so sánh cần có mức độkhó vừa phải, khả năng lí giải sự giống và khác nhau cũng cần phải tính toán hợp lívới năng lực của các em Chuẩn kiến thức, chuẩn kĩ năng trong từng bài, từng cấphọc sẽ là căn cứ để kiểm định những vấn đề này

Vì là một bài nghị luận nên bố cục một bài văn so sánh văn học cũng có 3phần: mở bài, thân bài và kết bài Tuy nhiên chức năng cụ thể của từng phần lại cónhững điểm khác biệt so với kiểu bài nghị luận về một tác phẩm, đoạn trích thơhay nghị luận về một đoạn trích, tác phẩm văn xuôi

Đề so sánh về khía cạnh của tác phẩm thơ thường có các dạng cụ thể như:hỏi về điểm chung, hỏi về nét riêng, hỏi về cả điểm chung và nét riêng giữa các đốitượng

Sau đây là dàn ý khái quát của kiểu bài so sánh yêu cầu học sinh làm rõ

về cả điểm chung và nét riêng giữa hai đối tượng:

MỞ BÀI:

- Dẫn dắt vấn đề

- Giới thiệu khái quát về các đối tượng so sánh

THÂN BÀI:

1 Làm rõ đối tượng thứ nhất (bước này vận dụng kết hợp nhiều thao tác lập

luận nhưng chủ yếu là thao tác lập luận phân tích)

2 Làm rõ đối tượng thứ 2 (bước này vận kết hợp nhiều thao tác lập luận nhưng

chủ yếu là thao tác lập luận phân tích)

3 So sánh: nét tương đồng và khác biệt giữa hai đối tượng trên cả hai bình diện

nội dung và hình thức nghệ thuật (bước này vận dụng kết hợp nhiều thao tác lậpluận nhưng chủ yếu là thao tác lập luận phân tích và thao tác lập luận so sánh)

4 Lý giải sự khác biệt: thực hiện thao tác này cần dựa vào các bình diện: bối

cảnh xã hội, văn hóa mà từng đối tượng tồn tại; phong cách nhà văn; đặc trưngthi pháp của thời kì văn học…(bước này vận nhiều thao tác lập luận nhưng chủyếu là thao tác lập luận phân tích)

KẾT BÀI:

- Khái quát những nét giống nhau và khác nhau tiêu biểu

- Có thể nêu những cảm nghĩ của bản thân.

Lưu ý:

- Trên đây là dàn ý khái quát nhất về kiểu đề so sánh hai đối tượng Trongthực tế, đối tượng so sánh có thể nhiều hơn và trong một số trường hợp cụ thể,cách trình bày có thể sắp xếp các luận điểm khác đôi chút so với lí thuyết để đápứng tốt nhất yêu cầu của đề (yêu cầu người viết phải sáng tạo, không vận dụngmáy móc)

- Việc xác lập nội hàm khái niệm kiểu bài, mục đích, yêu cầu, đến cách thứclàm kiểu bài này cho học sinh là thực sự rất cần thiết

B HỆ THỐNG (PHÂN LOẠI, DẤU HIỆU NHẬN BIẾT ĐẶC TRƯNG) CÁC DẠNG BÀI TẬP ĐẶC TRƯNG CỦA CHUYÊN ĐỀ

Theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, cấu trúc một đề Ngữ văn gồm

có 2 phần: Phần I Đọc hiểu (3 điểm); Phần II Làm văn có 2 câu hỏi (câu 1- nghịluận xã hội chiếm 3 điểm, câu 2 - nghị luận văn học chiếm 4 điểm) Qua nghiên

cứu nội dung bài học, chuyên đề của chúng tôi tập trung vào 6 dạng đề sau (các dạng để được sắp xếp khoa học theo quy luật nhận thức từ dễ đến khó):

5 Dạng đề nghị luận về một (hoặc hai) ý kiến bàn về văn học (8 đề)

6 Dạng đề liên quan đến đặc trưng của thơ (11 đề- trong đó có 1 đề minh họa)

và giới thiệu 12 bài tập nâng cao tự giải cho học sinh.

C HỆ THỐNG CÁC PHƯƠNG PHÁP CƠ BẢN, ĐẶC TRƯNG ĐỂ GIẢI CÁC DẠNG BÀI TẬP TRONG CHUYÊN ĐỀ

- Phân loại đề theo cấu trúc đề thi THPTQG: Sau khi cung cấp cho các emhiểu những vấn đề then chốt, hệ thống các kiến thức sử dụng trong chuyên đề, giáo

viên sẽ tiến hành soạn hệ thống câu hỏi theo các dạng trên và bám sát cấu trúc đềthi của Bộ Giáo dục và Đào tạo (hệ thống câu hỏi này sẽ được phát cho học sinhtrước khi học chuyên đề 01 ngày để các em chuẩn bị và chủ động trong việc xử líđề)

- Tổ chức ôn luyện hệ thống kiến thức cơ bản cần sử dụng trong chuyên đề

- Phương pháp thảo luận nhóm, đàm thoại: Trong giờ học chuyên đề, giáoviên cho học sinh tự giải quyết vấn đề qua thảo luận nhóm (dùng các kĩ thuật dạyhọc tích cực mới như: kĩ thuật hội chợ, kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật mảnhghép ) Cuối cùng, giáo viên nhận xét và kết luận Như thế, học sinh sẽ phải tưduy và chủ động trong việc chiếm lĩnh tri thức

- Phương pháp thực hành: Giáo viên cần phải cho học sinh viết bài chuyên

đề như cấu trúc đề thi THPTQG theo định kì (có báo trước) và không theo định kì(bất chợt), chấm chữa bài và uốn nắn những chỗ còn chưa đạt trong bài viết củahọc sinh Khuyến khích nêu gương những học sinh có bài viết tốt, khen ngợi kịpthời những học sinh có biểu hiện tiến bộ từ đó thổi bùng lên ở mỗi em ngọn lửađam mê, tình yêu văn chương

- Phương pháp thống kê, phân tích dữ liệu để đánh giá mức độ nhận thức củahọc sinh từ đó điều chỉnh nội dung và phương pháp giảng dạy cho phù hợp với tìnhhình thực tế

D HỆ THỐNG CÁC VÍ DỤ, CÁC BÀI TẬP CỤ THỂ CÙNG LỜI GIẢI MINH HOẠ CHO CHUYÊN ĐỀ

Yêu cầu chung :

- Hình thành các dạng câu hỏi cần cả 4 mức độ (nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp, vận dụng cao) để kiểm tra được hiểu biết của học sinh ở các góc

độ sâu của tác phẩm, phong cách tác giả

- Đánh giá được năng lực cảm thụ tác phẩm của học sinh

- Phát hiện được khả năng tạo lập văn bản, xây dựng bài văn nghị luận

- Giúp học sinh có cái nhìn nhiều chiều về tác giả - tác phẩm thơ, nhữngvấn đề lí luận về thơ đồng thời phân loại được học sinh theo năng lực

I VÍ DỤ LỜI GIẢI MINH HOẠ CHO MỘT ĐỀ VĂN CỤ THỂ TRONG CHUYÊN ĐỀ

1 Mục tiêu đề thi

– Kiến thức: Phân tích thi phẩm Tây Tiến của Quang Dũng để làm sáng tỏ

một vấn đề lí luận văn học về mối quan hệ giữa đặc trưng của thơ và các loại hìnhnghệ thuật gần gũi với nó Đặc trưng của ngôn ngữ thơ (tính chính xác, tính hìnhtượng, tính nhạc) khiến nó mang trong mình đặc điểm của các loại hình nghệ thuậtkhác

– Kĩ năng: Biết làm kiểu bài nghị luận văn học có vận dụng kết hợp các thaotác giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận Lập luận chặt chẽ, bố cục rõ ràng,diễn đạt lưu loát có cảm xúc, ngôn ngữ chọn lọc, không mắc chính tả, dùng từ, ngữpháp

– Thái độ: Bồi dưỡng niềm tự hào, tình yêu tiếng Việt Từ đó học sinh cólòng say mê với văn học Việt Nam và có lí tưởng sống đúng đắn

2 Hình thức đề thi: Tự luận

3 Thiết lập khung ma trận đề thi

- Liệt kê các chuẩn kiến thức kĩ năng theo chương trình môn Ngữ văn 12.

- Chọn nội dung cần đánh giá, thực hiện các bước thiết lập ma trận đề kiểm tra theo 4 mức độ nhận thức:

Thông hiểu

Cấp độ thấp

Cấp độ cao

- Đặc trưng của

ngôn ngữ thơ

(tính chất kì diệu

của thơ ca): thơ

là thơ nhưng thơ

còn có màu sắc,

đường nét của

hội hoạ, thanh

âm của âm nhạc

qua việc phân

tích bài thơ Tây

Tiến

-Giớithiệungắn gọn

về tác giảQuangDũng vàbài thơTây Tiến

Hiểu vàgiải thíchđược ýkiến củaSóngHồng:

- Thơ là thơ?

- Thơ là hoạ?

- Thơ là nhạc?

- Thơ là chạm khắc theo một cách riêng?

–Phân tích được chất thơ

của Tây Tiến.

– Phântích,chứngminhkhẳng

định Tây Tiến cũng

là bài thơgiàu chấthoạ, chấtnhạc vàđiêu khắc,tiêu biểucho

phongcách nghệthuật củanhà thơ

- Đánhgiá vấnđề

Số ý:

Số điểm:

Tỉ lệ %:

1 ý 0,25 6,25

1 ý 1,0 25

1 ý 2,0 50

1 ý 0,75 18,75

Số câu: 1 Điểm: 4

Anh (chị) hiểu ý kiến trên như thế nào? Qua việc phân tích bài thơ Tây

Tiến của Quang Dũng hãy làm sáng tỏ ý kiến trên.

5 Minh hoạ phần hướng dẫn học sinh giải đề thi

Việc giải quyết vấn

đề ấy phải huy động

– Vấn đề cần giải quyết: Phân tích thi

phẩm Tây Tiến của Quang Dũng để làm sáng tỏ

một vấn đề lí luận văn học về mối quan hệ giữađặc trưng của thơ và các loại hình nghệ thuậtgần gũi với nó Đặc trưng của ngôn ngữ thơ(tính chính xác, tính hình tượng, tính nhạc)khiến nó mang trong mình đặc điểm của cácloại hình nghệ thuật khác

- Vùng tư liệu: Đặc trưng ngôn ngữ thơ, bài

thơ Tây Tiến của Quang Dũng

- Kiểu bài: kiểu bài nghị luận văn học có vận

dụng kết hợp các thao tác giải thích, phân tích,chứng minh, bình luận

- Yêu cầu về kỹ năng: Lập luận chặt chẽ, bố

cục rõ ràng, diễn đạt lưu loát có cảm xúc, ngônngữ chọn lọc, không mắc chính tả, dùng từ, ngữpháp (trong đó đề cao sáng tạo với những kiếngiải riêng hợp lí)

– Thái độ: Bồi dưỡng niềm tự hào, tình yêu

tiếng Việt Từ đó học sinh có lòng say mê vớivăn học Việt Nam và có lí tưởng sống đúngđắn

Phát triển năng lực sử dụng kiến thức, xử lí thông tin, năng lực giải quyết vấn đề của học sinh.

văn) - Dựng khung đề cương cho bài viết:

Mở bài: Giới thiệu vấn đề cần nghị luận.

Thân bài:

1/ Giải thích ý kiến

2/ Chứng minh qua bài thơ Tây Tiến

3/ Đánh giá chung

Kết luận: Tóm lược vấn đề, phát triển nâng cao

và để lại ấn tượng sâu sắc

Phát triển năng lực sử dụng kiến thức, năng lực về phương pháp, năng lực cá nhân của học sinh.

viết một mở bài gián

tiếp cho đề văn

1/ Giới thiệu vấn đề nghị luận.

Hoàn thành một mở bài theo yêu cầu, sáng tạo,

có sức lôi cuốn

Xin giới thiệu với các thầy cô mở bài của 1

em học sinh được tập thể lớp lựa chọn:

“Phải phí tổn nghìn cân quặng chữ Mới thu về một chữ mà thôi, Một chữ ấy làm cho rung động Triệu trái tim trong hàng triệu năm dài.”

(Maiacôpxki)Thơ là tập hợp những tinh hoa tâm hồn

và ngôn ngữ Thơ là cái thật, cái đẹp của tâmhồn được chắt lọc, gọt giũa bằng nghệ thuậtngôn từ Người nghệ sĩ phải dùng bàn tay tàihoa và lăng kính nghệ thuật để biến ngôn ngữđời sống thành ngôn ngữ văn học Nhà thơ, đểtạo nên một tác phẩm độc đáo cần trải qua quátrình lao động nhọc nhằn, như người đào vàng,tìm ngọc, đãi từ kho quặng chữ thô ráp lấy mộtviên ngọc chữ nghĩa tinh khôi Nhiều khi khátcháy trên sa mạc ngôn từ vẫn chưa tìm đượcthứ báu vật thiêng liêng ấy Nhiều "phu chữ" cả

một đời luôn trăn trở: "Chữ chẳng làm kinh động lòng người chết chẳng yên" (Đỗ Phủ) Với

chất liệu phi vật thể (ngôn từ), thơ ca đã tạo chomình thế mạnh riêng, là nơi gặp gỡ, giao thoacủa nhiều bộ môn nghệ thuật Bàn về vấn đề

này, thi Sĩ Sóng Hồng cho rằng: Thơ là thơ đồng thời là hoạ, là nhạc, là chạm khắc theo

một cách riêng Qua việc phân tích những biểu

hiện của chất thơ, chất nhạc, chất hoạ, chất điêukhắc trong Tây Tiến – bài thơ tiêu biểu chophong cách nghệ thuật Quang Dũng- chúng ta

sẽ hiểu rõ hơn về nhận định mang tính lí luậnnày

Phát triển năng lực sáng tạo, năng lực giao tiếp Tiếng Việt, năng lực cá nhân, năng lực giải quyết tình huống của học sinh.

2.1 Thơ là thơ : Thơ trước hết phải là chính nó,

nghĩa là phải mang đầy đủ những đặc trưngriêng khác với bất kì loại hình nghệ thuật nào:truyện, kịch… Thơ là phương thức trữ tình, làtiếng nói của tình cảm, cảm xúc được thể hiệnbằng một cấu tạo ngôn ngữ đặc biệt

2.2 Thơ đồng thời là họa, là nhạc, là chạm khắc theo một cách riêng:

+ Thơ – hoạ – nhạc - chạm khắc đều là những

loại hình nghệ thuật, song có sự khác biệt, trướchết là chất liệu xây dựng hình tượng nghệ thuật

để phản ánh đời sống Chất liệu của thơ ca làngôn ngữ - chất liệu phi vật thể có những đặctrưng riêng- vì vậy tác động nhận thức khôngtrực tiếp bằng các loại hình nghệ thuật khácsong sức gợi mở của nó lại hết sức dồi dào,mạnh mẽ Nó tác động vào liên tưởng conngười và khơi dậy những cảm nhận cụ thể vềmàu sắc, đường nét, âm thanh, hình khối

+ Thơ là họa: Họa có nghĩa là hội họa, đặc

trưng ngôn ngữ thơ giàu tính tạo hình, thơ cóthể gợi lên trong tâm trí người đọc những hìnhảnh, chi tiết sống động, chân thực như bản thân

sự sống vốn có, "thi trung hữu hoạ".

+ Thơ là nhạc: Nhạc là âm nhạc Ngôn ngữ thơ

giàu nhạc tính Tính nhạc của thơ thể hiện ở:thể thơ, cách gieo vần, ngắt nhịp, thanh điệu,…

"thi trung hữu nhạc" Nhạc là cỗ xe chở hồn thi phẩm (Hoàng Cầm).

+ Thơ còn là chạm khắc: Chạm khắc là điêu

khắc Cũng vì tính tạo hình, ngôn ngữ thơ ca cókhả năng tạo dựng hình khối, đường nét sốngđộng, chân thực

+ Một cách riêng: Phong cách nghệ thuật của

mỗi nhà thơ

2.3 Tóm lại: Sóng Hồng đã khẳng định tínhchất kì diệu của thơ ca: thơ là thơ nhưng thơcòn có màu sắc, đường nét của hội hoạ, thanh

âm của âm nhạc và hình khối của chạm khắc(điêu khắc) Thơ cất tiếng nhờ nhạc, đẹp lênnhờ hoạ và kiêu hãnh vì được thể hiện bằng nétchạm khắc Tuy nhiên, tất cả những biểu hiện

ấy phải được thể hiện theo “một cách riêng”

nghĩa là nhà thơ phải có phong cách nghệ thuậtđộc đáo

(Cũng như nhận xét của Biêlinxki "Bản thân văn học là toàn bộ nghệ thuật" hay "Thơ là kết tinh của cái đẹp trong mọi hình thức nghệ thuật").

Phát triển năng lực sử dụng kiến thức, năng lực trao đổi, năng lực hợp tác của học sinh.

Học sinh được gọi

thực hiện yêu cầu

giải quyết vấn đề qua

hội thảo nhóm với kĩ

riêng của Quang

Dũng qua Tây Tiến

Sau khi xong nhiệm

3/ Chứng minh qua bài Tây Tiến:

3.1 Giới thiệu ngắn gọn về tác giả Quang Dũng và bài thơ Tây Tiến.

- Tác giả: Quang Dũng là người nghệ sĩ đa tài.Thơ Quang Dũng hồn hậu, phóng khoáng, lãngmạn và hào hoa

- Tác phẩm: Tây Tiến (1948) là bài thơ tiêu

biểu cho đời thơ Quang Dũng, thể hiện sâu sắcphong cách nghệ thuật của nhà thơ Bài thơ

đươc in trong tập Mây đầu ô Xuyên suốt bài

thơ là nỗi nhớ: nỗi nhớ da diết về những ngườiđộng đội và những ngày tháng, những kỉ niệmkhông thể nào quên của chính tác giả trongđoàn quân Tây Tiến, gắn với vùng đất miềnTây hùng vĩ, hiểm trở và thơ mộng Nỗi nhớ ấy

đã đánh thức mọi ấn tượng, kí ức để kết tinhthành những hình ảnh sống động

3.2 Chất thơ của Tây Tiến:

+ Bài thơ thể hiện cảm xúc mãnh liệt củaQuang Dũng: nỗi nhớ đơn vị cũ, nhớ thiênnhiên núi rừng, con người Tây Bắc

+ Ngôn ngữ thơ hàm súc, đa nghĩa, có tính biểucảm cao

3.3 Tây Tiến cũng là bài thơ giàu chất hoạ,

chất nhạc và điêu khắc:

mờ kiểu tranh lụa lại làm hiện lên thiên nhiênTây Bắc thơ mộng, trữ tình, ấm áp (dẫn chứng).+ Chất nhạc: phép đối, điệp âm, sử dụng từ láy,cách ngắt nhịp, phối thanh Bằng – Trắc… =>tạo nên giọng điệu gân guốc, mạnh mẽ khi nói

về con đường hành quân gập ghềnh, trắc trở;giọng điệu êm đềm man mác khi nói về thiênnhiên thơ mộng trữ tình; giọng thơ vui tươi,khoẻ khoắn khi tái hiện kỉ niệm về tình quândân thắm thiết trong đêm liên hoan (dẫnchứng)

+ Đường nét của điêu khắc: chạm khắc bứctượng đài về người lính Tây Tiến sống động,chân thực, mang vẻ đẹp lẫm liệt, kiêu hùng, hàohoa, lãng mạn mà bi tráng (dẫn chứng)

3.4 Bài thơ Tây Tiến thể hiện phong cách

riêng, độc đáo của Quang Dũng: bút pháp

lãng mạn và tinh thần bi tráng, hồn thơ baybổng và ngôn ngữ sáng tạo, tinh tế, tài hoa

Phát triển năng lực thưởng thức tác phẩm thơ/cảm thu thẩm mĩ (năng lực đặc thù của môn Ngữ văn), năng lực trao đổi, năng lực

xử lí thông tin của học sinh.

câu hỏi đó, em hãy

viết một kết bài hoàn

chỉnh, sáng tạo và để

lại ấn tượng với

4/ Đánh giá chung

4.1 Ý kiến đúng đắn, có giá trị của Sóng Hồng

đã khẳng định sức sống và vẻ đẹp kì diệu củathơ ca: đặc trưng của ngôn ngữ thơ (tính chínhxác, tính hình tượng, tính nhạc) khiến nó mangtrong mình đặc điểm của các loại hình nghệthuật khác

4.2 Bài thơ Tây Tiến với vẻ đẹp kì diệu là minh

chứng rõ nét cho điều đó Tác phẩm tiêu biểucho phong cách nghệ thuật Quang Dũng, xứngđáng là một trong những thi phẩm xuất sắc củanền thi ca cách mạng Việt Nam

4.3 Để sáng tác được những bài thơ hay, nhàthơ không chỉ cần cảm xúc mãnh liệt, chân

người đọc.

HS: - Mỗi học sinh

sẽ tự nhận thức và

thực hành viết đoạn

văn kết bài theo yêu

cầu của giáo vên

Học sinh hoàn thành một kết bài sáng tạo và đểlại ấn tượng với người đọc

Xin giới thiệu với các thầy cô kết bài của 1

em học sinh được tập thể lớp lựa chọn:

Tóm tại, thơ là kết quả của sự thăng hoacảm xúc, là sản phẩm tinh thần của nhà thơ.Mỗi bài thơ là sự kết tinh vốn văn hoá, thể hiệncái nhìn về cuộc đời và biểu hiện những trạngthái xúc cảm của người sáng tác Ngôn ngữ làyếu tố đầu tiên của tác phẩm văn học Trong sựlao động của nhà thơ có sự lao động về ngônngữ, trong sự giày vò của sáng tạo nghệ thuật

có sự giày vò về ngôn từ Thành công của tácphẩm một phần lớn là nhờ khả năng ngôn ngữcủa tác giả Với các đặc trưng: tính chính xác,tính hình tượng, tính tinh luyện, hàm súc kếthợp với tính nhạc phong phú của tiếng Việt,

thơ là thơ đồng thời là hoạ, là nhạc, là chạm khắc theo một cách riêng Tuân thủ nghiêm

ngặt điều đó, với Tây Tiến, Quang Dũng trởthành một trong những nhà thơ lưu danh hậuthế Cũng như vậy, mỗi nghệ sĩ trong sáng tạocần ghi nhớ: để sáng tác được những bài thơhay, nhà thơ không chỉ cần cảm xúc mãnh liệt,chân thành mà còn cần có tài năng trong việc sửdụng từ ngữ, hình ảnh, thanh điệu, nhịp điệuthật độc đáo để tạo được phong cách riêng của

mình Nếu Nhà thơ như con ong biến trăm hoa thành mật ngọt/ Một mật ngọt thành đòi vạn chuyến ong bay (Chế Lan Viên) thì mỗi độc giả

hãy là người đồng sáng tạo với nhà thơ, đừngquên lời nhắc nhở của Phôntan:

“Bạn ơi hãy học suy nghĩ bằng trái tim

Và hãy học cảm xúc bằng lý trí”.

Phát triển năng lực xử lí thông tin, năng lực sáng tạo, năng lực sử dụng ngôn ngữ của học

đặc trưng của thơ.

- Học sinh tiếp thu

- Ngoài kiến thức tác giả, tác phẩm được họctrong chương trình, HS cần biết thêm các nhậnđịnh về tác giả - tác phẩm, đặc biệt cần nắmchắc phong cách nghệ thuật của mỗi tác giả

- Kiến thức lí luận văn học được coi là "triếthọc của văn học" Học sinh phải có kiến thức líluận văn học vững vàng, vận dụng linh hoạt cáckiến thức đó để xử lí tốt các đề văn liên quanđến kiến thức lí luận văn học

- Bài văn cần nêu "trúng" vấn đề tiến tới hay vàsáng tạo để lại ấn tượng tốt cho người đọc

- Để học tốt môn Ngữ văn, học sinh phải tậptrung nghe giảng, chủ động giải quyết các vấn

đề, chịu khó đọc sách, thường xuyên luyện viết:luyện viết mở - kết bài hay, luyện viết ý thànhđoạn văn hoàn chỉnh, luyện viết bài văn đúngcấu trúc và sáng tạo

Phát triển ở học sinh năng lực tổng hợp kiến thức, năng lực vận dụng, thực hành.

Bảng tiêu chí đánh giá mức độ kết quả cần đạt của học sinh

sĩ đa tài, lànhà thơchiến sĩ cóphong cáchnghệ thuậtđộc đáo và

Tiêu chí:

- Giới thiệu được tác giảQuang Dũng, tác phẩm Tây Tiến nhưng chưa nhấn mạnh được phong cách nhà thơ

Tiêu chí:

- Giới thiệuđược tácgiả, tácphẩm

nhưng còn

sơ sài, chưangắn gọn,chắt lọc

Tiêu chí:

- Giới thiệuđược 1trong 2: tácgiả hoặc tácphẩm, hoặcgiới thiệuđược cả tácgiả tácphẩm

nhưng cònnhiều thông

Tiêu chí:

- Khônglàm đượchoặc hoàntoàn sai lạckiến thức

Điểm : 0,25

Số học sinh đạt tiêu chí: 45 90%

Điểm : 0,2

Số học sinh đạt tiêu chí: 5 10%

Điểm : 0,1

Số học sinh đạt tiêu chí: 0 0%

tin chưachuẩn xác

Điểm : 0

Số học sinh đạt tiêu chí: 0 0%

Điểm : 0

Số học sinh đạt tiêu chí: 0 0%

đặc trưng

và thế mạnhcủa thơ khiến nó vừa là chính nó vừa mang đặc điểm của nhiều loại hình nghệ thuật gần gũi với nó: nhạc, hoạ, điêu khắc tất cảđược thể hiện theo cách riêng của người

Tiêu chí:

Giải thíchđược ý kiếncủa SóngHồng

nhưng mớichỉ dừng lạiở:

- Thơ là thơ?

- Thơ là hoạ?

- Thơ là nhạc?

- Thơ là chạm khắc?

Theo một cách riêng?

Chưa khái quát được ýkiến

Tiêu chí:

Giải thích được ý kiếncủa Sóng Hồng nhưng mới chỉ đạt 3 trong 6 yêu cầu (- Thơ

là thơ?

- Thơ là hoạ?

- Thơ là nhạc?

- Thơ là chạm khắc?

Theo một cách riêng?

Khái quát được ý kiến)

Tiêu chí:

Chưa hiểuđược ý kiếncủa SóngHồng vàgiải thíchlan man

Điểm : 0,25

Tiêu chí:

- Khônglàm đượchoặc hoàntoàn sai lạckiến thức

Số học sinh đạt tiêu chí: 35 70%

Điểm : 0,75

Số học sinh đạt tiêu chí: 12 24%

Điểm : 0,5

Số học sinh đạt tiêu chí: 3 6%

Số học sinh đạt tiêu chí: 0 0%

Điểm : 0

Số học sinh đạt tiêu chí: 0 0%

thơ của Tây Tiến.

– Phân tích,chứng minhkhẳng định

Tây Tiến cũng

là bài thơgiàu chấthoạ, chấtnhạc vàđiêu khắc,tiêu biểucho phongcách nghệthuật củanhà thơ

- Biết chọn

những dẫnchứng hợp

lí để phântích tạo sựthuyết phụccho bài viết

Điểm : 1,75 - 2,0

Số học sinh đạt tiêu

Tiêu chí:

–Phân tích được chất

thơ của Tây Tiến.

– Phân tích,chứng minhkhẳng định

Tây Tiến cũng

là bài thơgiàu chấthoạ, chấtnhạc Ý

trong thơ cóđiêu khắcchưa rõràng Chưathấy TâyTiến tiêubiểu chophong cáchnghệ thuậtcủa nhà thơ

- Biết chọn

những dẫnchứng hợp

lí để phântích nhưngcòn chưaphong phú

Điểm : 1,25 - 1,5

Số học sinh đạt tiêu

Tiêu chí:

–Mới chỉ dừng lại ở việc phân tích được chất thơ

của Tây Tiến Phân

tích, chứng minh khẳng

định Tây Tiến cũng

là bài thơ giàu chất hoạ, chất nhạc

Điểm : 0,75 - 1,0

Số học sinh đạt tiêu

Tiêu chí:

- Có phân

tích nhưngcác ý chưa

rõ ràng, lanman, khônglàm chủkiến thức

Điểm : 0,25 – 0,5

Số học sinh đạt tiêu

Tiêu chí:

- Khônglàm đượchoặc hoàntoàn sai lạckiến thức

Điểm :

0

Số học sinh đạt

đánh giá:

50

chí: 25 50%

chí: 20 40%

chí: 5 10%

chí: 0 0%

tiêu chí: 0 0%

Khẳng định

vì đạt đượcnhững điềunhư SóngHồng đãnêu nên bàithơ TâyTiến và tácgiả của nó

sẽ sốngmãi Nêubài học chongười sángtác

Điểm : 0,75

Số học sinh đạt tiêu chí: 35 60%

Tiêu chí:

-Đánh giáđúng vấnđề: giá trị

và tínhđúng đắncủa ý kiến

Bước đầukhẳng định

vì đạt đượcnhững điềunhư SóngHồng đãnêu nên bàithơ TâyTiến và tácgiả của nó

sẽ sốngmãi Chưanêu đượcbài học chongười sángtác

Điểm : 0,5

Số học sinh đạt tiêu chí: 15 30%

Tiêu chí:

- Đánh giáđúng vấnđề: giá trị

và tínhđúng đắncủa ý kiến

Phần đánhgiá về TâyTiến vàQuangDũng còn

sơ sài

Điểm : 0,25

Số học sinh đạt tiêu chí: 5 10%

Tiêu chí:

Có đánh giánhưng chưachính xác,lan man,không cósức kháiquát

Điểm : 0

Số học sinh đạt tiêu chí: 0 0%

Tiêu chí:

- Khônglàm đượchoặc hoàntoàn sai lạckiến thức

Điểm : 0

Số học sinh đạt tiêu chí: 0 0%

Sau đây là một số hình ảnh minh hoạ hoạt động dạy – học:

Ảnh 1: Giáo viên cung cấp cho học sinh những kiến thức nền tảng, then chốt

Ảnh 2: Học sinh hoạt động cá nhân

Ảnh 3, 4: Hoạt động nhóm – kĩ thuật khăn trải bàn

Ảnh 5: Sự tương tác chân tình giữa giáo viên và học sinh

Ảnh 6: Hoạt động nhóm – kĩ thuật hội chợ

Ảnh 7: Hoạt động nhóm – kĩ thuật mảnh ghép

Ảnh 8: Phát ngôn viên của nhóm thuyết trình

Kinh nghiệm rút ra sau giờ dạy thực nghiệm:

- Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh và dạy học phát triển

tư duy sáng tạo ở người học có nhiều ưu điểm:

+ Giáo viên chủ yếu là người tổ chức, hỗ trợ học sinh tự lực và tích cực lĩnhhội tri thức

+ Tổ chức các hình thức học tập đa dạng, sử dụng phong phú các phươngpháp, kĩ thuật dạy học tích cực

+ Người học được chú trọng đánh giá năng lực, có tính đến sự tiến bộ trongquá trình học tập, chú trọng khả năng vận dụng các tình huống thực tiễn

+ Kết quả học tập được mô tả chi tiết và có thể quan sát được; thể hiện đượcmức độ tiến bộ của học sinh một cách liên tục

+ Học sinh sẽ được phát triển tiềm năng sáng tạo khi chính bản thân giáoviên là những người sáng tạo

- Tuy nhiên, quan điểm dạy học tích cực này đòi hỏi sự nỗ lực, phấn đấukhông ngừng ở cả hai phía người dạy và người học

- Đặc biệt, mỗi giáo viên phải kiên trì, tiếp tục đổi mới phương pháp dạy

học và kiểm tra đánh giá kết quả học tập, rèn luyện của học sinh theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học theo Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011-2020 Với "Mục tiêu của giáo dục không phải chỉ đơn thuần là dạy cách kiếm sống hay cung cấp công cụ để đạt

sự giàu có mà đó còn phải là con đường dẫn lối tâm hồn con người vươn đến cái

"Chân" và thực hành cái "Thiện" (Vijaya Lakshmi Pandit) Tất cả để hướng đến mục

tiêu: "Dạy văn học, học văn học thật là một niềm vui sướng lớn Qua mỗi giờ văn

học, thầy giáo có thể làm rung động các em, làm cho các em yêu đời, yêu lẽ sống

và lớn thêm một chút" (Tố Hữu).

Tương tự như phần ví dụ minh hoạ, các thầy cô có thể linh hoạt áp dụng để giải quyết các đề mà chúng tôi giới thiệu ở mục dưới đây.

II CÁC DẠNG BÀI TẬP CỤ THỂ TRONG CHUYÊN ĐỀ VÀ GỢI Ý LỜI GIẢI

1 Dạng đề đọc hiểu

Do giới hạn dung lượng chuyên đề, chúng tôi xin giới thiệu 5 đề mẫu dưới đây

để các thầy cô tham khảo, góp ý:

Đề 1: Đọc đoạn thơ sau và thực hiện các yêu cầu nêu ở dưới:

Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc

Quân xanh màu lá dữ oai hùm

Mắt trừng gửi mộng qua biên giới

Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm

Rải rác biên cương mồ viễn xứ

Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh

Áo bào thay chiếu anh về đất

Sông Mã gầm lên khúc độc hành

(Trích “Tây Tiến” – Quang Dũng)

a/ Đoạn thơ trên được viết theo thể thơ gì?

b/ Nêu nội dung cơ bản của đoạn thơ.

c/ Đoạn thơ có sử dụng rất nhiều từ Hán Việt, anh/ chị hãy liệt kê những

từ ngữ đó và nêu tác dụng của chúng.

d/ Chỉ ra phép tu từ nói giảm được sử dụng trong đoạn thơ và nêu tác dụng của phép tu từ đó.

Gợi ý:

a/ Đoạn thơ trên được viết theo thể thơ 7 tiếng

b/ Đoạn thơ tập trung khắc họa chân dung người chiến binh Tây Tiến (ngoạihình, tâm hồn, lí tưởng, sự hi sinh)

c/ Những từ Hán Việt được sử dụng là: đoàn binh, biên giới, chiến trường, biêncương, viễn xứ, áo bào, độc hành Việc sừ dụng những từ Hán Việt ở đây đã tạo rasắc thái trang trọng, mang ý nghĩa khái quát, làm tôn thêm vẻ đẹp của người línhTây Tiến, góp phần tạo ra vẻ đẹp hào hùng cho hình tượng

d/ Phép tu từ nói giảm dược thể hiện trong câu thơ: “Áo bào thay chiếu anh về đất” Cụm từ “về đất” được thay th cho s ch t chóc, hi sinh Phép tu t n yế ự ế ừ à

có tác d ng l m gi m s c thái bi thụ à ả ắc thái bi thương cho cái chết của người lính Tây Tiến ương cho cái ch t c a ngế ủ ười lính Tây Ti n.ế

Người lính Tây Ti n ngã xu ng th t thanh th n, nh nh ng ó l cu c tr vế ố ậ ả ẹ nhàng Đó là cuộc trở về à Đ à ộ ở ề

v i ớ đất m v ẹ nhàng Đó là cuộc trở về à đất m ã dang r ng vòng tay ón nh ng ẹ nhàng Đó là cuộc trở về đ ộ đ ữ đứa con yêu v o lòng.à

Đề 2: Đọc đoạn thơ sau và trả lời câu hỏi:

Con sóng dưới lòng sâu

Con sóng trên mặt nước

Ôi con sóng nhớ bờ

Ngày đêm không ngủ được

Lòng em nhớ đến anh

Cả trong mơ còn thức

( trích Sóng, Xuân Quỳnh- sgk ngữ văn 12 tập 1)

a Trong đoạn thơ trên tác giả đã sử dụng biện pháp nghệ thuật nào? Nêu

tác dụng của việc sử dụng biện pháp nghệ thuật đó trong đoạn thơ?

b Đọan thơ trên thể hiện phẩm chất gì của người phụ nữ khi yêu?

c Tìm 1 câu ca dao thể hiện nỗi nhớ trong tình yêu như đoạn thơ trên?

Gợi ý:

a/ Biện pháp nghệ thuật nhân hoá (con sóng mang tâm trạng của con người); biệnpháp đối: dưới lòng sâu – trên mặt nước (sự tồn tại của con sóng ở nhiều dạng thứckhác nhau); điệp từ: con sóng (nhấn mạnh hình ảnh trữ tình)

b/ Đoạn thơ thể hiện phẩm chất chung thuỷ của người con gái khi yêu

c/ Học sinh nêu được 1 câu ca dao nói về nỗi nhớ Ví dụ:

- Nhớ ai ra ngẩn vào ngơ Nhớ ai, ai nhớ bây giờ nhớ ai?

- Nhớ ai bổi hổi bồi hồi

Nhìn cây nhớ núi, nhìn sông nhớ nguồn

- Tiếng ai tha thiết bên cồn

Bâng khuâng trong dạ, bồn chồn bước đi

Áo chàm đưa buổi phân li

Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay…

(Trích “Việt Bắc” – Tố Hữu)

a/ Đoạn thơ trên được được tổ chức theo hình thức nào?

b/ Đoạn thơ trên nói về nội dung gì?

c/ Nội dung đó được thể hiện thông qua việc sử dụng từ ngữ, kiểu câu như thế nào?

d/ Đoạn thơ trên đã sử dụng thành công các biện pháp tu từ cơ bản nào? Nêu tác dụng cụ thể của các phép tu từ trên.

e/ Hãy đặt tiêu đề cho đoạn thơ trên.

Gợi ý:

a/ Đoạn thơ trên được tổ chức theo hình thức đối đáp giữa người đi và kẻ ở b/ Nội dung nói về sự băn khoăn, lưu luyến, bịn rịn của con người trong buổichia tay

c/ Sự băn khoăn, lưu luyến, bịn rịn ấy được thể hiện rất rõ thông qua việc sử

dụng các từ láy bộc lộ tâm trạng con người như: bâng khuâng, bồn chồn và việc sử dụng các câu hỏi tu từ với từ (Mình về mình có nhớ ta, mình về mình có nhớ không) Hỏi nhưng không chỉ đề hỏi mà còn là để gợi nhắc những kỉ niệm gắn bó.

d/ Đoạn thơ đã sử dụng thành công phép tu từ hoán dụ và im lặng:

+ Hoán dụ: Áo chàm được dùng để chỉ người đưa tiễn Qua hình ảnh này ta hiểu

được tính chất của cuộc chia tay Đó là cuộc chia tay lớn, cuộc chia tay lịch sử.Trong cuộc chia tay này, không phải chỉ có một người, hai người đưa tiễn mà là cảViệt Bắc bao gồm nhân dân sáu tỉnh Cao – Bắc – Lạng; Hà – Tuyên – Thái và cảthiên nhiên, núi rừng Việt Bắc tiễn đưa người đi, cán bộ kháng chiến

+ Phép tu từ im lặng (dấu chấm lửng) ở cuối câu có (khoảng lặng cảm xúc) tácdụng diễn tả phút ngừng lặng, trùng xuống của một cuộc chia tay đầy xúc động,bâng khuâng, tay trong tay mà không nói lên lời Khoảng lặng cảm xúc gọi cảmhứng, gợi cảm xúc đánh thức tâm hồn con người.

e/ Tên đoạn thơ: Cu c chia tay l ch s , c nh chia tay.ộ ịnh hay về thơ ử ả

Đề 4 : Đọc bốn câu thơ sau đây và trả lời câu hỏi:

Gợi ý:

a/ Thời gian từ 1940 đến 1954

b/ Các biện pháp nghệ thuật: ẩn dụ (cây, núi, sông nguồn) chỉ không gian Việt Bắc

và cội nguồn cách mạng; điệp từ (có nhớ, mình), điệp cấu trúc ngữ pháp làm chođoạn thơ mang màu sắc văn học dân gian thể hiện được tâm trạng nhớ nhung, lolắng, bồn chồn, không yên lòng của người ở lại

c/ Học sinh viết được 1 câu ca dao có dùng 2 đại từ ta – mình Ví dụ:

Mình nhớ ta như cà nhớ muối

Ta nh mình nh cu i nh tr ngớ ư ộ ớ ă

Đề 5: Đọc đoạn thơ sau và trả lời câu hỏi nêu ở dưới:

“Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình

Phải biết gắn bó và san sẻ

Phải biết hoá thân cho dáng hình xứ sở

Làm nên Đất Nước muôn đời”

a/ Đoạn thơ được viết theo thể thơ nào?

b/ Từ hoá thân ở đây nên được hiểu như thế nào?

c/ Theo anh chị đoạn thơ trên của Nguyễn Khoa Điềm nói về điều gì?

Gợi ý:

a/ Đoạn thơ được viết theo thể thơ tự do

b/ Từ hoá thân cần được hiểu là hành động cống hiến, sẵn sàng hi sinh cho đất

nước, tự nguyện dâng hiến trọn vẹn cho đất nước để bất tử hóa cùng non sông củamỗi người dân

c/ Bốn câu thơ giàu chất trữ tình – chính luận, nó vang lên như là lời tự nhủ, tựdặn mình của nhà thơ và là lời của nhà thơ nhắn nhủ với mọi người một cáchchân thành, tha thiết về ý thức trách nhiệm với đất nước

2 Dạng đề nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lí đặt ra trong đoạn trích (tác phẩm thơ)

Đề bài:

“Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình

Phải biết gắn bó và san sẻ

Phải biết hoá thân cho dáng hình xứ sở

Làm nên Đất Nước muôn đời”

(Đất Nước – Trích Mặt đường khát vọng - Nguyễn Khoa Điềm)

Dựa vào những câu thơ trên, anh (chị) hãy phát biểu trong một bài văn ngắn (không quá 600 từ) ý kiến cá nhân về trách nhiệm của thế hệ thanh niên hiện nay với đất nước.

Gợi ý:

Yêu cầu chung: Học sinh biết cách làm bài văn nghị luận về một tư tưởng đạo lí

thể hiện trong tác phẩm văn học Biết kết hợp các thao tác lập luận Bố cục rõ ràng,không mắc lỗi chính tả, dùng từ, ngữ pháp

Yêu cầu cụ thể:

1 Tìm hiểu đoạn thơ

- Đất Nước trích chương V, trường ca Mặt đường khát vọng được Nguyễn

Khoa Điềm sáng tác vào mùa đông năm 1971, nhà thơ bộc lộ tấm lòng yêu quêhương đất nước và ca ngơi truyền thống văn hóa lâu đời của dân tộc mình Quađoạn thơ:

Em ơi em Đất nước là máu xương của mình

Phải biết gắn bó và san sẻ

Phải biết hoá thân cho dáng hình xứ sở

Làm nên đất nước muôn đời…

nhà thơ đã bộc lộ sự tự ý thức của tuổi trẻ về vai trị, trách nhiệm của mình trong

cuộc chiến đấu và sự tự thức sâu sắc về Đất nước, về nhân dân qua những trải

nghiệm của chính mình

- Giải thích các từ ngữ: máu xương, gắn bó, san sẻ, hóa thân => Nội dung

đoạn thơ: Đất nước gần gũi, gắn bó mật thiết với mỗi con người, mỗi con người làmột phần của đất nước Cho nên, mỗi cá nhân phải biết tự nguyện gắn bó, cốnghiến, hi sinh để làm giàu đẹp thêm cho đất nước, giữ gìn, phát huy và nối tiếptruyền thống của đất nước

- Đoạn thơ như một lời nhắn nhủ với thế hệ trẻ về trách nhiệm với đất nước.Mỗi cá nhân cần phải biết tự nguyện gắn bó, cống hiến, hi sinh để làm giàu đẹpthêm cho đất nước, giữ gìn, phát huy và tiếp nối truyền thống của đất nước Tuy làđoạn thơ chính luận nhưng người đọc không cảm thấy là những lời “giáo huấn” màchỉ như một lời tự nhủ, tự dặn mình, chân thành, tha thiết…

2 Bàn luận

* Vai trò của quê hương, đất nước

– Đất nước vốn rộng lớn, trừu tượng nhưng thực ra cũng rất cụ thể, gần gũiđối với mỗi người

- Đất nước là máu xương của mình nên chúng ta phải biết gắn bó và san sẻ:+ Đất nước là không gian, thời gian ta sinh hoạt, lao động hàng ngày, lưugiữ cho ta những kỉ niệm, kí ức, cảm xúc…

+ Đất nước hiện hình trong dáng dấp, màu da, mái tóc, tiếng nói, giọng điệucủa mỗi người.

+ Đất nước là quê hương, trong quê hương có gia đình – người thân củachính chúng ta

+ Vì thế, hi sinh, cống hiến cho đất nước cũng là hi sinh, cống hiến chonhững người thân yêu của mình

* Mỗi cá nhân, mỗi thế hệ là một mắt xích quan trọng trong cuộc chạy tiếp sức

vĩnh cửu giữa các thế hệ để làm nên truyền thống dân tộc Đặc biệt là thanh niên.Thanh niên chính là hiện tại và tương lai của đất nước Mỗi cá nhân thanh niên cầnphải có trách nhiệm tự nguyện gánh vác những công việc chung của đất nước

– Ở mỗi thời điểm, thanh niên có cách gắn bó và san sẻ với đất nước khácnhau:

+ Thời chiến: cả một thế hệ thanh niên “gác bút nghiên theo việc đao cung”,

hi sinh cuộc sống của mình để bảo vệ đất nước…VD: Cuộc kháng chiến chống Mỹ

cứu nước: “Cuộc đời đẹp nhất là trên trận tuyến đánh quân thù”,“Ta biết giấu mặt vào đâu, gấu quần hay gấu áo khi đường Trường Sơn không có dấu chân ta ”

(Mãi mãi tuổi hai mươi- Nhật kí của liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc)

+ Thời bình, nhất là trong công cuộc hiện đại hoá đất nước, hội nhập quốc tếnhư hiện nay : thanh niên cần trau dồi tri thức, bắt kịp thời đại, rèn luyện bản lĩnhvững vàng trước cuộc hội nhập quốc tế, trước những cám dỗ vật chất, rèn luyệnsức khoẻ để cống hiến, dựng xây đất nước…HS lấy dẫn chứng minh hoạ: Tronglao động, trong chiến đấu, trong thời kì hội nhập hôm nay

+ Trong thời kì công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước, hội nhập mở cửahiện nay, thanh niên cần trau dồi tri thức, bắt kịp thời đại, rèn luyện bản lĩnh vữngvàng trước cuộc hội nhập quốc tế, rèn đức luyện tài để “vừa hồng, vừa chuyên”đáp ứng được yêu cầu của xã hội (Học sinh có thể trình bày suy nghĩ riêng củamình về trách nhiệm của thế hệ trẻ hôm nay với đất nước Nhưng nói chung, cầnđảm bảo các ý sau):

+ + Tích cực học tập, rèn luyện, tu dưỡng đạo đức, nhân cách;

+ + Tham gia các hoạt động ngoại khóa, phát triển lành mạnh về thể chất,tinh thần;

+ + Tích cực lao động, xây dựng, bảo vệ Tổ quốc;

+ + Phát huy văn hóa, truyền thống tốt đẹp của dân tộc;

+ + Sẵn sàng chiến đấu, hi sinh vì độc lập, chủ quyền quốc gia dân tộc khi

Tổ quốc cần, )

– Phê phán những quan niệm sai lầm về đất nước, phê phán những ai ích kỉchỉ biết vội vàng đòi hỏi ở đất nước mà không đóng góp, thậm chí làm băng hoại,hoen ố truyền thống tốt đẹp của dân tộc

3 Bình luận, đánh giá và liên hệ với bản thân.

– Qua đoạn thơ, Nguyễn Khoa Điềm thể hiện một quan niệm đúng đắn vềđất nước và ý thức rất rõ ràng về trách nhiệm của mình và thế hệ mình trước vậnmệnh của dân tộc Tư tưởng ấy phù hợp với mọi hoàn cảnh, mọi thời đại và có tácdụng to lớn trong việc hiệu triệu thế hệ trẻ hôm nay và mai sau

– Là một thanh niên, ta cần xác định rõ trách nhiệm của mình đối với đất nước

3 Dạng đề nghị luận về một đoạn thơ hoặc một tác phẩm thơ

Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc

Quân xanh màu lá dữ oai hùm

Mắt trừng gửi mộng qua biên giới

Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm

Rải rác biên cương mồ viễn xứ

Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh

Áo bào thay chiếu anh về đất

- Đoàn quân Tây Tiến được thành lập vào đầu năm 1947 Những người línhTây Tiến phần đông là thanh niên Hà Nội thuộc nhiều tầng lớp khác nhau, trong đó

có cả học sinh, sinh viên

- Đoạn thơ cần phân tích là đoạn thứ ba của bài thơ, trong đó Quang Dũng

đã khắc họa hình tượng tập thể những người lính Tây Tiến bằng bút pháp lãngmạn, thấm đẫm tinh thần bi tráng

II Giải quyết vấn đề :

1 Giải thích khái niệm

- Vẻ đẹp lãng mạn thể hiện trên những phương diện: cái tôi trữ tình tràn đầytình cảm, cảm xúc, phát huy cao độ trí tưởng tượng, sử dụng những yếu tố cườngđiệu, thủ pháp đối lập để tô đậm cái phi thường, tạo nên ấn tượng mạnh mẽ về cáihào hùng Vẻ đẹp lãng mạn thể hiện ở cảm hứng hướng tới cái cao cả, sẵn sàng hisinh cho lí tưởng chung của dân tộc, thể hiện ở vẻ đẹp tâm hồn hào hoa, thơ mộng

- Cái bi là sự gian khổ, hi sinh Cái tráng là sự hào hùng, tráng lệ Chất bitráng của một hình tượng nghệ thuật là vẻ đẹp vừa có tính chất buồn thảm làm nãolòng người vừa có tính chất hùng tráng, mạnh mẽ gây ấn tượng Chất bi tráng hoàquyện vào nhau, sự gian khổ, hi sinh được thể hiện qua màu sắc hào hùng, tráng lệ,

bi mà không luỵ

2 Vẻ đẹp lãng mạn và chất bi tráng của hình tượng người lính Tây Tiến trong đoạn thơ

a Vẻ đẹp lãng mạn của người lính Tây Tiến

- Hình tượng tập thể những người lính Tây Tiến được xây dựng bằng bútpháp lãng mạn với khuynh hướng tô đậm những cái phi thường, sử dụng triệt đểthủ pháp đối lập để tác động mạnh vào cảm quan người đọc, kích thích trí tưởngtượng phong phú của người đọc

- Trong bài thơ, Quang Dũng đã tạo được một không khí, chuẩn bị cho sựxuất hiện trực tiếp của những người lính Tây Tiến ở đoạn thơ thứ ba này Trên cáinền hoang vu hiểm trở vừa hùng vĩ vừa dữ dội khác thường của núi rừng (ở đoạnmột), và duyên dáng, mĩ lệ, thơ mộng của Tây Bắc (ở đoạn hai), đến đoạn thơ thứ

ba, hình ảnh những người lính Tây Tiến trực tiếp xuất hiện với một vẻ đẹp độc đáo

và kì lạ :

Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc

Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm

- Quang Dũng đã chọn lọc những nét tiêu biểu nhất của những người línhTây Tiến để tạc nên bức tượng đài tập thể, khái quát những gương mặt chung của

cả đoàn quân Qua ngòi bút của ông, những người lính Tây Tiến hiện ra đầy oaiphong và dữ dội khác thường Thực tế gian khổ thiếu thốn đã làm cho người lính

da dẻ xanh xao, sốt rét làm họ trụi cả tóc Quang Dũng không hề che giấu những

sự thực tàn khốc đó Song, cái nhìn lãng mạn của ông đã thấy họ ốm mà khôngyếu, đã nhìn thấy bên trong cái hình hài tiều tụy của họ chứa đựng một sức mạnhphi thường Và ngòi bút lãng mạn của ông đã biến họ thành những bức chân dunglẫm liệt, oai hùng Cái vẻ xanh xao vì đói khát, vì sốt rét của những người lính, quacái nhìn của ông, vẫn toát lên cái oai phong của những con hổ nơi rừng thiêng Cái

vẻ oai phong, lẫm liệt ấy còn được thể hiện quan ánh mắt giận dữ (mắt trừng gửimộng) của họ

- Cái nhìn nhiều chiều của Quang Dũng đã giúp ông nhìn thấy xuyên qua cái

vẻ oai hùng, dữ dằn bề ngoài của những người lính Tây Tiến là những tâm hồn còn

rất trẻ, những trái tim rạo rực, khao khát yêu đương (Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm) Như vậy, trong bốn câu thơ trên, Quang Dũng đã tạc lên bức tượng đài tập

thể những người lính Tây Tiến không chỉ bằng những đường nét khắc họa dáng vẻ

bề ngoài mà con thể hiện được cả thế giới tâm hồn bên trong đầy mộng mơ của họ

b Chất bi tráng của hình tượng người lính Tây Tiến

- Khi viết về những người lính Tây Tiến, Quang Dũng đã nói tới cái chết, sự

hi sinh nhưng không gây cảm giác bi lụy, tang thương Cảm hứng lãng mạn đãkhiến ngòi bút ông nói nhiều tới cái buồn, cái chết như là những chất liệu thẩm mỉtạo nên cái đẹp mang chất bi hùng:

Rải rác biên cương mồ viễn xứ

Sông Mã gầm lên khúc độc hành

- Khi miêu tả những người lính Tây Tiến, ngòi bút của Quang Dũng không

hề nhấn chìm người đọc vào cái bi thương, bi lụy Cảm hứng của ông mỗi khi chìmvào cái bi thương lại được nâng đỡ bằng đôi cánh của lí tưởng, của tinh thần lãngmạn Chính vì vậy mà hình ảnh những nấm mồ chiến sĩ rải rác nơi rừng hoang biêngiới xa xôi đã bị mờ đi trước lí tưởng quên mình vì Tổ quốc của người lính TâyTiến Cái sự thật bi thảm những người lính Tây Tiến gục ngã bên đường không cóđến cả mảnh chiếu che thân, qua cái nhìn của nhà thơ, lại được bọc trong nhữngtấm ào bào sang trọng Và rồi, cái bi thương ấy bị át hẳn đi trong tiếng gầm thét dữdội của dòng sông Mã :

Áo bào thay chiếu anh về đất

Sông Mã gầm lên khúc độc hành.