Trong việc dạy và học môn Địa lí ở trường phổ thông hiện nay, Atlat Địa lí Việt Nam có ý nghĩa hết sức quan trọng. Nó được coi là “cuốn sách giáo khoa” Địa lí đặc biệt mà nội dung của nó được thể hiện chủ yếu thông qua các bản đồ. Có thể nói rằng Atlat vừa là nguồn cung cấp kiến thức, thông tin tổng hợp; là phương tiện để học tập, rèn luyện các kỹ năng cũng như hỗ trợ rất lớn trong các kỳ thi .Việc khai thác, sử dụng Atlat một cách khoa học là vô cùng cần thiết để việc học Địa lí trở nên hiệu quả và dễ dàng hơn
Trang 1MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU………2
I Lý do chọn chuyên đề ……….2
II Thời gian bồi dưỡng……….2
III Đối tượng bồi dưỡng ……… 2
PHẦN NỘI DUNG………3
I Khái quát về Atlat Địa lí Việt Nam……… 3
II Atlat Địa lí Việt Nam trong cấu trúc đề thi dự kiến………4
III Hướng dẫn khai thác Atlat Địa lí Việt Nam………6
IV Câu hỏi liên quan đến khai thác Atlat Địa lí Việt Nam ……… 14
V Thực nghiệm và kết quả thu được ……….20
PHẦN KẾT LUẬN……… 23
Trang 2Chuyên đề HƯỚNG DẪN HỌC SINH SỬ DỤNG ATLAT ĐỊA LÍ VIỆT NAM
PHỤC VỤ ÔN THI THPT QUỐC GIA
**************************
PHẦN MỞ ĐẦU
I Lí do chọn chuyên đề bồi dưỡng
Trong việc dạy và học môn Địa lí ở trường phổ thông hiện nay, Atlat Địa líViệt Nam có ý nghĩa hết sức quan trọng Nó được coi là “cuốn sách giáo khoa” Địa
lí đặc biệt mà nội dung của nó được thể hiện chủ yếu thông qua các bản đồ Có thểnói rằng Atlat vừa là nguồn cung cấp kiến thức, thông tin tổng hợp; là phương tiện
để học tập, rèn luyện các kỹ năng cũng như hỗ trợ rất lớn trong các kỳ thi Việckhai thác, sử dụng Atlat một cách khoa học là vô cùng cần thiết để việc học Địa lítrở nên hiệu quả và dễ dàng hơn
Năm 2015, Bộ GD&ĐT chính thức tổ chức thi THPT quốc gia với nhiềunhững đổi mới quan trọng Một trong những điểm mới đáng lưu ý trong quy chế thiđối với bộ môn Địa lí là cho phép thí sinh sử dụng Atlat địa lí Việt Nam (do NXBGiáo dục ấn hành từ năm 2009 đến 2015) Cũng theo quy chế mới, cấu trúc đề thiTHPT quốc gia sẽ có nội dung liên quan đến khai thác Atlat và được quy địnhchiếm khoảng 20% tổng số điểm bài thi Có thể nhận định đây là một lợi thế lớnvới các thí sinh tham gia thi bộ môn này Tuy nhiên thực tế cho thấy hầu hết các emhọc sinh mới chỉ dừng lại ở việc trang bị được cuốn Atlat Địa lí Việt Nam còn việc
sử dụng Atlat chưa thực sự phát huy hết hiệu quả vốn có của nó Chính vì vậy, dùquy định học sinh được sử dụng Atlat nhưng chỉ có số ít các em phát huy tối đađược tác dụng của nguồn “tài liệu” này
Xuất phát từ thực tế trên, chúng tôi xây dựng chuyên đề này nhằm đưa ramột số hướng dẫn giúp học sinh sử dụng Atlat hiệu quả hơn để giành trọn 02 điểmquý giá này
II Thời gian bồi dưỡng: 06 tiết
Nhìn chung, việc rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat là việc làm thường xuyênđối với giáo viên và học sinh Nhưng với chuyên đề này chúng tôi tập trung cungcấp những kĩ năng cơ bản và cần thiết khi học sinh sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam
III Đối tượng bồi dưỡng: Học sinh lớp 12 ôn thi THPT quốc gia
Trang 3PHẦN NỘI DUNG
I Khái quát về Atlat địa lí Việt Nam
“Atlat là một tập hợp có hệ thống các bản đồ địa lí, được sắp xếp một cách cólogic để phục vụ cho mục đích dạy học một chương trình địa lí cụ thể Nó có tính thống nhất cao về cơ sở toán học, nội dung và bố cục bản đồ Atlat được phân biệt theo sự bao trùm lãnh thổ, theo nội dung và theo mục đích sử dụng”
Atlat địa lí Việt Nam là một tài liệu học tập hữu ích không chỉ đối với họcsinh mà còn cả với giáo viên, được xuất bản lần đầu tiên vào năm 1992 Sau nhiềulần tái bản Atlat địa lí Việt Nam đã được cập nhật, bổ sung, nâng cao về chất lượngkhoa học, chất lượng in ấn và mĩ thuật
Atlat Địa lí Việt Nam được xây dựng dựa trên chương trình địa lí ViệtNam, nó diễn giải các vấn đề địa lý đi từ cái chung đến cái riêng, từ tự nhiên đếnkinh tế xã hội, từ tổng thể đến các bộ phận Toàn bộ nội dung Atlat Địa lí Việt Nambao gồm 30 trang Các bản đồ trong Atlat Địa lí Việt Nam đều sử dụng phép chiếuhình nón hai vĩ tuyến chuẩn Tỉ lệ chung cho các trang bản đồ chính là 1:6000000,
tỉ lệ 1:9000000 dùng trong các bản đồ ngành và tỉ lệ 1:18.000.000 cho các bản đồphụ, tỉ lệ 1:3.000.000 đối với bản đồ các miền tự nhiên và các vùng kinh tế Mộtcách khái quát, bố cục của Atlat Địa lí Việt Nam gồm 3 phần:
Phần thứ nhất: Hành chính (Giới thiệu về các đơn vị hành chính cấp tỉnh,thành phố của nước ta tính đến thời điểm năm 2008)
Phần thứ hai: Địa lí tự nhiên (bao gồm các thành phần của tự nhiên nhưđịa hình, địa chất, khoáng sản, khí hậu, sông ngòi, đất, động – thực vật và 3 miềnđịa lí tự nhiên)
Phần thứ ba: Địa lí kinh tế xã hội (gồm Địa lí dân cư – dân tộc; địa lí kinhtế: gồm kinh tế chung, các ngành kinh tế chủ yếu như Nông nghiệp – Lâm nghiệp –Thủy sản, Công nghiệp, Giao thông, Thương mại, Du lịch; 07 vùng kinh tế và 03vùng kinh tế trọng điểm)
Trong bản đồ mỗi vùng đều có bản đồ tự nhiên, bản đồ kinh tế và các biểu
đồ, số liệu thống kê… Riêng một số trang còn xuất hiện nhiều hình ảnh về hoạtđộng sản xuất kinh tế, hoạt động văn hóa… của các địa phương
Trang 4II Atlat Địa lí Việt Nam trong cấu trúc đề thi dự kiến và đề thi THPT Quốc gia thực tế năm 2015.
Năm 2015 Bộ GD& ĐT chính thức tổ chức kì thi THPT Quốc gia thay thếcho hai kì thi trước đây là thi Tốt nghiệp và thi Đại học – cao đẳng Điều này đãdẫn đến một số thay đổi trong cấu trúc đề thi của tất cả các bộ môn nói chung và bộmôn Địa lí nói riêng Cấu trúc đề thi THPT quốc gia môn Địa lí được dự kiến nhưsau:
Như vậy, sự thay đổi lớn nhất về cấu trúc dự kiến của đề thi THPT quốc gia hiệnnay so với cấu trúc đề thi Đại học – Cao đẳng trước đây là sự xuất hiện của câu hỏiliên quan đến sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam Cụ thể, đề thi THPT Quốc gia 2015thực tế như sau
Trang 6Xuất phát từ thực tế (đề thi THPT Quốc gia 2015) cho thấy nội dung sử dụngAtlat Địa lí Việt Nam đóng vai trò quan trọng chiếm tới 20% tổng số điểm toàn bài.Câu hỏi về sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong đề thi này được nhận định là dễ,đơn giản đối với các thí sinh Tuy nhiên, vẫn còn tình trạng một số học sinh khôngbiết cách khai thác Atlat dẫn đến kể sai, kể thiếu và không giành trọn vẹn đượcđiểm số quý giá này Nguyên nhân của tình trạng trên chủ yếu do học sinh chưađược hướng dẫn đầy đủ những kĩ năng cơ bản khi làm việc với Atlat Chủ yếu mớidừng lại ở việc trang bị được Atlat và mang theo Atlat vào phòng thi nhưng sử dụngrất ít, thậm chí không sử dụng đến Hoặc sử dụng Atlat theo trình tự ngược là từkiến thức đã biết để suy ra Atlat một cách thụ động chứ chưa thật sự biết khai tháctheo trình tự từ Atlat suy ra được kiến thức cơ bản một cách chủ động Vì vậy, giáoviên cần hướng dẫn học sinh khai thác Atlat một cách kĩ càng hơn, thường xuyênhơn để Atlat thật sự là “cuốn sách giáo khoa Địa lí thứ 2” – một công cụ hữu íchcho học sinh khi học và thi bộ môn Địa lí.
III Hướng dẫn khai thác Atlat địa lí Việt Nam phục vụ thi THPT Quốc gia
1 Atlat Địa lí Việt Nam – công cụ hữu ích trong quá trình học và làm bài thi môn Địa lí
- Atlat Địa lí Việt Nam là công cụ hữu ích trong việc cung cấp một số kiếnthức cơ bản cho HS Ví dụ với bài 16: đặc điểm dân số và phân bố dân cư nước ta,
ta có bảng so sánh giữa khả năng thể hiện kiến thức của Atlat địa lí Việt Nam vớinội dung kiến thức được trình bày trong SGK như sau
Bảng so sánh giữa khả năng thể hiện kiến thức của Atlat địa lí Việt Nam
với nội dung kiến thức được trình bày trong SGK
- 54 dân tộc anh em, chủ yếungười Kinh (Việt) chiếm
- Thông qua biểu đồ dân số ViệtNam qua các năm
Quy mô dân số nước ta là 85,17triệu người (2007)
- Thông qua bảng thông tin ở trangdân tộc cũng thể hiện nước ta có 54
Trang 786,2% Các dân tộc khácchiếm 13.8% dân số
- Ngoài ra còn có 3,2 triệu người Việt sinh sống ở nước ngoài
- Thuận lợi, khó khăn của đặc điểm này đến phát triển KT -XH
dân tộc anh em Bằng các phép tínhtoán, HS tính được người Việtchiếm tỉ trọng bao nhiêu %
- Thông qua biểu đồ quy mô dân sốnước ta, HS thấy được thông tin:dân số nước ta tăng nhanh, mỗi nămtăng thêm khoảng 1 triệu người
- Thông qua tháp dân số năm 1999
và 2007 cho thấy cơ cấu dân sốthuộc loại trẻ Sự thay đổi đáy tháp,đỉnh tháp cho thấy cơ cấu dân sốđang biển đổi nhanh
3 Phân bố
dân cư chưa
hợp lí
- Mật độ dân số trung bìnhnước ta là 254 người/ km2(năm 2006)
- Phân bố không đồng đềugiữa đồng bằng với trung du,miền núi
- Qua số liệu dân số và diện tíchnước ta tính được mật độ dân sốnăm 2007
- Qua các gam màu thể hiện cácmức mật độ dân số của nước ta.Quan sát chung thấy dân cư nước taphân bố không đồng đều: vùng đồng
Trang 8- Phân bố không đồng đềugiữa thành thị và nông thôn
- Sự phân bố dân cư chưa
hợp lí làm ảnh hưởng lớn đến việc sử dụng lao động, khai thác tài nguyên Vì vậy, việc phân bố lại dân cư và lao động trên phạm vi cả nước là rất cần thiết
bằng có mật độ dân số cao hơn sovới vùng trung du, miền núi
- Qua biểu đồ cột chồng thể hiệndân số thành thị và dân số nôngthôn, HS có thể tính được % số dânthành thị và nông thôn qua các năm
Atlat không thể hiện được
( Lưu ý: Phần in thẳng là nội dung SGK đề cập đến và Atlat cũng thể hiện được; phần in nghiêng là nội dung trong SGK đề cập đến nhưng Atlat không thể hiện được)
Từ bảng so sánh trên, rõ ràng nhận thấy nếu biết tận dụng triệt để thì Atlat lànguồn tri thức, là “cuốn sách giáo khoa thứ 2”, là công cụ hữu ích giúp thí sinh cóđược kiến thức cơ bản và giảm bớt được gánh nặng cho “bộ nhớ” của thí sinh khiphải học thuộc lòng kiến thức lí thuyết
- Atlat địa lí Việt Nam cũng thể hiện được tương đối đầy đủ các số liệu về địa
lí tự nhiên, địa lí dân cư, địa lí kinh tế thông qua các bảng thông tin, bảng số liệu,biểu đồ Từ nguồn này thí sinh có thể tận dụng được số liệu mà không cần phải ghinhớ máy móc
Trang 9- Dùng Atlat để củng cố các dạng biểu đồ khi làm bài Các dạng biểu đồ đềuđược thể hiện trong Atlat Vì vậy, đây là một kênh thông tin quý giá đối với thísinh Bởi lẽ, bài tập kĩ năng vẽ biểu đồ là một câu bắt buộc trong các kỳ tuyển sinh
và chiếm khoảng 02 điểm, nhưng nhiều thí sinh còn lúng túng với các dạng biểu đồcần vẽ, thậm chí vẽ sai so với yêu cầu Vì vậy, dựa vào các dạng biểu đồ trong Atlathọc sinh có thể vẽ chính xác hơn
- Dùng hình ảnh trong Atlat để khắc sâu kiến thức bài học: VD hình ảnh chợBến Thành, khai thác than Quảng Ninh, bốc xếp hàng hóa ở Cảng HảiPhòng….Những hình ảnh này giúp học sinh liên tưởng dễ dàng và ghi nhớ lâu hơnđến các đặc điểm tự nhiên, kinh tế của một địa phương nào đó……
2 Một số lỗi học sinh thường mắc phải khi khai thác Atlat Địa lí Việt Nam
- Còn tình trạng kể sai, kể thiếu, kể không đúng trật tự yêu cầu của đề bài
- Còn nhầm lẫn về ranh giới, phạm vi hành chính, phạm vi lãnh thổ của một
số vùng, một số địa phương
- Không xác định được hoặc xác định chưa chính xác phương hướng trên bản
đồ, hướng gió, hướng di chuyển của bão,…
- Chưa xác định được một số yếu tố phi tỉ lệ trên bản đồ (bản đồ Thủy sản,bản đồ Cây công nghiệp,…)
- Chưa tận dụng hết các yếu tố phụ trên bản đồ (bảng thông tin, biểu đồ, bản
đồ phụ, hình ảnh,…)
3 Những kĩ năng cần lưu ý khi khai thác Atlat Địa lí Việt Nam
Những kĩ năng chung
Thông thường khi làm việc với Atlat Địa lí Việt Nam, học sinh cần phải lưu
ý các kĩ năng cơ bản theo các mức độ sau
* Mức độ 1: Gồm các kĩ năng
+ Hiểu hệ thống kí, ước hiệu bản đồ (trang bìa của Atlat)
+ Nhận biết, chỉ và đọc được tên các đối tượng địa lí trên bản đồ
Trang 10* Mức độ 3: Gồm các kĩ năng
+ Xác định các mối liên hệ trong không gian trên bản đồ
+ Mô tả tổng hợp một khu vực, một bộ phận lãnh thổ (Vị trí địa lí, địa hình,khí hậu, thủy văn, đất đai, thực vật, động vật, dân cư, kinh tế)
+ Xác định các quan hệ tương - hỗ, nhân - quả trên bản đồ
+ Trình bày tổng hợp một số khu vực, bộ phận lãnh thổ
Những kĩ năng cụ thể nhằm khai thác Atlat nhanh và hiệu quả nhất
- Học thuộc, ghi nhớ và sử dụng được trang Mở đầu của Atlat (thuộc đượccác kí hiệu và chú giải của Atlat để vận dụng đọc được các trang bản đồ) Học sinhcần nắm chắc các ký hiệu chung về khoáng sản, nông nghiệp, công nghiệp, lâm ngưnghiệp… ở trang 3 của quyển Atlat, vì một số bản đồ trong Atlat không in chú thíchkèm theo bản đồ như bản đồ khoáng sản trang 8, bản đồ công nghiệp chung trang
21, nông – lâm nghiệp trang 18, 19… tìm hiểu và nắm vững các quy ước ở mục Kýhiệu chung ngay từ trang đầu tiên của Atlat, và các bảng chú giải trong từng trangAtlát Làm tốt điều này thí sinh có thể đọc nhanh, đúng bản đồ, biểu đồ và từ đóphân tích chính xác hơn nhằm tránh việc mất nhiều thời gian lật đi lật lại các trangAtlat trong khi làm bài
- Đọc và nhớ một cách tương đối thứ tự các trang Atlat, biết nội dung củatừng trang Atlat để tiết kiệm thời gian làm bài
- Biết kết hợp, chồng xếp nhiều trang Atlat nếu cần(Khi đề bài không yêucầu sử dụng trang cụ thể nào, nhưng để giải quyết câu hỏi thí sinh phải kết hợpnhiều trang Atlat)
4 Các bước làm bài thi khi gặp câu hỏi về khai thác nội dung trong Atlat Bước 1 : Đọc kĩ đề bài, xác định yêu cầu của đề bài.
Ở bước này, khi đọc yêu cầu của đề bài liên quan đến sử dụng Atlat thường
Trang 11Đối với các đề bài cho sẵn trang Atlat thì HS dựa luôn vào đó Đối với các đềbài không có sẵn thì học sinh nên chọn lọc các trang Atlat theo những gợi ý sau:
Ví dụ:
* Những câu hỏi chỉ cần sử dụng một trang bản đồ của Atlat để trả lời
“Hãy trình bày nguồn tài nguyên khoáng sản ở nước ta” Với câu hỏi này chỉ
sử dụng bản đồ “Địa chất-khoáng sản” ở trang 8 là đủ “Hãy nhận xét tình hìnhphân bố dân cư nước ta?” Trong trường hợp này, chỉ cần dùng 1 bản đồ “Dân số” ởtrang 15 là đủ
* Những câu hỏi cần dùng nhiều trang bản đồ trong Atlat để trả lời như:
+ Những câu hỏi đánh giá tiềm năng (thế mạnh) của một ngành như:
Khi đánh giá tiềm năng của ngành công nghiệp năng lượng, HS không nhữngchỉ sử dụng bản đồ khoáng sản để thấy khả năng phát triển các ngành công nghiệpnày mà còn sử dụng bản đồ công nghiệp để thấy vai trò của ngành này với cácngành công nghiệp khác, sử dụng bản đồ sông ngòi để thấy tiềm năng phát triểnthủy điện…
+ Những câu hỏi tiềm năng (thế mạnh) của 1 vùng kinh tế như:
Khi phân tích các thế mạnh của vùng Đồng bằng sông Hồng, HS cần dựa vàobản đồ vùng kinh tế Trung du miền núi Bắc bộ và vùng Đồng bằng sông Hồngtrang 26 để xác định giới hạn của vùng, phân tích những khó khăn và thuận lợi về
vị trí vùng Đồng thời HS phải biết đối chiếu giữa bản đồ vùng kinh tế với các bản
đồ khác (như đất, khí hậu, sông ngòi, dân cư…) nhằm xác định được đầy đủ các thếmạnh về điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của vùng
* Lựa chọn những bản đồ phù hợp và loại bỏ những bản đồ không phù hợp
Trang 12Xác định các kĩ năng làm việc với bản đồ thuộc mức độ nào 1, 2 hay 3 (kĩnăng nhận biết, đọc tên các đối tượng địa lý, kĩ năng mô tả đặc điểm, hay kĩ năngxác định mối quan hệ tương hỗ, mối liên hệ không gian….).
Bước 4 : Tiến hành khai thác từ Atlat theo yêu cầu đề bài
Đối với học sinh đã học thuộc kí hiệu thì chỉ cần nhìn vào đối tượng địa lý là
có thể khai thác được bản đồ, nhưng đối với học sinh chưa thuộc kí hiệu các emcần đối chiếu với kí hiệu ở trang Mở đầu
Khi khai thác một trang Atlat cần lưu ý khai thác tối đa những nội dung liênquan được thể hiện trong trang đó, gồm nội dung chính (bản đồ chính và các nộidung phụ là các biểu đồ bảng số liệu, tranh ảnh xung quanh bản đồ)
Thực hiện tổng hợp nội dung khai thác được từ bản đồ, kết hợp kiến thức đãhọc (nếu cần) để trình bày vào bài thi
5 Ví dụ cụ thể minh họa cho các bước làm việc trên
Ví dụ 1: Dựa vào Atlat Địa lí Việt Nam, kể tên các tỉnh ở nước ta giáp biên giới với Trung Quốc (Đã được sử dụng trong kì thi THPT Quốc gia 2015)
Bước 1: Trước tiên học sinh cần đọc kĩ đề, xác định yêu cầu của đề bài
Câu hỏi này chỉ cần sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam không cần kết hợp thêmkiến thức đã học
Bước 2: Xác định trang Atlat cần sử dụng
Đối với câu hỏi này chỉ cần sử dụng trang 4 - 5 (Bản đồ hành chính)
Bước 3: Xác định kĩ năng cần sử dụng đó là kĩ năng khai thác bản đồ ở cảmức độ 1 (nhận biết và đọc)
Bước 4: Như vậy, nhìn Atlat kể lần lượt các tỉnh có chung đường biên giớivới Trung Quốc bao gồm: Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng,Lạng Sơn, Quảng Ninh
Ví dụ 2: Dựa vào Atlat Địa lí Việt Nam, trình bày đặc điểm chế độ nhiệt, chế độ mưa của trạm khí hậu Hà Nội
Bước 1: Trước tiên học sinh cần đọc kĩ đề, xác định yêu cầu của đề bài
Câu hỏi này chỉ cần sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam không cần kết hợp thêmkiến thức đã học
Bước 2: Xác định trang Atlat cần sử dụng
Trang 13Đối với câu hỏi này chỉ cần sử dụng trang 9 (Khí hậu)
Bước 3: Xác định kĩ năng cần sử dụng đó là kĩ năng khai thác bản đồ ở cảmức độ 1 (nhận biết và đọc) và mức độ 2 (mô tả đặc điểm của đối tượng)
Bước 4: Nhìn vào Atlat,
Ví dụ 3: Dựa vào Atlat địa lý Việt Nam và kiến thức đã học hãy:
- Kể tên các trung tâm công nghiệp ở vùng ĐBSH và vùng phụ cận.
- Trình bày sự phân hóa lãnh thổ công nghiệp của vùng Giải thích tại sao ĐBSH và vùng phụ cận có mức độ tập trung CN cao nhất nước ta?
Để giải quyết đề bài này, học sinh có thể làm theo các bước sau:
Bước 1: Học sinh cần đọc kĩ đề, xác định yêu cầu của đề
Theo yêu cầu của đề bài HS cần sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam và kết hợpthêm kiến thức đã học
Bước 2: Xác định trang Atlat cần sử dụng đối với câu hỏi này là trang 21(Công nghiệp chung) và một số trang liên quan
Bước 3: Xác định kĩ năng cần sử dụng đó là kĩ năng khai thác bản đồ ở cả 3mức độ
Bước 4: Tiến hành khai thác từ Atlat và trình bày vào bài thi:
- Kể tên các trung tâm công nghiệp ở ĐBSH và vùng phụ cận
- Trình bày sự phân hóa lãnh thổ công nghiệp của vùng
- Giải thích tại sao ĐBSH và vùng phụ cận có mức độ tập trung CN cao nhất
cả nước bằng việc sử dụng bản đồ Công nghiệp chung và các trang bản đồ liênquan khác