TÀI LIỆU THAM KHẢO QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, nội DUNG tư TƯỞNG cốt lõi của tư TƯỞNG hồ CHÍ MINH về đạo đức NGƯỜI CÁCH MẠNG

Chủ tịch Hồ Chí Minh sinh ngày 19 tháng 5 năm 1890 trong một gia đình trí thức yêu nước, nguồn gốc nông dân ở làng Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, nơi có truyền thống đấu tranh kiên cường chống ách thống trị nặng nề của thực dân, phong kiến. Hoàn cảnh xã hội và giáo dục gia đình đã ảnh hưởng sâu sắc đến thân thế, sự nghiệp và cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG TƯ TƯỞNG CỐT LÕI CỦA TƯ

TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐẠO ĐỨC NGƯỜI CÁCH MẠNG

I Cơ sở của sự hình thành, phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh

về đạo đức, đạo đức cách mạng

Chủ tịch Hồ Chí Minh sinh ngày 19 tháng 5 năm 1890 trong một gia đình trí thức yêu nước, nguồn gốc nông dân ở làng Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, nơi có truyền thống đấu tranh kiên cường chống ách thống trị nặng nề của thực dân, phong kiến Hoàn cảnh xã hội và giáo dục gia đình đã ảnh hưởng sâu sắc đến thân thế, sự nghiệp và cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Năm 1858, thực dân Pháp xâm lược nước ta, biến nước ta từ một nước phong kiến độclập thành một nước thuộc địa nửa phong kiến, với các chính sách bóc lột, đàn áp dã man.Nhân dân ta đã không ngừng nổi dậy đấu tranh giành độc lập Nhưng các cuộc khởi nghĩađều thất bại, bị dìm trong biển máu Đất nước lâm vào tình trạng khủng hoảng đường lốichính trị Cả dân tộc chìm đắm trong đêm dài nô lệ, tình hình đen tối tưởng chừng không

có đường ra Được sống và chứng kiến tận mắt những chuyện đau lòng, người thanh niênNguyễn Tất Thành đã quyết định ra đi tìm con đường cứu nước

Sau gần 10 năm bôn ba, tìm kiếm; làm nhiều nghề để sinh sống, học tập; đi đến nhiều

nước trên thế giới; năm 1920, Nguyễn Ái Quốc đã đọc được "Sơ thảo lần thứ nhất những

luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa" của V.I Lênin, đến với chủ nghĩa Mác

-Lênin Nhờ đó, Người đã tìm thấy con đường cứu nước, giải phóng dân tộc, đó là conđường cách mạng vô sản Người khẳng định: Ngày nay, học thuyết nhiều, chủ nghĩa nhiều,song chỉ có chủ nghĩa Mác - Lênin là chân chính nhất, là chắc chắn nhất, là con đường giảiphóng dân tộc ta Theo Người, chỉ có chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản mới giải phóngđược các dân tộc bị áp bức và những người lao động trên thế giới khỏi ách nô lệ Chủnghĩa Mác - Lênin, độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội là sự lựa chọn duy nhất đúng đắncủa Hồ Chí Minh, Người đã tin tưởng và đi theo

1 Cơ sở lý luận của sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức

Qua nhiều công trình nghiên cứu và nhiều cuộc hội thảo khoa học, đến nay hầu hết cácnhà khoa học đã nhất trí về 3 tiền đề cơ bản để hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đạođức Đó là chủ nghĩa yêu nước và truyền thống đạo đức Việt Nam; những tinh hoa văn hoáđạo đức phương Đông, phương Tây và học thuyết Mác - Lênin về đạo đức

Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức nảy sinh từ một con người cụ thể ở phương Đông, ởViệt Nam, nơi có truyền thống hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước, nhờ đó đãhun đúc nên nền văn hoá nhân văn, tinh thần yêu nước, thương người, ý chí độc lập, tựcường, anh dũng, hy sinh chiến đấu bảo vệ Tổ quốc; truyền thống lạc quan yêu đời, niềmkhát khao cuộc sống tốt đẹp; truyền thống lao động cần cù, thông minh, sáng tạo, ham họchỏi và không ngừng mở rộng cửa đón nhận tinh hoa văn hoá nhân loại; truyền thống đoànkết, cố kết cộng đồng, sống có tình nghĩa, nhân ái, thủy chung của dân tộc Việt Nam Chủnghĩa yêu nước trở thành động lực, sức mạnh truyền thống, đạo lý làm người, niềm tự hào

và là nhân tố hàng đầu trong bảng giá trị tinh thần đạo đức của người Việt Nam

Xuất phát từ tư tưởng nhân đạo: Con người sinh ra ai cũng có quyền sống bình đẳng,mưu cầu hạnh phúc và từ tình thương người, yêu đồng loại, đồng bào mình mà Hồ ChíMinh mong muốn: Đất nước được độc lập, tự do, con người được giải phóng, ai cũngđược sống trong hoà bình: Có cơm ăn, áo mặc, được học hành, tiến bộ… Đó là một trongnhững yếu tố cốt lõi đầu tiên tạo nên nền tảng tư tưởng đạo đức của Hồ Chí Minh Về sau,qua sự trải nghiệm cuộc sống, qua đấu tranh, rèn luyện cùng với sự phát triển tri thức về tự

nhiên, xã hội, về lịch sử dân tộc và loài người, Hồ Chí Minh từng bước hình thành thế giớiquan khoa học, nhân sinh quan cách mạng và phương pháp tư duy biện chứng Các yếu tốcốt lõi đó đã phát triển thành hệ thống tư tưởng riêng, có ý nghĩa nhân văn - nhân đạo sâusắc

Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức là của riêng Người Gặp chủ nghĩa Mác - Lênin, tưtưởng đạo đức của Người phát triển và ngày càng trở nên sáng rõ hơn Người đã thừa nhậnrằng, qua nghiên cứu, học tập chủ nghĩa Mác - Lênin, quan điểm về đạo đức của Ngườitừng bước hoàn chỉnh, tăng thêm sức sống và trở nên khoa học

Cùng với chủ nghĩa yêu nước và truyền thống đạo đức dân tộc, tư tưởng Hồ Chí Minh

về đạo đức chịu ảnh hưởng của tư tưởng đạo đức phương Đông Người cũng đã tiếp thu,

kế thừa có phê phán tư tưởng nhân đạo, dân chủ của văn hoá Phục hưng, thế kỷ ánh sáng,của cách mạng tư sản phương Tây và cách mạng Trung Quốc

Vốn sinh ra trong một gia đình nhà Nho nghèo yêu nước, tư tưởng đạo đức Nho giáo,nhất là tư tưởng về lòng nhân ái, thương người, đã ăn sâu vào Nguyễn Tất Thành từ thuở ấuthơ, hình thành nên ở Hồ Chí Minh nền nếp gia phong, trật tự, kỷ cương xã hội, tinh thầnyêu nước, thương nòi Điều này đã được Người xác nhận trong lời khai lý lịch ở Quốc tếCộng sản vào cuối năm 1925, Người viết: "Tôi xuất thân từ một gia đình nhà nho ViệtNam" Vì thế, tinh thần và đạo đức Nho giáo đã trở thành một trong những bộ phận hết sứctrọng yếu trong cấu trúc tư tưởng nói chung và tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức nói riêng.Trong quan điểm đạo đức của mình, Người đã sử dụng khá nhiều mệnh đề của tưtưởng, đạo đức Nho giáo và đưa vào đó những nội dung có ý nghĩa mới; đó là tư tưởng:nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, dũng; cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; v.v Trong khi tiếpthu, vận dụng những yếu tố tích cực của Nho giáo, Người cũng đồng thời phê phán, loại

bỏ những yếu tố thủ cựu, tiêu cực của nó Do đó, dù có ảnh hưởng to lớn trong đời sống,

Nho giáo cũng chỉ tác động một phần nào trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức Ngườitừng nói: Lý luận của Khổng Tử… là một thứ khoa học về kinh nghiệm, đạo đức và về sựtrang nhã Về căn bản, chủ nghĩa Khổng Tử chỉ là sự bình yên trong xã hội không bao giờthay đổi

Đạo Phật cũng là "một luồng sinh khí" thổi mạnh vào thế giới tinh thần nhân dân ViệtNam từ hàng nghìn năm về trước Giáo lý này chủ trương từ bi, tế độ; nuôi dưỡng cái tâmbên trong để mong đạt được đến sự sáng suốt tối cao… Tinh thần đó của đạo Phật là lýtưởng, là chỗ dựa cho xã hội, mà ở đó, con người đang bị chà đạp, bị tước mất quyền sốnglàm người; giá trị và ý nghĩa nhân đạo của đạo Phật là yếu tố "cội nguồn" tạo nên tư tưởngđạo đức, lối sống của Hồ Chí Minh: Bác yêu sự sống, yêu từng ngọn cỏ nhành cây, thươngnhững con người bất hạnh, mong muốn giải phóng loài người, giải phóng dân tộc

Ước mơ vươn tới xã hội cao đẹp, con người hoàn thiện với cuộc sống ấm no, tự do,hạnh phúc như Chúa Giêsu mong muốn, cũng thường thấy trong tâm tư, nguyện vọng, lẽsống và hành vi đạo đức của Hồ Chí Minh Nhưng khác Chúa Giêsu, Hồ Chí Minh chorằng, con người chỉ có thể thực hiện được ước mơ, khát vọng bằng con đường cải tạo xãhội chứ không thể bằng những lời cầu nguyện

Phát hiện, tiếp thu và kế thừa những cái tinh tuý, quý báu nhất, có ích lợi nhất cho conngười từ trong di sản lý luận, văn học của loài người để hình thành quan điểm đạo đức củamình đã thể hiện rõ thiên tài của Hồ Chí Minh

Đúng vậy, Hồ Chí Minh đã chắt lọc và lấy ở tư tưởng đạo đức Khổng Tử những cáitinh tuý nhất để phát triển đạo đức cách mạng; lấy ở nhà Phật lòng từ thiện; ở Giêsu ước

mơ hoàn thiện con người; ở Tôn Dật Tiên các ý tưởng độc lập, tự do, hạnh phúc; và đặcbiệt kế thừa và tiếp thu chủ nghĩa Mác - Lênin: Phép biện chứng duy vật và nhân sinh

quan cộng sản chủ nghĩa;… Tất cả những tư tưởng ấy đều chung đúc một lý tưởng cao đẹp

là mưu cầu hạnh phúc cho con người

Đồng thời, trước khi đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, Hồ Chí Minh đã quan tâm nghiêncứu, tìm hiểu tư tưởng dân chủ tư sản của Pháp và Mỹ, đặc biệt là tư tưởng "tự do, bìnhđẳng, bác ái", "chủ nghĩa Tam dân" của Tôn Trung Sơn (Trung Quốc)… Người đã kế thừa

và phát triển các tư tưởng trong các học thuyết ấy lên một trình độ mới, mang bản chấtkhoa học, cách mạng, phù hợp với ý nguyện của dân tộc và thời đại

Cái khác biệt của tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức với tất cả các tư tưởng đạo đức nêutrên là ở chỗ, mưu cầu hạnh phúc cho con người không chỉ bàn, ước mơ mà phải hànhđộng để giành lấy hạnh phúc Tư tưởng hành động ở Hồ Chí Minh vượt lên trên tất cả các

tư tưởng đạo đức khác Theo Người, chỉ có hành động mới cải tạo được thế giới Tư tưởngnày có ý nghĩa to lớn, thể hiện tư tưởng nhân đạo cao cả của Hồ Chí Minh, phù hợp vớitinh thần cải tạo thế giới giải phóng giai cấp, giải phóng con người của chủ nghĩa Mác -Lênin

Như vậy, trong quá trình hình thành, phát triển tư tưởng đạo đức của mình, Hồ ChíMinh đã kế thừa có chọn lọc những tinh hoa đạo đức, văn hoá phương Đông, phương Tây,nâng nó lên một trình độ mới, cao hơn, trên cơ sở quan điểm và phương pháp luận mácxít

C Mác xác định rõ lý tưởng của mình là sống và chiến đấu vì hạnh phúc của nhân loại

Do đó, việc chọn nghề cho bản thân không phải vì lợi ích của riêng mình C Mác là ngườihiến dâng toàn bộ cuộc đời mình cho sự nghiệp của giai cấp công nhân, đấu tranh cho lợiích nhân loại và sự thắng lợi của chủ nghĩa cộng sản Tuy vậy, C Mác không bàn nhiều vềđạo đức cộng sản của giai cấp vô sản, có lẽ, người đầu tiên bàn kỹ đến đạo đức của giai

cấp công nhân, đưa ra khái niệm "Đạo đức vô sản", và dự kiến phát triển của nó là "Đạo đức

vô sản của tương lai", chính là người bạn chiến đấu của C Mác là Ph Ăngghen.

Ph Ănghen đánh giá rất cao vai trò của đạo đức vô sản đối với sự phát triển xã hội Ph.Ănghen phát hiện ra ở người lao động nói chung và giai cấp công nhân nhiều phẩm chấttốt đẹp hơn giai cấp tư sản

C Mác, Ph Ăngghen đã nêu lên một nguyên tắc cơ bản của đạo đức giai cấp vô sản làtình đoàn kết chiến đấu của giai cấp vô sản toàn thế giới - chủ nghĩa quốc tế vô sản "Vôsản tất cả các nước, đoàn kết lại!" để lật đổ chủ nghĩa tư bản, xây dựng chủ nghĩa xã hội.V.I Lênin là người kế tục sự nghiệp vĩ đại của C Mác, Ph Ăngghen Kiên trì đấutranh, bác bỏ những luận điệu duy tâm của giai cấp tư sản về đạo đức Bác bỏ sự xuyên tạccủa giai cấp tư sản đối với vấn đề đạo đức của giai cấp vô sản và người cộng sản vạch rõbản chất giai cấp của đạo đức nói chung, cũng như bản chất giai cấp công nhân trong đạo

đức cộng sản chủ nghĩa nói riêng Lênin là người đầu tiên đã nêu lên khái niệm "Đạo đức

cộng sản" và những nguyên tắc cơ bản của đạo đức cộng sản Đồng thời, bản thân V.I.

Lênin tự nêu một tấm gương mẫu mực cao đẹp về đạo đức cộng sản mà sau này Hồ ChíMinh hết lòng ngưỡng mộ và noi theo

Từ khi rời Tổ quốc (năm 1911) cho đến năm 1917, Hồ Chí Minh đã đến nhiều nướcthuộc địa và nhiều nước tư bản phát triển Trong khoảng thời gian đó, Người được bổ sungnhững nhận thức mới, hiểu được những điều bí

ẩn giấu đằng sau các từ "tự do", "bình đẳng", "bác ái" mà vào trạc tuổi 13, lần đầu tiênNgười đã nghe Khoảng cuối năm 1917, khi trở lại Pari, Người đã làm quen với nhiều nhàhoạt động chính trị, xã hội của nước Pháp và nhiều nước trên thế giới Năm 1919, Hồ ChíMinh tham gia Đảng Xã hội Pháp (SFIO), một đảng tiến bộ lúc bấy giờ thuộc Quốc tế II.Việc Hồ Chí Minh bắt gặp, tiếp thu chủ nghĩa Mác - Lênin và trở thành người cộng sảnvào cuối năm 1920 đã tạo nên bước ngoặt căn bản trong quá trình hình thành tư tưởng đạođức của Người.

Thế giới quan và phương pháp luận khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin đã giúp HồChí Minh nhìn nhận, đánh giá, phân tích, tổng kết các học thuyết, tư tưởng, đường lối cáccuộc cách mạng một cách khoa học; cùng với kinh nghiệm hoạt động thực tiễn của mình

để đề ra con đường cách mạng giải phóng dân tộc đúng đắn

Hồ Chí Minh tiếp thu chủ nghĩa Mác - Lênin như là hấp thụ thứ ánh sáng kỳ diệu, làmcho tư tưởng và hành động của Người, chủ nghĩa nhân đạo của Người trở nên khoa học vàcách mạng Khi tiếp thu chủ nghĩa Mác - Lênin, Hồ Chí Minh không lệ thuộc và bắt chướcnguyên xi những điều C Mác, Ph Ănghen, V.I Lênin đã nói mà tiếp thu cái tinh thần, sứcsống của từng luận điểm độc lập, sáng tạo Trong học thuyết Mác - Lênin, cái cốt lõi là thếgiới quan duy vật biện chứng, phương pháp luận khoa học, nhân sinh quan cộng sản chủnghĩa mácxít - lêninnít đã thâm nhập và thấm sâu vào Hồ Chí Minh, trở thành sự thốngnhất biện chứng giữa chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Không dừng lại ở

đó, chúng được thăng hoa, biến hoá tài tình thành tư tưởng riêng của Người, ở đó có sựhoà quyện sinh khí lý luận với cuộc sống hiện thực tạo nên tư tưởng Hồ Chí Minh về đạođức

Như vậy, học thuyết Mác - Lênin về đạo đức không phải là nguồn gốc lý luận duy nhấtcủa tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức, nhưng là nguồn gốc lý luận nền tảng và chủ yếunhất Chính nguồn gốc này đã đưa tinh thần yêu nước, chủ nghĩa nhân đạo ở Hồ Chí Minhlên tầm cao mới vượt ra khỏi những hạn chế của quan điểm đạo đức truyền thống, phù hợpvới thời đại mới Và cũng chính trên cơ sở thế giới quan và phương pháp luận khoa học,cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiếp thu và phát triểntruyền thống văn hóa, đạo đức và lòng nhân ái Việt Nam lên tầm cao mới, mang bản chấtkhoa học và cách mạng

Có thể nói, nguồn gốc tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức là kết quả hội tụ của nhiềuhọc thuyết đạo đức cổ kim, đông tây, truyền thống đạo đức của dân tộc Việt Nam và thếgiới, nhưng quan trọng nhất, mang ý nghĩa quyết định bản chất khoa học, cách mạng của

tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức là chủ nghĩa Mác - Lênin Có thể nói, xuất phát và dựachắc vào quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin mà Hồ Chí Minh khắc phục được sự giáođiều trong nhận thức và hành vi đạo đức cũ lỗi thời Hồ Chí Minh đã lựa chọn, kế thừa vàtiếp thu những tinh hoa tư tưởng đạo đức của nhân loại làm vốn liếng, tài sản của riêngmình, từ đó sáng tạo nên hệ thống quan điểm, tư tưởng đạo đức mới, đạo đức cách mạngphù hợp với yêu cầu thực tiễn đấu tranh giải phóng dân tộc và thời đại Vì vậy, khi bàn tới

tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức, không nên hiểu một cách đơn giản là sự cộng lại củacác quan điểm đạo đức khác nhau mà cần thấy rõ vai trò chủ thể sáng tạo của Hồ ChíMinh trong quá trình xây dựng nên học thuyết đạo đức cách mạng

Rõ ràng, chủ thể sáng tạo cũng là một trong những nhân tố góp phần quyết định bảnchất khoa học, cách mạng của tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức Nếu không như thế thìtoàn bộ tinh hoa tư tưởng đạo đức nhân loại được hội tụ trong chủ thể Hồ Chí Minh khôngthể hình thành nền tảng tư tưởng đạo đức của Hồ Chí Minh Có thể khẳng định rằng, đếnvới chủ nghĩa Mác - Lênin, lòng nhân ái, nhân đạo truyền thống của tư tưởng Hồ ChíMinh về đạo đức mới có điều kiện phát triển, nhờ đó mà tạo nên quan điểm, tư tưởng đạođức cách mạng của Người

2 Cơ sở thực tiễn của sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức

Ngoài nguồn gốc lý luận, còn phải đề cập cơ sở thực tiễn, tác động của thực tiễn đến sựhình thành và phát triển của tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung và tư tưởng Hồ Chí Minh vềđạo đức nói riêng Bởi vì, chính từ trong hoạt động thực tiễn mà từng bước Hồ Chí Minh

đã tìm ra quy luật, khái quát nhận thức của mình thành lý luận Lý luận ấy lại được Hồ ChíMinh vận dụng và kiểm nghiệm trong thực tiễn ở đây chỉ nói đến thực tiễn đời sống vàhoạt động của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh

Sự thành đạt của một con người bao giờ cũng gắn bó với nhiều yếu tố Các yếu tốtruyền thống của quá khứ và các yếu tố của đương đại, đó chính là cơ sở, là nền tảng đểtạo nên những điều kỳ diệu trong tư tưởng và sự nghiệp của một vĩ nhân Hồ Chí Minh làmột trường hợp như vậy

Trước hết, cơ sở thực tiễn chính là tình hình Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX,với những chính sách cai trị tàn bạo của chính quyền thuộc địa, sự phản kháng mạnh mẽ

và liên tục của nhân dân Việt Nam đối với nền thống trị của thực dân Pháp; sự bế tắc vềđường lối chính trị Tất cả điều đó đặt ra sự đòi hỏi như một nhu cầu cần thiết phải tìm mộtcon đường cứu nước mới ở Việt Nam đầu thế kỷ XX

Quan trọng hơn là thực tiễn cuộc đời và hoạt động của lãnh tụ Nguyễn ái Quốc - HồChí Minh Trong khoảng 10 năm, Người đã đến nhiều nước thuộc địa ở khắp các châulục: Á - Phi - Mỹ - Âu, cũng như ở các nước tư bản phát triển nhất: Mỹ, Anh, Pháp.Người đã chứng kiến những biến cố lớn trong đời sống chính trị thế giới và công cuộcxây dựng xã hội mới ở nước Nga Xô Viết (sự thắng lợi của Chính sách kinh tế mới của V.I Lênin; việc Liên Xô đạt được những thành tựu lớn về tập thể hoá nông nghiệp vàcông nghiệp hoá xã hội chủ nghĩa, nhưng ở đây cũng diễn ra những vụ "cưỡng bức",

"trấn áp" độc đoán, không phải chỉ trong nội bộ Liên Xô, mà cả đối với các lãnh tụ củaphong trào Cộng sản Quốc tế…) Đi nhiều nơi, làm nhiều công việc, phụ trách nhiềucương vị trong những điều kiện, hoàn cảnh khác nhau… đã đem lại cho Người vốnsống, vốn kinh nghiệm, sự hiểu biết phong phú và sinh động về nhiều mặt Đó là cơ sởquan trọng cho việc hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cáchmạng

Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng là sản phẩm của chính con người Hồ ChíMinh tạo nên, là mặt hoạt động tinh thần, tự ý thức của Người, do Người sáng tạo, xâydựng nên trên cơ sở những điều kiện khách quan Do đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về đạođức phụ thuộc rất lớn vào các yếu tố của nhân cách, phẩm chất tinh thần của Người, doNgười sinh ra Nghiên cứu các yếu tố: tư chất, tính cách, bản lĩnh, phẩm chất tư duy của

Hồ Chí Minh sẽ thấy rất rõ cơ sở khách quan tạo nên giá trị đạo đức Hồ Chí Minh

Tư chất thông minh, tư duy độc lập, sáng tạo, năng khiếu chính trị sắc sảo, tính hamhiểu biết và nhạy bén với cái mới là những phẩm chất đặc sắc của người thanh niênNguyễn Tất Thành Phẩm chất đó được rèn luyện, phát huy trong cuộc đời hoạt động cáchmạng của Người Nhờ vậy, trước thực tiễn phong phú, sinh động, phức tạp, Hồ Chí Minh

đã tìm hiểu, phân tích, tổng hợp, khái quát, hình thành những luận điểm đúng đắn và sángtạo - tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức

Như vậy, thực tiễn phong phú của thời đại, của cuộc sống và hoạt động thực tiễn cáchmạng mà Hồ Chí Minh đã từng trải qua là một nguồn gốc, một cơ sở có ý nghĩa quyếtđịnh đối với sự hình thành, phát triển và hoàn thiện của tư tưởng Hồ Chí Minh về đạođức, làm cho tư tưởng ấy ngày càng nâng cao tính chất vừa cách mạng, vừa khoa học

3 Sự hình thành đạo đức cách mạng của Hồ Chí Minh và tấm gương đạo đức của Người

Là một người sống có hoài bão, có lý tưởng yêu nước, thương người sâu sắc, nhất lànhững người cùng khổ, bị áp bức bóc lột; lòng yêu thương con người của Hồ Chí Minhsâu rộng bao la; vì thế, cả đời, Người kiên quyết đấu tranh để thực hiện mục tiêu, lý tưởng

Những tư chất và phẩm chất ấy được phát huy trong suốt cuộc đời hoạt động củaNgười Nhờ vậy, giữa vô vàn lý thuyết, học thuyết khác nhau, đối lập nhau, đúng và sai,thật và giả đan xen lẫn lộn (trong khi nhiều chí sĩ cách mạng từ Phan Bội Châu, HuỳnhThúc Kháng đến Phan Chu Trinh, Phan Văn Trường,… không phát hiện được ở đâu là quyluật, là chân lý) thì chính Hồ Chí Minh đã tìm ra được mục tiêu, thực hiện lý tưởng đấutranh giải phóng dân tộc Trước bao tình huống khó khăn, sóng gió thử thách, có khi đedọa cả cuộc sống và sinh mệnh của mình, Người vẫn đứng vững, vượt lên, vẫn kiên trìchân lý, có những quyết định đúng đắn và sáng suốt, có những hoạt động sáng tạo để biến

tư tưởng thành hiện thực

Tóm lại, tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức không chỉ đơn thuần là sự kế thừa và vậndụng sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về đạo đức, mà đã có bước phát triểnmới, làm phong phú thêm quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về đạo đức trên một loạtvấn đề cơ bản và cấp bách của dân tộc và thời đại nhằm đáp ứng những yêu cầu mới củacách mạng, cả trong cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân và cách mạng xã hội chủ nghĩa

ở Việt Nam và còn góp phần vào phong trào cách mạng thế giới

Từ giá trị và ý nghĩa to lớn của tư tưởng, đạo đức, nhân cách Hồ Chí Minh, Đại hội VIIcủa Đảng Cộng sản Việt Nam (1991) đã khẳng định: Đảng lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và

tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của toàn Đảng

và cách mạng Việt Nam

II Quá trình hình thành, phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức

1 Thời kỳ thơ ấu đến lúc ra đi tìm đường cứu nước (1890 - 1911)

Đất nước, quê hương (trước hết là quê hương Nam Đàn, xứ Nghệ rồi đến Thừa Thiên Huế), gia đình và nhà trường (Trường tiểu học Đông Ba rồi Trường Quốc học Huế) là cáinôi nuôi dưỡng Nguyễn Tất Thành, làm cho Người trở thành một thanh niên có nhân cách,giàu lòng yêu nước, nhân ái, thương người, có hoài bão cứu nước và thấu hiểu sức mạnh, ýchí độc lập, tự cường của dân tộc Vốn có tư chất thông minh, có chí lớn, Người không đitheo con đường của các nhà yêu nước tiền bối mà quyết định đi tìm con đường cứu nướcmới và Người đã tìm ra con đường giải phóng dân tộc theo cách của riêng mình: làm cuộccách mạng vô sản và xây dựng chủ nghĩa xã hội

-Có thể nói những phẩm chất và trí tuệ được hình thành trong thời kỳ này là hành trang tưtưởng mà Nguyễn Tất Thành mang theo khi rời Tổ quốc ra đi tìm đường cứu nước

2 Thời kỳ khảo sát, tìm tòi và đến với chủ nghĩa Lênin (1911 - 1920)

Năm 1911, tại Bến Nhà Rồng, Hồ Chí Minh lấy tên Văn Ba (hay anh Ba), lên đườngsang Pháp trong vai một anh bồi bàn chạy việc vặt trên con tàu vận tải Latusơ Tơrêvin củaHãng hợp nhất (Pháp), với mong muốn học hỏi và tiếp thu những tinh hoa và tiến bộ từ

các nước phương Tây Vì thế, bất kỳ ở đâu làm việc gì, Người cũng đều cố gắng học hỏi.Qua đó, Người nhìn thấy: ở đâu người lao động cũng đều nghèo khổ, túng thiếu, đều bị đối

xử bất bình đẳng, không có tự do; ở đâu bọn tư bản cũng bóc lột nhân dân thậm tệ Cuộchành trình vạn dặm ấy đã giúp Người tìm ra cội nguồn những khổ đau của nhân loại là sự

áp bức, bóc lột của các nước đế quốc, thực dân

Năm 1917, Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười thắng lợi, Hồ Chí Minh có cảmtình sâu sắc với cuộc cách mạng ấy và với lãnh tụ V.I Lênin

Năm 1919, Người gia nhập Đảng Xã hội Pháp, thay mặt nhóm những người Việt Nam

yêu nước tại Pháp, ký tên Nguyễn Ái Quốc gửi "Yêu sách của nhân dân An Nam" đến Hội

nghị hoà bình Vécxây, đòi các cường quốc thừa nhận quyền tự do, dân chủ, bình đẳng chodân tộc Việt Nam Bản yêu sách không được Hội nghị và Chính phủ Pháp quan tâm,nhưng được coi là văn bản thể hiện rõ tư tưởng nhân đạo của Hồ Chí Minh Ngoài ra,

trong năm này, Nguyễn Ái Quốc còn viết các bài "Tâm địa thực dân", "Vấn đề dân bản xứ",

"Thư gửi ông Utơrây" nhằm vạch trần tội ác của chế độ thực dân Pháp ở các nước thuộc địa.

Các bài viết này chứa đựng tư tưởng đạo đức sâu sắc

Sau gần 10 năm bôn ba tìm đường cứu nước, năm 1920, Hồ Chí Minh đọc được "Sơ thảo

luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa"

của V.I Lênin Bản Sơ thảo đã góp phần hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dântộc, về chủ nghĩa xã hội và về con đường cách mạng mà từ rất lâu Người đang tìm tòi Đếnlúc này, Hồ Chí Minh mới xác định được con đường cách mạng xã hội mà nhân dân ViệtNam có thể tìm thấy ở đó những vấn đề cần thiết để giành tự do, độc lập Chính vì vậy mà

Hồ Chí Minh đã quyết định tham gia Quốc tế III - Quốc tế Cộng sản do V.I Lênin sáng lập(3-1919) và trở thành thành viên sáng lập Đảng Cộng sản Pháp (12-1920)

3 Thời kỳ hoạt động cách mạng và tác phẩm đầu tiên về đạo đức người cán bộ ra đời (1920 - 1930)

Từ khi trở thành người cộng sản, cùng với việc thực hiện những nhiệm vụ của ĐảngCộng sản Pháp và Quốc tế Cộng sản, Quốc tế Nông dân,… Hồ Chí Minh đã tích cực truyền

bá chủ nghĩa Mác - Lênin về nước, chuẩn bị cho việc thành lập Đảng Cộng sản ở Việt Nam.Cuối năm 1924, Hồ Chí Minh đã rời nước Nga đến Trung Quốc, thành lập Việt Nam Thanhniên Cách mạng đồng chí Hội và mở lớp đào tạo thế hệ cán bộ cách mạng Việt Nam đầutiên

Năm 1925, Người viết "Bản án chế độ thực dân Pháp" Từ năm 1927, để tiến hành cuộc

vận động cách mạng dân tộc dân chủ do giai cấp công nhân lãnh đạo, công việc đầu tiên

mà Hồ Chí Minh tiến hành là xây dựng đội ngũ cán bộ, trang bị cho họ lý luận của chủnghĩa Mác - Lênin, bồi dưỡng và rèn luyện tư cách của người cách mạng; vì vậy, Người có

viết tác phẩm "Đường Kách mệnh" Tác phẩm này đã chỉ ra tiêu chuẩn đạo đức, con đường,

biện pháp nâng cao nhận thức, thực hiện chuẩn mực đạo đức của người cán bộ của Đảng,đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ cách mạng Đây cũng là cuốn sách đầu tiên đề cập đến tưcách người cách mạng, nhắc nhở cán bộ phải "chí công vô tư", "nói thì phải làm", "phảigiữ chủ nghĩa cho vững", "ít lòng ham muốn vật chất", "phải hi sinh", "giữ bí mật", "phụctùng đoàn thể"… và nhấn mạnh giá trị và ý nghĩa của chủ nghĩa Mác - Lênin, chủ nghĩachân chính nhất, cách mạng nhất

"Chánh cương vắn tắt", "Sách lược vắn tắt", "Điều lệ tóm tắt" là Cương lĩnh chính trị đầu tiên

của Đảng đã được Hồ Chí Minh soạn thảo với nội dung cách mạng, khoa học và sáng tạo,phù hợp với nhu cầu khách quan của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc ở Việt Nam

4 Thời kỳ Nguyễn ái Quốc gặp những thử thách gay go và kiên trì giữ vững quan

Vì không sát với tình hình các nước thuộc địa, nên Quốc tế Cộng sản đã phê phánđường lối cách mạng Việt Nam do Hồ Chí Minh vạch ra Mãi đến Đại hội lần thứ VIIQuốc tế Cộng sản (7-1935), thì những quan điểm đúng đắn của Hồ Chí Minh về cáchmạng Việt Nam, về đoàn kết các lực lượng cách mạng chống đế quốc trình bày trongCương lĩnh đầu tiên của Đảng mới được Quốc tế Cộng sản thừa nhận là đúng đắn.

Cuối tháng 6 năm 1939, Quốc tế Cộng sản đã quyết định điều động Hồ Chí Minh vềcông tác ở Đông Dương Sau gần 30 năm xa Tổ quốc, đây là điều kiện thuận lợi để Hồ ChíMinh biến tư tưởng của mình thành hiện thực, đưa cách mạng Việt Nam đi đến thắng lợi,

tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức toả sáng

Với tầm nhìn xa trông rộng, Người có dự báo về sự suy thoái của một bộ phận cán bộ,

đảng viên và muốn răn dạy cán bộ mình, năm 1940, Người soạn thảo tác phẩm "Con đường

giải phóng" Trong tác phẩm có 6 bài thì Người có dành bài thứ 6 để trình bày quan niệm

cùng với "Kính cáo đồng bào" của Người là những chủ trương, chính sách hợp lòng dân, đã

quy tụ toàn dân dưới ngọn cờ của Đảng do Hồ Chí Minh lãnh đạo, đưa Cách mạng ThángTám năm 1945 đến thắng lợi

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước ta đã thiết lập được nền cộng hoà dân chủ,

tư tưởng của Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng ta hoà quyện thành một khối thốngnhất Tư tưởng Hồ Chí Minh vừa thể hiện ý chí của Đảng, vừa bổ sung những quan điểm đểĐảng ta ngày càng vững mạnh Tư tưởng của Người đã kế thừa những tinh hoa văn hoá củadân tộc và văn hoá nhân loại Hồ Chí Minh là người hiểu sâu sắc quan điểm của V.I Lênin

về Đảng Cộng sản và vấn đề giành chính quyền cách mạng Nhắc lại lời của V.I Lênin, HồChí Minh đã cảnh báo rằng, khi Đảng giành được chính quyền thì cần cảnh giác với ba loại

kẻ thù: 1 Tính kiêu ngạo cộng sản; 2 Thiếu tri thức; 3 Bệnh tham nhũng và hối lộ Từ đó,

Người căn dặn cán bộ, đảng viên phải đấu tranh làm cho Đảng không bị thoái hoá, biến chất

và trở thành người có tội với Tổ quốc, với nhân dân Chính vì vậy, Người thường xuyênnhắc nhở các cán bộ, đảng viên học tập và tu dưỡng đạo đức, phấn đấu trở thành người "đầytớ" thật trung thành của nhân dân

Ngày 2 tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc bản

"Tuyên ngôn độc lập" tại Quảng trường Ba Đình (Hà Nội), tuyên bố nước Việt Nam dân chủ

cộng hoà ra đời Đó là Nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á Tư tưởng HồChí Minh về đảng cầm quyền, về nhà nước của dân, do dân, vì dân về đạo đức cách mạng

có bước phát triển mới

Một trong những tư tưởng đặc sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong "Tuyên ngôn độc lập"

là quan niệm mới về quyền con người - quyền tự quyết

Giai đoạn từ 1945 - 1969

Thực tiễn hơn một năm tổ chức và điều hành bộmáy nhà nước, thực hiện nhiệm vụ mới của cách mạng, Hồ Chí Minh đã chỉ ra sự cần thiếtphải bồi dưỡng đội ngũ cán bộ nhằm đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ cách mạng Năm 1946, trong điều kiện vô cùng bận rộn, Người đã viết nhiều thư gửi các đồng chíNghệ Tĩnh, các đồng chí Bắc Kỳ, Trung Kỳ nhắc nhở phải giữ vững tư cách đạo đức

người cán bộ cách mạng, ngăn ngừa và kiên quyết khắc phục những khuyết điểm, sai lầmtrong tư cách người lãnh đạo, người nắm chính quyền.

Vì vậy, để có tài liệu cho cán bộ, đảng viên học tập, rèn luyện, Chủ tịch Hồ Chí Minh

đã viết các tác phẩm: "Đời sống mới" (20-3-1947), "Sửa đổi lối làm việc" (10-1947), "Cần kiệm

liêm chính" (6-1949)… Qua các tác phẩm ấy, Người đã chỉ ra và phê phán những sai lầm,

khuyết điểm của một số cán bộ, đảng viên như đầu óc bè phái, địa phương, hẹp hòi, quânphiệt, vô tổ chức, vô kỷ luật

Hồ Chí Minh và Đảng ta đề ra tư tưởng, đường lối kháng chiến và kiến quốc Năm

1948, Người đã phát động phong trào toàn quốc "Thi đua ái quốc", từ đó, tổ chức ra nhiềuphong trào thi đua cụ thể như: "Thực hành tiết kiệm, chống tham ô, lãng phí, quan liêu"(1952); "Ba xây ba chống" (1963) góp phần vào việc tăng cường công tác quản lý kinh tế,tài chính, cải tiến kỹ thuật, chống tham ô, lãng phí, chống quan liêu trong các xí nghiệp,nhà máy

Năm 1954, hoà bình lập lại, Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng đã vạch ra đường lốicùng một lúc thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược: Miền Nam tiếp tục thực hiện cách mạngdân tộc dân chủ; miền Bắc từng bước tiến dần lên chủ nghĩa xã hội không qua chế độ tưbản Trong điều kiện ấy, tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức tiếp tục phát triển và hoànthiện

Giai đoạn này, Người viết các tác phẩm: "Đạo đức cách mạng"; "Về cần, kiệm, liêm,

chính, chí công vô tư"; "Nâng cao đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân"

(3-2-1969) và nhiều bài viết khác Với các bài viết này, một lần nữa Hồ Chí Minh nhắcnhở cán bộ, đảng viên phải thực sự thấm nhuần đạo đức cách mạng, thực sự là người đầy

tớ thật trung thành của nhân dân Mỗi cán bộ, đảng viên phải coi đó như là tấm gương đểsoi lại mình, luôn có ý thức phấn đấu và sửa sai để xứng với lòng tin yêu của Đảng, Nhànước và nhân dân

Năm 1969, trước khi từ biệt thế giới này, Người để lại cho toàn Đảng, toàn dân, toàn

quân ta Bản "Di chúc" lịch sử Trong "Di chúc", Người đã nói lên niềm tin tất thắng vào sự

nghiệp chống Mỹ, cứu nước; tổng kết sâu sắc những bài học đấu tranh và thắng lợi củacách mạng Việt Nam; đồng thời, đề ra những phương sách lớn để xây dựng lại đất nướcsau chiến tranh, nhằm thực hiện mục tiêu: Xây dựng một nước Việt Nam hoà bình, thốngnhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, và góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thếgiới

"Di chúc" là những lời căn dặn cuối cùng đầy nhiệt huyết, thắm đượm tình người của Chủ

tịch Hồ Chí Minh; một di sản tư tưởng vô cùng quý báu của dân tộc và nhân loại, hàmchứa tư tưởng đạo đức cách mạng rất sâu sắc

Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức là hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc vềnhững vấn đề cơ bản của đạo đức cách mạng, đạo đức mới, nó khác với đạo đức cũ, bảothủ, phản động, tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức được hình thành, phát triển cùng với hệ

tư tưởng của Người về cách mạng Việt Nam, gắn liền với quá trình phát triển của xã hộiViệt Nam và thời đại Khi đã phát triển hoàn chỉnh và cơ bản, tư tưởng Hồ Chí Minh vềđạo đức trở thành cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc học tập, rèn luyện đạo đức cách mạngcủa cán bộ, chiến sĩ và nhân dân ta Đó là những gì tốt đẹp của lý tưởng cộng sản, lý tưởngcủa chủ nghĩa xã hội mà cuộc đời và sự nghiệp của Người khi còn sống cũng như khiNgười đã đi xa khát khao, mong muốn Chính vì vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức làtài sản tinh thần quý báu của đội ngũ cán bộ ta và của dân tộc Việt Nam hiện nay và maisau

III Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức

Trước hết, chúng ta cần hiểu rõ quan niệm của Người về đạo đức, đạo đức mới và đạođức cách mạng

1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về đạo đức

Đạo đức là một hiện tượng xã hội, thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần, xuất hiện và tồn tạicùng với sự hình thành và phát triển của xã hội loài người Theo đó, đạo đức được xem làmột yếu tố cơ bản để xem xét, đánh giá sự phát triển của nhân cách Con người chân chính,đích thực luôn được đánh giá trước hết bằng giá trị đạo đức Đạo đức tiến bộ góp phần sángtạo nên những giá trị cơ bản - Chân - Thiện - Mỹ, nền tảng tinh thần của nhân loại, thuộctính bản chất của con người Xã hội loài người từ buổi bình minh, khi chưa có tư hữu, chưa

có giai cấp và nhà nước, chưa có áp bức, bóc lột; chưa có cả những ý niệm về chính trị thìloài người đã có ý niệm về đạo đức Khi đó, đạo đức là phương thức cơ bản được dùng đểđiều chỉnh các quan hệ xã hội Mặc dù còn rất đơn giản, nhưng cùng với sự phát triển củasản xuất và phân hoá xã hội, đạo đức không ngừng phát triển trong những mâu thuẫn và đốikháng giai cấp

Chủ nghĩa Mác - Lênin đã khẳng định rằng, đạo đức là sản phẩm của tồn tại xã hội, nảysinh từ thực tiễn cuộc sống, từ lao động và đấu tranh giai cấp Bằng chức năng riêng của

nó, đạo đức giúp con người hoàn thành những nhiệm vụ cụ thể mà lịch sử đã giao phó.Theo V.I Lênin, đạo đức giúp xã hội loài người tiến cao hơn, thoát khỏi ách áp bức bóclột, tha hoá lao động

Đạo đức nảy sinh từ hoạt động thực tiễn của con người, là điều kiện không thể thiếucủa hoạt động sống Vì thế, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói tới đạo đức là nói tới những phẩmchất của con người cần có trong hoạt động sống, coi nó là những điều kiện tinh thần cần

thiết để đưa hoạt động sống của con người đạt kết quả.

2 Quan niệm của Hồ Chí Minh về "đạo đức mới", "đạo đức cách mạng"

C Mác, Ph Ăngghen là những người đầu tiên nêu ra khái niệm "đạo đức vô sản" V.I Lênin là người đầu tiên nêu ra khái niệm "đạo đức cộng sản" Hồ Chí Minh là người đầu tiên nêu ra khái niệm "đạo đức mới", "đạo đức cách mạng" Hai khái niệm này có ý nghĩa

tương đương nhau Trước hết, cần làm rõ sự khác nhau, trái ngược nhau giữa đạo đức cũ

và đạo đức mới, đạo đức cách mạng mà Hồ Chí Minh nêu ra

Gọi là "đạo đức mới" bởi vì nó chưa hề xuất hiện trong lịch sử, nó chỉ hình thành và phát triển cùng với tiến trình xây dựng chủ nghĩa xã hội trên đất nước ta "Đạo đức mới", "đạo đức

xã hội chủ nghĩa" được xây dựng trên nền tảng của chế độ công hữu về tư liệu sản xuất,

nhằm đem lại lợi ích cho quần chúng nhân dân lao động Đạo đức mới là đạo đức chiếnđấu vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, vì sự tiến bộ của cả nhân loại, vì tự do và hạnh phúccủa nhân dân

Gọi là "đạo đức cách mạng" vì nó phục vụ cách mạng, đạo đức mà người cách mạng cần

phải có, và vì đó là đạo đức được nảy sinh và phát triển trong cách mạng xã hội Đạo đứccách mạng là đạo đức "vĩ đại" vì nó không phải vì danh vọng của cá nhân mà vì lợi íchchung của Đảng, của dân tộc, của loài người

Xã hội loài người từ khi có sự phân chia thành giai cấp, thì mỗi con người đều thuộc vềmột giai cấp nhất định và bị chi phối bởi một ý thức hệ nhất định Điều đó có nghĩa là đạođức luôn có tính giai cấp Mỗi giai cấp đều có quan niệm đạo đức riêng của mình Trong

đó, đạo đức của giai cấp thống trị luôn giữ vai trò chủ đạo, là đạo đức thống trị xã hội; cònđạo đức của quần chúng lao động là sự phản ánh đời sống, nhu cầu và lợi ích của ngườilao động, thể hiện sự phản kháng lại ách thống trị, nô dịch của giai cấp thống trị

Bóc trần bản chất phản động của đạo đức cũ, Hồ Chí Minh đã đưa ra quan niệm về "đạo

đức cách mạng": "Đạo đức đó không phải là đạo đức thủ cựu Nó là đạo đức mới, đạo đức vĩ

đại, nó không phải vì danh vọng của cá nhân, mà vì lợi ích chung của Đảng, của dân tộc,của loài người"1 Và theo cách diễn đạt bình dị của Người: Đạo đức như gốc của cây, ngọn

nguồn của sông suối, sức mạnh của con người, sức có mạnh mới gánh được nặng, và điđược xa Người nói: "Sức có mạnh mới gánh được nặng và đi được xa Người cách mạngphải có đạo đức cách mạng làm nền tảng, mới hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng vẻvang"2 Ngay trong những năm đầu kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Đảng ta tiến hành sự

nghiệp đấu tranh giải phóng và thống nhất đất nước, Người đã cảnh báo: "Một dân tộc, mộtĐảng và mỗi con người, ngày hôm qua là vĩ đại, có sức hấp dẫn lớn, không nhất định hômnay và ngày mai vẫn được mọi người yêu mến và ca ngợi, nếu lòng dạ không còn trong sángnữa, nếu sa vào chủ nghĩa cá nhân" Người cũng thường xuyên nhấn mạnh: "Đảng phải làđạo đức, là văn minh", cán bộ, đảng viên có đạo đức cách mạng phải vừa hồng vừa chuyên,hội tụ đủ đức tài, đức là cái gốc; phải có sự trung với nước, và hiếu với dân Trung với nước

là sự trung thành với sự nghiệp dựng nước, giữ nước và xây dựng đất nước vì mục tiêu: dângiàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, vì hoà bình, hợp tác và hữu nghị vớitất cả các dân tộc trên thế giới Hiếu với dân không phải chỉ dừng lại ở chỗ thương dân, màphải chăm lo đời sống vật chất, tinh thần cho dân, gần dân, gắn bó với dân, kính trọng, họctập dân, dựa vào dân và lấy dân làm gốc

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ cho chúng ta thấy rằng: "Người cán bộ cách mạng phải cóđạo đức cách mạng Phải giữ vững đạo đức cách mạng mới là người cán bộ cách mạngchân chính Mọi việc thành hay bại, chủ chốt là do cán bộ có thấm nhuần đạo đức cáchmạng, hay là không"1 Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, điều cốt lõi nhất của đạo đức cáchmạng là:

"Quyết tâm suốt đời đấu tranh cho Đảng, cho cách mạng Đó là điều chủ chốt nhất

Ra sức làm việc cho Đảng, giữ vững kỷ luật của Đảng, thực hiện tốt đường lối, chínhsách của Đảng

Đặt lợi ích của Đảng và của nhân dân lao động lên trên, lên trước lợi ích riêng của cánhân mình Hết lòng hết sức phục vụ nhân dân Vì Đảng, vì dân mà đấu tranh quên mình,gương mẫu trong mọi việc

Ra sức học tập chủ nghĩa Mác - Lênin, luôn luôn dùng tự phê bình và phê bình để nângcao tư tưởng và cải tiến công tác của mình và cùng đồng chí mình tiến bộ"1

Hồ Chí Minh từng nói: Công việc thành công hay thất bại đều do cán bộ tốt hay kém.Theo Người, điều chủ chốt với cán bộ là có thấm nhuần đạo đức cách mạng hay không.Theo Bác, con người ta có bốn đức: Cần, kiệm, liêm, chính… Thiếu một đức, thì khôngthành người Khi nói về mối quan hệ giữa tài và đức của cán bộ, đảng viên, Người giảithích: "Đức là đạo đức cách mạng Đó là cái gốc, rất là quan trọng Nếu không có đạo đứccách mạng thì có tài cũng vô dụng Đạo đức cách mạng là triệt để trung thành với cáchmạng, một lòng một dạ phục vụ nhân dân"2 Rõ ràng, đối với Hồ Chí Minh, cán bộ là nhân

tố quyết định sự thành bại của cách mạng; trong đó, vấn đề đạo đức cách mạng của ngườicán bộ là quan trọng nhất, là tiêu chí số một Người nhiều lần khẳng định: Không có đạođức cách mạng thì dù tài giỏi cũng vô dụng

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 5, Nxb Chính trị quốc gia, H 2002, tr 252.

2 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 9, Nxb Chính trị quốc gia, H 2002, tr 283

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 7, Nxb Chính trị quốc gia, H 2000, tr 480.

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 9, Nxb Chính trị quốc gia, H 2002, tr 285.

Trước lúc đi xa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại lời di huấn trong Bản Di chúc thiêngliêng, dặn dò về Đảng và nhấn mạnh việc rèn luyện đạo đức cách mạng, Bác viết: "Đảng

ta là một Đảng cầm quyền Mỗi đảng viên và cán bộ phải thật sự thấm nhuần đạo đứccách mạng, phải thật sự cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư Phải giữ gìn Đảng ta thậttrong sạch, phải xứng đáng là người đầy tớ thật trung thành của nhân dân" Cả cuộc đờicủa mình, Người đã gương mẫu thực hiện một cách hoàn chỉnh, trọn vẹn những tư tưởng

và khát vọng đạo đức cách mạng; Người vừa là nhà lý luận về đạo đức cách mạng, vừa làmột tấm gương thực hành đạo đức cách mạng, nên cái tâm của Người trong sáng gần gũi

và gắn bó với nhân dân

Như vậy, "đạo đức cũ" là đạo đức phong kiến, đạo đức tư sản, đạo đức của người sản

xuất nhỏ được xác lập trên nền tảng của chế độ tư hữu chỉ nhằm mục đích đem lại lợi ích

cho gia đình, cho cá nhân "Đạo đức mới", "đạo đức cách mạng" khác hẳn với "đạo đức cũ".

Điều này đã được Hồ Chí Minh chỉ rõ: "Có người cho đạo đức cũ và đạo đức mới không

có gì khác nhau Nói như vậy là lầm to Đạo đức cũ và đạo đức mới khác nhau nhiều Đạođức cũ như người đầu ngược xuống đất chân chổng lên trời Đạo đức mới như người haichân đứng vững được dưới đất, đầu ngửng lên trời"1

"Đạo đức mới" kế thừa và phát triển đạo đức cũ trên tinh thần phủ định biện chứng Nó

kế thừa những tinh hoa, nét đẹp truyền thống đạo đức của dân tộc và nhân loại Nền đạođức ấy ngày càng phát triển cùng với sự vận động và phát triển của thực tiễn cách mạngViệt Nam Trong quá trình hình thành và phát triển, đạo đức mới vẫn thường xen kẽ vớinhững tàn dư của đạo đức cũ Điều này không có gì là lạ, bởi chúng ta đang ở trong quátrình vừa xoá bỏ cái cũ, vừa xây dựng cái mới từ gốc đến ngọn Theo Hồ Chí Minh, muốnxác lập đạo đức cách mạng phải đấu tranh không khoan nhượng với tàn dư của đạo đức cũ

và xoá bỏ tập quán lỗi thời, mà biểu hiện nguy hiểm của nó là chủ nghĩa cá nhân

Hồ Chí Minh chỉ rõ: Chủ nghĩa cá nhân trái ngược với đạo đức cách mạng; cái gì tráivới đạo đức cách mạng đều là chủ nghĩa cá nhân; "Chủ nghĩa cá nhân là một thứ rất giangiảo, xảo quyệt; nó khéo dỗ dành người ta đi xuống dốc Mà ai cũng biết rằng xuống dốcthì dễ hơn lên dốc Vì thế mà càng nguy hiểm"1 Hồ Chí Minh cho rằng, người bị chủnghĩa cá nhân chi phối thường dễ nhìn lệch lạc vấn đề; trong quá trình công tác thườngnhấn mạnh khó khăn của mình, coi nhẹ khó khăn của người khác hay của Đảng, đối vớimình thì chỉ thấy thành tích, đối với người khác thì chỉ thấy khuyết điểm

Nhấn mạnh sự nguy hại của chủ nghĩa cá nhân, Hồ Chí Minh luôn nhắc nhở cán bộ vànhân dân ta phải kiên quyết đấu tranh khắc phục nó, vì nó trái với đạo đức cách mạng, chelấp đạo đức cách mạng, ngăn cản chúng ta một lòng, một dạ đấu tranh cho sự nghiệp cáchmạng

Hồ Chí Minh cho rằng, đạo đức và năng lực có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Chính

nhờ có đạo đức mà mỗi người phấn đấu, hoàn thiện mình, tạo thành năng lực để hoànthành nhiệm vụ mà Tổ quốc giao phó Do vậy, đạo đức mới, theo Hồ Chí Minh, chính lànền tảng vững chắc để nâng cao năng lực, giúp mỗi người hoàn thành tốt nhiệm vụ củamình

Thái độ của Hồ Chí Minh với cái cũ nói chung và với đạo đức nói riêng là gạn đục,khơi trong, kế thừa, đổi mới và phát triển Đây là một thái độ cách mạng và khoa học, hợpvới quy luật về sự ra đời cái mới trong tư duy cũng như trong xã hội và thế giới tự nhiên

3 Đạo đức cách mạng là nền tảng, là "cái gốc" của người cán bộ, đảng viên

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 6, Nxb Chính trị quốc gia, H 2002, tr 320-321.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức là một trong những nội dung cốt lõi của chủ nghĩanhân văn Hồ Chí Minh Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức là tư tưởng đạo đức mới, hìnhthành và phát triển gắn liền với sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội, giảiphóng con người Hồ Chí Minh luôn đánh giá cao vai trò của đạo đức trong sự nghiệpcách mạng Theo Người, đạo đức là điều kiện cần thiết để duy trì và phát triển đời sống xãhội Chân lý đó đúng với mọi thời đại và mọi hoàn cảnh Tuy nhiên, trong sự nghiệp cáchmạng của Việt Nam, đạo đức cách mạng nổi lên như một yêu cầu đầu tiên và quan trọngbậc nhất để tiến hành thắng lợi sự nghiệp cách mạng Trong hoàn cảnh đất nước còn nghèonàn, và cơ sở vật chất còn thiếu thốn, sự nghiệp cách mạng gặp vô vàn khó khăn, thì cáchmạng trước hết dựa vào con người, dù chỉ có hai bàn tay và khối óc nhưng nó lại chứađựng một tiềm năng vô tận về sức mạnh tinh thần, đó là những phẩm chất đạo đức cáchmạng của những con người cách mạng.

Sự nghiệp cách mạng đòi hỏi phải có con người cách mạng với tinh thần và đạo đứccách mạng Xây dựng được nền đạo đức cách mạng là bước ngoặt lớn nhất trong lịch sửđạo đức dân tộc Việt Nam, góp phần phục vụ sự nghiệp cách mạng vì hạnh phúc của nhândân

Nhận thức được ý nghĩa to lớn của đạo đức, Hồ Chí Minh luôn coi đạo đức là "cáigốc", là nền tảng của người cách mạng Theo Hồ Chí Minh, con người sức có mạnh mớigánh được nặng và đi được xa, người cách mạng phải có đạo đức cách mạng mới hoànthành được nhiệm vụ cách mạng Bởi lẽ, sự nghiệp đấu tranh vì độc lập dân tộc và xâydựng chủ nghĩa xã hội là sự nghiệp cách mạng rất khó khăn, to lớn và lâu dài, đòi hỏi sựphấn đấu không ngừng của mỗi người, của nhiều thế hệ nối tiếp nhau Người viết: "Cũngnhư sông thì có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn Cây phải có gốc, không

có gốc thì cây héo Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏimấy cũng không lãnh đạo được nhân dân"1

Sức mạnh của đạo đức cách mạng là ở chỗ nó tự xoá đi những gì đã lỗi thời, phát huymạnh mẽ những tiềm năng tinh thần, những phẩm chất đạo đức tiến bộ Cho nên, đối với

Hồ Chí Minh, phát huy sức mạnh của đạo đức cách mạng, đồng thời phải gắn liền với sựchuyển biến theo hướng tích cực trong truyền thống đạo đức Việt Nam, tạo được bướcngoặt trong sự phát triển truyền thống tốt đẹp của đạo đức dân tộc Hồ Chí Minh khôngchấp nhận nguyên vẹn những phẩm chất đạo đức gọi là truyền thống, mà trên cơ sở củathực tiễn cách mạng, phải giũ bỏ cái xấu, cái lạc hậu, chỉ giữ lại cái tốt, cái tiến bộ, có íchcho cách mạng, Người xây dựng đạo đức mới đối lập với đạo đức cũ, bởi "Đạo đức cũ nhưngười đầu ngược xuống đất chân chổng lên trời"1

Phải đặt lại nền đạo đức đó, dựng ngược thứ đạo đức đó lên, tạo ra một thứ đạo đứcmới Có thể nói, đây là một cuộc cách mạng trên lĩnh vực đạo đức

Theo Hồ Chí Minh, cuộc cách mạng trên lĩnh vực đạo đức là sự biến đổi căn bản vềchất của truyền thống đạo đức dân tộc, là một sự phủ định biện chứng đối với đạo đức cũ

Nó đặt lại vấn đề đạo đức cũ, cương quyết xoá đi những cái đã lỗi thời của đạo đức phongkiến, không chấp nhận thứ đạo đức phục vụ chế độ phong kiến: Quan liêu, độc đoán, bảo

vệ lợi ích của chế độ phong kiến và vua quan phong kiến Cái mà đạo đức phong kiến tônthờ lại chính là cái mà Hồ Chí Minh yêu cầu cần phải xóa bỏ một cách triệt để, đưa quầnchúng nhân dân lao động từ chỗ bị áp bức và bị thống trị trở thành chủ nhân của đất nước,biến ngai vàng của hoàng đế phong kiến trở thành ngai vàng của nhân dân lao động

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 5, Nxb Chính trị quốc gia, H 2002, tr 252-253.

Đạo đức cách mạng không chỉ nhằm xoá bỏ sự bất bình đẳng về xã hội, xoá bỏ tôn ti,trật tự phong kiến lỗi thời, đưa nhân dân lao động từ thân phận nô lệ, bị khinh ghét trởthành người làm chủ xã hội, mà còn nhằm xoá bỏ sự bất bình đẳng giữa nam và nữ tronggia đình và trong xã hội Đạo đức cách mạng phá bỏ mọi ràng buộc của quan hệ phongkiến, mở rộng cửa để người phụ nữ vốn sống như kẻ nô lệ trong gia đình trở thành ngườicùng với nam giới là chủ thể của sự nghiệp cách mạng, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hộichủ nghĩa.

4 Quan niệm của Hồ Chí Minh về đạo đức người cách mạng và chuẩn mực đạo đức người cán bộ cách mạng

Trau dồi, nâng cao phẩm chất đạo đức luôn là yêu cầu của mỗi con người trong cuộcsống cộng đồng Yêu cầu đó càng trở nên đặc biệt cần thiết đối với người cán bộ cách mạng.Khẳng định vai trò to lớn của đạo đức cách mạng trong nhân cách người cán bộ cách mạng,

Hồ Chí Minh căn dặn: "Người cán bộ cách mạng phải có đạo đức cách mạng Phải giữ vữngđạo đức cách mạng mới là người cán bộ cách mạng chân chính"1… Mọi việc thành hay bạichủ chốt là do cán bộ có thấm nhuần đạo đức cách mạng hay là không

Cuộc sống của con người chỉ thực sự có ý nghĩa khi những giá trị đạo đức được tônvinh Một con người chỉ thực sự vĩ đại, có sức hấp dẫn lớn khi nhân cách đạo đức của họhoàn thiện V.I Lênin vĩ đại là một mẫu mực như vậy Là một người phương Đông, HồChí Minh hiểu rõ vai trò to lớn của đạo đức trong đời sống xã hội và nhất là trong nhâncách người cán bộ cách mạng Uy tín của người cán bộ được tạo nên không chỉ bởi tàinăng, mà trước hết còn bởi đạo đức cách mạng trong sáng của họ Trong cuộc đời hoạtđộng cách mạng của mình, Người đã có nhiều bài viết và nói về đạo đức Hồ Chí Minh làngười đặt nền móng xây dựng nền đạo đức mới - đạo đức cách mạng Việt Nam Người đãluôn dành nhiều thời gian cho việc giáo dục, rèn luyện đạo đức cách mạng cho đội ngũ cán

bộ, đảng viên của Đảng Và chính Người là một tấm gương đạo đức cách mạng mẫu mực,trong sáng để mỗi cán bộ, đảng viên, mỗi người Việt Nam yêu nước học tập, noi theo.Qua nghiên cứu, tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức, đạo đức cách mạng, đạođức người cách mạng, theo chúng tôi, tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức được nảy sinh từhoạt động thực tiễn của Người, là điều kiện không thể thiếu được của hoạt động đó Đạođức cách mạng, theo tư tưởng Hồ Chí Minh, là kết tinh của chân, thiện, mỹ, tinh hoa củanhân, trí, dũng; là một động lực tinh thần to lớn không thể thiếu được của người cáchmạng Trong những hoàn cảnh nhất định, người cộng sản, người cách mạng chiến đấu chủyếu bằng động lực tinh thần ấy

Một số chuẩn mực đạo đức cách mạng của người cán bộ Theo Hồ Chí Minh, ai sống

ở trên đời này cũng đều có những mặt tốt và cả những cái xấu Làm được nhiều việc tốt,chống lại những cái xấu, và sửa dần cái xấu của chính bản thân mình chính là cách thấmnhuần tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức

Tư tưởng đạo đức cách mạng nhất quán và xuyên suốt trong cuộc đời hoạt động cáchmạng của Người Nghiên cứu di sản tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức, chúng ta thấy tưtưởng đạo đức mới ấy rất phong phú, Người đề ra những chuẩn mực đạo đức cụ thể đốivới từng đối tượng: Cán bộ, đảng viên, công nhân, nông dân, phụ nữ, thanh niên… Riêngđối với cán bộ, đảng viên, theo quan điểm của Hồ Chí Minh, có thể nêu ra những đặc điểmđạo đức mang tính chuẩn mực rất cơ bản sau đây:

Thứ nhất, trung với nước, hiếu với dân

Từ xưa đến nay ở Việt Nam, trong quan hệ văn hoá - đạo đức thì mối quan hệ giữa dân

và nước, giữa nhân dân với Tổ quốc là mối quan hệ lớn nhất, có vai trò chi phối mọi quan

hệ khác Do đó, trung với nước, hiếu với dân là phẩm chất đạo đức hàng đầu Trung - hiếu

là những khái niệm đã có trong đạo đức truyền thống của các dân tộc phương Đông Nó đã

ăn sâu, bám rễ trong con người Việt Nam và biến đổi phụ thuộc vào điều kiện lịch sử xãhội, với nội dung cốt lõi là gắn với trách nhiệm, bổn phận của người dân trong xã hội.Trước kia, đạo đức phong kiến dạy người ta phải "trung với vua, hiếu với cha mẹ" Đó làhai điều lớn trong đạo Ngũ luân, mà điều lớn nhất là trung với vua Trên cơ sở kế thừa,phát triển chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam, Hồ Chí Minh đã sử dụng các phạmtrù này với nội hàm mới, phản ánh đạo đức mới cao rộng hơn, mang tính người

Hồ Chí Minh khẳng định: Trung với nước, hiếu với dân ở đây, Hồ Chí Minh không chỉdùng từ "trung hiếu" với ý nghĩa một trách nhiệm, bổn phận của con người, mà với kháiniệm mang tính truyền thống lịch sử, Người đã đưa vào đó một nội dung mới, mang tínhcách mạng, phản ánh đạo đức cao rộng hơn Người viết: Đạo đức, ngày trước thì chỉ trungvới vua, hiếu với cha mẹ Ngày nay, thời đại mới, đạo đức cũng phải mới: Phải trung vớinước, phải hiếu với toàn dân, với đồng bào Như vậy, theo Hồ Chí Minh, đây không phải

là trung với vua và chỉ hiếu lễ với cha mẹ mình, mà là trung với nước, hiếu với dân Trung

là trung với nước, với Đảng, với lý tưởng cách mạng, còn hiếu không chỉ đối với cha mẹ

mà còn bao hàm một nội dung sâu rộng hơn là hiếu với dân, với đồng bào

Đây là cuộc cách mạng trong quan hệ đạo đức Theo Hồ Chí Minh, "trung với nước"thể hiện mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng, xã hội; thể hiện trách nhiệm đối với sựnghiệp dựng nước và giữ nước, với con đường đi lên chủ nghĩa xã hội của đất nước ở đây,nước là của nhân dân và nhân dân là chủ nhân của đất nước

Trung với nước, theo Hồ Chí Minh, thể hiện trách nhiệm, nghĩa vụ của người dân với

Tổ quốc, với dân tộc Chính sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta trong mấynghìn năm lịch sử đã hun đúc nên lòng yêu nước, thương nòi, xả thân vì nước, gắn conngười với cộng đồng dân tộc, với sự hưng vong của Tổ quốc Trong thời kỳ cách mạnggiải phóng dân tộc thì trung với nước thể hiện sự xả thân vì vận mệnh của dân tộc, chiếnđấu hi sinh vì độc lập, tự do và sự thống nhất của Tổ quốc Trong sự nghiệp xây dựng, đổimới đất nước hiện nay, trung với nước chính là trung thành với sự nghiệp đổi mới đấtnước vì dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Trung với nước chính

là thể hiện nghĩa vụ, bổn phận của mỗi người trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đạihoá đất nước, trong sự nghiệp bảo vệ vững chắc Tổ quốc xã hội chủ nghĩa của chúng ta.Trong thập kỷ cuối của thế kỷ XX, với những biến động của thế giới, chúng ta đã trụ đượctrong bão táp, thực hiện thắng lợi sự nghiệp đổi mới để đi lên, là đã thể hiện được chữTRUNG mà Hồ Chí Minh đã dạy Ngày nay, trong điều kiện toàn cầu hoá, mở cửa, hộinhập, kinh tế thị trường thế giới đầy biến động phức tạp, chúng ta đang chủ động làm tốtmọi việc để hội nhập quốc tế, bảo vệ vững chắc Tổ quốc thân yêu của chúng ta, làm chodân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, cũng chính là đang thực hiệnchữ TRUNG theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Về chữ hiếu, theo Hồ Chí Minh, là hiếu với dân Hiếu không chỉ là hiếu với cha mẹmình - một thành phần của dân, mà là hiếu với dân, với toàn dân tộc Hồ Chí Minh đã từngnói: "Nước lấy dân làm gốc"1 Dân chính là toàn dân tộc, không phân biệt nòi giống, trai

gái, giàu nghèo, tôn giáo, miễn là yêu nước thương nòi, không đi ngược lại quyền lợi củadân tộc Việt Nam Hiếu với dân có nghĩa là bao nhiêu lợi ích đều vì dân, bao nhiêu quyềnhạn đều của dân; công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân, sự nghiệp khángchiến kiến quốc là công việc của dân; chính quyền từ xã đến chính phủ trung ương do dân

cử ra; đoàn thể từ trung ương đến xã do dân tổ chức nên Nói tóm lại, quyền hành và lựclượng đều ở nơi dân

Mặt khác, theo Hồ Chí Minh, hiếu với dân không chỉ thể hiện ở chỗ thương dân, màchủ yếu là ở chỗ tin dân, dựa vào dân, giúp đỡ dân, lo cho cuộc sống của nhân dân ngàycàng tốt hơn Người khuyên cán bộ, đảng viên phải gắn bó với dân, phải gần dân, thândân, lấy trí tuệ của dân, học hỏi dân, bởi "có biết làm học trò dân, mới làm được thầy họcdân" Người xác định, cán bộ các cấp đều là công bộc của dân, nghĩa là để gánh việcchung cho dân Cán bộ phải cùng nhau bàn tính kỹ càng, phân chia công việc rõ rệt, cùngnhau đi giải thích cho dân hiểu, cổ động dân, giúp dân đặt kế hoạch, tổ chức nhân công,sắp xếp việc làm, khuyến khích theo dõi, giúp đỡ dân giải quyết những điều khó khăn Cán

bộ phải đi sát với dân, thiết thực bày vẽ cho dân: "Việc gì có lợi cho dân phải hết sức làm,việc gì có hại cho dân phải hết sức tránh"1 Đó là một sự tổng kết, khẳng định rõ mối quan

hệ biện chứng giữa nước với dân

Trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập, tự do cho Tổ quốc, những người cách mạng ViệtNam đã tập hợp được toàn dân tộc đánh giặc, giữ nước, thoát khỏi cái nhục mất nước,thống nhất giang sơn về một mối Đó chính là đã thực hiện được nội dung hiếu với dân.Ngày nay, chúng ta đang phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, tiếp tục thực hiện

sự nghiệp đổi mới, làm cho đất nước ta sớm thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu Đây chính là

thực hiện nội dung chủ chốt nhất, cốt lõi nhất của tư tưởng Hồ Chí Minh về chữ hiếu với

dân.

Thứ hai, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư

Đây là nội dung đạo đức mới để người cán bộ, người lãnh đạo nhân dân phải lấy bảnthân mình làm đối tượng điều chỉnh

Theo Hồ Chí Minh, một dân tộc biết cần, kiệm, biết liêm là một dân tộc giàu về vậtchất, mạnh về tinh thần, là một dân tộc văn minh, tiến bộ Cần, kiệm, liêm, chính là nềntảng của đời sống mới, là cái cần để làm việc, làm người, làm cán bộ, phụng sự đoàn thể,giai cấp và nhân dân, Tổ quốc và nhân loại Trong điều kiện mới hiện nay, càng phải cần,kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, chống chủ nghĩa cá nhân, vì như Hồ Chí Minh nói:

"Chủ nghĩa cá nhân đẻ ra hàng trăm thứ bệnh nguy hiểm: Quan liêu, mệnh lệnh, bè phái,chủ quan, tham ô, lãng phí"1 Người còn nói: "Cán bộ các cơ quan, đoàn thể, cấp cao thìquyền to, cấp thấp thì quyền nhỏ Dù to hay nhỏ, có quyền mà thiếu lương tâm là có dịpđục khoét", làm hại đến lợi ích của nhân dân

Tất nhiên, chúng ta cần phải hiểu sự khác biệt giữa chủ nghĩa cá nhân và lợi ích cá nhântrong tư tưởng Hồ Chí Minh Người từng nói: Đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân không

phải là "giày xéo lên lợi ích cá nhân" Mỗi người đều có tính cách riêng, sở trường riêng,

đời sống riêng của bản thân và gia đình mình Trong điều kiện nền kinh tế thị trường địnhhướng xã hội chủ nghĩa hiện nay, sự khác nhau về lợi ích rất đa dạng và phức tạp, vấn đềđặt ra là phải giải quyết sao cho hài hoà lợi ích cá nhân, lợi ích tập thể và lợi ích toàn xãhội, phù hợp với sự phát triển chung của đất nước Phải đặc biệt quan tâm đến lợi ích thiếtthực của người lao động, tạo ra nguồn lực thúc đẩy sự phát triển xã hội Song, phải đảmbảo sự công bằng, bình đẳng xã hội; phát huy dân chủ xã hội và chủ nghĩa yêu nước trongnhân dân, tạo động lực to lớn cho sự phát triển đất nước

Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư là nét đặc trưng của đạo đức theo quan niệm của

Hồ Chí Minh Đó là phẩm chất trung tâm của đạo đức cách mạng Việc tu dưỡng, rènluyện đạo đức cách mạng diễn ra hằng ngày, hằng giờ, trong công tác, sinh hoạt gia đình,

xã hội, ở mọi không gian, thời gian, và nhìn chung là lấy chính bản thân mình làm đốitượng Phẩm chất này là một biểu hiện cụ thể của phẩm chất "trung với nước, hiếu với

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia, H 2002, tr 47.

dân" Bởi vì "cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư" sẽ tạo nên khả năng giữ vững độc lậpdân tộc, xây dựng đất nước giàu mạnh.

Đây cũng là những khái niệm đạo đức truyền thống được Hồ Chí Minh vận dụng, đưavào những nội dung và yêu cầu mới Người viết: "Bọn phong kiến ngày xưa nêu ra cần,kiệm, liêm, chính nhưng không bao giờ làm mà lại bắt nhân dân phải tuân thủ theo đểphụng sự quyền lợi cho chúng Ngày nay ta đề ra cần, kiệm, liêm, chính cho cán bộ thựchiện làm gương cho nhân dân theo để lợi cho nước cho dân"1 Về cần, kiệm, liêm, chính

theo tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức, là những phẩm chất gắn liền với hoạt động thựctiễn, được thể hiện cụ thể hàng ngày của mỗi con người không thể che đậy được; gắnchặt giữa nói và làm, giữa suy nghĩ và hành động Thể hiện cụ thể:

Cần là sự lao động, làm việc cần cù sáng tạo, có tổ chức, có kỷ luật, có kỹ thuật, có kế

hoạch, có năng suất, chất lượng cao Những thói hư, tật xấu lười lao động, ăn bám, ăn cắp,

"làm láo báo cáo hay", vô tổ chức, vô kỷ luật là không phù hợp với đạo đức phẩm chấtcách mạng Hồ Chí Minh rất ghét kẻ đạo đức giả, nói mà không làm, nói một đường làm

một nẻo Người cho rằng, kẻ đó làm giảm lòng tin của nhân dân đối với Đảng

Cần là làm việc phải đến đúng giờ, chớ đến trễ, về sớm Làm cho chóng, cho chu đáo.Việc ngày nào nên làm xong ngày ấy, chớ để chờ ngày mai Phải nhớ rằng, dân đã lấy tiền

mồ hôi nước mắt để trả lương cho ta trong những thì giờ đó Ai làm biếng tức là lừa gạtdân

Kiệm là tiết kiệm sức lao động, thời giờ, tiền của dân, của nước, của bản thân từ cái

nhỏ, đến cái lớn, không phô trương hình thức, xa xỉ, hoang phí "Tiết kiệm là quốc sách"

Liêm là "luôn luôn tôn trọng của công, của dân", "liêm khiết trong mọi hoàn cảnh"

không tham địa vị, không tham tiền tài, không ham người tâng bốc mình Lợi dụng chức

vụ, quyền hạn đục khoét của công, tham ô, hối lộ, móc ngoặc làm những việc trái đạo đức,trái pháp luật, vi phạm quyền làm chủ của nhân dân là người không liêm

Liêm là không tham địa vị Không tham tiền tài Không tham sung sướng Không thamngười tâng bốc mình Vì vậy mà quang minh chính đại, không bao giờ hủ hoá

Chỉ có một thứ ham là ham học, ham làm, ham tiến bộ

Chính là "người không tà, thẳng thắn, đứng đắn" đối với mình, đối với mọi người và

đối với việc "Việc thiện thì dù nhỏ mấy cũng làm, việc sai thì dù nhỏ mấy cũng tránh".Trong 6 điều dạy đạo đức người Công an nhân dân, Người viết: Đối với mình phải cần,kiệm, liêm, chính; đối với đồng sự phải thân ái giúp đỡ; đối với Chính phủ phải tuyệt đốitrung thành; đối với nhân dân phải kính trọng, lễ phép; đối với công việc phải tận tuỵ; đốivới địch phải cương quyết, khôn khéo

Về chí công vô tư, theo tư tưởng Hồ Chí Minh: "Khi làm bất cứ việc gì cũng đừng nghĩ

đến mình trước, khi hưởng thụ thì quên mình nên đi sau", "phải lo trước cho thiên hạ, vui

sau thiên hạ" Người còn chỉ ra mối quan hệ: cần, kiệm, liêm, chính tốt sẽ dẫn tới chí công

vô tư, và chí công vô tư, một lòng vì dân, vì nước thì nhất định sẽ thực hiện được cần,kiệm, liêm, chính Người đặc biệt lưu ý: "Trước nhất là cán bộ cơ quan, các đoàn thể, cấpcao thì quyền to, cấp thấp thì quyền nhỏ Dù to hay nhỏ có quyền mà thiếu lương tâm là códịp đục khoét, có dịp ăn của đút, có dịp "dĩ công vi tư" Người cũng còn chỉ ra một luậnđiểm rất quan trọng, có giá trị thiết thực: "Trước mặt quần chúng, không phải ta cứ viết lêntrán chữ "Cộng sản" mà ta được họ yêu mến Quần chúng chỉ quý mến những người có tưcách, đạo đức Muốn hướng dẫn nhân dân, mình phải làm mực thước cho người ta bắt

chước"1 Luận điểm này thể hiện rõ một phương châm xây dựng đạo đức là nêu gương.

Không gì thiết thực hơn, có sức cảm hoá và lôi cuốn hơn trong lĩnh vực đạo đức bằng việcnêu gương tốt Quần chúng nhân dân đã và đang phàn nàn về một số cán bộ, đảng viênkhông thường xuyên tự rèn luyện phẩm chất đạo đức, lối sống, không tự phê bình và phêbình để góp phần xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh

ở một số Đảng bộ hiện nay, thực hiện việc tự phê bình và phê bình có lúc, có nơi chỉlàm qua loa, lấy lệ Mấy ai "dũng cảm" tự bộc bạch những hành vi tham ô, tham nhũng,làm giàu bất chính của mình; còn việc phê bình góp ý cho nhau thì xuê xoa "dĩ hoà viquý" Chính vì vậy, một số cán bộ đã tự đánh mất mình không còn "cái tâm" trong sángcủa người lãnh đạo, người đầy tớ trung thành của nhân dân Đó chính là do lãng quên việcrèn luyện tu dưỡng đạo đức cách mạng, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư mà Hồ ChíMinh đã dạy và do không thực thi nghiêm túc chế độ tự phê bình và phê bình

Thứ ba, lòng nhân ái, yêu thương con người

Triết lý sống của Hồ Chí Minh là tất cả vì sự nghiệp giải phóng con người, trọn đời vìdân, vì nước Người cho rằng: Nghĩ cho cùng, mọi vấn đề… là vấn đề ở đời và làm người,

là phải thương nước, thương dân, thương nhân loại đau khổ bị áp bức Triết lý sống ấy bắtnguồn từ truyền thống nhân ái của dân tộc Việt Nam, từ lòng thương yêu con người, sẻ áonhường cơm, chung lưng đấu cật, đồng cam cộng khổ trong cuộc đấu tranh với thiên tai,chống giặc ngoại xâm của dân tộc ta Triết lý ấy cũng bắt nguồn từ tình thương yêu đồngloại với cùng cảnh ngộ bị áp bức, bóc lột của chủ nghĩa thực dân, đế quốc Lòng nhân ái,thương con người ấy ở Người không phải là sự thương hại "bề trên" nhìn xuống; khôngphải là sự "động lòng trắc ẩn" của người đứng ngoài cuộc, mà là sự đồng cảm của nhữngngười cùng cảnh ngộ, trước hết từ tình cảm của người dân mất nước, bị nô dịch, bị áp bứcbóc lột, tìm con đường giải thoát khỏi những đoạ đày đau khổ

Tình thương yêu con người ở Hồ Chí Minh gắn với lòng tin tưởng ở sức mạnh, tính chủđộng, sáng tạo của con người, của nhân dân; tôn trọng nhân dân, kính trọng nhân dân.Theo Người, trong bầu trời không có gì quý bằng nhân dân Trong thế giới không gì mạnhbằng lực lượng đoàn kết của nhân dân

Tin tưởng ở sức mạnh của con người Vì thế, phải chăm lo, bồi dưỡng, sử dụng, phátđộng được sức mạnh của con người, của nhân dân, để "đem tài, sức, của cải của dân làmlợi cho dân"

Thương yêu con người, theo tư tưởng của Hồ Chí Minh, phải gắn với việc giải phóngcon người về mặt phẩm chất, nhân cách cũng như về tài năng trí tuệ, phát huy mặt tốt,mặt mạnh của con người; sửa đổi những tính xấu, những mặt tiêu cực của con người.Người nói: "Người ta ai cũng có tính tốt và tính xấu Mỗi con người đều có thiện và áctrong lòng" Tuy nhiên, "thiện" và "ác" không phải tự nhiên có mà "phần lớn do giáo dục

mà ra" Vì vậy, thái độ của chúng ta là "phải biết làm sao cho phần tốt trong mỗi conngười nảy nở như hoa mùa xuân và phần xấu bị mất dần đi" Chăm lo đến những tấmgương "người tốt việc tốt" là hết sức quan trọng trong việc xây dựng con người mới.Người còn nói: Do nhiều người nhóm lại mà thành làng Do nhiều làng nhóm lại màthành nước… Nếu mỗi người đều tốt thì thành làng tốt, nước mạnh Người là gốc của làngnước Nếu mọi người đều cố gắng làm đúng đời sống mới, thì dân tộc nhất định sẽ phúcường Hồ Chí Minh cũng đặc biệt quan tâm và tôn trọng "tính cách riêng", "sở trườngriêng", "đời sống riêng", quyền lợi riêng của mỗi con người nhằm phát huy đến mức caonhất vai trò, khả năng của từng người, vì lợi ích riêng chính đáng của mỗi người và lợi íchcủa cả cộng đồng Đối với những người lầm đường, lạc lối, có sai lầm và ngay cả đối với

binh sĩ đối phương, lòng thương yêu của Người mở rộng thành "lòng khoan dung" TheoNgười, năm ngón tay cũng có ngón vắn, ngón dài Nhưng vắn dài đều họp nhau lại nơi bàntay Trong mấy triệu người, cũng có người thế này, thế khác, nhưng thế này thế khác đều

là dòng dõi của tổ tiên ta Vậy nên ta phải khoan hồng đại độ

Đạo đức mới của Hồ Chí Minh thật trong sáng Song, như Người đã chỉ rõ: "Đạo đứccách mạng không phải trên trời sa xuống Nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hàng ngày mà

phát triển và củng cố Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong".

Rèn luyện đạo đức mới đòi hỏi phải tự giác, phải tự nguyện, dựa vào lương tâm củamỗi người và dư luận của xã hội Nói đi đôi với làm và việc nêu gương sáng về đạo đức cótầm quan trọng đặc biệt Một tấm gương còn có giá trị hơn hàng trăm bài diễn thuyết vănhoa Nêu gương người tốt việc tốt và đề cao việc tự rèn luyện là đặc biệt quan trọng

Xây dựng đạo đức mới phải gắn liền với chống lại những cái xấu, loại bỏ cái xấu, cáisai, cái vô đạo đức Các phong trào chống tham nhũng, chống tham ô, lãng phí, quan liêu,thực hành tiết kiệm;… chính là thể hiện những nguyên tắc xây dựng và rèn luyện đạo đứcmới của Hồ Chí Minh

Đối với chúng ta, việc thấm nhuần tư tưởng đạo đức mới của Hồ Chí Minh không phải

là việc xa vời, "kính nhi viễn chi", mà là việc làm tròn bổn phận, nghĩa vụ của người dânViệt Nam đối với Tổ quốc; thực hiện những lẽ phải thông thường ở đời; sống thân ái, baodung vốn vẫn là những nét đẹp trong mỗi người chúng ta, trong đời sống xã hội và truyềnthống văn hóa, đạo đức Việt Nam

Thứ tư, nhân, nghĩa, trí, dũng, tín

Trong tác phẩm "Sửa đổi lối làm việc" (10-1947), Bác viết: "Người đảng viên, người cán

bộ muốn trở nên người cách mạng chân chính, không có gì là khó cả Điều đó hoàn toàn

do lòng mình mà ra Lòng mình chỉ biết vì Đảng, vì Tổ quốc, vì đồng bào thì mình sẽ tiến

đến chỗ "chí công vô tư" Mình đã có chí công vô tư thì khuyết điểm sẽ càng ngày càng ít,

mà những tính tốt sẽ càng ngày càng thêm Tính tốt ấy gồm năm điều căn bản sau đây:

"a) Nhân là thật thà thương yêu, hết lòng giúp đỡ đồng chí và đồng bào Vì thế kiên

quyết chống lại những người, những việc có hại đến Đảng, đến nhân dân Vì thế mà sẵnlòng chịu cực khổ trước mọi người, hưởng hạnh phúc sau thiên hạ Vì thế mà không hamgiàu sang, không e cực khổ, không sợ oai quyền

Những người đã không ham, không e, không sợ gì thì việc gì là việc phải họ đều làmđược

b) Nghĩa là ngay thẳng, không có tư tâm, không làm việc bậy, không có việc gì phải

giấu Đảng Ngoài lợi ích của Đảng, không có lợi ích riêng phải lo toan Lúc Đảng giao choviệc, thì bất kỳ to nhỏ, đều ra sức làm cẩn thận Thấy việc phải thì làm, thấy việc phải thìnói Không sợ người ta phê bình mình, mà phê bình người khác cũng luôn luôn đúng đắn

c) Trí vì không có việc tư túi nó làm mù quáng, cho nên đầu óc trong sạch, sáng suốt.

Dễ hiểu lý luận Dễ tìm phương hướng Biết xem người Biết xét việc Vì vậy, mà biết làmviệc có lợi, tránh việc có hại cho Đảng, biết vì Đảng mà cất nhắc người tốt, đề phòngngười gian

d) Dũng là dũng cảm, gan góc, gặp việc phải có gan làm Thấy khuyết điểm có gan sửa

chữa Cực khổ khó khăn, có gan chịu đựng Có gan chống lại những sự vinh hoa, phú quý,không chính đáng Nếu cần, thì có gan hi sinh cả tính mệnh cho Đảng, cho Tổ quốc, khôngbao giờ rụt rè, nhút nhát

e) Tín là nói cái gì phải nói cho tin Nói và làm phải nhất trí Làm thế nào cho dân tin, dân phục, dân yêu Đó là tư cách đạo đức của người làm cách mạng"

Thứ năm, sự thống nhất giữa lý tưởng đạo đức và cuộc sống, giữa ước muốn và hành động, giữa lời nói và việc làm

Sự thống nhất giữa lý tưởng chính trị và đạo đức cách mạng cao đẹp là cơ sở của nhữnghành động cách mạng dũng cảm, kiên cường, bất khuất, sẵn sàng hi sinh quên mình cho lýtưởng; là định hướng để mỗi người tự giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa cống hiến vàhưởng thụ, nghĩa vụ và quyền lợi, nghĩa vụ pháp lý và nghĩa vụ đạo đức trước vận mệnhdân tộc và hạnh phúc của nhân dân Hồ Chí Minh đã từng nhấn mạnh: "… Chính trị làđức, chuyên môn là tài"1, "tài là văn hoá, chuyên môn, đức chính là chính trị" Do vậy, cầnphải nhận thức rằng, việc giải quyết và thực hiện đúng đắn, có hiệu quả những nhiệm vụchính trị cách mạng cũng có nghĩa là mang lại những giá trị đạo đức sâu sắc

Theo Hồ Chí Minh, đạo đức cách mạng không chỉ dừng lại ở những quy tắc, chuẩnmực sống của các cá nhân trong quan hệ sinh hoạt hàng ngày, mà còn hàm chứa thái độcủa mỗi người trong việc giải quyết các mối quan hệ xã hội Nó đòi hỏi ở mỗi người tính

tự nguyện, đức hi sinh, chứa đựng những giá trị xã hội lớn lao, mang nội dung nhân vănsâu sắc Lý tưởng cách mạng ấy đã trở thành tình cảm đạo đức cao cả Thật cảm động khi

Hồ Chí Minh nói Người "chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột bậc, là làm sao chonước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm

ăn, áo mặc, ai cũng được học hành"1 Điều ham muốn đó của Người hoàn toàn không vì

cá nhân mình, mà vì tất cả mọi người, vì nhân dân Và do vậy, nó thể hiện tình cảm đạođức trong sáng, lý tưởng đạo đức cách mạng cao cả phù hợp với nguyện vọng của nhândân và cũng là mục tiêu, lý tưởng chính trị của Đảng, của cách mạng Việt Nam - đấutranh cho độc lập, tự do của dân tộc, hạnh phúc của nhân dân

Sự thống nhất giữa lời nói và việc làm Như trên đã nói, đạo đức là một bộ phận của

thế giới quan, chi phối toàn bộ nhận thức và hành động của con người Đạo đức cáchmạng đòi hỏi sự thống nhất giữa động cơ và hiệu quả, giữa lời nói và việc làm, từ đời sốngchung đến đời sống riêng Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức thể hiện sự thống nhất cao

độ của đạo đức trong toàn bộ đời sống và hoạt động của con người: Đạo đức với chính trị,đạo đức với pháp luật, đạo đức với tài năng, đạo đức cách mạng với đạo đức đời thường…Dân tộc ta có truyền thống tôn trọng đạo đức Trong khi đề cao các chuẩn mực đạo đứccần có, nhân dân ta cũng đòi hỏi nó phải được thể hiện trong hành vi hằng ngày, tức làtrong thực hành đạo đức Ca dao, tục ngữ khi đưa ra hình ảnh "nói như rồng leo, làm nhưmèo mửa" chính là để tỏ thái độ phê phán đối với thói đạo đức giả: Nói không đi đôi vớilàm, nói nhiều làm ít, nói hay làm dở, nói một đàng, làm một nẻo,…

Các học thuyết đạo đức và tôn giáo phong kiến và tư sản đều coi trọng nguyên tắc "nói

đi đôi với làm", song trong thực tế nó không thực hiện được bao nhiêu Các học thuyết đạođức này thường chỉ chú trọng trau dồi động cơ đạo đức, đi tới tách rời động cơ với hiệuquả, nên cũng không thực hiện được sự nhất quán giữa nói và làm Ví như đạo đức Nhogiáo cũng đưa ra những mệnh đề như: "kiến nghĩa bất vi, vô dũng dã" (thấy việc nghĩa màkhông làm, không phải là dũng vậy) Nhưng đạo đức Nho giáo cơ bản cũng chỉ là đạo đức

"tu thân", nên kết quả cũng như mọi đạo đức duy tâm khác, đều thể hiện "sự bất lực đưa rahành động" như C Mác đã từng phê phán Giai cấp tư sản phương Tây trong cuộc đấutranh chống lại thứ đạo đức giả dối, hà khắc của phong kiến và nhà thờ trung cổ đã biếtgiương cao ngọn cờ "tự do, bình đẳng, bác ái" khẳng định giá trị nhân văn, nhân quyền, đềcao giá trị nhân đạo, dân chủ, tự do, các khát vọng trần thế của con người,… Nhưng thựctrạng đầy rẫy áp bức bất công của xã hội tư bản tự nó đã vạch trần thứ đạo đức giả dối, chỉnói mà không làm, luôn được giai cấp tư sản rêu rao

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 9, Nxb Chính trị quốc gia, H 2002, tr 492.

Đạo đức cách mạng mà Hồ Chí Minh nêu ra không phải là đạo đức "tu thân" mà là đạođức dấn thân, tức là đạo đức gắn liền với hành động, nói để làm, nhất là nói về đạo đứcphải đi đôi với thực hành đạo đức, mà phải làm có hiệu quả, nếu một người làm việc gìcũng không có hiệu quả thì theo Hồ Chí Minh, không thể coi là một người có đạo đức.Người nói: phải lấy kết quả thiết thực đã góp sức bao nhiêu cho sản xuất và lãnh đạo sảnxuất mà đo ý chí cách mạng của mình Hãy kiên quyết chống bệnh nói suông, thói phôtrương hình thức, lối làm việc không nhằm mục đích nâng cao sản xuất

Hồ Chí Minh nói nhiều đến vai trò, tác dụng của đạo đức của người cách mạng, nêu ranhững nguyên tắc chuẩn mực đạo đức cho cán bộ và nhân dân: Từ đời công đến đời tư.Tuy nhiên, Hồ Chí Minh thực hành đạo đức còn nhiều hơn những điều Người nói, hoặcchỉ lặng lẽ, kiên trì nêu gương mà không nói Người đã vận dụng phương thức của ngườixưa: "Dĩ nhân nhi giáo, dĩ ngôn nhi giáo", tức là trước hết phải giáo dục bằng tấm gươngsống của chính mình, sau đó mới giáo dục bằng lời nói

ở Hồ Chí Minh luôn luôn có sự nhất quán giữa lời nói và việc làm, giữa giáo dục đạođức với thực hành đạo đức Người nói: "Cả đời tôi chỉ có một mục đích, là phấn đấu choquyền lợi Tổ quốc, và hạnh phúc của quốc dân Những khi tôi phải ẩn nấp nơi núi non,hoặc ra vào chốn tù tội, xông pha sự hiểm nghèo - là vì mục đích đó" Cho đến trước khiqua đời, Người còn viết trong Di chúc: "Suốt đời tôi hết lòng, hết sức phục vụ Tổ quốc,phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân Nay dù phải từ biệt thế giới này, tôi không có điều

gì phải hối hận, chỉ tiếc là tiếc rằng không được phục vụ lâu hơn nữa, nhiều hơn nữa"1

Cả cuộc đời Người là bằng chứng cảm động cho sự nhất quán tuyệt vời giữa lời nói vàviệc làm theo chuẩn mực đạo đức Nhờ kiên trì thực hành đạo đức cách mạng mà Người

đã để lại cho dân tộc ta tấm gương "có một không hai" về đạo đức của một vị lãnh tụ củanhân dân

Con người vĩ đại tiêu biểu cho sự phục hưng đất nước ta và tiêu biểu cho đạo đức cáchmạng thời hiện đại là Chủ tịch Hồ Chí Minh Tư tưởng Hồ Chí Minh, trí tuệ Hồ Chí Minh,đạo đức của Hồ Chí Minh, lối sống của Hồ Chí Minh tiếp tục là tấm gương sáng cho mỗingười Việt Nam noi theo

Thứ sáu, có tinh thần quốc tế vô sản trong sáng

Tinh thần quốc tế trong sáng là sự đối lập với chủ nghĩa vị kỷ dân tộc, chủ nghĩa vanh, hẹp hòi Nó hướng vào mục tiêu hoà bình, hữu nghị, dân chủ và tiến bộ xã hội; làmcho con người sống cao thượng, sống đẹp đẽ Đây là phẩm chất đạo đức không thể thiếucủa người cán bộ cách mạng trong thời đại ngày nay

sô-Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh là tấm gương mẫu mực về thực hành đạo đức cáchmạng Về con đường, phương pháp xây dựng nền đạo đức mới và thực hành đạo đức trongthực tế, Người đòi hỏi từng tổ chức, mỗi cơ quan, đoàn thể, mọi người, nhất là từng cán

bộ, đảng viên phải không ngừng:

1 - Kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý luận với thực tiễn, giữa giáo dục đạo đức với thực hànhđạo đức, giữa nói và làm;

2 - Coi trọng việc bồi dưỡng ý thức đạo đức gắn với tổ chức rèn luyện đạo đức trongthực tế, thông qua hành động thực tế;

3 - Xây dựng nền đạo đức mới phải đi đôi với chống những biểu hiện, hành vi phản đạođức, phi đạo đức và những gì làm tổn hại đến nền đạo đức mới;

4 - Kịp thời biểu dương những tấm gương tốt, tự mình nêu gương tốt;

5 - Hết sức coi trọng quá trình tự giáo dục, tự rèn luyện đạo đức của mỗi cán bộ, đảngviên

Mỗi cán bộ, đảng viên, phải thật sự thấm nhuần đạo đức và ý chí, lý tưởng và niềm tincủa người làm cách mạng Cán bộ, đảng viên luôn luôn rèn luyện để xứng đáng là ngườilãnh đạo, người đầy tớ thật trung thành của nhân dân, giữ gìn đoàn kết trong Đảng, đoànkết với nhân dân, thực hành dân chủ rộng rãi, phấn đấu thực hiện tốt những điều Bác dạy:Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, và luôn phải coi nó là cái gốc, là sức mạnh củangười cán bộ chúng ta

5 Con đường để hình thành đạo đức cách mạng của người cán bộ, đảng viên theo

tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh

Thấm nhuần quan điểm của V.I Lênin về đạo đức cách mạng và kế thừa truyền thốngvăn hoá phương Đông coi đạo đức là một giá trị, Hồ Chí Minh luôn luôn đặt đạo đức lên

vị trí hàng đầu trong công tác, giáo dục, rèn luyện; người cộng sản Việt Nam không ngừng

tu dưỡng phấn đấu để có được những phẩm chất đạo đức cách mạng, cống hiến ngày càngnhiều hơn cho sự nghiệp đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Để xây dựng nền đạo đức mới, cùng với việc đúc kết thành lý luận đạo đức nhằm chỉđạo thực tiễn, Hồ Chí Minh đồng thời xác định những nguyên tắc và phương châm để địnhhướng cho việc rèn luyện, tu dưỡng đạo đức của chúng ta Đây chính là con đường hìnhthành và phát triển của nền đạo đức mới - đạo đức cách mạng và là đặc trưng rất riêng, độcđáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức

Rèn luyện bền bỉ hằng ngày thông qua đấu tranh cách mạng thường xuyên Theo Hồ Chí

Minh, đạo đức cách mạng không phải từ trên trời rơi xuống, mà do đấu tranh rèn luyện bền

bỉ hằng ngày Rèn luyện đạo đức cách mạng cho cán bộ, đảng viên, theo Hồ Chí Minh hoàntoàn khác "tu thân tích đức" như trong Nho giáo, Phật giáo Đạo đức cách mạng của ngườicán bộ, đảng viên là đạo đức giải phóng cho con người Biện pháp rèn luyện là dựa vàonhận thức khoa học chứ không phải dựa vào niềm tin mù quáng; rèn luyện trong thực tiễnchiến đấu, trong học tập, xây dựng và công tác hằng ngày của mỗi cán bộ, đảng viên

Nói đi đôi với làm Hồ Chí Minh quan tâm tới đạo đức trên cả hai phương diện lý luận

và thực tiễn, tri và hành Các phương diện này luôn thống nhất, gắn bó chặt chẽ với nhau.Trong thực tế, không ít cán bộ, đảng viên nói hay, làm dở; nói không đi đôi với làm Đó làthứ đạo đức giả Vì vậy, để thực hiện đạo đức mới, nói phải đi đôi với làm trong mọi côngviệc Đặc biệt, cán bộ, đảng viên phải tiên phong gương mẫu cả về nhận thức lý luận vàhành động để quần chúng noi theo Chúng ta học tập Hồ Chí Minh - Người đã hằng ngày

tự rèn luyện và nêu một tấm gương đạo đức nhất quán từ ý nghĩ đến việc làm, từ việc lớnđến việc nhỏ

ở Hồ Chí Minh, mỗi hành vi, việc làm của Người đều thể hiện những tư tưởng đạo đứccách mạng sáng ngời Từ truyền thống văn hoá phương Đông, Người khẳng định: Một tấmgương sống có giá trị hơn hàng trăm bài diễn văn tuyên truyền Hồ Chí Minh rất ghétnhững kẻ đạo đức giả, nói mà không làm, nói một đàng làm một nẻo và Người cho rằng,những kẻ đó làm giảm đi lòng tin của nhân dân đối với Đảng

Kết hợp giữa nói và làm, hoặc nói đi đôi với làm, là hai mặt của nguyên tắc xây dựngđạo đức mới trong tư tưởng Hồ Chí Minh Theo đó, người cán bộ, đảng viên phải hiểu vaitrò của mỗi thành tố nói và làm, nhất là sự tác động qua lại giữa chúng với nhau

Nói và làm phải kết hợp với nhau, hỗ trợ thúc đẩy nhau, dần trở thành thói quen, nếpsống, phương pháp, tác phong không thể thiếu của người cán bộ, đảng viên Hiện nay,thực tiễn cho thấy, ở đâu, lúc nào chúng ta không thực hiện tốt nguyên tắc này thì sẽ làmtổn hại ngay đến uy tín không những của mỗi chúng ta mà còn làm mất lòng tin của nhândân đối với Đảng, Nhà nước

Xây đi đôi với chống Xây dựng nền đạo đức mới phải đi đôi với chống những biểu

hiện, hành vi phản đạo đức, phi đạo đức và những gì làm tổn hại đến nền đạo đức mới

Chủ tịch Hồ Chí Minh thường nói: "Thói quen và truyền thống lạc hậu là kẻ địch to".Người cũng nhiều lần nhắc nhở chúng ta, thoát thai từ một xã hội thuộc địa nửa phongkiến, nhiều tàn dư của văn hoá nô dịch thực dân vẫn còn ăn sâu, bén rễ trong một xã hộimới Vả lại, mỗi người đều có cái thiện, cái ác trong lòng Vì vậy, con đường xây dựngđạo đức mới là phải kết hợp giữa xây và chống Một mặt, không ngừng trau dồi, xây đắp,phát triển đạo đức mới, tăng cường cái đúng, cái tốt Mặt khác, cùng với xây cái thiện,phải đấu tranh chống lại, đi tới xoá bỏ, diệt trừ cái ác Trong quá trình đó, chú ý tăngcường xây dựng đạo đức mới thông qua phong trào quần chúng Cái tốt được tăng cườngthì cái xấu sẽ dần mất đi.

Theo Hồ Chí Minh, xây dựng đạo đức mới cho mọi người, nhất là cho cán bộ, đảngviên, có thể bằng nhiều con đường khác nhau nhưng phải phù hợp và thiết thực Vấn đềquan trọng nhất trong việc giáo dục và thực hành đạo đức là phải biết cách khơi dậy ý thứcđạo đức lành mạnh ở mọi người, để ai cũng có thể tự giác nhận thức được trách nhiệm củamình Trong khi xây dựng, bồi dưỡng những phẩm chất đạo đức mới, phải đồng thờichống lại những cái xấu, cái sai, cái vô đạo đức Điều quan trọng là, phải phát hiện sớm,hướng mọi người vào cuộc đấu tranh cho sự trong sạch, lành mạnh về đạo đức, hơn nữacòn phải thấy trước những gì có thể xảy ra để phòng tránh, hạn chế, ngăn chặn

Hồ Chí Minh cho rằng, tham nhũng, lãng phí là hậu quả của việc thiếu rèn luyện, thiếutrau dồi đạo đức cách mạng, là sự suy thoái đạo đức cách mạng Việc nâng cao đạo đứccách mạng sẽ đẩy lùi chủ nghĩa cá nhân và do đó đẩy lùi tệ quan liêu, tham nhũng, tệ bèphái, cục bộ bản vị, địa phương chủ nghĩa Đặc biệt, trong tiến trình phát triển nền kinh tếthị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập kinh tế quốc tế, việc đó càng phải đượcquan tâm đúng mức Chỉ có như thế, chúng ta mới góp phần đẩy lùi một cách hiệu quả tìnhtrạng suy thoái tư tưởng chính trị và đạo đức, lối sống của một bộ phận cán bộ, đảng viêntrong xã hội ta Mỗi cán bộ, đảng viên không ngừng tu dưỡng, phấn đấu để làm cho kỳđược những việc đó Phòng, chống tệ quan liêu, tham nhũng là cuộc đấu tranh sống còncủa Đảng, Nhà nước và nhân dân ta trong việc đẩy lùi bốn nguy cơ và cũng là biện phápthiết thực để xây dựng Đảng, Nhà nước trong sạch, vững mạnh, củng cố niềm tin của nhândân đối với chế độ

Để xây dựng nền đạo đức tốt đẹp thì trong con người và toàn xã hội phải luôn đấu tranhvới cái xấu, cái phi đạo đức, nhất là đấu tranh với chính mình để chiến thắng cái xấu Bởi

vì, "đạo đức cách mạng không phải từ trên trời rơi xuống Nó do đấu tranh, rèn luyện bền

bỉ hằng ngày phát triển và củng cố Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyệncàng trong"

Tự phê bình và phê bình Đây cũng là một nguyên tắc, một phương pháp bồi dưỡng,

giáo dục đạo đức cho cán bộ, đảng viên Theo V.I Lênin, chỉ có đứa trẻ trong bụng mẹ

và người nằm trong quan tài mới không mắc khuyết điểm Hồ Chí Minh cũng nói: "Đã

có hoạt động thì khó tránh khỏi khuyết điểm" Nhưng khi có khuyết điểm thì phải thậtthà tự phê bình và hoan nghênh người khác phê bình mình, rồi kiên quyết sửa chữa HồChí Minh dạy rằng, chủ nghĩa cá nhân không dám tự phê bình mình, không kiên quyếtsửa chữa Phê bình, tự phê bình là một quy luật phát triển của mọi cá nhân, tập thể, cộngđồng Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh: Tự phê bình và phê bình phải thật thà vạch khuyếtđiểm Có lỗi mà không vạch ra không khác gì người bệnh không khám thầy thuốc Muốn

tự phê bình và phê bình có kết quả, cán bộ các cấp, nhất là cán bộ cao cấp phải làmgương trước Hồ Chí Minh viết: "Mỗi cán bộ, đảng viên, mỗi ngày phải tự kiểm điểm, tựphê bình, tự sửa chữa như mỗi ngày phải rửa mặt Được như thế thì trong Đảng sẽ không

có bệnh mà Đảng sẽ mạnh khoẻ vô cùng"1.