TÀI LIỆU THAM KHẢO ĐỒNG CHÍ TRẦN BẠCH ĐẰNG với CÁCH MẠNG VIỆT NAM, kẻ sĩ GIA ĐỊNH

Trên toàn bộ đất nước, vào thời điểm đầu thế kỷ XIII đến giữa thế kỷ XIX, không đâu ít người khoa bảng bằng Gia Định và Nam Bộ nói chung, cái cơ sở mà dựa vào nó người ta nói đến kẻ sĩ. Sĩ theo nghĩa học trò thì thời nào cũng có, song kẻ sĩ, sĩ phu lại bắt nguồn từ một độ sâu nhất định của nền nho học, của chế độ quan viên triều đình rất mỏng ở Nam Bộ. Dễ hiểu thôi, những người lưu tán hoặc trên đôi chân men Trường Sơn, hoặc bồng bềnh sóng nước ven biển đến các cửa Cần Giờ, Rạch Gốc, Cửa Đại, Trần Đề... cách nay 400 năm có thể còn lâu hơn tìm miền đất hứa không chủ yếu thuộc lớp nhà nho, càng ít quan viên, ngay các đợt bổ sung chính thức của vua chúa Nguyễn sau nầy cũng gồm các lớp người cơ cực nơi quê cũ. Và, khi thực dân Pháp mộ phu đồn điền cao su Đông Nam Bộ, đồn điền trồng lúa Đồng Tháp Mười và tây sông Hậu..., cái quy luật nầy lặp lại...

ĐỒNG CHÍ TRẦN BẠCH ĐẰNG VỚI SỰ NGHIỆP CÁCH MẠNG VIỆT NAM

Kẻ sĩ, bất cứ hiểu rộng hay hẹp đều liên quan đến vị trí xã hội - không nhứt thiết từ phẩm hàm vànhứt thiết đứng "ngoài vòng cương tỏa" của chức vị, đã làm quan nhưng bỏ quan hoặc mưu trí - để cáchsuy nghĩ, lối sống có thể được một bộ phận dân chúng noi theo hoặc ít nhứt cũng được kính nể Thôngthường, người ta đồng nhứt kẻ sĩ với trí thức nhà nho có uy tín về học vấn, về đạo đức Sau này, kẻ sĩ mởrộng đến những người Tây học với chuẩn mực phẩm chất giống xưa kia, đó là chuyện hiện đại

Đất mới Đồng Nai - Bến Nghé - Cửu Long mãi đến 1698 mới được Nguyễn Hữu Kính đưa vào bản

đồ Đại Việt, phân bố đơn vị hành chánh và quốc phòng trong chuyến kinh lý ba năm cuối đời ông 1700) Việc làm của vị danh tướng nầy là thừa nhận sự thật đã hình thành trước khi ông vào Gia Định vànhư ta biết, gần 100 năm sau, chế độ thi cử mới ra đời ở Gia Định, khi Nguyễn ánh chiếm được trungtâm nầy, bắt đầu ổn định quyền lực trên Nam Bộ

(1698-Tất nhiên, từ Nguyễn Hữu Kính đến Nguyễn ánh, khoảng hơn 80năm, vẫn có một số trí thức từ nơi khác đến mở trường ở Gia Định như cụ Võ Trường Toản và cũng có

Lê Quang Định, Ngô Nhơn Tịnh môn đệ của cụ Nếu công bằng hơn, còn phải kể số có học tháp tùngtheo Mạc Cửu, Trần Thượng Xuyên vốn là người Trung Quốc, trốn Mãn Thanh được chúa Nguyễn cho cưtrú ở Hà Tiên, cù lao Phố Song chưa thể gọi họ là trí thức trong cộng đồng người Việt - sau nầy MạcThiên Tích đã lấy Việt Nam làm quê hương là chuyện khác

Chẳng mới mẻ gì khi tôi nhắc người Nam Bộ đầu tiên đỗ tiến sĩ là Phan Thanh Giản năm 1826 Đếnlúc đó cả nước đã có mấy chục trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa và nhiều trăm tiến sĩ, trong một nềnhọc vấn quy củ đã vài ngàn năm và trong một chế độ thi tuyển cả ngàn năm - không kể thời Bắc thuộc Như vậy, Nam Bộ và Gia Định là đất mới với đầy đủ ý nghĩa của chữ mới Từ đầu thế kỷ XIX, khinhà Nguyễn thiết lập chế độ của mình trên cả nước, lần hồi Nam Bộ mới đi vào hệ thống chung, mới cóquan viên, người khoa bảng Bước "hòa nhập" nầy thật ra cũng không dễ dàng, nhanh chóng Cụ NguyễnĐình Chiểu đỗ tú tài năm 1843 Tuy huyện Bình Dương thuộc phủ Gia Định (không phải theo địa giới

mà chính là nội ô Thành phố Hồ Chí Minh) từ 1800-1858 có tới 100 cử nhân, thì với cả vùng Nam Bộrộng lớn trung bình mỗi năm có hai cử nhân mà thôi

Trí thức bấy giờ chưa là kẻ sĩ Cụ Đồ Chiểu được tôn vinh kẻ sĩ khi Pháp xâm lược Nam Kỳ Tiêuchuẩn kẻ sĩ ở Gia Định xác lập bằng thái độ đối với dân tộc Mặc dầu một bộ phận trí thức Nam Bộ tônphù Nguyễn ánh, không thiện cảm với Tây Sơn, song rất ít người - nếu không nói là không có - trong số đóđược xã hội xem là kẻ sĩ Có lẽ trừ Võ Trường Toản, mà Võ Trường Toản ẩn danh cả với chúa Nguyễnlẫn Tây Sơn Và những trí thức tôn phù Nguyễn ánh lúc nội chiến lại chống triều đình gay gắt, khi nhà

Nam Bộ trở thành kẻ sĩ khá đông - Bùi Hữu Nghĩa, Huỳnh Mẫn Đạt, Nguyễn Hữu Huân, Nguyễn ĐìnhChiểu, Nguyễn Thông, Phan Văn Trị, Nguyễn Văn Lạc (Học Lạc) trong đó, có người tổ chức vũ trangchống địch như Nguyễn Hữu Huân, phá vỡ cái phẳng lặng của kẻ sĩ như người ta quen quan niệm Nam Bộ là vùng đất rộng mà cư dân ít chịu ảnh hưởng của lề thói quan liêu cùng nếp nho phong Họtrọng chữ Trung, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín, Dũng, Liêm một cách khoáng đạt trên vùng đồng bằng mênh mông

ba bề giáp biển, giao lưu tương đối thuận tiện, vốn tứ xứ tụ hội về, mỗi người từng chịu đau khổ mức nầymức khác nơi quê cũ, tự lực khai phá cơ ngơi mới - khá trù phú tuy vô cùng vất vả ở đây người có uy tínphải là người có tài tổ chức, có đức độ và họ sống khá lâu trong mối cam kết tự nguyện, trước khi GiaĐịnh và Nam Bộ đi vào cơ chế của triều đình

Kẻ sĩ, như thế, quan hệ rất chặt với đông đảo dân chúng, đại biểu trực tiếp cho dân chúng Sau này,khi Pháp đến, không phải chiếu Cần Vương hay các bậc đại khoa, đại thần kêu gọi dân đứng lên khángchiến mà là những Trương Định, Nguyễn Trung Trực, Nguyễn Đình Chiểu, Võ Duy Dương gần như

"áo vải cờ đào"

Rất không thích triều đình song kẻ sĩ Gia Định vẫn thấy, giữa lúc phận nước mười phần nguy hiểm,lời nói và việc làm nào khiến sức mạnh quốc gia giảm sút thì bất lợi cho sự nghiệp chung Kẻ sĩ Gia Địnhkhông làm "quân sư" cho những vụ phân liệt - thật ra cũng ít ở Nam Bộ - nhưng lại xếp hàng ngay vàođội ngũ chống xâm lược

Trong 300 năm thành lập Gia Định và Nam Bộ, mất gần 30 năm xung đột Tây Sơn - Nguyễn ánh, 115năm thuộc Pháp rồi kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ Tổng cộng một nửa thời gian cho cái không ổnđịnh Một nửa còn lại thì 70 năm đầu thời chúa Nguyễn ở dạng sơ khai, tương đối ổn định dưới triều GiaLong, Minh Mạng - không kể mấy năm sự biến Lê Văn Khôi - Thiệu Trị và một phần nhỏ thời Tự Đức

Sự đại định, xét cho cùng, mới vài mươi năm nay

Dòng chảy hối hả, dữ dội của lịch sử ấy tất yếu tạo ra lớp kẻ sĩ năng động Kẻ sĩ Gia Định và Nam

Bộ, nếu có, không theo chuẩn mực kẻ sĩ theo cách nghĩ của chúng ta Họ được thời cuộc hóa, hiện đạihóa rất nhiều Truyền thống yêu nước chủ đạo hành vi của họ

Tôi có một người ông - Cúc Nông Trương Gia Mô, thường gọi cụ nghè Mô - theo một nghĩa xác đáng,đúng là kẻ sĩ Gốc gác Gia Định, sinh ra ở Bến Tre, con của tuấn vũ Trương Gia Hội, cụ giữ một chứcquan nhỏ ở Huế rồi thôi thúc bởi tán thành tư tưởng Nguyễn Lộ Trạch, bỏ quan về trú quán tham gia mởcông ty Liên Thành và Trường Dục Thanh (Phan Thiết), đưa Nguyễn Tất Thành vào Sài Gòn, đi langthang khắp Nam Bộ, làm thơ phú gửi tấm lòng với quê hương đồng bào, lận súng rình giết toàn quyềnPháp và vua Khải Định, ý nguyện không thành, sau cùng tự vận ở núi Sam

Một nhóm kẻ sĩ rất gần chúng ta, trong hai cuộc kháng chiến, giữa Sài Gòn, với ba vị nổi tiếng - kỹ

sư cầu cống Lưu Văn Lang, giáo sư Dương Minh Thới, trắc lượng sư Phạm Văn Lạng - cả ba thuộc

"thượng lưu trí thức" tây học lớp đầu tiên và đầu đàn ở nước ta, từng giữ cương vị cao trong nghề, songsau Cách mạng tháng Tám đã triệt để bất hợp tác với Pháp, Mỹ và chính quyền Sài Gòn Hơn thế, cả bađều công khai tỏ rõ thái độ ủng hộ Cụ Hồ, ủng hộ kháng chiến, ký tên vào các tuyên ngôn, tuyên cáo vìhòa bình và độc lập nước nhà Chính quyền Sài Gòn gọi ba vị là "Việt Minh", là "Việt cộng" Bị đe dọa,

tù, bị làm khó dễ đủ điều, lòng sắt đá của ba vị không thay đổi, cho đến khi nhắm mắt xuôi tay Mộtchuyện rất thú vị đã xảy ra Bấy giờ, vào năm 1966 hay 1967, nghe tin cụ Lưu Văn Lang mệt nặng, Khu

ủy Sài Gòn cử đồng chí Đặng Xuân Phong (sau này là thượng tá đã mất) vào thăm và báo cáo tình hìnhkháng chiến, xin ý kiến của cụ Lặng lẽ nghe xong, cụ nói: "Mấy anh Thọ, Phát làm tốt và giỏi lắm, tôikhông có ý kiến gì, chỉ nhắc một điều là đánh Pháp thắng rồi thì đánh Mỹ sẽ thắng thôi"

Kẻ sĩ Gia Định như thế đó Định nghĩa đủ chưa, tôi vẫn còn tìm hiểu thêm, song tôi tin vào cách hiểucủa mình

3-1997

ĐẾN CON NGƯỜI MIỀN NAM

Anh Giang Nam bảo tôi viết bài cho báo "Văn nghệ Giải phóng", nhân dịp ngày 20 tháng 7, kỷniệm 10 năm đấu tranh giải phóng miền Nam

Nhận lời rồi, nhưng tôi suy nghĩ mãi, không biết nên viết vấn đề gì Đề tài 20 tháng 7 thì khá rộng,nhưng đề tài 20 tháng 7 gắn chặt với văn nghệ, riêng ở tôi lại rất hẹp Tuy nhiên tôi cũng cố gắng nói lênvài khía cạnh về con người Việt Nam ở miền Nam nhân ngày mà phần đất nầy của Tổ quốc đi vào lịch sử saukhi kết thúc cuộc kháng chiến chống đế quốc Pháp thắng lợi

Từ lâu, tôi có một băn khoăn, đó là việc thể hiện con người miền Nam trong văn học Năm 1960, trở

về trước, văn học miền Nam ít có điều kiện nói đến con người miền Nam Gần đây, con người miền Nambắt đầu xuất hiện trong văn, thơ, kịch, nhạc, họa Nhưng, nói chung, nếu tôi không chủ quan, con ngườimiền Nam "thật" hình như vẫn còn mờ nhạt và trong một số trường hợp, con người miền Nam "bị" phảnánh không hoàn toàn đúng ở đây, tôi không nói những mẩu chuyện, những báo cáo về "người thật, việcthật" mà các địa phương đã chú ý khai thác Tác dụng của những mẩu chuyện này rất lớn, nhưng dầu sao,người đọc vẫn đòi hỏi những công trình có tính nghệ thuật tương đối cao Tôi cũng không nói những tácphẩm sơ lược và công thức đã không làm sáng tỏ con người miền Nam thêm một chút nào, nhứt là khônglàm sáng tỏ con người miền Nam trong bối cảnh đặc biệt của cuộc đấu tranh cách mạng hiện nay Tôimuốn nói đến những sáng tác rất nghiêm túc và đã biểu hiện mức cố gắng lao động nào đó của tác giả.Phân tích về tánh chất con người lại dùng lối văn nghị luận thì thật khó mà nói được đầy đủ Lý chỉ

có thể "tổng kết" những nét chung của con người thuộc mỗi giai cấp khác nhau và cố nhiên nó không thểkhông khô khan Với cách làm đó, nếu không thận trọng, ta có thể cho ra đời những "mẫu" người khônghoàn toàn giống với con người đang sống, một "mẫu" người cơ giới hoặc một "mẫu" người xét trên góc

độ khoa học tự nhiên Chỉ văn nghệ với khả năng riêng của mình, mới có thể giới thiệu con người một cách sâu sắc, một cách "người" Tôi nhớ nhà văn nổi tiếng Liên Xô A.Tôn-xtôi giới thiệu người Nga

không phải bằng một bài lý luận mà bằng một truyện ngắn sắc sảo: Tính cách Nga Qua các nhân vật

trong truyện, nhứt là cặp Đô-rê-mốp và người yêu của anh, chủ nghĩa anh hùng, lòng chung thủy vànhiều đức tính tế nhị nữa mà người ta khó gọi tên, được phản ánh đầy đủ, rất sinh động Đọc xong người

ta nói: "A, người Nga như thế đó" Chủ nghĩa anh hùng, lòng chung thủy và những phẩm chất cao quýkhác của con người lao động trong cuộc chiến tranh yêu nước không phải ở đâu, mà ở Nga, vì tác giả rõràng muốn nói đến người Nga, bỏ vào đâu cũng không lẫn lộn được nhưng nếu như thay truyện củaA.Tôn-xtôi bằng một bài luận, dầu phân tích khoa học đến thế nào, chắc chắn cũng sẽ rất chung, trừutượng và rốt cuộc vẫn không thể giới thiệu người Nga như "cái - mà - người - Nga - là - như - thế"

Với chức năng của nó, văn nghệ miền Nam phải làm cho chính nhân dân miền Nam hiểu mình, nhândân cả nước và bạn bè trên thế giới hiểu con người miền Nam Chữ "hiểu" dùng ở đây với tư cách mộtdanh từ văn học Tính chất người miền Nam, là tính chất người Việt Nam, là tinh thần dân tộc với truyềnthống hàng ngàn năm của nó, được phát huy trong những điều kiện đặc biệt của miền Nam Việt Nam và

từ hơn 40 năm nay được phát huy dưới sự lãnh đạo của chính Đảng của giai cấp công nhân, trong mộtcao trào cách mạng được xếp vào hàng vĩ đại của những biến động sâu sắc nhứt của loài người Nói đếntính chất của người miền Nam hoàn toàn không phải nói một cái gì khác biệt, mà là nói đến tính chất củadân tộc thể hiện trong một bộ phận của dân tộc ấy, nói đến cái riêng trong cái chung

Cuộc cách mạng của chúng ta đang bước dồn dập đến thắng lợi Nhớ lại ngày nào cách đây 10 năm,chúng ta chỉ có hai bàn tay trắng Cơ đồ dựng lên được như ngày nay có nhiều nguồn gốc, mà trong đócon người miền Nam giữ vai trò định đoạt nhứt Người miền Nam đã sống trong chiến tranh liên tục gầnmột phần tư thế kỷ đã đánh với Anh, Chà-chóp, Tây,Lê-dương, mặt gạch, những kẻ về xác thì to hơn ta, còn về vũ khí hơn ta biết bao nhiêu lần mà kể Bâygiờ chúng ta lại đánh với Mỹ, một cường quốc vào loại "bự" nhứt, có đủ thứ vũ khí giết người ghê gớmnhứt, có cả bom nguyên tử - loại chỉ cần chi vài quả là làm sạt nghiệp anh chàng đế quốc Nhựt khá hunghãn Chúng ta có thể sẽ phải đánh với tàn quân Tưởng Giới Thạch, bọn ngụy Nam Triều Tiên và các loạichư hầu khác của Mỹ Bao giờ cũng vậy, nhân dân miền Nam bắt đầu từ tay không, đúng hơn, với ngọntầm vông rất tiêu biểu, với cuốc, rựa, thậm chí với đòn gánh Thế mà, chiến xa phải chùn bước, máy bayphải rũ cánh, trọng pháo phải câm họng Chúng ta chống địch và thắng địch ở nông thôn, ở thành phố,trong hàng ngũ địch, trong trường học và ngay trong nhà tù Chúng ta đánh địch bằng vũ trang và chúng

ta đánh địch bằng chính trị, bằng đấu lý Hàng ngàn người tay không kéo trước họng liên thanh của địch.Chúng nó dàn liên thinh ra không phải để dọa mà để bắn thật Biết bao nhiêu người đã ngã gục, nhưngđến bây giờ, quần chúng vẫn hăm hở tham gia đấu tranh chính trị, vẫn hăm hở đi thẳng đến họng liênthanh Những người anh hùng không thiếu ở miền Nam, còn hành động anh hùng thì gần như ở mọingười đều có: em bé, bà cụ và tất cả những người yêu nước Chúng ta sẽ có tội, nếu như không nêu trongvăn học con người miền Nam Chúng ta cũng sẽ có tội, nếu như không phản ánh đúng con người miềnNam ấy Người miền Nam không phải hành động theo lối "cuồng tín", càng không hề bị bất kỳ một thúc

ép hay ràng buộc nào Bọn Mỹ và tay sai ngu ngốc cắt nghĩa rằng quân giải phóng sở dĩ chiến đấu mạnhbạo là vì bị xiềng chân vào súng!

Không ở đâu mà tính tự nguyện cao bằng trong cuộc chiến đấu ở miền Nam, trong nhân dân miềnNam Tính tự nguyện đó đã thành như một thứ đạo đức, một nền luân lý, một thói quen, một nhu cầu đốivới mọi người

*

* *Tôi thuật chuyện sau đây, lý do duy nhứt là chỉ vì nó có liên hệ đến ngày hòa bình vừa lập lại mà bàiviết nầy dầu sao cũng phải đề cập

Sau ngày 20 tháng 7 năm 1954, tôi bùi ngùi từ giã vùng giải phóng Khu 9, nơi mà tôi sống và làm việcnhiều năm, về Sài Gòn Tôi bước chân lên chợ Phụng Hiệp vào một buổi sáng Bên kia sông là vùng giảiphóng Phía tây mặt chợ là trụ sở ủy ban Liên hiệp, ngọn cờ Tổ quốc đang bay Phụng Hiệp tuy nhỏnhưng rất náo nhiệt Đối với tôi, cái gì ở đây cũng xa lạ cả Cảnh bến xe càng ồn ào hơn, người lên xe,xuống xe, đi lại rầm rập Từ bờ sông lên, tôi phải qua mặt nhiều người và khi qua mặt họ tôi có cảm giáclạnh lạnh ở gáy, như là bị những con mắt tò mò nhìn xỉa xói Trèo lên xe, tôi liếc người kế bên Đó là mộtthanh niên đeo kiếng đen "Tay nầy có vẻ một lính kín", tôi nghĩ bụng Đằng sau tôi là những ai? Tôi mấylần định quay lại nhìn, nhưng tôi thôi Những suy tính lung tung ấy làm tôi bứt rứt Xe chạy vụt qua baonhiêu xóm, chợ tôi không nhớ Cảm giác chung là khi xe chạy qua hết những khúc lộ bị phá hoại, bắt đầuđến đoạn tốt, xe không xốc nữa, tôi thấy hình như mình xa Khu 9 hơn và thấy bơ vơ hơn Khi xe ngừng ởđầu một cây cầu, trước mắt là ngã vào thành phố Cần Thơ, tôi trực nhớ là đến chỗ hẹn với liên lạc Sau khihỏi người tài xế để biết chắc chắn đây là cầu Tham Tướng, tôi xuống xe Anh thanh niên ngồi phía saucũng xuống theo "Có lẽ mình đã bị lộ và đang bị theo dõi" Tôi lo lắng bước qua cầu Xem đồng hồ, mới 9giờ sáng Theo hẹn, một giờ rưỡi mới có liên lạc đến đón Không thể đứng ngoài đường, tôi vào một cáiquán nhỏ, gần cầu và chú ý anh thanh niên, nhưng anh ta đi đâu mất rồi Tôi ngồi vào bàn, kín đáo nhìn rađường

- Thầy dùng chi?

Tôi giựt mình, ngước lên: người bán quán đến hỏi.

Đó là một bà khoảng trên năm mươi tuổi, mặc áo bà ba trắng, miệng nhai trầu Tôi kêu một chai nướccam Quán nhỏ, lụp xụp, chỉ có ba bàn Tôi ngoái nhìn sau, thấy kê sát vách một tủ thu tiền và bên cạnh làlối vào một căn buồng nhỏ, màn vén lên lộ rõ một cái giường trải chiếu Ngoài tôi ra, không có ngườikhách nào trong quán Thấy người qua lại đông quá, tôi đổi chỗ ngồi quay lưng ra cửa Tôi kêu thêm mộtchai nước cam nữa, vì trong quán không có bán thức ăn, chỉ có nước giải khát và rượu Từ sáng, bụng còntrống, uống liền hai chai nước cam, tôi thấy khó chịu và ợ liên hồi Xem đồng hồ, mới chín giờ rưỡi còn cảgiờ nữa Không lẽ ngồi hoài ở đây? Tôi bắt đầu lúng túng Bà chủ quán - tôi đoán là bà chủ quán, vì bàngồi ở chỗ tủ tiền, vả lại, trong quán cũng không còn ai - ngồi ngó mông ra cửa Nhưng, thỉnh thoảng tôithấy rõ bà liếc tôi Tôi bắt đầu suy nghĩ về bà ta

Bà rời tủ tiền, đến bên cạnh tôi Bà hỏi: "Thầy đi đâu?" Tôi buột miệng trả lời: "Đi Sài Gòn" Trả lờixong, tôi nghĩ mình dại, nói làm gì Bà lại hỏi: "Chắc thầy còn đợi ai?" Tôi chưa kịp trả lời thì bà lạicười, nụ cười rõ ràng hồn nhiên, rất hiền và khó mà nghĩ rằng đây là một tay chỉ điểm được Bà nói luôn,giọng thân mật: "Chắc chú mệt (bà đã gọi tôi bằng chú), vào trong buồng kia mà nghỉ" Rồi, không cầnđợi tôi đồng ý, bà xách cái giỏ của tôi đi thẳng vào buồng Tôi riu ríu theo bà Bà chỉ chỗ cho tôi ngồi,bảo tôi quay lưng ra ngoài và đưa cho tôi một tờ báo Tôi mở tờ báo rộng ra che khuất mặt, giả bộ chămchú đọc Bà ra ngoài, bỏ tấm màn che cửa xuống Lúc đó, tôi lại đâm nghi, đứng lên nhìn phía sau xem

có chỗ nào "rút" khi cần (ở sau là đám dừa nước nối tiếp ra bờ rạch), đồng thời theo dõi bà chủ quán Tôithấy bà ra cửa, gọi người bán bánh mì Có thể tên bán bánh mì là lính kín, tôi lại "thủ thế" Một lúc sau

bà trở vô, tay cầm một ổ bánh mì thịt Thì ra, bà đi mua bánh mì cho tôi vì biết tôi đói Hay là bà ta giả

đò như thế để "cầm chân" tôi, đợi tên bán bánh mì đi kêu lính? Nhưng, rõ ràng người bán bánh mì vẫncòn đứng đó, tiếp tục bán Tôi có thể nhìn thấy anh rất rõ Bà chủ quán đưa tôi ổ bánh mì Không hiểusao, tôi nhẹ nhõm nhận ổ bánh mì từ tay bà, chỉ cảm ơn bằng đôi mắt Tôi tự nhiên thấy thảnh thơi trongđầu hơn, mặc dầu theo nguyên tắc, tôi đã phạm sai lầm là để lộ tông tích của mình Trong lúc tôi ăn, bàngồi kế bên và nói thủ thỉ: "Chú ở "trỏng" về, nhưng ăn mặc như vầy không tiện đâu, "tụi nó" để ý đa".Không hiểu sao tôi bỗng thấy tin cậy bà chủ quán, thừa nhận mình "ở trỏng" về, không cải chính Tôi nhìnlại cách ăn mặc của mình: áo sơ mi trắng, quần bà ba trắng, đi guốc và đội nón nilon Đúng là ăn mặc rất

kỳ, so với những người chung quanh

Bà chủ quán đi lại cái rương ở góc buồng, mở ra và xốc chồng quần áo Đoán được ý bà, tôi vội vàngcho biết là trong giỏ xách tôi có mang quần áo theo Bà bảo tôi thay quần áo Khi trở vào, bà nhìn tôi một lúc

từ đầu đến chân, rồi hỏi: "Ai may đồ cho chú vậy?" Bộ "com-pờ-lê" xanh nầy do anh Xích Hồng, một đồngchí, giám đốc nhà in Trần Phú xuất thân từ thợ may, may cho, theo tôi rất đẹp Bà cười: "Không được đâu, áo

gì như áo khỉ, quần gì chó táp bảy ngày không tới, ở ngoài nầy chẳng có ai ăn mặc như vậy" Rồi bà đi tìmquần áo khác Cuối cùng, bà đưa tôi một áo sơ mi ngắn, ủi phẳng phiu, một quần dài xám còn mới bảo tôithay "Quần áo của thằng Hai tôi đó" Nét mặt đang vui của bà thay đổi đột ngột Bà chỉ lên nóc tủ, tại đó có

để một bức ảnh phóng đại của một thanh niên: "Nó đi xe ba bánh, bị xe nhà binh đụng chết cách đây hơn hainăm" Mắt bà đỏ lên, bà khịt mũi

Người liên lạc đón tôi đi qua cửa quán Tôi lật đật chào bà Bà từ chối không nhận tiền bộ quần áo và

cả tiền hai chai nước cam, ổ bánh mì Bà chúc tôi: "Chú đi mạnh, ráng giữ gìn, bà con mình đang mongmấy chú" Mắt tôi tự nhiên thấy cay cay Còn bà, bà liếc nhìn người liên lạc - anh lái xe đeo quân hàmđại úy quân đội Cao Đài; anh là cơ sở của ta Tôi cười với bà, cốt để bà yên tâm

Trên xe chạy về Sài Gòn tôi còn ngầy ngật Sự quen biết với bà lão thật đột ngột Tuy tôi chưa bao giờnói bằng miệng với bà mình là cán bộ trở về thành, nhưng rõ ràng mối quan hệ giữa tôi và bà không phải làmối quan hệ bình thường Tôi tiếc quên không hỏi thăm chồng bà làm nghề gì, còn hay mất Tôi lại nghĩđến anh thanh niên đeo kiếng, bây giờ trong trí nhớ của tôi hình như anh ta chẳng có vẻ gì là một tên línhkín cả Đó cũng là nhận xét trở lại của tôi đối với những người tôi gặp ở bến xe, trên xe mặc dầu nó không

có một căn cứ nào rõ rệt Xe lao nhanh về phía bến đò Tại đây người ta rất đông, đông hơn cả ở bến xePhụng Hiệp, nhưng tôi vẫn thấy vững lòng Bên kia bến đò là Cái Vồn, vùng Hòa Hảo khét tiếng Xe chạyvụt qua những nhà sơn màu đà, treo trần điều, và cây phướn Tôi hoàn toàn không có cảm giác gì ghê rợn

cả Càng đi sâu về hướng Sài Gòn tôi nhớ hình như tôi thoải mái hơn lúc đặt chân lên cái chợ quận PhụngHiệp nhỏ bé kia

Từ đó, tôi không có dịp nào gặp lại bà chủ quán cầu Tham Tướng, nhưng những người như bà chủquán thì tôi gặp rất nhiều, ở khắp nơi trong mười năm qua

Trong mười năm qua, nhân dân miền Nam hy sinh cả trăm ngàn người Hy sinh có người biết và hysinh hoàn toàn yên lặng Yên lặng như bà chủ quán cầu Tham Tướng giúp tôi hồi năm 1954 Cuộc chiếnđấu của nhân dân miền Nam vang dội nhưng nó vang dội chủ yếu vì toàn bộ cuộc chiến đấu ấy tiến hànhmột cách đương nhiên, tất yếu là như vậy! Ca ngợi cuộc chiến đấu ấy, nói đến chỗ kỳ diệu của nó, khôngcần phải lên gân, không cần phải khua chiêng gióng trống, không cần phải thêm thắt cho có vẻ "ly kỳrùng rợn" làm gì

Gần đây tôi có đọc một vài truyện ngắn nói về con người miền Nam Trong những truyện đó, tác giảcưỡng bức chụp lên người miền Nam những tình cảm, ý nghĩ xa lạ Ngòi bút của người viết truyện gáncho nhân vật của mình những sự đau xót dằn vặt, dai dẳng và một mối tình không trọn vẹn, vì những chết

chóc, v.v Tác giả đã tưởng tượng thay cho con người miền Nam thật quá nhiều Đúng là ở miền Nam,

nhân dân ta trải qua một thời kỳ đau khổ lớn nhất chưa từng có và đang còn đau khổ Nhưng, người miềnNam trước đau khổ có khi chỉ khóc òa lên, khóc thật to rồi thôi, không phải trằn trọc với nó hết năm nầyđến tháng kia, đeo đẳng nó bên mình, để rồi nó thường xuyên thì thầm với ta rằng nào là cuộc sống phức

tạp lắm, nào là tuổi xuân quá ngắn ngủi, nào là sự thèm khát của yêu đương chưa thỏa mãn, v.v Lạc quan,

lạc quan ngay trước cái chết, đó là một đặc điểm lớn Nó giống như nhiều chí sĩ nước ta trước đây làm thơkhi lên đoạn đầu đài hay ra trường bắn Đặc điểm đó phản ánh tính chất tự tin của nhân dân miền Nam nắmchắc thắng lợi trong tay và cũng phản ánh thực tế là trước khi cầm súng, nhân dân miền Nam chẳng sungsướng gì, chính cuộc chiến đấu hiện giờ mới đủ sức giải tỏa những nỗi niềm chồng chất hàng trăm, hàngngàn năm, phản ánh tầm nhìn của nhân dân miền Nam: chỉ có thể có trọn vẹn những cái cần có qua giôngbão mà mình chủ động dấy lên

Chưa bao giờ những luân lý có tính truyền thống của dân tộc như "xem cái chết nhẹ tựa lông hồng",

"xem nghĩa lớn nặng hơn việc riêng", v.v được phát huy cao độ và thể hiện phong phú như ngày nay.Những cái gọi là "tìm tòi", "đào sâu" kiểu chẻ tình cảm vốn đơn thuần của người miền Nam ra làm nămbảy mảnh, hình như không phù hợp với thực tế (cố nhiên nếu nói đến tâm hồn con người mà đơn giản

và sơ lược thì cũng không đúng) Có nhiều khi, xem một vở kịch bi thảm quá, tôi đâm bực tác giả Tácgiả đã tàn nhẫn giết một lúc nhiều người, kể lể dài dòng về cái chết và hình như cái "mốt" là không đểtác phẩm kết thúc bằng thắng lợi, đoàn viên ở đây, để khỏi bị hiểu rằng tôi chủ trương một loại vănnghệ "có chưng táp-lô trước khi hát và ca Ma-đờ-lông khi vãn", tôi thấy cần xác định một vấn đềthuộc quan điểm Công thức là một khuynh hướng văn nghệ thô sơ Cũng không phải chỉ ở lĩnh vựcvăn nghệ, công thức mới là điều đáng trách mà nó bị phản đối ở các ngành hoạt động xã hội khác, tỷnhư chính trị Sự đồng hóa con người đến mức ai cũng giống ai, chuyện đời nào cũng y hệt nhau, vừa

mở miệng là người ta biết tỏng anh nói gì, diễn tiến câu chuyện và kết thúc ra sao thì còn gì thú vị,bởi vì, đơn giản thôi, nó không thật Nhưng, để "đối chọi" với bịnh công thức, có người lại muốn vănhọc phải buồn buồn, phải có "một tí lâm li", nâng tính "bi" thành một nguyên tắc Vô hình trung, kiểusuy nghĩ ấy tự nó cũng là một thứ công thức, ở về một cực khác

Vấn đề là không phải ở chỗ hiểu văn nghệ phải thế nầy phải thế kia Vấn đề, rốt lại, là ở chỗ văn nghệphản ánh cuộc sống, con người trung thực đến cỡ nào Hô khẩu hiệu chung chung, lên gân hay khóc sướt

mướt cũng đều không thể chấp nhận được, nếu nó là một định lý có trước khi sự việc tự chỉ ra cách kết

thúc Nếu chúng ta phản ánh cuộc sống, con người đúng như nó có về bản chất thì không bao giờ sa vàomột trong hai sai lệch đã nói trên

Lạc quan, đối với con người miền Nam, không phải là một sự cưỡng bức, gán ghép Nó có thật Tađọc Nguyễn Đình Chiểu, Học Lạc, Thủ khoa Huân và các nhà văn, thơ khác trong lúc đất nước ta còn tốilửa tắt đèn thì sẽ hiểu điều nầy rõ rệt Không phải không đau, nhưng cái bao trùm vẫn là

nụ cười

Đương nhiên ở miền Nam không phải lúc nào cũng toàn là cảnh "Điền Đơn hội tam thê" cả Mọi tình

huống diễn ra không phải lúc nào cũng kiểu Phụng Kiều trùng phùng Lý Đáng, kiểu Lục Vân Tiên gặp

lại Kiều Nguyệt Nga Có chết chóc, chết chóc nhiều Có sự việc kết thúc thật tàn nhẫn Tôi không phảnđối nói đến cái chết nhưng tôi phản đối cách ngó cái chết, cách phân tích và suy nghĩ về cái chết - thiếukhách quan, lấy nội tâm của tác giả (chừng nào đó chưa thật phù hợp với cuộc sống lớn lao) thay cho nộitâm của nhân vật mà mình mô tả, phản đối việc tác giả vô hình trung đối lập những lợi ích cá nhân (sựsống, tình yêu ) với lợi ích của dân tộc, của cách mạng, của con đường lên phía trước một cách có ýthức

Văn học nói đến sự sống, chủ yếu là nói đến sự sống Ngay khi nói về cái chết, văn học cũng phải làmbật lên ý nghĩa "sống" toát ra từ cái chết đó

Tôi không nói đến chủ nghĩa hiện thực nói chung Tôi muốn nói đến chủ nghĩa hiện thực áp dụng ởmiền Nam Việt Nam, trong điều kiện nhân dân ta đang giành thắng lợi to lớn, dồn dập và tiến gần đếnthắng lợi cuối cùng mặc dầu còn phải trải qua biết bao nhiêu gian khổ, hy sinh, thậm chí hết sức lớn,trong điều kiện tính chất thời đại trên phạm vi thế giới hiện nay mà những người cộng sản nhận định cómột sự thống nhứt kỳ lạ với sự phát triển của miền Nam Việt Nam Phản ánh con người miền Nam trongvăn học, tôi nhấn mạnh lần nữa, chỉ cần thật trung thực, thì chắc chắn tác phẩm sẽ thành công Nói thì dễ,nhưng đây là một quá trình tu dưỡng bản thân gian khổ, vừa phải quán triệt tình hình thực tế, đường lốichánh sách của Đảng, vừa phải bồi dưỡng ý thức tư tưởng nghiêm túc để cho tác giả có tâm hồn lớn laonhư tâm hồn của những người dân bình thường ở miền Nam, vừa phải có tinh thần cần cù, thận trọng vànhiều sáng tạo trong lao động nghệ thuật

Tập "Từ tuyến đầu Tổ quốc" do Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật miền Bắc xuất bản, đang có một

tiếng vang hết sức lớn trên thế giới Đó chỉ là những bức thư phản ánh người thực Bạn bè chúng ta đánh

giá cao tập "Từ tuyến đầu Tổ quốc" không phải vì lý do chính trị đâu Vì tính văn học của nó đấy và tính

văn học cao nhứt là phản ánh đúng sự thật Bản thân của các sự việc, con người của miền Nam đã rấtphong phú, súc tích Tự nó đã có tính văn học cao rồi

Cuốn phim "Miền Nam anh dũng" được giải Băng-đung, phần thưởng cao nhứt của Đại hội Điện ảnh

á Phi vừa rồi, cũng trên tinh thần ấy

Nhiệm vụ của các nhà công tác văn học nghệ thuật ở miền Nam là cố gắng đưa vào tác phẩm mình vớitrình độ nghệ thuật càng cao càng tốt nhiều con người miền Nam, những con người miền Nam có thật, bìnhthường mà vĩ đại, những con người đã góp phần tạo ra một nửa nước giải phóng hoàn toàn và đang đi đếnhoàn toàn giải phóng phần đất còn lại của Tổ quốc Chúng ta vui mừng thấy rằng nền văn học trẻ tuổi củachúng ta có những bước đi đầu tiên khá chắc Một số sai sót mà bài báo nầy có nói đến thật ra không phải

là hiện tượng phổ biến và càng không phải là hiện tượng trầm trọng Nói chung, chúng ta đã đi vào "quỹđạo"

Cố nhiên chúng ta chưa làm được nhiều việc, bởi vì thời gian chưa phải lâu lắm và chúng ta còn bịhạn chế về nhiều mặt, chủ yếu là mặt số lượng và chất lượng của đội ngũ các nhà văn Nhưng rõ ràngchúng ta có điều kiện tốt để làm việc tốt Thực tế phong phú, nhiệt tình ta không thiếu, sự lèo lái của lãnhđạo chính xác Đảng đã và sẽ làm tất cả những việc có thể làm được để cho các nhà văn phát huy caonhứt tác dụng của mình, trở thành những nhà văn vô sản kiên cường và có tài năng với những thành tựutương xứng với thành tựu con người miền Nam

NHIệM Vụ TậP TRUNG LớN NHứt CủA NHà VĂN

Cuộc chiến đấu vĩ đại của dân tộc ta bước vào thời kỳ mới, thời kỳ trực tiếp đánh bại những đơn vị

vũ trang của đế quốc Mỹ đang đổ vào đất nước ta càng lúc càng nhiều ý nghĩa của thời kỳ trước mắttrong toàn bộ cuộc đấu tranh cách mạng rất to lớn; đè bẹp ý chí xâm lược của một cường quốc đế quốcvốn có rất nhiều vũ khí, có một tiềm lực quân sự mạnh nhứt trong thế giới tư bản, nuôi nấng tham vọng

nô dịch cả loài người, rất kiêu ngạo Trong phạm vi cuộc chiến tranh miền Nam Việt Nam, một khinhững binh đoàn Mỹ từng được quảng cáo là vô địch bị đánh tả tơi, thì các xương sống của cuộc chiếntranh xâm lược bị bẻ gãy và kéo theo đó sự sụp đổ sát ván của cả thế lực cướp nước và phản cách mạng

tại đây Lần sụp đổ nầy, đương nhiên là bước nghiêm trọng nhứt trong quá trình xâm lược của Mỹ ở Việt

Nam Những lần thất bại trước, cũng rất nghiêm trọng, nhưng rõ ràng đế quốc Mỹ còn giấu mặt, chúng cóthể giải thích - như chúng đã giải thích - sự phá sản của những kế hoạch Sta-lây - Tay-lo, Mắc Na-ma-ra là

do quân ngụy kém tinh thần, do chính trị ở Sài Gòn không ổn định, do bọn tướng tá ngụy miệng hùm gan

sứa, v.v Bây giờ, không phải lũ tay sai, mà chính bọn chủ đích thân tham chiến, tự đề ra kế hoạch và

trực tiếp thực hiện kế hoạch ấy Rồi đây, bọn chúng lưỡi rất dài, môi rất mỏng, sẽ leo lẻo viện ra nguyênnhân này lý do kia để che giấu nguồn gốc thực sự của thất bại Kể ra cũng còn khá nhiều nguyên nhân và

lý do để cho chúng đổ: mùa mưa thì đường lại ngập nước, mùa nắng thì không hợp với quân quen ở xứlạnh, thời tiết xấu không cho phép không quân phát huy hết tính năng, rừng rậm dễ cho du kích ẩn nấp,đồng lầy cơ giới khó sử dụng được tốt, thành phố đông người quá, ban đêm không nhìn ra du kích, banngày du kích nhìn rõ Mỹ để bắn tỉa Đó là ta chưa nói còn một lý do "trị bá chứng" nữa, mà lúc nào đó

Mỹ sẽ xài: tất cả đều do Chúa Trời Nhưng, dầu cắt nghĩa cách nào, lần thất bại nầy cũng hết sức nặng

nề, kéo sụp cả một thần tượng mà toàn bộ thế giới phản động tín ngưỡng và trông cậy

Trong truyện Tàu, có một điển hình phản diện là Dư Hồng Hắn ta đấu phép với Lưu Kim Đính Saunhiều phen thất bại, hắn về núi và hẹn khi đã luyện được phép mầu, sẽ đánh cho viên tướng họ Lưukhông còn manh giáp Lần xuống núi sau, hắn mang theo cả một hồ lô bửu bối, toàn là thứ độc địa.Trước cửa thành Thọ Châu, Dư Hồng huênh hoang khiêu chiến họ Lưu, xem chừng ngày tận số của viên

nữ tướng đã đến Hắn tưởng họ Lưu phải lẩn trốn và do đó, hắn càng lên mặt lên mày ghê gớm Nhưng,cửa thành Thọ Châu bỗng mở hoác, họ Lưu đường hoàng ra ngựa không có gì sợ hãi cả Và trận đấuphép bắt đầu Chỉ qua vài hiệp, Dư Hồng tháo mồ hôi Càng đánh, họ Lưu càng khỏe, bất cứ thứ phép gìcủa Dư Hồng đưa ra đều bị họ Lưu đón bắt và vứt xuống đất như vứt một cọng rác Từ kinh ngạc, DưHồng đổi sang nổi nóng Và từ nổi nóng, Dư Hồng đổi sang khiếp sợ, khiếp sợ đến kinh tâm táng đởm.Cuối cùng, công ngàn năm tu luyện từ con chim hồng biến ra hình người, một phút tan theo mây khói:

Dư Hồng bị đốt rụi

Đế quốc Mỹ hiện nay ở miền Nam na ná giống Dư Hồng Giống Dư Hồng lúc xuống núi lần saucùng Đó là cuộc thử thách cực kỳ quan trọng, nó định rõ số mạng của bọn ăn cướp, khi mà chính bọn ăncướp phải đem sức lực bản thân ra đương đầu với cách mạng miền Nam

Không nói, tất cả chúng ta đều hiểu rằng, về phần chúng ta thắng lợi lần nầy có ý nghĩa quyết địnhlớn hơn bất kỳ thắng lợi nào trước đây

ý nghĩa thì lớn, rất lớn, nhưng hành động thì giản dị, rất giản dị "Ông kẹ Mỹ" mà có người thổiphồng lên quá trớn đã phơi bày tất cả những kẽ hở của nó, ngay trong những lần giáp mặt đầu tiên vớiquân dân ta Nó giống như những chiếc phản lực đang nhào lộn mỗi ngày trên vòm trời và được đồngbào ta đánh giá: thứ tốt mã nhưng rã đám, coi hù hì vậy mà bắn dở khẹt Phản lực mong dùng tiếng rú ầm

ĩ để uy hiếp kẻ yếu bóng vía, chớ tác dụng của nó chẳng ra gì Giặc Mỹ mong dùng bộ vó kịch cợm đểdọa người, chớ tài đánh đấm xem ra còn dưới bực trung nữa Chúng cũng biết run, biết chạy vắt giò lên

cổ, biết khóc, biết lạy và cũng ngoan ngoãn ngã xuống khi lãnh vào tam tinh một viên bá đỏ Tất nhiên,đánh Mỹ không đơn giản Thắng giặc Mỹ trong cuộc chiến nầy rồi cũng không phải chúng ta "giũ áo

phong sương" được Nó còn nhiều tham vọng, mưu mẹo, sức lực Ta nhất định phải vượt qua nhiều khó

khăn, phức tạp, hy sinh trong trận chiến đấu lâu dài nầy Nhưng, không phải vì vậy mà đánh và thắng Mỹquá tầm tay của chúng ta

*

* *

Trên một phạm vi rộng lớn hơn, cuộc đấu tranh cách mạng ở miền Nam đang giải quyết một nhiệm

vụ lịch sử cho cả thời đại Có người quá thương Việt Nam, nên nói rằng chúng ta đang "thế thiên hànhđạo", giống những nghĩa sĩ Lương Sơn Bạc đã làm trước đây; nhân dân Việt Nam đang thay cho trời màtrừ hung, khử bạo, vén mây mù, xua tan bóng tối Trên một ý nghĩa nào đó, cách so sánh như thế cũngkhông sai Nhưng, với chúng ta, chúng ta không muốn mình xuất hiện như một cái gì quá ghê gớm trongthế giới cách mạng Chúng ta muốn trước sau chúng ta vẫn là những người bình thường và hành độngcủa chúng ta nếu có sức cổ vũ thì không phải ở khía cạnh xem nó như huyền thoại mà ở khía cạnh nó làviệc ai cũng có thể làm được Do những điều kiện lịch sử đặc biệt, cuộc đấu tranh chống tên đế quốchùng cường bậc nhứt lại xảy ra trên đất nước ta Sự thử thách tại đây, về ý nghĩa chính trị của nó, vượtquá ranh giới của một quốc gia và kết quả của nó sẽ không chỉ giản đơn là nhân dân ta đánh bại một cuộcngoại xâm như tổ tiên ta đã từng làm, hoặc như trước đây mười năm, chúng ta đã làm Viên chủ tướngcủa phe đế quốc ra quân tại Việt Nam và các lực lượng tiến bộ thế giới cử nhân dân Việt Nam đứng dưới

cờ, trổ tài ngăn chống Cuộc đấu chỉ thu hẹp ở một phần đất của một thế giới, nhưng nó chính là một giaiđoạn trong bước phát triển của cả loài người

ở đây, không phải chúng ta chỉ làm cái việc lột bộ mặt xâm lược của đế quốc Mỹ ở đây, chúng ta còncho mọi người thấy đế quốc Mỹ chẳng phải mình đồng da sắt, chẳng phải thần thông quảng đại gì, hễdám đánh chúng, biết cách đánh chúng là chắc chắn thắng chúng Công việc sau, trong điều kiện quốc tếhiện nay, vô cùng quan trọng, bởi vì khi thừa nhận đế quốc Mỹ là xâm lược, là trung tâm phản động quốc

tế, là tên sen đầm, là thế lực thực dân trụ cột, là man di mọi rợ, là ngang tàng hống hách, là mặt người dạ

thú, v.v thì có người vẫn e dè, thậm chí "phón" cái vỏ gà cồ, cổ dài, mồng đỏ, tiếng gáy oang oang của

đế quốc Mỹ Nếu không giải đáp vấn đề sau, việc chửi bới đế quốc chẳng qua là cảnh bà hàng xóm lôi cảtông tổ người bên cạnh ra mà nhục mạ, thậm chí quên hết mọi giữ gìn, nhưng cuối cùng đâu vẫn ra đó,một sợi lông chân của kẻ thù vẫn không rụng Không phải bằng lý luận, mà bằng thực tiễn, mà bằngxương máu chúng ta chứng minh một kết luận chính xác của những người có cái nhìn và sức suy nghĩ,cân nhắc thấu đáo: Có thể đánh và thắng đế quốc Mỹ Cố nhiên, đánh giặc không phải trò chơi, có mặtgay go, ác liệt và phải hy sinh Đánh giặc Mỹ không thể vừa đánh vừa thọc tay túi quần mà thắng được.Nhưng cũng không nên cường điệu quá mức công việc đánh giặc Mỹ với công việc đánh giặc nói chung.Chúng ta xiết bao hãnh diện gánh vác nhiệm vụ quốc tế trọng đại bực nhứt ấy mà tất cả những ngườidân chủ, những người bị áp bức trên địa cầu xem Việt Nam là một thứ quê hương của họ Chúng ta xiếtbao hãnh diện về việc làm của chúng ta ngày nay có một giá trị không chỉ ở hiện tại, mà cho cả nhữngthế hệ sau này.

Do đó, với tất cả sự nô nức và hứng thú, với sự quyết tâm, chúng ta đánh Mỹ Cách đây mấy hôm, tôigặp một du kích ở một ấp Đó là một nông dân năm mươi tuổi, có bốn con, hai con gái đầu lòng đang đi

bộ đội Cầm khẩu mút Anh, người du kích đi lại trên bờ ruộng, nhìn bầy trực thăng rối rít bay về hướng

Dầu Tiếng, Minh Thạnh, ông nói: "Sao nghe nói Mỹ sẽ càn vào vùng ta, mà đợi lâu quá không thấy? Tụitôi sẵn sàng, kỳ này nó vô là bỏ xương Sợ nó không vô quá!" Nên nhớ đây là một du kích năm mươituổi, đầu đã hoa râm Ông nói tiếp: "Dân ở vùng nầy bây giờ vững lắm Anh thấy không, sáu lần bị B.52rồi, có ai dời dạt đi đâu, tụi tôi quyết bám đất nầy và đến B.60, B.500 cũng không ngán Hồi trước nghe

xe lội nước thì sợ, nhưng sau đó thấy xe lội nước chịu không thấu với bá đỏ Rồi có lúc hoảng vì ba cáiphản lực, nhưng thấy nó không nhằm nhè gì bao nhiêu Bây giờ tới B.52, coi đi coi lại cũng là máy baythả bom, kiểu như ca-nông bầy vậy Không sao cả, mà ví dầu có phải hy sinh sanh mạng, thì có sao?Đánh giặc làm sao khỏi hy sinh?" Ông nói rất vui, mắt long lanh một sức mạnh ghê gớm toát ra từ người

du kích già Chỗ tôi gặp ông là một vùng đầy lỗ bom, đàn trẻ áo trắng áo đỏ vẫn vui cười, đang chơi mộttrò gì đó, rất nhộn nhịp

Chúng ta đang làm một nghĩa vụ của một thời đại, không, của nhiều thời đại một cách bình thường,

ung dung như vậy đó Người du kích năm mươi tuổi đầu muốn khẩu mút Anh của ông ta với hơn sáu

mươi viên đạn có dịp "thử coi mục tiêu Mỹ có khó bắn hơn mấy gốc cao su không" như ông nói

*

* *

Trong bối cảnh hùng vĩ đó, công tác văn học cần được đặt ra như thế nào cho phù hợp? Nhà văn ởmiền Nam Việt Nam, trước hết là một chiến sĩ Nhiệm vụ của họ là bằng sở trường của mình, cổ võ nhândân và bộ đội ta đánh thắng giặc Mỹ Những lời họ viết ra phải có ích lợi cho sự nghiệp kháng chiến hiệnnay Phong cách diễn đạt, thể loại biểu hiện tất nhiên có nhiều vẻ, nhưng mục đích trước mắt chỉ là một:văn học phải tỏ rõ bản lĩnh của mình là một thứ vũ khí bén và có sức mạnh thôi thúc, làm cho người đọcphải nhỏm dậy, lao vào cuộc kháng chiến với tất cả sự hả hê khoái trá, sôi nổi và phơi phới Trung tâm đảkích phải là đế quốc Mỹ và trung tâm đề cao phải là những người dân bình thường đang chiến đấu chống

Mỹ ở miền Nam Việt Nam - trước hết là công nhân, nông dân, anh bộ đội giải phóng Phải mô tả cho kỳđược những hành động rất bình dị nhưng có ý nghĩa vô cùng to lớn ấy Chúng ta đang sống ở thời kỳ màkhí phách anh hùng của một tập thể dân tộc được phát huy đến độ cao, ở thời kỳ mà mỗi người dân kể cảcác em nhỏ, đều là anh hùng hoặc ít nhất đều có khả năng trở thành anh hùng

Có thể vài chục năm nữa, vườn cây văn học cách mạng miền Nam mới có được những quả thật lớn.Nhưng, rõ ràng ngày tháng mà chúng ta đang sống tạo ra cơ sở cho sự phồn vinh ấy Văn học đang cónhững điều kiện để thực hiện chức năng cao quý của nó và phải nói rằng điều kiện đã quá đủ Gươngchiến đấu hàng giờ của từng người dân miền Nam là những chủ đề, những nội dung linh động hấp dẫn

hơn bất kỳ đề tài nào, trong suốt cả lịch sử dân tộc ta Trong những ngày sắp tới, khi mà cuộc chiến tranhchống Mỹ phát triển đến những bước cao tất yếu của nó, gương chiến đấu ấy càng nổi bật lên, rực rỡ vàtrong suốt Giá trị của một nhà văn chân chính là ở chỗ nhà văn ấy biết khám phá ra những nét vĩ đại củanhân dân trong cuộc cách mạng lớn lao nhứt Vì sao lại có thể cho rằng văn học cách mạng ở miền Namkhông thể đạt đến đỉnh cao của nó, trong khi cuộc chiến đấu của nhân dân ta ngày càng trở nên lộng lẫy,hấp dẫn, thần kỳ? Hãy nô nức gây dựng một cao trào văn học cách mạng, hãy cố vươn lên những đỉnhcao của văn học, và công bằng mà nói, sự nỗ lực của nhà văn không phải đến nỗi quá mệt nhọc Cốnhiên, không thể so sánh việc làm của một chiến sĩ xung kích phải đạp qua mấy hàng rào kẽm gai, giảiquyết bao nhiêu ổ đề kháng để đánh chiếm một cái đồn với công việc nhiều suy tư, tìm tòi, tích lũy vốnsống và tình cảm của nhà văn, nhưng cũng không nên nói rằng công việc nhà văn khó hơn người xungkích Trước khi vào trận đánh, người xung kích cũng có những băn khoăn: hào sâu, rào cao, nhiều mìn vàlựu đạn gài, đại liên bắn chéo, công sự cứng Nhưng rồi, với nhiều nhận thức tổng hợp lại, người xungkích kết luận là có thể hành động và hành động thắng lợi được Điều kiện quan trọng nhứt để cho ngườixung kích hoàn thành nhiệm vụ là tư tưởng quyết chiến quyết thắng của anh Nhà văn cũng vậy, để có tácphẩm tốt, cần phải có tư tưởng tốt.

Nếu như nhà văn không nhận rõ đặc điểm của cuộc chiến đấu hiện nay là gì, nếu không giác ngộđược vai trò của dân tộc chúng ta trong sự nghiệp cách mạng chung của các dân tộc, nếu không có nhữngcảm nghĩ và xúc động như người du kích già mà tôi vừa nói, thì không bao giờ chúng ta có thể hiểu đượcthời cơ tuyệt đẹp hiện nay để có những tác phẩm xuất sắc

Bộ đội chúng ta có thể làm nên một trận Bàu Bàng, thì tôi nghĩ văn học chúng ta phải có những tácphẩm giống như chiến thắng Bàu Bàng

Hơn lúc nào hết, sự tu dưỡng của người làm công tác văn học phải đặt ra một cách nghiêm chỉnh.Nguồn gốc của sự trì trệ trong văn học bất cứ ở thời kỳ nào là ở chỗ nhà văn còn bước đi chậm rãi (đó

là tôi không nói một ít còn thụt lùi nữa) trong khi cả dân tộc lao lên như một trận bão dữ dội Chúng ta

có quyền vui mừng vì những thành quả bước đầu của chúng ta trong một số tác phẩm đã xuất bản,nhưng không thể chối cãi rằng công việc ấy còn quá khiêm tốn Chúng ta còn nhiều mâu thuẫn phảigiải quyết: đội ngũ ít, lý luận kém, thủ pháp chưa cao, nhưng có lẽ mâu thuẫn cơ bản nhất vẫn là chúng

ta chưa đủ nhiệt tình, trái tim chưa đủ sức rung cảm trước cảnh tượng bao la của cuộc chiến đấu, tưtưởng chưa đủ lành mạnh để đón lấy những sự kiện vĩ đại đang xảy ra ở bất cứ hang cùng ngõ hẻm nàocủa đất nước, căm thù chưa đủ sâu đối với lũ ăn cướp Nhà văn không thể có tác phẩm tốt nếu tình cảmnhỏ và thấp và càng tệ hại hơn, nếu họ hiểu cuộc sống dưới mức bình thường

Cho nên quá trình xây dựng một nền văn học tiêu biểu ở miền Nam không thể nào tách rời quá trìnhxây dựng một đội ngũ nhà văn, trong đó, trung tâm là vấn đề nâng cao chất lượng tư tưởng và chính trị.Nền văn học miền Nam hiện nay phải được giới thiệu như là một nền văn học chống Mỹ thành đạtnhứt Đó là nền văn học phản ánh cuộc sống và chiến đấu ở vào một thời kỳ rộn ràng chưa từng có củalịch sử

Tác phẩm hay nhứt là tác phẩm đánh Mỹ đau nhứt

Nhà văn lỗi lạc nhứt là nhà văn dùng ngòi bút đâm giặc Mỹ bén nhọn nhứt, sâu sắc nhứt

Hiên tại và cả tương lai đòi hỏi những nhà văn, nếu muốn xứng đáng với danh hiệu nầy, như vậy đó.Trong ngày khải hoàn, tại cuộc lễ duyệt binh mừng kháng chiến chống Mỹ thắng lợi, bên cạnh cácbinh, quân chủng được biểu dương, ước sao có một "binh chủng" huân chương đỏ ngực, đứng rất có bềthế trong hàng quân: "binh chủng" văn học

20-12-1965

Cuộc chiến tranh đang ở vào thời kỳ gay gắt Sinh hoạt bình thường của mỗi con người đều đòi hỏimột tinh thần gan góc đặc biệt, bởi vì nếu thiếu tinh thần đó, anh hay tôi không thể nào ăn cơm được,không thể nào ra đồng cày cấy được, thậm chí không thể nào làm những việc thiết yếu hàng ngày, chớđừng nói đến những cái gì khác cao hơn, tỷ như hội họp, hành quân, đánh giặc, nghiên cứu.

Tôi có dự một cuộc họp tiểu tổ nông hội ở một ấp Tất cả quây quần trên một chiếc đệm trải giữa nhà,dưới ánh sáng lờ mờ của một ngọn đèn con cóc Trong lúc bàn cãi sôi nổi thì một trái đại bác vọt quanhà Không một ai chộn rộn, người đang nói vẫn tiếp tục nói Một tiếng nổ chát chúa "Nó bắn ở lộ xe".Một bà nhận xét như vậy và không ai quan tâm tới nữa, đầu lộ xe cách chỗ chúng tôi họp không đến mộttrăm thước Rồi, nhiều phát đại bác nữa véo véo bay ngang

ở khu vực nầy, gần như không có giờ nào không có máy bay Có ngày, bị bắn phá 5 - 7 lần Đủ thứmáy bay trên trời: đầm già, cào cỏ, xipên, đacôta quần tới quần lui, trực thăng loại cán gáo, loại chữthập, loại "lấy thây" (chuyên đi chở xác Mỹ và tay sai bị ta tiêu diệt), có thứ bắn dai như bò đái, có thứchỉ có cái đầu, giống như con cá rô bị lóc thịt, chuyên đi chỉ điểm cho pháo, máy bay khu trục, máybay phản lực gầm rú điếc tai và cả B 52 nữa Chúng bay suốt ngày đêm, từ mờ sáng đến tối mịt, rồi từtối mịt đến mờ sáng Có đêm, chúng thả hỏa châu rồi bắn năm ba chập Ngoài máy bay là pháo cối.Quanh đồn thì chúng nã cối, xa thì pháo Pháo 105, 155 và gần đây pháo 175, 203 ly Có thứ bắn liênthanh và có khi chúng tập trung cả chục cây bắn một lần Thật là hiếm có một thời gian yên tĩnh, dầuyên tĩnh tương đối Đó là chưa kể những chiếc máy bay làm "chiến tranh tâm lý" như rải truyền đơntrắng trời, như bắc loa kêu gọi, thậm chí giả cả tiếng trẻ con khóc, ca vọng cổ để vừa khêu gợi vừanhuộm vẻ tang thương cho một vùng đang bị tàn phá

Lúc mới đến, tôi nghĩ rằng ở đây không khí căng thẳng dữ lắm, nhưng lại kinh ngạc vì đồng ruộngvẫn xanh rì, mùa màng vẫn đúng thời vụ, hơn nữa, nông dân phấn khởi làm lúa ba trăng theo hướng dẫncủa cán bộ, công tác cách mạng không đình trệ, trường học vẫn mở, trên đường tôi gặp từng đoàn họcsinh cắp sách đi, lễ phép chào các chú bộ đội Thật là kỳ lạ

Tôi ở cạnh một lò tráng bánh tráng Lúc đó đã hơn 12 giờ trưa, ba chiếc phản lực bất thần lao tới vàsau khi con "đầm già" bắn trái điểm, chúng gầm rú nhả từng loạt bom Lò bánh tráng bị bom chụp phásập một chái, nhưng cả nhà bình yên Giữa lúc mùi khét lẹt của bom còn chưa tan, cũng từ lò bánh tráng

ấy tiếng võng kẽo kẹt đều đặn và cháu gái lối năm, sáu tuổi đưa em nó cất tiếng hát "Bài ca may áo" củaXuân Hồng rất dễ thương Sự thích ứng của nhân dân đối với hoàn cảnh đạt đến một độ không thể ngờđược Nói "thích ứng" e không chính xác lắm Đúng ra là nhân dân đã chiến thắng địch, khắc phục tất cảtrở ngại, đạp lên những tai hoạ do địch gây ra, để sống bình thường và để chiến đấu bình thường

Tôi đã hoạt động ở vùng nầy hồi chưa chuyển lên So với hồi đó, bây giờ có nhiều bom hơn Nhưngmặt khác, bây giờ vẫn sướng hơn Nầy nhé: địch ở trong đồn, không dám đi ra ngoài luông tuồng, tề điệp

bị quét không còn ai hạch sách nhân dân, ruộng đất được chia, đi lại hội họp tự do, khỏi phải ngó trướcngó sau, thậm thò thậm thụt như hồi nẳm Tuy nhiên cái sướng nhứt bây giờ là ở chỗ: mình có thể đánhlại tụi nó, thậm chí mình có thể bắn chết tụi nó, để bảo vệ mình, vợ con mình, nhà cửa mình

Tôi gặp một bác nông dân quen cũ Trước đây khoảng năm 1957 tôi về công tác ở vùng nầy Bâygiờ cách tám năm lại gặp bác Thấy tôi, bác nhớ ra, bác cười và giới thiệu tôi với gia đình Nhà bác bịbom phá sập hai lần, bom na-pan đốt một lần Nhà thu nhỏ, cây cột còn cháy nám Nhân vui miệng,tôi hỏi "cảm tưởng của bác về chiến tranh" Bác trả lời, không phải suy nghĩ: "Mình đã tính trước, hễđánh giặc là có chết, có cháy nhà Nhưng mình không đánh cũng chết, cũng cháy Bây giờ tao thấymáy bay nó phải "yêu cầu Việt cộng đừng bắn" thì khoái trong bụng rồi Bây giờ, khi nào cũng độclập cả Nó càn vô, cũng độc lập bởi nó đi ké né lắm, không dám ở lâu Còn hồi đó, luôn luôn bị cùmchân cùm tay, một thằng dân vệ mình cũng sợ "

Lý do của cuộc chiến đấu rất giản dị, điều kiện để cho cả nhân dân ta trở thành anh hùng cũng giản

dị, không phải chúng ta bị bất ngờ đối với tình hình mà nhân dân ta đã ước lượng trước và sẵn sàngchiến đấu trong điều kiện gay go hiện nay hay gay go hơn nữa

Sức mạnh kinh hồn của dân tộc ta, sự dẻo dai có thể là kỷ lục của mọi thời đại, chính bắt nguồn từchỗ đó Chúng ta tranh cướp với thằng địch từng chút và tiếng bom ầm ĩ rõ ràng không thể át nổi tiếnghát yêu đời, tin tưởng của ngay cả một cháu thiếu nhi Sự thắng bại giữa ta và địch không phải chỉđịnh đoạt ở ngoài chiến trường, mà ngay tại ấp xóm vô danh này Những "xóm vô danh" rất anh hùng,những "người vô danh" rất anh hùng khắp mọi nơi, chỗ nào cũng có

Trong khi tôi ngồi nói chuyện với đồng chí cán bộ xã, thì một chú thanh niên bước vào Chú để

khẩu mút Anh trên ván, chào tôi, và đi ra nhà sau Gọi chú là thanh niên có lẽ hơi quá, vì tuổi chú chừng

16 - 17 Khẩu súng rõ ràng lớn hơn đối với thân thể chưa phát triển của chú ấy vậy mà là một anh hùng

của xóm Đầu năm nay, địch càn vào khu vực nầy Chú và một chú nữa phụ trách một tổ chiến đấu gầnngã ba Địch kéo hàng dài, cả trăm đứa súng lên cò, lom khom tiến lên Chú nhỏ nhảy ra, cách địchchừng vài trăm thước, tay ngoắc miệng kêu: "Các anh là quân đội cộng hòa, võ trang toàn đồ bén, còn tụitôi là em của Giải phóng quân võ trang đồ cải tiến thôi, nhưng sẵn sàng tiếp các anh" Địch trụ lại, bắnliền mấy phát cối Rồi, thấy bên ta chỉ có một chú nhỏ, chúng hằm hè xông lên, tên đại đội trưởng dẫnđầu Một phát súng bá đỏ nổ chát chúa, tên đại đội trưởng bị lật ngang: hắn bị bắn trúng giữa bụng Cảbọn vào nhà dân tháo cánh cửa làm cáng và hối hả khiêng xác tên chỉ huy tháo chạy, mặc dầu chú bé tiếptục ngoắc, tiếp tục kêu réo, bọn chúng vẫn không ngó lại Thiệt khó mà tìm được một vẻ gì đặc biệt ởngười chú nhỏ nầy, nếu không nói là hơi khù khờ Tôi xuống bếp và thấy chú đang bốc cơm nguội ăn vớimắm sặc rất ngon lành

Nghe nói anh ấp đội còn "dữ dằn" hơn chú đội viên: anh đã tự tay bắn chết hơn 60 địch từ 1961 đếnnay và anh làm nghề sửa xe đạp cũng như chú nhỏ chuyên đi cắm câu, thỉnh thoảng vào sở cạo mủ kiếm

ít tiền may bộ chánh quy ka-ki, sắm dây nịt, bình ton cho nó giống chủ lực Miền!

Tôi bỗng nhớ đến một chú nhỏ khác, mà tôi gặp cách đây bốn năm Tôi gặp chú ở một đơn vị Giảiphóng quân, chú làm thợ máy Cũng ốm yếu, có vẻ học sinh Chú ra khu sau khi đánh một trái bom vàocâu lạc bộ sĩ quan Mỹ ở Phú Nhuận Thật không dè trong người cậu học trò lại súc tích một sức chiếnđấu "quá" như vậy Lúc ấy chú kể cho tôi nghe bằng giọng tự nhiên: "Cháu thôi học, vào làm bồi cho câulạc bộ Mỹ, vì cháu biết quọt quẹt ba chữ Anh Ba cháu liên lạc được mấy chú và giao cháu "đánh trái" cáicâu lạc bộ nầy Cháu dùng xe ba gác chở trái vào Ban đầu cháu tưởng trái nhỏ, tới hồi thấy, ối trời ơi, nólớn bằng cái nơm, bộ tướng kình càng! Cháu để trái lẫn lộn trong đống lave, nước đá và mang vào câulạc bộ, đặt ở một buồng bỏ trống, chỉ có bàn ghế cũ Theo các chú dặn thì 11 giờ trưa trái nổ Trước đóvài phút, cháu ra khỏi câu lạc bộ, nhưng quá 11 giờ, trái vẫn không nổ Nóng ruột quá, cháu trở lại, lạibuồng nhìn vô vẫn thấy nó nằm chình ình ở đó Tối hôm đó, cháu gặp mấy chú hỏi, mấy chú cho biết có

lẽ là vì đồng hồ hư Hôm sau, cháu lại khệ nệ mang trái ra giao cho mấy chú Cách đó vài hôm, mấy chúgặp và nói không thể đánh chỗ đó được nữa, vì sợ lộ Cháu không thấy bị lộ, xin được đánh lần nữa Saucùng, mấy chú đồng ý Cháu lại bê trái vào Lần này, trái gắn một đồng hồ reo tổ bố kêu tích tắc rầm rầm.Mấy chú nói là không có đồng hồ nhỏ Trong khi đợi giờ cháu cũng hơi sợ vì đồng hồ kêu lớn quá.Nhưng, không ai để ý Gần 11 giờ trưa, cháu ra cửa ngóng chừng, không biết vì sao hôm nay tụi nó đếntrễ quá! Nhưng, còn chừng 5 phút tới giờ, tụi nó tới khá đông Cháu đi qua chỗ để trái để thăm lại mộtlần nữa rồi ra cửa Cháu đi cách câu lạc bộ vài trăm thước thì nó nổ ".

Chú bé thuật chuyện đến đây là hết Chú kết luận: "Phải cháu đừng ra, cứ trà trộn trong đó còn dịp đánhnữa Tụi nó không biết đâu " Những thanh thiếu niên anh hùng như những người tôi vừa kể, tôi gặp rấtnhiều Có người là học sinh, có người là sinh viên, có người là thợ, là bán báo, làm mướn và cũng có người

là nữ thanh, tỷ như một cô học sinh lần đầu bắn "côn" 12 ly hạ một tên ác ôn giữa Sài Gòn và vì sử dụngchưa thạo, để nổ tiếp một viên, trúng ngón chân cái Cô đã cắn răng chạy về nhà an toàn, với ngón chân cái

bể nát

Chung quanh tôi, không phải chọn lọc lâu lắc gì, toàn là những người đặc sắc Ngay cả nông dân, chỉ đigặt lúa thôi, cũng thể hiện phẩm chất anh hùng cao vợi: địch cấm gặt lúa và máy bay chúng lồng lộn bắnvào đồng ruộng, nhưng bà con ta vẫn đi gặt Thấy tôi ái ngại, một người nói: sợ gì, nó bắn dễ gì trúng,mình lại có hầm hố ngoài ruộng, với lại hễ nó bắn thì mình kéo ra bốt nó đấu tranh Mùa gặt diễn ra khẩntrương và thắng lợi Đúng là địch bắn không dễ trúng và chúng cũng ngán sự du kích trị lại, sợ các cuộcbiểu tình ồ ạt vào thị trấn

ở đây, khi nghe trực thăng và đầm già eo éo: "Xin cán binh Việt cộng đừng bắn chúng tôi", thì ta thấy

rõ thế ta thế địch Đúng là hào khí của những con người bình thường đã làm cho những tên ăn cướp mấtmặt, dầu chúng ở trên trời

Nếu như một nhà văn nào đó trùm lên vùng tôi ở, trong tác phẩm của mình, những màu sắc ảm đạm,thê lương thì thật sai lầm

Cố nhiên, không ai đánh trống ăn mừng khi bom nổ, nhưng cứ nhìn cái xóm H với gần 100 nhà, dầuđằng trước, đằng sau, bên hông mỗi nhà đầy lỗ bom, có nhà biến mất và bên cạnh mọc lên một cái chòi,nhưng ở đây vẫn đầy sức sống: vẫn không vắng bóng người, vẫn có lãnh rau, tiếng gà gáy, chó sủa, tiếng

ca hát, do đó có thể kết luận rằng bom đạn bất lực! Người ta có những cái vui rất độc đáo Người đi cạo

mủ về gần tới xóm, cười nói oang oang: tưởng chút nữa "nó" ăn tôi rồi, nghe veo véo, tôi nhảy xuốngchiến hào thì nó nổ, nổ kề bên tôi" Chị vợ trong nhà đi ra, cười âu yếm, đưa con cho anh và họ bànchuyện khác

Một ông bán nước mía, khoe với khách như là chiến công: "Cái xe này mà Mỹ tốn bao nhiêu bom rồi,vẫn không trúng Có gì đâu, bữa nay tôi để đây, trưa tôi đẩy lại chỗ kia, đầm già bắn điểm không saotrúng được!" Rồi ông cười đắc chí Cũng có nhiều thiệt hại, nhưng thắng lợi của cách mạng ở khắp nơicộng với những thắng lợi hằng ngày của mỗi người tại đây làm người ta phấn chấn, vượt qua đau xót,tiến lên Và những thắng lợi nho nhỏ nầy ngày nào nhân dân trong vùng cũng giành được cả"

Bài nầy lấy tên là "Ra khỏi ngõ gặp anh hùng" Cái tên đó vẫn chưa thật đúng Bởi vì, ngay chưa rakhỏi cửa ngõ, cũng đã gặp anh hùng rồi

Bà má chiến sĩ, chủ nhà tôi ở, dâng cho Tổ quốc bốn người con trai, hai người trong lần kháng chiếntrước, hai người trong lần kháng chiến nầy Má còn một đứa cháu nội mới 15, 16 tuổi "Tao định sangnăm cho nó đi" Má nói dứt khoát như vậy Đứa cháu nhe răng cười: "Nội nói thì nhớ nghen!" Má là mộtchiến sĩ đấu tranh chánh trị của xã, cũng gánh phần đánh địch như con và cháu vậy Má là một anh hùng

Và, đứa cháu, lớn lên trong không khí đó, chắc chắn sẽ là anh hùng

Một hôm, tôi đang ngồi làm việc dưới hầm, vào khoảng 7 - 8 giờ tối Một trái pháo 175 ly lao ào àotới và nổ rung chuyển cả một khu vực Hầm chao đảo, đất cát rơi rào rào Mùi khói thuốc khét lẹt Vừa

dứt tiếng nổ, tôi nghe có người la, ngỡ là ai đó bị thương nên vội vàng leo lên hỏi Chú Lùn, một bảo vệ,cười hắc hắc: "Nó nổ mát đít quá tay" Thì ra chú đang đi tiêu lúc pháo bắn Hay, một chú khác, chúĐiền, y tá Lúc đến đây, chú cũng sợ, nghe máy bay bắn thì chú nhảy xuống hầm trước, nhưng được anh

em góp ý và thét cũng quen, chú lần lần bình tĩnh Một hôm, khu vực tôi bị máy bay phản lực thả bom

Từ dưới hầm sâu tôi nghe Điền dõng dạc báo cáo: "Bom rơi rồi, hơi dài, cách xa mình vài trăm thước Bom rơi, tròn lắm, gần đa!" Oàng một tiếng, bom nổ cách hầm chừng 50 thước Tôi giật giọng bảo chúxuống, nhưng chú trả lời: "Đợi nó thả, coi dèo bom rơi gần xa rồi sẽ xuống"

Ta không thể viết thêm, vì viết đến bao giờ mới hết? Mà cũng không cần phải tìm tòi khó khăn, tôi cóthể viết một mạch không nghỉ Hôm qua đây thôi, một đồng chí giao liên đã lấy thân mình che cho cán

bộ bị thương giữa đồng trống khi đụng trực thăng và đồng chí giao liên hy sinh Tôi chưa nói đến cán bộ,chưa nói đến ngay chính các đồng chí lãnh đạo của địa phương, đã có một phong thái anh hùng đặc sắc.Không thể viết dài hơn, đành phải thôi

*

* *

Chúng ta tin ở thắng lợi cuối cùng của cách mạng vì nhiều lẽ, trong đó có chân lý: hầu hết đồng bào

ta đều là anh hùng, hơn nữa, những bực đại anh hùng

Những người nông dân, công nhân, lao động, những bà má, những học sinh, những thanh nữ, nhữngthiếu niên mỗi ngày mỗi sản sinh biết bao nhiêu hành động anh hùng tuyệt diệu

Càng anh hùng hơn nữa khi họ làm những việc đó một cách đơn giản, bình thường như một động táccần thiết của cuộc sống Những hành động bình thường đã đạt tới tầm phi thường Chúng ta có thể tự hào

về dân tộc chúng ta Nếu cần nói thêm thì nói điểm nầy: Không ai hài lòng về thành tích của mình, thậmchí còn chưa chịu đó là thành tích nữa Họ nghe chuyện anh Trần Dưỡng, chị Tạ Thị Kiều rất say sưa và tỏ

ra khâm phục, trong khi tôi thấy họ cũng có những cái không kém gì các anh hùng kia "Thế thì khiêm tốnchính là một đức tính nữa của những người anh hùng vậy"

1-1966

NGHĩ về vài vấn đề của văn nghệ cách mạng miền nam hiện nay

(Nhân kỷ niệm ngày thành lập Hội Văn nghệ Giải phóng)

Ta sắp sửa kỷ niệm ngày Hội Văn nghệ Giải phóng miền Nam ra đời, cùng ngày với biến cố lớn củadân tộc ta, ngày 20 tháng 7 Cũng đã hơn 10 năm rồi

Trong không khí ngây ngất của những ngày đồng khởi thắng lợi, một số anh chị em được phân cônglàm văn nghệ Nhiệm vụ khá nặng nề, phức tạp mà có người lại mới chân ướt chân ráo "vào nghề", rất bỡngỡ Tôi nhớ lúc đó, ngoài vài anh chị em chuyên nghiệp từ các chiến trường về, cơ quan văn nghệ tuyển

lựa những người có "khiếu" ngay trong tân binh Bây giờ, nhiều anh chị em đã thực thụ trở thành người

công tác văn nghệ, với những thành công đáng khích lệ

Thật ra, hoạt động văn nghệ lúc đó chỉ được hình dung bó hẹp qua đoàn văn công Các tiết mục chủyếu của đoàn lại có từ cuộc kháng chiến chống Pháp, vài tiết mục học "lóm" đoàn văn công miền Bắc.Mãi đến mấy năm sau, mới bắt đầu có ngành văn, nhạc, họa, điện ảnh, v.v Kỷ niệm ăn sâu trong chúng

ta là những bước đi mò mẫm và những khó khăn trong đời sống: anh Lý Văn Sâm há chẳng từng cùngđoàn văn công đi đào củ chụp để ăn thay gạo đó sao? Một nữ diễn viên không rành nhịp vọng cổ, phải

có người ở phía sau màn dùng sào tre đụng vào chân để chị ca cho đúng

đó sao?

Không phải những năm sau tập kết chuyển quân không có hoạt động văn nghệ cách mạng ở miềnNam Các anh Dương Tử Giang, Lê Vĩnh Hòa, Trần Hữu Trang, Trương Bỉnh Tòng, Trần Đình, Văn

Phụng Mỹ, Lý Văn Sâm, Viễn Phương, v.v tả xung hữu đột giữa các thành thị, dưới chế độ phát xít của

Mỹ - Diệm Anh Dương Tử Giang đã hy sinh như một chiến

sĩ trong cuộc vượt ngục tập thể lịch sử ở Biên Hòa Trong bí mật lúc đó, các anh Trường Thắng, Tiêu Như Thủy, chị Bạch Tuyết, anh Trọng Tuyển, Xuân Hồng, Giang Nam, ThanhHải, Dân Thanh và sau nầy thêm Lý Văn Sâm, dầu hoàn cảnh đặc biệt khó khăn vẫn có những sáng tác phục

vụ cho cuộc đấu tranh gay go chưa từng thấy của nhân dân miền Nam chúng ta Hình thức thể hiện phổbiến là các bài ghi chép, mẩu chuyện, ca cổ, thơ đăng trên các báo bí mật hoặc in riêng thành tập Ngayquần chúng cũng sáng tác thơ ca, mẩu chuyện để động viên lẫn nhau trong chiến đấu, như đồng bào TâyNguyên, đồng bào các tỉnh miền Đông Nam Bộ, v.v

Tuy nhiên, chỉ khi cuộc khởi nghĩa nông thôn giành lại được chính quyền trên một phạm vi rộng rãi,trước tiên ở Nam Bộ, rồi sau đó ở Trung Bộ, văn học nghệ thuật cách mạng mới có đầy đủ điều kiện pháttriển Từ năm 1960 đến nay, văn nghệ cách mạng ở miền Nam, từ bị chèn ép và bắt buộc phải phân tán,

đã giành được địa vị chủ động và tiến công, với một khí thế và quy mô hoàn toàn khác trước Sẽ khôngthỏa đáng nếu chúng ta không nhớ đến những ngày ăn bờ ngủ bụi, chép tay từng bài ca dao, bài ca cổ, bài

thơ, chuyển cho nhau đọc và giới thiệu cho quần chúng Những sáng tác và phương tiện hoạt động rất thô

sơ đó vẫn có một sức động viên ghê gớm Tôi không bao giờ quên cảnh ở giữa rừng Long Nguyên, mỗichiều thứ bảy, anh Tám Mỹ, lúc đó là cán bộ phụ trách giao liên của Khu ủy miền Đông Nam Bộ, chùilau máy thu thanh, o bế một bộ pin tốt nhứt, để cùng các cán bộ, chiến sĩ và đồng bào gần căn cứ nghe

buổi sân khấu truyền thanh của Đài Phát thanh Hà Nội Tôi cũng không thể quên được cảnh học viêntrường Đảng miền Đông Nam Bộ, tất cả là tỉnh ủy viên và huyện ủy viên, nắn nót chép các bài thơ của

Tố Hữu - đặc biệt là bài "Ta đi tới" và của một số nhà thơ khác mang về địa phương Tôi càng không thể quên anh Xuân Hồng, lúc bấy giờ lấy tên là Ba Mực, xoay trần để làm bài nhạc "Chiếc áo phương xa"

trong khi vẫn làm nhiệm vụ chép tin đọc chậm của đài Hà Nội và in bản tin ấy (do đó, anh có tên BaMực) phổ biến trong một số đại đội vũ trang cách mạng như Đại đội 60, Đại đội 70 đóng ở rừng miền

Đông Nam Bộ Nhiều người thuộc lòng và thích thú đọc bài thơ "Qua sông Sài Gòn" của Trường Thắng

làm trước trận Tua Hai Tôi hết sức xúc động nhìn đoàn quân đi đánh Dầu Tiếng năm 1958 huýt gió khe

khẽ bài "Hành quân xa" của Đỗ Nhuận.

Một lần, vào năm 1958, tôi công tác ở Tân Bình, núp trong chuồng trâu một cơ sở, bên cạnh nhà bếp.Con gái của chủ nhà trong lúc nấu cơm, đã ca nho nhỏ bài vọng cổ mà sau này tôi biết là của anh Thanh

Nha, bài "Đêm trăng nhớ bạn" Một lần khác, cũng năm 1958, tôi dự một cuộc họp của Huyện ủy Trảng Bàng Số đông huyện ủy viên là thanh niên Để bảo vệ bí mật chỗ họp, các đồng chí ca bài "Chiến sĩ Việt

Nam" bằng cách nhép nhép cái miệng, do một thường vụ bắt nhịp!

Năm 1956, tôi ở trong một xóm lao động Sài Gòn, vào buổi sáng, nghe từ bên nhà đối diện giọng một

cô gái hát bài "Đóng nhanh lúa tốt".

Một chuyện khác: Năm 1955, một cán bộ của ta gói tài liệu trong một áo mưa, cột đằng sau xe gắnmáy, chạy từ trung tâm Sài Gòn lên Phú Nhuận, nửa đường, khoảng gần cầu Kiệu, áo mưa rơi Về đếnnhà, kiểm lại thấy mất tài liệu, đồng chí hốt hoảng liều lĩnh quay xe lại đi tìm Đến vùng rơi tài liệu,đồng bào mách cho là có một cảnh sát viên đã lượm cái áo Tất nhiên đồng chí ấy phải chạy đi cho lẹ.Thế rồi, chừng một tuần lễ sau, chúng tôi được một Quận ủy Đảng ở nội thành gởi trả áo và tài liệu, vớimột thơ, đại khái cho biết: người cảnh sát lượm áo là cơ sở của ta, anh ấy theo hệ thống tổ chức gởi trả

các thứ, phê bình sự bất cẩn của cán bộ và xin được giữ để xem một tập thơ gồm các bài của Tố Hữu,

Hoàng Trung Thông, v.v in giấy sáp Đấy là tập thơ mà cơ quan Tuyên huấn của Đảng phát hành

Gần đây tôi biết tại Tổng Nha cảnh sát ngụy, giữa không khí của tra tấn và chết chóc, từ khu vực nữ

vang lên một giọng đơn ca cao vút bài "Chiếc khăn tay" Nó cũng giống như trường hợp hàng trăm thanh niên siết tay nhau hợp xướng với tư thế anh hùng bài "Dậy mà đi" trong khói bom cay sặc sụa, ngay

trước cửa Nghị viện của ngụy quyền

Như ở trên tôi nói, văn nghệ giải phóng ra đời bằng một đội văn công Đây không phải là trường hợpriêng của Hội Văn nghệ Giải phóng những ngày chập chững Năm 1945, sinh hoạt cách mạng đầu tiênđược giới thiệu cũng bằng các đội tuyên truyền, văn nghệ lưu động Sau những năm chống bình định,văn nghệ các khu vực hiện nay được khôi phục trước hết cũng tiêu biểu bằng các đội văn công Ngoàicác lý do khác, hiện tượng nầy làm nổi lên vấn đề hàng đầu của văn nghệ là mối liên hệ với quần chúng

Ta không ngừng lại ở mức các đoàn văn công nầy, nhưng mọi cơ đồ văn nghệ đều không thoát ly quyluật từ quần chúng mà ra, từ nhỏ mà lên Chưa có điều kiện lập đoàn văn công quy mô thì làm tốt côngtác biểu diễn nhỏ phân tán Ngay khi đã có những đoàn "chính quy" rồi vẫn phải hết sức xem trọng cáchình thức hoạt động quần chúng, nghiệp dư, địa phương Chưa có nhà in chữ chì thì in giấy sáp Chưatrình bày những bản trường ca thì các ca khúc ngắn gọn, v.v Thật là khổ tâm khi thấy một đồng chí vănnghệ bỉu môi chê đoàn văn công địa phương vì đồng chí ấy gán cho văn công một hình thức cố định như

đã thấy ở nơi nào, vào lúc nào đó Ta cũng không kém khổ tâm khi có người chê việc sáng tác các bài ca cổ

là thấp kém, ghi chép là thiếu "chất lượng văn nghệ", ký họa là thô sơ và thơ lục bát là ca dao (trong khi

có trình độ và xúc cảm làm nổi ca dao hay chắc không phải đơn giản) Sự kênh kiệu vô lý nầy trước hết nólàm hại bản thân người có các nhận thức ấy Đây không chỉ là vấn đề khiêm tốn mà là vấn đề quan điểm.Văn nghệ gắn bó với cuộc sống, là nhu cầu cấp thiết của cuộc sống, ngay trong quy luật phát triển tựnhiên của nó Biết bao nhiêu người vô tình hay cố ý, tách văn nghệ ra khỏi cuộc sống, biến nó thành mộtthứ trang sức siêu thoát hay quý tộc, đứng bên lề cuộc sống, nhưng tất cả đều thất bại Tất nhiên, ta cần

hiểu cuộc sống là của ai, của một thiểu số hay của đông đảo quần chúng Nhạc Phạm Duy, tiểu thuyết củaChu Tử vẫn có người nghe, người đọc, người khen, nhưng những người đó là ai và xã hội có cần nhữngngười ấy hay không? Điểm xuất phát sơ khởi nầy chắc chúng ta đã nói đến nhiều lần nhưng không phải

vì vậy mà nó đã nhập tâm trong chúng ta như một sự tự giác Nhắc lại một lần, nhiều lần, thậm chí, nhắc

lại hằng ngày có lẽ cũng không thừa

Tôi muốn từ vài sự kiện rời rạc ấy rút ra một ít kết luận liên hệ đến tình hình văn nghệ giải phónghiện nay

Gọi là văn nghệ giải phóng, chúng ta chỉ ra một giai đoạn phát triển nhất định của văn nghệ miềnNam, trong khuôn khổ cách mạng dân tộc, dân chủ mà mục đích chính trị lớn nhứt là giải phóng miềnNam khỏi ách đế quốc Mỹ, đánh đổ chánh quyền tay sai của nó, thực hiện độc lập dân tộc, dân chủ, tiếntới hoà bình thống nhứt nước nhà Thật ra, trong lãnh vực văn nghệ, sự "phân tuyến chia vùng" là điềukhông chân thực Mặc dầu cách mạng miền Nam không lấy việc đấu tranh xây dựng chủ nghĩa xã hộilàm mục tiêu trước mắt nhưng rõ ràng văn nghệ cách mạng miền Nam không thể ngưng lại trong phạm vinào đó và, về mặt bản chất, nền văn nghệ ấy phải là một nền văn nghệ vô sản, trong khi chúng ta vẫn sẵnsàng, thậm chí hết sức thân ái đoàn kết với các tư trào văn nghệ khác có nội dung chống đế quốc, chốngbọn bán nước, tán thành dân chủ có mức độ và về quan điểm chưa đi vào quỹ đạo - có khi còn phản đốinhững mặt nào đó vì chưa hiểu, vì lập trường tư tưởng - nền văn nghệ chân chính mà chúng ta kiên trì.Một mặt trận rộng rãi là tối cần thiết cũng như một dòng văn nghệ vô sản có sức mạnh thuyết phục và ápđảo - không phải bằng số lượng, bằng các biện pháp ngoài văn nghệ - là vấn đề sống chết quyết định đối

với toàn bộ nền văn học nghệ thuật ở miền Nam Nếu chúng ta chỉ chấp nhận những người làm công tác

văn nghệ tán thành hoàn toàn lý luận văn học mác xít của chúng ta tôi nói trong hoàn cảnh hiện nay thì đó là biểu hiện của tư tưởng biệt phái, thoát ly thực tế Đấu tranh quan điểm văn nghệ là cuộc đấutranh chính trị lâu dài, phức tạp, đòi hỏi người văn nghệ cộng sản phải vững vàng mà rộng lượng, chấpnhận đối thoại bình đẳng và xây dựng, kiên định nhưng thuyết phục, với lòng tự tin vào tính chất tuyệtđối đúng đắn của văn nghệ mác xít và lòng tin tưởng ở khả năng chuyển biến về phía chân lý của nhữngthành phần khác, miễn là họ thành tâm thiện ý Nhưng, nếu chúng ta lại vì nhiệm vụ chính trị của giaiđoạn trước mắt mà làm mờ nhạt đi những sự thật không thể phủ nhận được đã đặt ra trong lịch sử và là

-xu thế tất yếu của xã hội thì đó lại là một lỗi lầm chiến lược Một nhà văn hỏi tôi có nên nói đến chi bộ,đảng viên đúng với kích thước của nó trong tác phẩm hay không Cũng có nhà văn khác hỏi về việc phảnánh một chiến sĩ từ lưu vực sông Hồng theo tiếng gọi của Đảng, của Tổ quốc, vào lưu vực sông CửuLong, tham dự cuộc đại tiến công Mậu Thân Có đồng chí nói: Trong tình hình nầy nên ít đề cập đến lãnhđạo, Đảng để bảo đảm sách lược Đề cập bao nhiêu là ít, bao nhiêu là nhiều? Sách lược hiểu cách đó chỉ

là thủ đoạn, theo nghĩa xấu, bởi vì hiện nay cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước và giải phóng miềnNam do Đảng lãnh đạo là một sự thật không phải từ ý muốn chủ quan của người cộng sản mà từ tính tấtyếu của lịch sử Đề cập đến lãnh đạo, đến Đảng theo thực tế đang có là nhiệm vụ của bất kỳ người vănnghệ chân chính nào Vấn đề này hoàn toàn không mâu thuẫn với nội dung dân tộc, dân chủ theo xu thế

xã hội chủ nghĩa mà cách mạng miền Nam đang thực hiện Ta có thể hiện người cộng sản lãnh đạo xâydựng chủ nghĩa xã hội đâu? Cách mạng dân tộc dân chủ do Đảng lãnh đạo thì tại sao lại không nói đượcđiều đó một cách rõ ràng, dứt khoát? Tại sao văn nghệ phải đi sau thực tế một bước? Và, lãnh đạo tức là

đưa đường chỉ lối, thì có gì phải cấm kỵ

Sự khe khắt biệt phái thực sự không phổ biến lắm, trái lại sự buông lỏng, xóa nhòa ranh giới, đồnghóa mọi thứ văn nghệ với nhau lại là hiện tượng thường xảy ra

Như tất cả chúng ta đều biết, văn nghệ miền Nam là một bộ phận của nền văn nghệ Việt Nam Nhiệm

vụ chính trị của từng miền trước mắt có những chỗ khác nhau nhưng điều đó hoàn toàn không thể hiểunhư là một khác biệt, càng không thể hiểu như là hiện tượng bất nhứt hay mâu thuẫn Văn nghệ miềnNam thừa kế nền văn nghệ dân tộc lâu đời và văn nghệ dân tộc của chúng ta hoàn chỉnh rất sớm Nó nối

tiếp sự nghiệp văn nghệ vẻ vang mở đầu từ Cách mạng tháng Tám, với một đà phát triển mới rất mạnh mẽ.

Nó tiếp nhận có chiều sâu những chuyển động của thời kỳ chống Mỹ - Diệm là một trong những thời kỳkhó khăn nhứt của lịch sử cách mạng Việt Nam, qua đó, nội dung dân tộc và giai cấp được chủ nghĩathực dân kiểu mới thách thức, từng bước hài hòa với nhau Rồi đến cuộc kháng chiến chống Mỹ với cácgiai đoạn của nó Thu hoạch lớn nhứt của thời kỳ sôi động có một không hai nầy, đối với văn nghệ, làphát hiện thật sâu sắc tính cách dân tộc nổi bật lên qua sự chạm trán với đế quốc Mỹ, trong đó, truyềnthống chiến đấu, tự cường, tự chủ, tự tin là cái cốt sắt đảm bảo cho nhân dân ta chiến thắng một kẻ thùmạnh nhứt cổ kim Tính cách dân tộc độc đáo ấy được triển khai trên cơ sở nó được giai cấp công nhân

và chính đảng đại biểu cho giai cấp công nhân lãnh đạo, theo xu hướng đi đến một xã hội xã hội chủnghĩa, ước mơ của toàn thể nhân dân lao động Việt Nam, phù hợp với trào lưu cách mạng của cả thế giớitrong thời đại hiện nay Chúng ta có thể nói mà không sai lầm hay quá đáng là nền văn nghệ xã hội chủnghĩa ở miền Bắc nước ta hiện nay nói tổng quát, đạt mẫu mực về sự hài hòa tính dân tộc và tính giaicấp, nhiệm vụ trước mắt và lâu dài, rất truyền thống mà cũng rất hiện đại

Văn nghệ giải phóng tất nhiên có yêu cầu trung tâm của nó nhưng khái niệm "giải phóng" chủ yếu chỉmũi nhọn mà nền văn nghệ ấy phải đánh thẳng vào chớ hoàn toàn không có nghĩa nó mang một bản chấtkhác biệt Ta không coi nhẹ nét riêng, phong cách riêng của văn nghệ giải phóng bởi vì văn nghệ giảiphóng biểu hiện trên một mảnh đất có màu sắc địa phương nhưng đồng thời ta cũng không lầm lẫn nhiệm

vụ chính trị với bản chất Thật ra, nếu tác phẩm văn học ở miền Nam, viết về miền Nam mà không mangsắc thái riêng của nó thì nó chứng tỏ người sáng tác không hiểu thực tế, không sát quần chúng, xem sángtác văn học như một động tác đúc khuôn, không kể đến đối tượng miêu tả, khung cảnh và thời gian miêu

tả, đối tượng phục vụ

Văn nghệ giải phóng đạt được nhiều kết quả lớn trên nhiều bộ môn khác nhau: văn, thơ, kịch, nhạc,họa, điện ảnh Mặc dầu kết quả ấy không đồng đều nhưng trong vòng một con giáp, nền văn nghệ miềnNam nhảy vọt, vượt quá bất cứ thời kỳ nào trước đây Ta có thể so sánh với lúc kháng chiến chống Pháp.Chín năm kháng chiến vừa vặn để cho nền văn nghệ, từ sự bồng bột nhưng đồng thời còn khá nhiều vấn

đề chưa kết luận, tìm lối đi cho phù hợp với quy luật của lịch sử Những năm đầu, tính tự phát bộc lộ rất

rõ, nó là sự kế thừa chưa kịp gạn lọc những mặt tốt và chưa tốt của thời kỳ chuẩn bị cướp chính quyền

Tôi nhớ, vào năm 1948, tại câu lạc bộ thanh niên, anh chị em diễn nhạc cảnh "Tích trầu cau" và hát bài

"Thiên thai" Một nhà thơ làm cả bài thơ ca tụng Quan Vân Trường Một số nhà thơ

theo lối mòn của Xuân Diệu, Nguyễn Bính ở nhiều chỗ, thơ văn phảng phất tư tưởng "tuốt kiếm bên

đồi", "ta ngả mình bên trướng", "điếm cỏ cầu sương", v.v Tất nhiên, bên cạnh đó, các đoàn văn công

địa phương và trong quân đội bắt đầu có những bài hát và ca kịch với nội dung thiết thực hơn, nhưng vẫn

ở mức thô sơ và chưa dứt khoát Lễ độc lập đầu tiên tổ chức long trọng, có duyệt binh, triển lãm Tranh

có nội dung tốt như Diệp Minh Châu vẽ chân dung Bác bằng máu chen kẽ các tranh lập thể, kể cả vài

tranh không lành mạnh Trong cuộc biểu diễn văn nghệ quy mô lớn lần đó, những bài đơn ca "áo mùa

đông" vừa nhận từ miền Bắc được hoan nghinh nhiệt liệt cùng với sự hoan nghinh không kém bài

"Thăng Long hành khúc" và "Đoàn quân đi", bài trước bàng bạc hoài cổ, bài sau khá ướt át Nói chung,

cả đêm biểu diễn chưa ôm lấy các vấn đề nóng hổi đặt ra cho cuộc kháng chiến lúc vừa hồi sinh đó, sau

sơ ước 6 tháng 3 và thỏa hiệp án 14 tháng 9

Khi Nam Bắc thông thương, có điều kiện tiếp xúc rộng rãi hơn với những bước đi của nền văn nghệ

từ các vùng tự do ở Bắc và Trung Bộ, bắt đầu được lý luận hướng dẫn, tiếp thu thêm các tác phẩm cácnước bạn, văn nghệ miền Nam - nói cho chính xác là văn nghệ Nam Bộ - có một chuyển động mới, chủ

yếu là nội dung truyện Xung kích, Con trâu, các truyện ngắn của Tô Hoài, thơ của Tố Hữu, Minh Huệ, Trần Hữu Thung, v.v , nhạc của Đỗ Nhuận, Nguyễn Văn Thương, Lưu Hữu Phước, v.v , truyện phim

của Liên Xô, Trung Quốc phổ biến với sự hưởng ứng nồng nhiệt của quần chúng và bộ đội Cũng từ đó,văn nghệ Nam Bộ tự mình cũng có thế đứng mới với truyện của Minh Lộc, Bùi Đức ái, Phạm Hữu Tùng,Phạm Anh Tài, Nguyễn Ngọc Tấn, thơ của Nguyễn Bính, Nguyễn Hải Trừng, v.v , nhạc của Hoàng Việt,

Đắc Nhẫn, Lưu Cầu, Quách Vũ, Nguyễn Ngọc Bạch, v.v , tranh của Nguyễn Cao Thương, Diệp Minh Châu, Huỳnh Văn Gấm, v.v , Tôi không nhớ hết và cũng không có ý giới thiệu các tác giả điển hình, mà

chỉ cốt nêu lên nhận xét là văn nghệ Nam Bộ từ trạng thái bồng bột của những ngày đầu kháng chiến, sau

đó trải qua một cơn khủng hoảng vì văn nghệ tỏ ra không theo kịp sự phát triển của thực tế, cuối cùng đãtìm được lối đi, trong lối đi chung của nền văn nghệ cả nước Sự trưởng thành của nền văn nghệ Nam Bộ

phản ánh sự trưởng thành của cách mạng nói chung Tác phẩm Bàn về Mặt trận dân tộc thống nhứt của

đồng chí Lê Duẩn là sự chỉ đạo sâu sắc đối với toàn bộ hoạt động văn nghệ của Nam Bộ từ 1951 trở đi.Cũng rất dễ hiểu khi văn nghệ cách mạng Nam Bộ tìm được lối đi rồi mà vẫn còn có những vấp váp,

tỷ như một loạt sáng tác xuất hiện vào năm 1953, trong đó sự kết hợp hai mặt trận dân tộc và dân chủ

theo thực tế Việt Nam chưa thật nhuần nhuyễn, chừng nào đó còn tách cuộc đấu tranh ruộng đất ra khỏicuộc đấu tranh chung, điển hình là xem "Bạch mao nữ" như một tiêu chuẩn Sự ấu trĩ trong những bướcgiao thời là hiện tượng thường có không phải chỉ ở văn nghệ

Ngày nay, nhìn lại quãng đường dài đã qua, ta có những tự hào và lo lắng

Ta tự hào vì văn nghệ miền Nam hiện nay đã vượt khỏi thời kỳ ấu trĩ xa xưa Bằng hoạt động thựctiễn của mình, văn nghệ đã đóng góp phần đáng kể vào thắng lợi của cách mạng Cùng với nền văn nghệtiền phong cứng cáp ở nửa nước, văn nghệ miền Nam tham gia vào sự nghiệp chung với tư cách là một

bộ phận có sắc thái và quy mô riêng Điều đó, về khách quan, làm cho nền văn nghệ Việt Nam phong phúhẳn lên Bây giờ thì không thể kể đơn giản một số tác giả và tác phẩm được nữa Có hàng trăm, hàngnghìn thành tựu văn học nghệ thuật trên nhiều bộ phận và cũng có hàng trăm, hàng nghìn người làm côngtác nầy

Nói riêng về Nam Bộ, thật chưa có thời kỳ nào văn nghệ sung mãn đến như vậy Là mảnh đất khaiphá sau cùng, bờ cõi phía Nam nầy của Tổ quốc vừa ổn định thì đồng thời cuộc đấu tranh bảo vệ vàgiành chủ quyền cũng nổ ra từ giữa thế kỷ XIX Rồi cuộc kháng chiến chống Pháp 9 năm Rồi cuộckháng chiến chống Mỹ đang vào năm thứ 18 Gần như là một chuỗi xáo trộn liên tục Nền văn học nghệthuật cũng như nền văn hóa nói chung hình thành trong những điều kiện gay go Đối chiếu với nhu cầuthời gian thì cũng quá sớm để nó có được những bông hoa sắc sảo Nếu chúng ta nhớ những năm trướcCách mạng tháng Tám, thể văn xuôi ở Nam Bộ còn ở mức thô sơ Tiêu biểu cho văn học là các tiểuthuyết của Hồ Biểu Chánh, Bửu Đình, Phú Đức, thơ của Vi Ta Cuộc kháng chiến chống Pháp, ngoài các

ý nghĩa chủ yếu khác, đã nâng cao văn hóa và văn học ở Nam Bộ, tạo những điều kiện và tiền đề để nóphát triển lên mức phổ cập của nền văn hóa và văn học cả nước Bây giờ, sự đồng nhứt đó là một thực tế

và chúng ta hết sức cám ơn Đảng, giai cấp vô sản đã làm được một việc vĩ đại đưa một bộ phận trongcuộc sống của con người ở phía Nam nầy lên tầm mức cần phải có của nó Tôi nhắc điều đó để chúng tađánh giá đúng hơn nền văn học nghệ thuật hiện nay, về chiều rộng, chiều cao cũng như chiều sâu

Đó là tôi chưa nói đến nền tảng vô cùng phong phú đảm bảo cho văn nghệ miền Nam nói chung vàvăn nghệ Nam Bộ nói riêng phát huy rực rỡ trong tương lai Đây là mảnh đất trẻ, chưa khai phá, chứađựng nhiều của quý, đặc biệt nó tích lũy và sản sinh thật no đầy trong hơn một trăm năm chống ngoạixâm gần như không một ngày ngơi nghỉ Sự nhảy vọt trong vòng hai mươi bảy năm nay cũng hứa hẹnmột cái gì vượt qua mức bình thường để có những thành quả đột xuất, có thể không xa xôi trong quátrình chuyển động của văn hóa và văn nghệ miền Nam Bất cứ một sự đánh giá nào, muốn trung thực,đều phải xuất phát từ những điều kiện lịch sử cụ thể, tuyệt nhiên không thể dựa vào một chuẩn tưởngtượng hay vay mượn nào đó Mức tiến bộ của văn học nghệ thuật nằm trong mức tiến bộ chung của nềnvăn hóa Bây giờ, yêu cầu thưởng thức của quần chúng đông đảo rõ ràng đã thay đổi lớn so với vài mươinăm trước đây Một khía cạnh mà chúng ta cần chú ý là qua hai cuộc kháng chiến, trình độ văn hóa củaquần chúng cao hẳn lên, cùng với sự thâm nhập tự nhiên nhưng sâu sắc những đạo đức mới, lần lần thànhmột nếp sống, một nền luân lý trong sáng của quần chúng Ngày nay, thưởng thức văn học của quầnchúng chẳng những cao mà còn phức tạp hơn, không phải chỉ với bài vọng cổ là đủ thỏa mãn Hiện tượng

ham thích ca nhạc mới, kịch nói, múa, điện ảnh, v.v ngang với ham thích cải lương - hoặc có giới thì

còn cao hơn - mang ý nghĩa rất tích cực Người làm văn nghệ không sợ tài năng của mình đến "ba trămnăm sau" mới có người hiểu Tính phổ cập và tính nâng cao trong văn học đang thu hẹp lần khoảng cách

và, theo tôi, đó là niềm tự hào chính đáng của tất cả chúng ta

Nỗi lo lắng của chúng ta không phải từ chỗ chúng ta nghĩ rằng nền văn học cách mạng còn yếu trênnhiều mặt, đặc biệt văn học cách mạng chưa có những tác phẩm thật hay, thật tiêu biểu Ta không lo lắngbởi vì chưa có rồi sẽ có Lịch sử Việt Nam từ dựng nước đến cuối thế kỷ XVIII mới kết tinh nổi một

Truyện Kiều Trái to phải từ cây vững gốc Chúng ta có thể rút ngắn dặm trường của cha ông nhưng đỉnh

cao của văn học không thể đạt được bằng sự nôn nóng Chế độ, con người, nền luân lý mà chúng ta đangxây dựng và bảo vệ dầu sao cũng còn mới mẻ Thời gian tích lũy là cần thiết Chưa có tác phẩm có tầmvóc không phải là cái tội Nhưng, không có một nền văn nghệ tiêu biểu cho chế độ anh hùng ngày nay thìquả là việc không thể chấp nhận được Hay vừa phải nhưng rộng, đều, theo tôi là đòi hỏi rất công bằng

mà những người làm công tác văn học nghệ thuật phải đáp ứng Hơn nữa, không phải sự so sánh nàocũng hợp lý cả Nền văn học nghệ thuật ngày nay kể cả thơ, chắc chắn vượt xa thời đại mà Nguyễn Dusống, xét về phương diện nội dung chính trị, tính tư tưởng hay nghệ thuật Ta chưa có một số tác phẩm

ưu tú và tập trung, nhưng ta có nhiều tác phẩm tốt, nền tảng vững chắc cho những thành công lớn Phảikhiêm tốn nhưng cũng không được tự ti khi ta ngó về bước đường văn học ở những nước gần xa

Nhân dân chúng ta, qua sự hy sinh vô tận của mình, một sự hy sinh được nhân loại khâm phục gầnnhư tín ngưỡng, cấu tạo một thời đại mang tên Hồ Chí Minh, rực rỡ hơn cả những thời đại rực rỡ nhứtcủa nước ta Không ở đâu mà sự sống mang nhiều ý nghĩa như ở chúng ta và không ở đâu mà sự sống ấygắn bó với chiến đấu bằng ở ta, ngay sống bình thường nhứt, khiêm tốn nhứt Hơn ai hết, con người, cỏcây, ruộng đất của chúng ta tha thiết với cuộc sống, với không khí, với màu xanh, và do đó, hơn ai hết,chúng ta hiểu cái lẽ nhiệm mầu của chiến đấu Bất kỳ người dân nào cũng có cả một chuỗi sự tích ly kỳ,trải qua không biết bao nhiêu lần thoát chết, đều là những "dị nhân" có thật, lãng mạn hơn nhiều so vớinhững chuyện mà người xưa ghi chép, qua truyền thuyết và tưởng tượng Chất liệu từ cuộc sống đó thậthết sức giàu có Nếu người làm công tác văn học nghệ thuật cùng đứng với quần chúng trong cuộc đấutranh ác liệt và cao cả nầy thì nền văn học nghệ thuật cách mạng cũng sẽ giàu có như thế Điều đại kỵcủa nhà văn, nhà thơ là xa rời thực tế Từ xa rời các sự kiện trong thực tế đến xa rời về mặt ý thức Đã lạclõng về quan điểm rồi thì dầu thực tế sờ sờ ra đó vẫn không hiểu nổi hoặc hiểu sai lệch Ta không thiếu gì

các ví dụ đau lòng và phẫn nộ về con đường thành quy luật của những người mang suy bì riêng tư vào

trận địa văn nghệ Và ta cũng có hàng trăm, hàng ngàn ví dụ thanh thoát đáng học tập về lao động nghệ

thuật vô tư Bác Hồ vĩ đại của chúng ta viết Nhật ký trong tù ngay trong nhà tù Phu-xích viết tác phẩm

lẫy lừng ngay dưới giá treo cổ

Cái cần suy nghĩ là ta phục vụ như thế nào, niềm cổ võ ta từ đâu Tôi có gặp một số sinh viên, trí thứctrẻ ở Sài Gòn, họ nói là nhờ đọc tiểu thuyết của Lý Văn Sâm mà họ tham gia cách mạng Anh Sâm có thểvui lòng được, mặc dầu sáng tác của anh có thể chưa hẳn đã hoàn bích Nếu ai cũng tính toán xem hoạtđộng của mình góp vào sự nghiệp chung một cách cụ thể như thế nào, lấy đó làm khuôn thước cho nỗ lực

thì đẹp biết bao nhiêu! Bài hát nổi tiếng của thanh niên Sài Gòn gần đây, bài "Dậy mà đi" lấy từ bài thơ

cùng tựa của Tố Hữu Những lần đấu tranh chống khủng bố, thanh niên Sài Gòn mang chiếc hòm tượngtrưng với câu thơ "Máu kêu trả máu, đầu kêu trả đầu" của Tố Hữu Phấn khởi biết bao nhiêu về sự thâmnhập và tác động của văn nghệ trong đấu tranh cách mạng

Tôi hoàn toàn hiểu những khó khăn của những người làm công tác văn học nghệ thuật trong nhữngnăm gần đây Tôi cũng nghĩ rằng động tác tổ chức để giúp các nhà văn, nhà nghệ thuật thực hiện chức

năng của mình như đảm bảo sáng tác, phổ biến tác phẩm, biểu diễn, v.v có những vấn đề cần rút kinh

nghiệm Chẳng hạn, trung tâm của công tác tổ chức đặt trong văn nghệ là gì? Thực hiện chánh sáchkhông phải chỉ là việc đãi ngộ theo một nghĩa nông cạn Có khi cách hiểu đó tự nó tạo ra một cái nếp làmthấp giá trị lao động của văn nghệ và người làm văn nghệ Chánh sách lớn nhứt và đảm bảo cho văn nghệphát triển và muốn như thế, cũng là chánh sách lớn nhứt nữa, đảm bảo cho người làm văn nghệ có điều

kiện tốt nhứt thâm nhập vào cuộc sống, đạt đến trình độ một cán bộ toàn diện mà yêu cầu vững vàng về

tư tưởng, lập trường, trong sạch về đạo đức, tác phong, có tâm hồn cao rộng, rung động chân thực, nóngbỏng trước lý tưởng mà quần chúng mơ ước và đổ máu để thực hiện, những cái đó giữ địa vị hàng đầu

Về phương diện nầy, chánh sách đối với văn nghệ sĩ không có gì khác, tuyệt đối không có gì khác so vớichánh sách cán bộ nói chung Đôi người có thói quen khi nói đến văn nghệ là nói đến thoải mái, coi nhưdấu riêng của văn nghệ Đó cũng là thói quen của một số người công tác văn nghệ nữa Tôi cũng khôngquên trách nhiệm của những người có trách nhiệm Nhưng, người thực hành chánh sách của Đảng vàchánh sách của Đảng vẫn là hai việc phải phân biệt Nghiêm khắc mà nói, nếu quá trình hoạt động vănnghệ có cái gì không liên tục thì trước hết nguồn gốc của tình hình đó phải được tìm chủ yếu ở nhữngngười làm công tác văn nghệ Đó là thái độ tự chỉ trích cần thiết của những người làm công tác văn nghệ.Tất nhiên những người khác có trách nhiệm vẫn phải xét lại sự đóng góp của mình để cho nền văn nghệ

vỗ cánh

Hơn ở đâu hết, người làm công tác văn học nghệ thuật tại miền Nam chúng ta phải là những chiến đấuviên thực thụ Kiến thức chuyên môn cần thiết, nhưng cái cần thiết lớn hơn vẫn là sự thông cảm đến mứchòa lẫn nỗi vui, buồn, giận, lo của quần chúng, của bộ đội, tức là đối tượng mà chúng ta thể hiện và phục

vụ Thật khó mà có tác phẩm tốt nếu chúng ta không trực tiếp cùng quần chúng chống giặc bình định,chống cướp bóc, giữ con em, đánh giặc và đấu tranh chính trị, v.v hoặc ít nhứt cũng chứng kiến nhữnghành động đó của quần chúng Một trong những khác biệt giữa nền văn học cách mạng với nền văn họcphản động hoặc lừng chừng, theo tôi, là ở chỗ người làm văn nghệ cách mạng và nhân vật chính mà mìnhmiêu tả gắn bó, không chỉ về lý mà cả về hồn Tác giả phải là người trong cuộc Thẩm quyền văn học xáclập từ chỗ đó và mọi giá trị văn nghệ bắt đầu từ hai chữ trung thực Mức gắn bó nói trên càng nhiều baonhiêu thì giá trị văn học càng cao bấy nhiêu Ngược lại, khoảng cách ấy càng dài ra, quần chúng thì hy sinhkhông tính toán cho đại nghĩa còn người làm văn nghệ bị vướng mắc vì danh vọng cá nhân và các loạikhác, thì khó mà có những thành đạt đáng kể, hoặc nếu có cũng chỉ là giả tạo, dễ chết yểu, tan biến như bèo

tinh tế đến đâu vẫn không thay thế nổi cho xúc cảm lành mạnh, lạc quan, vững vàng

Đội ngũ làm văn nghệ càng đông thì là điều đáng mừng (hiện nay đội ngũ ấy còn quá ít) nhưng độingũ làm văn nghệ chuyên nghiệp mở rộng mãi mãi lại không phải là việc mà những người yêu văn nghệmong muốn Vì sao chúng ta không hình dung công tác văn nghệ là một mặt trận tỏa rộng ở khắp nơi vàvăn nghệ sĩ - trừ một số bộ môn và một số người nhứt định - đồng thời cũng là cán bộ cơ sở, cán bộchuyên môn ở các ngành, cán bộ quân đội? Tại sao cho tới nay, ở miền Nam, chưa có một đồng chí tỉnh

ủy viên, huyện ủy viên nào là nhà văn, nhà thơ, nhà soạn nhạc? Phải chăng vì đó chúng ta đã xa rời thực

tế và tách hoạt động văn nghệ và những người làm công tác văn nghệ ra khỏi dòng thác chiến đấu chung?Phải chăng vì đó mà khả năng khái quát của các tác phẩm bị hạn chế vì thiếu những nhà văn có tầm nhìnrộng lớn dự vào các sự kiện ở cương vị trách nhiệm nhứt định? Tất nhiên, những người nầy cần có mộtthời giờ nhứt định để tập trung sáng tác, khi tích lũy đã chín muồi

Học ở một trường chuyên môn là cần thiết để trang bị kiến thức cho người làm công tác văn nghệ.Nhưng, không có một trường chuyên môn nào thay đổi vốn sống, mà vốn sống thì chỉ có từ cọ xát, lănlộn với thực tế Thực tế chống Mỹ, cứu nước không phải kéo dài mãi mãi Khi nó đã thành quá khứ rồi,làm sao chúng ta tìm được hơi thở, đường nét, màu sắc, âm thanh của nó

Đi thực tế là việc cần, nhưng cũng có ba bảy cách đi thực tế Đi thực tế "để khai thác" đề tài, tự cáchquan niệm đó, đã sai Đi thực tế là sống trong thực tế như những người khác, cái đó mới có giá trị Cứlàm một đảng viên ở cơ sở cho tốt đi, nếu ta có khả năng, ta sẽ có tác phẩm vì tác phẩm từ trong máuchảy ra, chảy một cách tự nhiên

Hư cấu có vị trí lớn trong văn nghệ, nhưng hư cấu, trước hết, là sự tổng hợp các điều có thật nhưngrải rác, chớ không phải thuần công việc của tưởng tượng, dầu là một óc tưởng tượng phong phú ghê gớm

Làm công tác văn nghệ ở miền Nam, nếu chưa sống thời kỳ dưới chế độ Mỹ - Diệm và trong cao tràođồng khởi là một thiếu sót có thể hiểu được, nhưng nếu lại vắng mặt tại trận tiền trong những ngày chống

Mỹ nóng bỏng thì khó mà thông cảm nổi

Có đồng chí băn khoăn về yêu cầu phục vụ kịp thời và những sáng tác dài hơi Cách nêu vấn đề nhưthế vô hình trung đối lập hai mặt nầy với nhau Khái niệm "phục vụ kịp thời" trước hết không có nghĩa làhời hợt, không có chiều sâu, không có giá trị nghệ thuật Nó cũng như khái niệm "dài hơi" không thuầnchỉ những đề tài bao quát nhiều không gian và nhiều thời gian, càng không thể tính trên số trang giấy, sốgiờ trình diễn

Một tác phẩm hay nhứt định phải có tác dụng phục vụ kịp thời, giải quyết các vấn đề nóng hổi màcuộc chiến đấu đặt ra, mà quần chúng đòi hỏi Tất nhiên, chức năng chủ yếu của văn học không phảinhằm giải quyết cụ thể từng vụ việc trong cuộc sống mặc dầu có một bộ phận văn nghệ phải làm việc đó.Thông qua hình tượng nghệ thuật, tác phẩm khái quát - theo bản lĩnh của tác giả - các vấn đề của thờiđại, của lịch sử Với một truyện có thể ngắn mà có thể dài miễn là có chất lượng, tác giả cùng một lúclàm hai việc: phục vụ kịp thời và dài hơi Không có một tác phẩm nào không ra đời trong một khungcảnh lịch sử nhứt định và sức sống của tác phẩm dài hay ngắn tùy thuộc ở chất lượng của tác phẩm, tức

là ở vốn sống, tâm hồn, lao động của người viết Tôi tin là Nguyễn Du, Nguyễn Đình Chiểu, khi viếtKiều, Lục Vân Tiên không nghĩ rằng tác phẩm ấy sống đến mấy trăm năm, càng về sau càng sống khỏe

và sẽ sống mãi mãi với non sông đất nước Và, tôi cũng tin là rất có thể có một số người nào đó cùng thờivới hai cụ viết một số bài thơ văn với ý định là nó "dài hơi", mà bây giờ chúng ta không hân hạnh biết, vìthời gian đã đào thải nó

Cứ viết những cái "phục vụ kịp thời" cho thật hay đi, đó là điều kiện quyết định giá trị của tác phẩm

"Hòn đất", "Con trâu", "Xung kích", "Rừng Xà Nu", "Người mẹ cầm súng", "Sống như Anh", "Về làng",

kịch của Y Linh, thơ của Thu Bồn, Nam Hà, tranh của Cổ Tấn Long Châu, Lê Lam, nhạc của Phạm Minh

Tuấn, Thanh Trúc, Nguyễn Đồng Nai, phim của Hồng Chi, Phạm Khắc, v.v đều nhằm giải quyết các vấn

đề trong một thời gian cụ thể Nó đã thành công trong phạm vi trách nhiệm đó, cho nên, tất yếu là nó "dàihơi" Bỗng nhiên vấn đề "phục vụ kịp thời" và "dài hơi" được đặt ra, trong khi về bản chất không hề có sựcách biệt, phải chăng vì chúng ta hiểu một cách quá thô sơ ý nghĩa chiến đấu của văn nghệ đồng thời hìnhdung công việc, sáng tác là cái gì ghê gớm, thoát ra mọi sự thường tình? Chắc không ai phủ nhận mỗingười văn nghệ cần tích lũy để có tác phẩm lớn hơn, khi mọi thứ chín muồi Nhưng, chắc tất cả chúng tađều nhứt trí là nếu một người văn nghệ chỉ nghĩ và dồn sức duy nhứt cho tác phẩm sẽ ra đời vào mười năm

sau, không dính dáng gì đến cuộc chiến đấu trước mắt, thì đó là thái độ sai lầm và cũng khó có được tác

phẩm như thế Trên khía cạnh nào, thái độ sai lầm ấy khoác chiếc áo của loại văn nghệ tháp ngà Ta bất cần

"Đất vỡ hoang", "Vỡ bờ", nhưng ta cần không kém "Bão táp", "Một trăm lá thư", "Khói", "Đứa con"

Một nhà thơ nói với tôi: "Sáng tác của tôi sượng vì những khó khăn từ 1968 đến nay" Không có mộtngười Việt Nam nào không muốn cách mạng thắng nhanh, thắng gọn, thắng triệt để Nhưng, tình cảmthiết tha và sôi nổi ấy phải được hướng dẫn bằng đường lối, chánh sách của Đảng Chúng ta nhứt địnhđánh bại tất cả các thế lực đế quốc và phản động, nhứt định giành thắng lợi hoàn toàn và triệt để để xâydựng một đất nước tươi đẹp theo lý tưởng của tất cả chúng ta Nhưng, con đường đi đến thắng lợi ấy khithẳng, khi quanh, nó còn liên quan đến nhiều nhân tố khác Phương châm của Đảng ta là đẩy lùi địchtừng bước, giành thắng lợi từng phần, tiến tới thắng lợi hoàn toàn Thực tế ấy, đường lối ấy, phươngchâm ấy đồng thời phải là tình cảm của những người làm công tác văn nghệ Đó chính là tính Đảng biểuhiện một cách cụ thể

Trên đường giành thắng lợi cuối cùng, cách mạng chúng ta còn trải qua nhiều khó khăn phức tạp.Những khó khăn - thậm chí những khó khăn hết sức to lớn - là việc tất nhiên phải xảy ra, ở nơi nầy haynơi khác, vào lúc nầy hay lúc khác Về chiến lược, cách mạng Việt Nam nắm đầy đủ các nhân tố thắnglợi, cho nên những khó khăn, dầu đến mức nào, vẫn là tạm thời so với xu thế chung Xúc cảm của người

văn nghệ không thể chỉ ở những hình ảnh "thắng như chẻ tre", "đánh rốc" biểu hiện trong từng lúc Ngaytrong khó khăn, xúc cảm vẫn trong sáng, vẫn thể hiện được thực tế là nhân dân ta chấp nhận khó khăn,nhìn thẳng vào khó khăn, vượt lên khó khăn với bản tính yêu đời, lạc quan, hồ hởi và tin tưởng Hồikháng chiến lần trước, giữa lúc ta thắng rất to, Trung ương Cục vẫn phê bình bản nhạc của Quách Vũtrong đó có câu: "Ta thắng như chẻ tre, ta thắng như nước tràn" Đây không chỉ là vấn đề giữ bí mật hayngăn ngừa bịnh lạc quan tếu, mà chính là thái độ nhìn bao quát hơn cuộc chiến đấu và vai trò của vănnghệ trong cuộc chiến đấu ấy Văn nghệ giáo dục và động viên con người bằng tình cảm Nó thù địch với

sự giả tạo và rõ ràng dao to búa lớn trong từ ngữ, trong điệp khúc cũng như sự cường điệu thoát ly thực

tế không phải là phương cách tốt Hơn nữa, ở đây còn có lòng tin Sự bế tắc, nếu có, phải chăng có biểuhiện sự dao động ở chừng mực nào đó đối với thắng lợi của cách mạng? V ăn nghệ sĩ cũng như các cán

bộ cách mạng khác, đóng góp vào sự nghiệp chung vào những lúc cách mạng gặp khó khăn Trước Cáchmạng tháng Tám, Tố Hữu, Nguyễn Công Hoan còn có tác phẩm hay, huống chi bây giờ Không biết cóđúng hay không, từ khi Mỹ ném bom lại miền Bắc, tôi nghe anh chị em hát qua đài phát thanh hay hơn,người xướng ngôn ở đài đọc hay hơn Cường bạo chỉ làm cho chúng ta thêm bén nhọn vì ít ra ta cũng họcđược ông cha: uy vũ bất năng khuất Chẳng lẽ văn nghệ sĩ chỉ hò reo khi chiến thắng Truy cho cùng, cái

"sượng" đó không tách khỏi sức chịu đựng của người làm văn nghệ Và cũng truy cho cùng chúng chưathấu triệt lời Bác dặn lại: "Cuộc kháng chiến có thể còn kéo dài, nhân dân ta có thể còn hy sinh nhiềungười, nhiều của " Lấy "Không có gì quý hơn độc lập tự do" làm mục tiêu phấn đấu, chúng ta sẽ nhẹnhàng hơn trong suy tư và giải tỏa được bao nhiêu thắc mắc Nhân dân chúng ta đều làm như thế đấy.Tôi nghĩ chính khung cảnh "hỉ nộ ái ố" hiện nay có giá trị rất cao đối với văn nghệ, nó giúp người làmvăn nghệ nhận thức thực tế có chiều sâu, qua đó mà nâng ý chí và tình cảm của mình lên, gạt bỏ đượcbịnh sơ lược, công thức Tôi có một kỷ niệm riêng, cách đây ba năm, làm cho tôi suy nghĩ mãi Trongmột trận chống càn ác liệt ở một tỉnh thuộc đồng bằng sông Cửu Long, đơn vị bảo vệ chúng tôi bố trívòng ngoài, có một số thương vong, địch lọt vào bên trong, gần hầm trú ẩn của chúng tôi Cách hầmchúng tôi không xa là một tổ, có một chú bé 13 tuổi làm việc vặt ở cơ quan anh X, một nữ và một bảo

vệ Đồng chí bảo vệ hy sinh Em bé cầm súng chống địch xung phong Vừa bắn em vừa la: "Mấy anh lại với em nếu không thì em khóc đó" Và em khóc thật, vì không ai có thể lại với em được Tiếng khóc hòa trong tiếng súng bắn rất bình tĩnh của em Một lúc khá lâu sau, em mới được chi viện Tự tay em bắn

chết ba thằng Mỹ và thu được một súng địch Tan càn, lúc đó đã gần mười giờ đêm, chúng tôi lên nhànghỉ Nhà đó cũng chính là nhà của em Tôi thấy em từ mặt trận trở về, quần áo sình lầy, mặt mày lấmlem Em đi rửa mặt, vuốt sơ quần áo rồi vào lục cơm nguội ăn Em không nói gì về chiến công của mình,chỉ tỏ ra hơi mắc cỡ khi có người nhắc việc em khóc Ăn cơm xong, em leo lên ván, đắp chiếu và ngủ

ngon lành Đấy, một đề tài rất văn nghệ Tôi tự nghĩ, em bé, những việc xảy ra quanh em là hình ảnh thu

hẹp của toàn bộ cuộc chiến tranh yêu nước mà cũng là cuộc khởi nghĩa vĩ đại của nhân dân miền Namchúng ta Bản thân cuộc chiến tranh mà là cuộc khởi nghĩa cũng đã đề ra cho chúng ta vô số nội dungphải nghiêm túc nghiền ngẫm

Cuộc cách mạng miền Nam đang không ngừng phát triển Dù thể dạng của nó ngày mai, ngày kia nhưthế nào, cốt tử vẫn không bao giờ thay đổi: chúng ta làm cách mạng, tiếp tục làm cách mạng Từng ngườivăn nghệ cũng phải có một sự xác định dứt khoát như thế Văn nghệ sĩ không phải là công chức Vănnghệ sĩ cũng không phải là người thích đặc quyền bất kỳ về mặt nào Văn nghệ sĩ là chiến sĩ mà trận địakhông chỉ ở trong tiểu thuyết, trên sân khấu Có được như thế, nền văn học nghệ thuật non trẻ của chúng

ta sẽ đáp ứng đầy đủ yêu cầu của đất nước, của thời đại Kẻ thù của dân tộc và kẻ thù riêng của luân lý,đạo đức còn đó Nó bị đánh bại, suy yếu nhiều nhưng nó chưa đầu hàng Hơn nữa, nó còn mơ ước dụhàng chúng ta, thông qua con đường văn nghệ và không văn nghệ, không những bây giờ mà trong nhiềunăm nữa Văn nghệ cách mạng nhận lãnh trách nhiệm với dân tộc đối đầu và quét sạch nền văn hóa lạchậu, vong bổn, tối phản động mà văn hóa Mỹ là đại biểu, công việc đó đơn giản tương đối hay khó khăn

là do những người làm công tác văn nghệ chúng ta từ bây giờ mài dũa vũ khí, tôi luyện quan điểm, kiênđịnh thái độ, sẵn sàng làm một người cán bộ bình thường của cách mạng.

Thật buồn lòng khi nghe một đồng chí vừa có một bài thơ, một truyện ngắn, một bài nhạc đã tự chomình một chỗ ngồi, một chỗ nằm khác xưa Đội ngũ cán bộ văn nghệ sẽ già cằn đi với đà không lànhmạnh đó May thay đó chỉ là số ít

Những đồng chí sống thời kỳ kháng chiến chống Pháp và những năm trước và sau đồng khởi đều giữnhững hình ảnh đẹp về một người viết văn hòa lẫn trong sinh hoạt hàng ngày của quần chúng, một nghệ sĩvừa chèo xuồng, mang nhạc cụ, vẽ sơn thủy và biểu diễn Đó cũng là hình ảnh những cán bộ Việt Minh,Giải phóng mà tài sản gọn trong túi nhái, ăn cơm dân, ngủ nhà dân Không phải chúng ta bảo thủ đến mứcduy trì cách thức làm việc cũ bất chấp mọi đổi thay Nhưng, cái lõi của văn nghệ vẫn là con người làm vănnghệ

Có một vài đồng chí thắc mắc: "Anh X hát hay, anh ấy cần rèn luyện thêm để sau này đứng giữa mộtnhà hát lớn, trình bày bài "Đứng gác bên cầu chữ Y", nếu bây giờ anh ấy đi hát dạo, lỡ hy sinh có phải làtổn thất cho cách mạng không" Cách đặt vấn đề mới nghe qua thì hợp lý Nhưng tại sao không nghĩ rằngđồng chí X sẽ hát hay hơn, có hồn hơn nếu được lăn lộn trong chiến đấu? Và, nếu như thế, rốt cuộc chỉcòn có anh X hát cho anh ấy nghe thôi vì không ai từ chối hy sinh cả, trừ nhà hát của kẻ thù Không lẽ cómột loại người hy sinh được, một loại khác không thể hy sinh? Một sinh viên sắp ra bác sĩ có thể từ chốicuộc chiến đấu không? Một người cha với đàn con đông có thể từ chối cuộc chiến đấu không? Chỉ khinào chúng ta cảm thấy cách mạng là việc không liên quan đến chúng ta, không phải tất yếu thì chúng tamới đặt vấn đề theo kiểu khó hiểu đó Tôi cho anh Hoàng Việt hy sinh, tuy đáng tiếc, nhưng không có gìphải phàn nàn Anh ấy sống thì tác phẩm sẽ bay bổng, nhưng anh ấy chết thì những người khác kế tụchoài bão mà anh bỏ dở, cũng bằng cách xông xáo đi chiến trường chớ không phải rút lui Tôi có nghemột chuyện: một nhạc sĩ có tài trả lời khi có người gợi ý anh đi chiến trường: "Bây giờ không phải là lúcnguyên soái ra quân" Tính kênh kiệu và tính cơ hội đồng thời phát tác trong một suy nghĩ Từ đó, tôi áccảm với các sáng tác của anh Tôi hy vọng đó chỉ là một tin đồn

Tôi muốn nói thêm vài suy nghĩ về một mặt quan trọng trong hoạt động văn nghệ, đó là công việc phêbình, nghiên cứu, nói chung là phần lý luận văn nghệ

Nếu về sáng tác, chúng ta có nhiều thành công lớn trong hơn mười năm qua thì bộ môn phê bình,nghiên cứu, lý luận nầy còn ở mức chưa phấn khởi Phê bình để giới thiệu với người đọc các tác phẩmvăn học và công trình nghệ thuật đã ít mà nghiên cứu những nét riêng của văn học miền Nam, thông quaquá trình hoạt động của văn học nghệ thuật để rút ra các kết luận có giá trị hướng dẫn lại càng ít hơn Bộmôn phê bình, nghiên cứu gắn bó với sáng tác như thế nào, tất cả chúng ta đều biết Mức độ phát triểncủa bộ môn nầy tự nó là sự đánh giá mức độ phát triển của bản thân văn nghệ, hơn nữa, bộ môn nầy sắcnét bao nhiêu thì nó phản ánh tính tự giác của nền văn nghệ cách mạng cao bấy nhiêu

Phê bình nghiên cứu văn nghệ không chỉ đơn giản là việc tìm xem tác phẩm văn nghệ có chỗ nào haychỗ nào dở, chỗ nào đúng chỗ nào sai, chỗ nào lợi chỗ nào hại Đó là chưa nói phê bình văn nghệ khôngthể là việc lấy sẵn một cái khuôn để đo tác phẩm dài ngắn, thấp cao Phê bình nghiên cứu văn nghệ là "cốvấn" của độc, thính, khán giả đã đành, nó còn là chỗ dựa của ngay người sáng tác và thậm chí, nếu làmcông việc đó tốt, nó còn ảnh hưởng lớn đến chiều hướng phát triển của văn nghệ

Đối chiếu tác phẩm với đường lối, chủ trương của Đảng, với những nguyên lý mác xít về văn họcnghệ thuật tất nhiên là điều cần phải làm và còn phải tiếp tục làm chặt chẽ hơn nữa Nhưng, nếu rốt cuộcngười làm công tác phê bình văn nghệ chỉ xem xét tác phẩm có những vi phạm gì hoặc thể hiện đườnglối, chủ trương nguyên lý ấy như thế nào thì sự đóng góp của bộ môn nầy sẽ hạn chế

Người phê bình đồng thời phải là người thay mặt được cảm quan của quần chúng, đối tượng phục vụcủa mọi hoạt động văn nghệ, mặc dầu kiến thức về nguyên lý văn nghệ của người phê bình là cái khôngthể thiếu được Nhưng, kiến thức dầu sao cũng vẫn có thể tìm ở trường, trong sách, còn cảm quan củaquần chúng thì chỉ hình thành, tích lũy qua lăn lóc trong cuộc sống, trong chiến đấu với quần chúng Tacần những người phê bình nghiên cứu văn nghệ theo yêu cầu học thuật nhưng ta cần hơn những ngườiphê bình nghiên cứu nói được tiếng nói của quần chúng Nếu đi chệch bước nầy thì công việc phê bìnhnghiên cứu sẽ mất đi tính chất hứng thú, sinh động của nó Tôi không có ý cho rằng cảm quan của quầnchúng là tuyệt đối đúng và không cần hướng dẫn, nhưng sự kết hợp nhuần nhuyễn nguyên lý với thực tếlại chính là bản lĩnh của người làm công tác phê bình nghiên cứu và cũng chính là đòi hỏi của sự pháttriển một nền văn nghệ có khung cảnh lịch sử của nó.

Không có một nền văn nghệ chung chung Chỉ có một nền văn nghệ phản ánh đấu tranh của một dântộc, một địa phương trong những thời kỳ nhứt định Phê bình nghiên cứu văn nghệ không mang đến cho

nền văn nghệ một công thức có sẵn Nó, tự bản thân, cũng tuân thủ quy luật phát triển của thế giới bên

ngoài và từ sự phát triển đó, nó mới có những ý kiến xác đáng và đóng góp tích cực

Lý luận chỉ đạo hành động, văn nghệ cũng không thể thoát ra ngoài quy luật cơ bản nầy Chẳng hạn,tình hình cải lương, một bộ môn sân khấu quen thuộc và hấp dẫn ở miền Nam, đi lên rất mệt nhọc, quánhiều "trường phái", v.v có liên quan đến tuổi đời của nó và liên quan nhiều nhứt đến một thực tế là nóchưa được một kết luận khoa học soi sáng

Văn nghệ phản động đang cố gắng đóng một cái cọc để cho những rễ lục bình có chỗ tụ hội Tấtnhiên, từ một nền luân lý đồi bại và thoi thóp, chúng không thể có được một cây cọc vững Nhưng, chúngvẫn làm

Trong cuộc đấu tranh cách mạng lâu dài của chúng ta, chăm sóc bộ môn phê bình nghiên cứu là tăngcường cho những người văn nghệ vũ khí chiến đấu, hơn nữa, phác ra con đường ngay thẳng dẫn đến cácđỉnh cao, đánh giá được đặc trưng của nền văn nghệ miền Nam mà ở đây, do hạn chế của người viết bàinầy, chỉ có thể nói được những vấn đề của Nam Bộ trong khi chắc chắn phong trào văn nghệ cách mạng

ở Trung Bộ có những nét riêng quan trọng vốn rất phong phú và có một lai lịch khá độc đáo

Cần có những người làm công tác phê bình nghiên cứu am hiểu văn nghệ, am hiểu miền Nam hiệnnay - và am hiểu miền Nam trong lịch sử, từng vào sanh ra tử trên bờ sông Cửu Long, Đồng Nai, trên bờsông Thạch Hãn, Thu Bồn Cần có một phong trào phê bình văn nghệ từ những độc giả, khán giả, thínhgiả bình thường Với hai mặt đó cộng lại, bộ môn phê bình nghiên cứu sẽ xuất hiện như hai bờ của mộtdòng sông, giữ nước dòng sông mãi mãi trong mát, từ một nguồn xa cuồn cuộn đổ về một hướng

Công tác văn nghệ, nói rút lại, là công tác tư tưởng và là công tác tư tưởng tinh vi, tế nhị Người vănnghệ sĩ là người cán bộ làm công tác tư tưởng bằng hình thức văn nghệ Thành công nhiều hay ít của vănnghệ tùy thuộc ở trình độ nhận thức nhiệm vụ nầy sâu hay nông, tự nguyện hay miễn cưỡng

Và, vấn đề đội ngũ người làm văn nghệ trẻ, từ phong trào ra, không bị mắc mứu về những cái vốn cótrong xã hội văn nghệ cũ chắc chắn có tầm chiến lược trong bước phát triển của văn nghệ cách mạng miềnNam

Một nền văn nghệ cách mạng ưu thắng trên cơ sở công trình lao động của nó và trên cả cơ sở conngười thực hiện các công trình đó Sự đồng nhứt giữa con người và sáng tác là một trong những điềukiện quan trọng nhứt định đoạt sức mạnh văn nghệ cách mạng

Tôi nghĩ rằng chúng ta nhứt trí như thế và chúng ta sẽ cố gắng làm như thế

20-7-1972

Thơ gởi nhà văn minh đức

Tôi vừa nhận được hai tập Văn nghệ Giải phóng số đặc biệt kỷ niệm ngày thành lập Hội Văn nghệGiải phóng 20 tháng 7 và ngày sanh của chiến sĩ đồng thời là nhà thơ lớn của dân tộc Nguyễn ĐìnhChiểu, do anh gởi tặng

Mặc dầu, như anh nói trong thơ gửi cho tôi, "số Văn nghệ Giải phóng nầy chuẩn bị khá cập rập", nó vẫn

có một sức hấp dẫn Vừa trông thấy nó, một số chiến sĩ ở đơn vị chúng tôi đã reo lên: Chà, có Văn nghệ Giảiphóng rồi, lâu quá mới thấy! Trước hết, thái độ vồ vập và trông đợi đó, theo tôi, là một cổ võ lớn đối với cácđồng chí chủ trương tạp chí Văn nghệ Giải phóng và các đồng chí làm công tác văn nghệ nói chung Có thểcái "cập rập" mà anh nói biểu hiện ở những thiếu sót nhứt định trong tập Văn nghệ Giải phóng nầy, nhưngbản thân sự có mặt của tạp chí đã có một ý nghĩa, nhứt là nó có mặt với một bề thế nào đó - tôi không chỉnói đến số hơn 120 trang của nó, cũng không chỉ nói đến bìa màu và công phu ấn loát, mà nói đến nhữngcái trong ruột của nó

Một lần nữa, chúng ta càng minh bạch về sự gắn bó như xương thịt giữa văn nghệ và cuộc sống củanhân dân ta Cuộc sống làm cho văn nghệ trù phú và bay bổng - nếu nó xuất thân từ nền móng không có

gì thay thế nổi ấy - và văn nghệ nâng cuộc sống lên cao hơn, củng cố và phát huy nền luân lý dân tộc,trên những cơ sở mới, biến nền luân lý ấy thành lực lượng thực sự thúc đẩy cuộc cách mạng của nhândân giành những thắng lợi mỗi ngày mỗi to lớn và lộng lẫy hơn

Cũng một lần nữa, chúng ta hiểu rõ thêm giá trị và ưu thế tuyệt đối của Văn nghệ cách mạng trên trận

địa tư tưởng và tình cảm Miễn là chúng ta - những người làm công tác văn nghệ - thành tâm thì chúng ta

gặp được sự đáp ứng nhiệt tình và trân trọng

ý nghĩa nầy của tôi không có gì mới nhưng nó nổi bật trong một khung cảnh đang nói lên rất nhiềuđiều Chung quanh tôi, một không khí nô nức, rộn ràng Lịnh ra phía trước được thông suốt đêm quatrong toàn đơn vị Dưới bóng rừng tre xanh rờn lớp lá non qua những cơn mưa tuy muộn mà dai dẳng -nơi anh có đến chơi hồi đầu năm và được bạn bè gọi là "Trúc lâm thư thất" - đơn vị chia nhiều tốp, chuẩn

bị Có người xỏ lại quai dép râu, nhún nhẩy thử sức chịu đựng đường xa Có người nheo mắt ngắm nòngsúng xem còn hạt bụi nào không Có người xuất thần dũa một họng đèn con bằng một vỏ đạn cạc-bin cho

nó thật "mỹ thuật", bởi vì cái đèn, đôi dép râu, chiếc nón tai bèo, sợi dây nịt, chiếc bình ton từ lâu đãthành "thời trang" của chiến sĩ ta Có người nằm dài trên chõng, nắn nón viết, có thể là lá thơ gởi cô bạngái nào đó hoặc ghi lại một bài thơ, một bản nhạc Và, nhiều người, tuy biết nội nhật lên đường, vẫntranh thủ những giờ cuối cùng nhổ cỏ giồng lang "chống đói" vừa bén rễ, xới lãnh rau thơm, rau muống

và tưới đám hoa mười giờ đang nở rộ Nhiều người khác lưu luyến với đàn gà, mấy con heo, kết quả tựtúc vài tháng nay

Tôi từng chứng kiến những sự kiện lớn của dân tộc trong vòng gần ba mươi năm nay Chúng ta sắpbước vào một thời điểm trọng đại Đánh bại đế quốc Mỹ, kẻ thù hung dữ và giàu có hàng đầu của tráiđất, biến động đó nhứt định không phải nhỏ, đối với chúng ta hay đối với con đường đi lên của cả loàingười Điều kiện thua và cách thua của Mỹ tất nhiên không giống Pháp, nhưng rốt cuộc chúng vẫn thua,vẫn phải rời đất nước nầy Mỹ chắc còn nhiều mưu mẹo, những ngày sắp tới không giản đơn đối vớichúng ta, nhưng chúng ta đã nện cho chúng những đòn nháng lửa và ít nhứt trong lúc nầy chúng phải

thừa nhận không thể dùng sức mạnh quân sự, dầu đó là hơn 13 triệu tấn bom, dầu đó là các kiểu máy bay,tàu chiến, thuốc độc, dầu đó là những phát kiến mới nhứt về khoa học và kỹ thuật quân sự để bắt nhữngngười chỉ vũ trang khiêm tốn như chúng ta phải khuất phục Làm sao có đủ từ ngữ để nói về thắ ng lợinầy của chúng ta? Tôi cảm thấy bất lực và nhận ra rằng mình rất nông cạn trước chiều cao, chiều sâu,chiều rộng, chiều dài và độ lớn, sức nặng cũng như khả năng lay chuyển toát ra từ thắng lợi của chúng

ta Mức độ của những gì đạt được trên giấy vẫn chưa tiêu biểu cho những gì chúng ta giành được thực

sự và cả những gì chúng ta giành được thực sự hôm nay vẫn chưa nói lên hết tầm vóc thu hoạch màchúng ta sẽ có Mười tám năm đánh và thắng Mỹ, cuộc kháng chiến kết thúc Bất kể cái gì sẽ đến,chúng ta đang hoàn thành một chặng đường gai góc nhứt và có một thế đứng vững vàng để đi nốt nhữngchặng đường còn lại

Mọi người đều phấn khởi Sự biểu lộ phấn khởi càng có ý nghĩa hơn, không phải chỉ bồng bột nhưngày nào hai mươi bảy năm về trước Tất nhiên, nó sâu sắc hơn ngày đồng khởi, chững chạc hơn TếtMậu Thân Thời cơ nào cũng quý, mà thời cơ nầy rõ rệt là một khúc quanh Nhưng qua thái độ của đơn

vị, tôi càng thấy rõ sự trưởng thành chính trị của nhân dân ta, một sự trưởng thành có liên quan đến côngtác giáo dục của Đảng và cũng chính là kinh nghiệm tích lũy của từng người

Ngày mai rồi có hòa bình Nhưng, ngày mai cuộc chiến đấu vẫn tiếp diễn Không ai nói đến nghỉngơi Tư thế của mỗi người là tư thế đi tới, đi mãi, rất bình tĩnh và tự giác Đối với chúng ta, hòa bìnhthân thiết lắm Con người và cây cỏ, ngày nay và ngày mai đều đòi hỏi hòa bình Nhưng, hòa bình khôngchỉ là hình thái không có tiếng súng Hòa bình sắp tới là tương đối bấp bênh hay vững chắc, tất cả còntùy ở cách ngó hòa bình của chúng ta Khả năng phát triển của tình hình có nhiều trong khi phươnghướng của chúng ta chỉ có một: không ngừng làm cho mình khỏe khoắn hơn và sẵn sàng tay súng Định

lý chính trị ấy được các chiến sĩ bình thường cắt nghĩa, rõ ràng, đơn giản, không bằng phân tích mặt nầymặt khác như chúng ta, mà bằng hành động gần như một thói quen, một quán tính, một bản năng

Đêm hôm, tôi nói chuyện với đơn vị Điều tôi kinh ngạc là không ai thắc mắc trước hai khả năng pháttriển tình hình và càng kinh ngạc hơn khi mọi ý kiến đều tập trung vào những việc phải làm và phải làmvừa hết sức khẩn trương vừa hết sức bền bỉ nếu có hòa bình Đơn vị trao đổi về cuộc hành quân phảimang theo cuốc, xẻng, hột giống, thảo luận về tiết kiệm, về học tập văn hóa và chính trị, về giữ vữngsinh hoạt từ câu lạc bộ đến tổ chức Đảng, Đoàn, về cách quan hệ với đồng bào Những chiến sĩ chuẩn bịđón hòa bình như thế đó Tôi tin là nhân dân ta, ở nông thôn hay thành thị, chuẩn bị đón hòa bình cũngnhư thế đó

Tôi muốn nói với anh vài nét về đơn vị nầy Đây là một đơn vị bảo vệ Về tuổi, có đồng chí hơn bamươi, tham gia cách mạng từ những năm đen tối của miền Nam, có đồng chí vừa đủ tiêu chuẩn vàoĐoàn Có người ở Trà Vinh, Mỹ Tho, Bến Tre, có người Bình Dương, Gia Định, tất nhiên có người SàiGòn Có cả người quê ở một vùng nào đó men sông Hồng, ở chân núi Tản hoặc cạnh cầu Hàm Rồng nổitiếng, có người ở rẻo cao Hòa Bình và có người ở đồng bằng xứ Quảng Một chiến sĩ, quê Hà Bắc, xanhà ngót bảy năm Một chiến sĩ khác ở Càng Long vào đơn vị giữa năm ngoái Người thứ nhứt học xonglớp 10, nhận giấy gọi vào đại học và giấy gọi quân một lượt, đã chọn cái giấy thứ hai, theo dõi lần đánhphá miền Bắc nầy của Mỹ rất chặt nhưng chủ yếu đếm số máy bay bị bắn rơi và hả hê khi con số lên đến4.000 Người thứ hai, mới 16 tuổi, lúc vào cơ quan chưa biết đọc nay đã xong lớp 4 bổ túc văn hóa, chỉmuốn xem Củ Chi ra làm sao mà người ta có thể ở dưới đất trong khi quê của chú, hễ cuốc một lớp là cónước!

Dầu là thuộc một đơn vị bảo vệ, các đồng chí đã trải qua nhiều thời kỳ sóng gió Đơn vị có mặt ởchiến khu Tây Bắc lúc một cơ quan cách mạng - nay nhân số lên đến mấy ngàn - chỉ vỏn vẹn vài chụcngười ngồi gọn trên một manh đệm, từng leo những ngọn đồi dựng đứng để tải gạo hoặc đào củ chụp ởchiến khu Đông Bắc, từng lấy địa đạo Củ Chi làm nhà ở, từng xông vào tận Phú Định, Ngã Bảy Sài Gòn,từng chạm trán với pháo bầy ở đồng bằng sông Cửu Long Để làm tròn nhiệm vụ, trong vòng năm năm,đơn vị đã chia tay vĩnh viễn 22 người thân yêu Gần phần nửa số người có mặt bị thương và một số

không ít được huân chương Rải rác, cũng có vài người phạm những lỗi lầm như nóng nảy, bê tha nhiệm

vụ, nhậu nhẹt Họ lại đấu tranh với nhau và trước mặt tôi một đồng chí cách đây vài tháng bị khiển trách

vì tự do vô kỷ luật, đang cột chặt quai bồng, rạng rỡ đi vào cuộc chiến đấu mới ở một chiến trường có thểcũng rất mới Có lẽ không vô ích nếu tôi thuật cho anh nghe một chuyện khác, không thuộc đơn vị nầy:Một cán bộ phạm sai lầm hủ hóa, nhưng sợ kỷ luật, giấu cơ quan Một tên tay sai của địch trà trộn trong

cơ quan nầy biết được, đến bảo anh làm việc cho nó, nếu không nó tố cáo Nó còn vạch cho anh một

tương lai hấp dẫn: được công khai ăn ở với người phụ nữ kia, được tiền nong, v.v… Anh đã trói cổ tên

gián điệp ấy lại, đến các đồng chí có trách nhiệm nhận sai lầm, chịu kỷ luật Anh em nói lại, lúc trói têngián điệp, anh thét trong giận dữ: "Đừng tưởng tao bậy bạ về tình ái rồi tao quên cách mạng" Khônghàm ý khuyến khích sự sai lầm trong sinh hoạt, nhưng chắc câu chuyện nầy nói lên được một cái gì cóthể khó phân tích thuần bằng lý, về con người trong cuộc đấu tranh sống chết hiện nay Người cán bộ đóđang đau khổ thực sự vì anh không được hành quân Dầu thế nào, anh vẫn phải trả giá về sai lầm của anh

và tôi cho kỷ luật nặng nhứt là buộc anh không được cùng đồng đội lao vào cuộc chiến đấu ở phía trước.Chớ nên nghĩ rằng "phía trước hiện nay chỉ toàn hoa thơm cỏ lạ Đó là những vùng mỗi ngày chịu hàngchục phi vụ B.52, hàng ngàn trái pháo, thiếu gạo và hoàn toàn phải ở dưới mặt đất Anh cán bộ đau khổkhông phải vì cơ hội chủ nghĩa của anh không có dịp thi thố mà vì anh vắng mặt trên chiến hào

Cách đây vài hôm, tôi gặp một cán bộ vừa từ Côn Đảo về Cô là một giáo viên, từ miền Nam tập kếtbằng tàu ra Bắc lúc còn rất nhỏ, tốt nghiệp ở một trường Đại học Hà Nội và lại từ miền Bắc mang ba lô,vượt Trường Sơn về Nam Cô bị bắt năm 1968, sau đợt hai Địch tra tấn cô hết sức dã man, đày đọa hơnbốn năm từ Tổng Nha, Tân Hiệp đến Côn Đảo Năm nay, cô 34 tuổi Những ngày tháng trong tù đã làmcho cô già trước tuổi, da đen sạm Tôi theo dõi thời gian cô ở tù, biết cô là một trong những người kiêncường, một trong những đầu tàu của các cuộc đấu tranh Tôi bảo cô nói cho tôi nghe về hơn bốn năm đó

Cô chỉ nói có mười lăm phút "Đâu có gì, chú ơi Tụi nầy để bị bắt, thấy mình có lỗi với Đảng Vô tù, cốlàm sao để các chú ở ngoài không buồn Tụi nầy dặn nhau: các chú, các anh chị ở ngoài nhiều việc phải

lo, ta đừng làm điều gì bậy bạ để ảnh hưởng đến ở ngoài" Khi tôi hỏi về sức khỏe, cô khoe là mình rất

mạnh, không chịu đi khám Điều cô phấn khởi chỉ là "các anh cho ăn khẩu phần gấp đôi, sướng quá".Anh cũng biết đấy, khẩu phần gấp đôi không quá ba mươi đồng bạc ngụy vừa đủ mua một cái trứng vịtmuối Cô nằng nặc đòi công tác Thời gian ở tù mau chóng trở thành quá khứ xa xôi đối với cô, trướcnhịp độ dồn dập của cuộc sống, trước cái lớn lao của ngày mai luôn luôn hấp dẫn hơn "Nhờ mấy năm ở

tù, cháu biết thêu, biết thêm công tác bí mật, biết cách sinh hoạt tổ chức trong tù" Thêu, công tác bí mật

là những kiến thức mà cô xếp ngang nhau và cũng là thu hoạch - theo cô - có ý nghĩa nhứt Tôi thì chothu hoạch lớn nhứt của cô là cặp mắt sáng và lòng tin lớn lên qua sự cọ xát trong làn tơ kẽ tóc giữa cáisống và cái chết

Lúc viết cho anh, tôi nhận được một thơ của một cô khác, cũng vừa ở tù ra Cô N, "chim họa mi" của

các khám với bài "Chiếc khăn tay" Tôi chép một đoạn trong thơ đó: "Không biết vì sao em được về.

Được về ngoài sức tưởng tượng của em cũng như của tất cả chị em trong lao Hơn mười lăm ngày nằmchờ đợi để được nhận nhiệm vụ sau hơn bảy năm không công tác Chờ đợi giữa lúc mọi người chạykhông kịp thở Em mong được về sớm, để được Đảng kiểm điểm và được học tập trước khi nhận bất kỳcông việc gì tổ chức giao Em nóng lòng quá Mong đợi hằng giờ "

Chắc anh cũng đồng ý là cô N vẫn công tác, thậm chí công tác nặng nề, phức tạp suốt hơn bảy năm,chẳng lúc nào nghỉ ngơi Đại đa số các đồng chí bị tù đày đều suy nghĩ như hai cô mà tôi vừa giới thiệu.Đối với các đồng chí ấy, không có cái gì lớn hơn, hứng thú hơn hoạt động cách mạng Họ không đòi hỏicái gì hơn là công tác, là phục vụ, là xả thân cho thắng lợi của cách mạng Họ đều có tâm tư "đã khônglàm gì" và muốn chuộc lại những ngày "đã mất", không đòi hỏi bất kỳ một chút gì, dầu họ thật ra chẳngmất phút nào, nếu không nói là họ thêm được quá nhiều Cái gan ấy, trí tuệ ấy, quả tim ấy lồng lộnggiữa trời

Sao mà vĩ đại đến như vậy? Ta chỉ còn biết, một lần nữa, cám ơn Đảng thân yêu của chúng ta đã đàotạo những lớp người - hơn thế nữa - một nền đạo đức mới tuyệt vời Với họ, hoàn toàn không có mộtxung khắc, thậm chí một cách biệt nhỏ giữa sự nghiệp, lý tưởng và cá nhân Nói thật với anh, tôi phụccác đồng chí ấy sát đất Và, chúng ta được tăng cường rõ rệt trước khi bước vào trận đánh mới.

*

* *

Có vài bạn phàn nàn rằng đọc một số bài viết về văn nghệ của tôi gần đây thấy hình như tôi cố ý nhấnmạnh những nguyên tắc về tư tưởng và quan điểm vốn đã "được thừa nhận từ lâu trong giới văn nghệrồi" Tôi không có ý định trình bày lý lẽ trong thơ nầy Nhưng, riêng phần mình, mỗi ngày qua, mỗi sựviệc xảy ra giúp cho tôi nhìn cuộc sống sâu hơn Phải chăng đó chỉ là hiện tượng riêng tư? Phải chăngkhi chúng ta hiểu rằng thời đại anh hùng nầy quá bao quát trong lúc chúng ta còn thấp thỏm ở mức nầyhay mức khác, về một phía nầy hay phía khác thì sự giác ngộ ấy lại không nói lên được điều gì hay sao?Tôi nghĩ khác Lý luận có thể không thêm bớt được chút nào, nhưng tâm hồn thì quả còn nhiều chỗ trống

để xoay chuyển theo hướng lên Ngày nay phải lớn hơn ngày hôm qua và ngày mai phải lớn hơn ngàyhôm nay Có như thế, may ra chúng ta bắt kịp quần chúng trong muôn một Còn cái gọi là "sự thừanhận", theo tôi đòi hỏi phải được luôn luôn củng cố, phải khắc họa "sự thừa nhận" ấy vào trái tim, thànhmột thói quen và phải luôn luôn phát triển nó thành một cái gì có sức sống

Tôi thường nghĩ rằng khoảng cách giữa thực tế ghê gớm của nhân dân ta với thành tựu còn hạn chếcủa văn nghệ chỉ có thể khắc phục bằng cách không ngừng nâng tính tư tưởng, trình độ chính trị, nhiệttình, ý thức lao động ngay thật, cần cù, khiêm tốn, vốn sống trong từng người làm công tác văn nghệ.Ngoài cách đó, không còn cách nào khác Chúng ta hoàn toàn thu ngắn được khoảng cách ấy trong mộttương lai có thể không xa nếu chúng ta hiểu chúng ta hơn Ưu tư về nền văn nghệ cách mạng, rốt lại,chính là ưa tư về con người làm văn nghệ ở ta, đề tài dồi dào đến độ một người, một giai đoạn nào đócủa một người đã có thể cung cấp từ chủ đề đến tình tiết cho một quyển truyện ở ta, đường lối văn học

đã định hình và Đảng ta làm mọi cách cho nền văn nghệ cách mạng được mùa liên tục Quần chúng lạinâng niu văn nghệ ham thích và đòi hỏi Thế thì, còn lại chúng ta - bao gồm các đồng chí sáng tác, biểudiễn và cả các đồng chí có trách nhiệm phải làm cho văn nghệ sĩ phát huy được khả năng của mình.Tôi thông cảm với nỗi bực bội - có khi võ đoán và chủ quan - của một số cán bộ chính trị Chuyệnhay như vậy mà "mấy ông nhà văn" không chịu viết, tiếc quá Chắc chắn là không phải "mấy ông nhàvăn" không chịu viết đâu, nhưng dù ham viết mà bất lực trước thực tế thì "mấy ông nhà văn" cũng đànhbứt đầu bứt tai than trách Lực lượng chúng ta mỏng quá và lực lượng đã mỏng ấy lại chưa được trang bịtốt

Mỗi ngày, tôi theo dõi tình hình tỉnh Gia Định Có những tổ võ trang toàn người miền Bắc, sau TếtMậu Thân, ở lại một vùng nước mặn, ngày thì nằm giữa ô rô, đêm len lỏi trong xóm, kiên trì giác ngộtừng người dân Chiến dịch bình định bốn năm của địch chỉ làm cho các đồng chí ấy cắm sâu hơn gốc rễ.Hay cả mấy chục người ở một khu vực đất bưng, mất liên lạc với trên, nhờ "dự đoán thời tiết" - chữ củacác đồng chí ấy dùng - mà hành động và tạo lập được cả một lỏm căn cứ vững chắc Tình tiết của bốnnăm chắc không đơn giản và cũng không tránh khỏi những dao động, thoái hóa ở một số người hoặcngay cả trong những người đến giờ nầy còn đường hoàng nắm chắc tay súng Nhưng, họ vẫn đứng đó.Hành động cách mạng của quần chúng phong phú, bao la vô cùng Một người dân từ ấp chiến lược racất nhà giữa đồng Củ Chi nhiều B.52, pháo bầy, nhứt định kinh qua cuộc đấu tranh tư tưởng mãnh liệt vànếu chúng ta quen suy luận theo kiểu công thức, tóm lược thì ta không thể nào tìm trong việc nhỏ ấy thái

độ anh hùng thực sự Cũng như mấy cô nữ thanh ở một vùng ngoại ô Sài Gòn phá kềm kẹp của địch chỉ

bằng một hành động đơn giản: kéo theo đi gánh nước đêm trước khi địch chấm dứt giờ giới nghiêm, mỗingày mỗi nhiều người hơn và cũng mỗi ngày mỗi "lấn" giờ với địch hơn.

Thể loại biểu hiện trong văn học có thể đa dạng, nhưng hơi nóng hừng hực ấy cần truyền sâu rộngtrong quần chúng, qua đường dây nhạy lửa văn nghệ Phải chăng đó là một đòi hỏi, một đòi hỏi quá

đáng, một đòi hỏi của chỉ riêng những người không làm công tác văn nghệ?

Tập Văn nghệ Giải phóng số nầy có nhiều tiến bộ Chúng ta vui mừng về bước đi của nền văn nghệcách mạng ở miền Nam Nhưng, không cần nghiêm khắc lắm, chúng ta cũng thấy không thiếu gì thiếusót trong 128 trang, có thiếu sót nhỏ và có cả thiếu sót lớn Chẳng hạn, cái bìa Khó mà bằng lòng đượcvới hình dáng được cách điệu hơi nhiều của cô gái, nhứt là vẻ mặt của bà mẹ Đây là bà mẹ nào, Việt hayTrung Quốc hay Cam-pu-chia? Chẳng hạn một số minh họa, đặc biệt bài "Thư gởi mẹ" Chẳng hạn bài

"Mận" với ý định và nội dung tốt, tác giả chừng nào đó đã không giới thiệu đúng trận chiến đấu chốngtrực thăng đổ quân, vốn gay go hơn nhiều trong thực tế Chẳng hạn bài thơ của anh Giang Nam mà chúng

ta vừa thích thú với những ý rất đẹp vừa bực mình với vần điệu quá ư trục trặc Có thể còn nhiều điểmnữa

Tuy nhiên, điều tôi trân trọng là tạp chí vẫn là tạp chí Văn nghệ Giải phóng không lẫn lộn vào đâuđược

Những ngày sắp tới đang vội vã đến Giữ cho được phong cách Văn nghệ Giải phóng, đó là một trongnhững bí quyết thắng lợi của chúng ta

*

* *

Chủ nghĩa thực dân kiểu mới sinh ra nhiều quái thai trong cuộc sống bình thường của nhân dân ta ởmiền Nam, dầu nông thôn hay thành thị Đó là đau khổ dằn vặt tất cả những người Việt Nam ý thức đượchồn dân tộc mà từ lâu là vũ khí sắc bén giữ nước của chúng ta Đế quốc Mỹ chịu thua về quân sự, nhưngchúng chưa phải đã chịu thua về mọi mặt Những cái chúng ném vào nền văn hóa trong vòng mười támnăm nay sẽ được chúng chăm sóc để trở thành một thứ cơ sở phản cách mạng trên đường dài Tất nhiên,chúng ta biết rằng hình thái ý thức ấy không thể mọc rễ được trong cao trào cách mạng của quần chúngmiền Nam và không thể tồn tại lâu bền được một khi nền móng của nó - cuộc chiến tranh xâm lược vàchế độ chính trị phản động - sứt mẻ nghiêm trọng Sự khẳng định ấy lại không hề có nghĩa là chúng taxem nhẹ tác hại của nền văn hóa thực dân kiểu mới, nhứt là khi bản thân chính sách thực dân kiểu mớichưa bị đánh sụp hoàn toàn ở miền Nam, ít ra cũng trong một số năm tháng nữa Bởi vì cường độ củachiến tranh in trong xã hội miền Nam những vết hằn mà chắc chắn không phải dễ dàng xóa bỏ một sángmột chiều Đồi trụy là một biểu hiện, nhưng còn nhiều khía cạnh khác sâu hơn, tỷ như chủ nghĩa cá nhân,chủ nghĩa hoài nghi được khích lệ và tiêm nhiễm trong một bộ phận quần chúng nào đó Rõ ràng, ý thứcphản động sinh nở lớn hơn so với thời kỳ chúng ta chống Pháp, dầu rằng nó cũng chỉ quanh quẩn ở một

số giai tầng và lứa tuổi nhứt định Ngày nay, chúng ta không phải chỉ chống các ý thức phản động với tưcách nó là một thứ tà thuyết bấp bênh - như cái gọi là chủ nghĩa quốc gia của bọn tay sai của Pháp - màvấn đề đã mang thêm nhiều yếu tố phức tạp mới, trong đó, dầu vẫn là tà thuyết và vẫn bấp bênh, ý thứcphản động đã hình thành có hệ thống và dựa trên một cơ sở xã hội nhỏ bé nhưng có thật Tôi hoàn toàn

không có ý thổi phồng tác động của các khuynh hướng tư tưởng phản cách mạng ở miền Nam, ở Sài Gòn

nhưng tôi nghĩ rằng trước khi ra quân, chúng ta cần đánh giá kẻ thù thật nghiêm túc Loại chủ quan nàocũng đều có hại cả Đế quốc Mỹ và tay sai đã thất bại trong ý định dựng ra một thứ chủ thuyết chống dântộc, chống nhân dân và chống xu thế cách mạng ở miền Nam Ngọn cờ chống Cộng chưa giương lên đãphải hạ xuống Ngọn cờ ngụy trang khác - hòng đồng hóa cách mạng và phản cách mạng mà thực chất làchống cách mạng tinh vi hơn - cũng rách tả tơi Chúng ta đều biết Trần Quốc Bửu, Thích Tâm Châu,

Hoàng Quỳnh buộc phải công khai hành nghề lính kín, cò mồi Chúng ta cũng đều biết nhiều tên kháckhông giữ lớp sơn "đối lập" được lâu hơn.

Nhưng, hoàn toàn sai lầm nếu chúng ta nghĩ rằng những cái gì xảy ra trong chính trị cũng đều xảy ratrong lĩnh vực văn học, mặc dầu văn học cũng chỉ là một mặt của chính trị Nếu chủ nghĩa thực dân kiểumới có một sự thành công tương đối và tạm bợ nào đó thì chính sự thành công ấy thể hiện trên trận địavăn hóa Ngày nay, các khuynh hướng phản động biến dạng đang làm cho văn học Sài Gòn rối tinh lên

và rõ ràng kẻ xướng xuất ra nó muốn lái cảm quan của quần chúng về một hướng có lợi cho chúng Bằngnhững phương tiện dồi dào, kèm theo với sức mạnh của bom, pháo, kẻ thù của dân tộc tìm hết cách khaithác những mặt tiêu cực trong suy tư của quần chúng Chúng nói đến tự do, tình thương, nói đến hòabình, nói đến thân phận con người để cuối cùng hoặc làm cho quần chúng mất lòng tin ở lý tưởng và khảnăng tự giải phóng của mình mà cúi đầu khuất phục hoặc dấy lên một nếp sống vội vàng để né tránhnhững vấn đề sống còn đang đặt ra cho từng người và cho dân tộc Tất nhiên, tác động của mưu đồ nàyrất thấp và không đồng đều trong mỗi giai cấp, lứa tuổi và khu vực khác nhau Nhưng, như đã nói trên,

đó vẫn là một thành tựu đối với đế quốc Mỹ

Chúng ta giành được hòa bình trên cơ sở đánh bại cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ Thắnglợi chống ngoại xâm lần này to lớn hơn bất kỳ phần thắng lợi nào trong lịch sử nước ta Điều đó tất yếuchấn động mọi con người ở miền Nam

Tôi nhớ lại không khí những ngày Cách mạng tháng Tám Trước đó, thực dân Pháp rồi quân phiệtNhựt cũng có những thành tựu nhứt định trong âm mưu đánh lạc hướng quần chúng Chẳng hạn phongtrào thanh niên J.E.F, lấy "cần lao, gia đình, tổ quốc" của Pê-te làm tiêu ngữ, thiết lập các sân vận độngđến từng xã, cổ xúy một phong trào "khỏe", đánh trống khua chiêng cho cuộc đua xe đạp vòng quanhĐông Dương, các đại hội điền kinh, các cuộc thi bơi, đá bóng Tuy ít thôi, nhưng cũng có người mơ trởthành "vua nước rút" Nguyễn Thành Phương, "trung vệ thép" Trương Tấn Bửu hay một huấn luyện viênthể dục tốt nghiệp từ trường Phan Thiết Một số khác, tất nhiên là trong thanh niên thành thị, hát "Conthuyền không bến", "Đêm đông" Khi Nhựt vào, lại có phong trào đổ xô đi học tiếng Nhựt, trọ trẹ "anatawatasi" Pháp và Nhựt muốn tạo ra những hình tượng hấp dẫn thanh niên khác hơn là con đường cứunước Công phu chúng cũng nhiều, tính toán cũng sâu

Nhưng, chỉ với những ngày cao trào trước, trong và sau Cách mạng tháng Tám, mọi thứ bị quét sạch.Không phải bằng một nghị định của nhà nước cách mạng mà bằng sự chuyển động đồng loạt, ồ ạt củanhân dân "Thần tượng" của thanh niên lúc đó là những người đội nón rơm, vác tầm vông, hát các bàihành khúc chiến đấu, ăn mặc xuề xòa, đầu hớt ngắn Một nền luân lý mới ra đời với sức lôi cuốn không

gì cản nổi Từ đó, người ta mơ làm một vệ quốc quân, làm một cô cứu thương, mơ những mối tình trong

sáng "vì lợi ích chung tạm gác niềm riêng" Không tuyên bố, những "Con thuyền không bến", "Đêmđông" vụt tắt Không tuyên bố, những chiếc áo dài tha thướt thay thế bằng những chiếc áo bà ba đen.Chính nền văn nghệ cách mạng bắt nguồn từ không khí đảo lộn dồi dào chất liệu, hừng hực nóng và baybổng ấy Chính từ không khí ấy chúng ta gắn bó với Trần Hưng Đạo, Quang Trung và Các Mác, Lênin,qua Bác Hồ trăm kính ngàn yêu của chúng ta, và chúng ta gặp lại chính chúng ta với cốt cách cổ truyềnđược hiện đại hóa sắc sảo và lành mạnh nhứt!

Ngày nay, văn hóa phản động gian giảo hơn hồi Pháp, Nhựt Nhưng ngày nay, khát vọng của quầnchúng bị kềm tỏa, chèn ép nhiều năm, trình độ tự giác thật cao sẽ có sức bật khó mà đo lường nổi, trongnhững điều kiện nào đó

Phải chăng nhiệm vụ hàng đầu của văn nghệ cách mạng chúng ta là xua quân đánh vào những dinhlũy của chủ nghĩa thực dân kiểu mới cắm dùi trên trận địa tư tưởng, văn hóa? Phải chăng chúng ta có mộtthời cơ quý bằng vàng để xác lập nền luân lý dân tộc đã bị hoen ố chừng nào đó dưới ách đế quốc Mỹ?Phải chăng mọi nỗ lực của chúng ta đều phải được tập trung đúng hướng Từ cách đặt vấn đề đó, chúng

ta xác định việc ưu tiên số một của nền văn nghệ giải phóng trong những ngày sắp tới Cũng từ cách đặtvấn đề đó, chúng ta đồng thời xác định tính chất chiến đấu của nền văn nghệ cách mạng vốn rất thù địchvới nền văn nghệ tháp ngà Đây là một thử thách lớn để xem tính quần chúng của nền văn nghệ màchúng ta chủ trương đã có hay chưa có, sâu hay cạn, mạnh hay yếu.

Tôi vẫn phân biệt văn hóa và văn nghệ Tôi hiểu được rằng chuyển động nếp sống của con người là sựhợp đồng của nhiều mặt mà văn nghệ cũng chỉ là một cánh quân Nhưng, như chúng ta đều nhứt trí, trongphạm vi nầy, văn nghệ là chủ công Nếu không xác định nhiệm vụ văn nghệ cách mạng trong những ngàysắp tới là đem những tinh hoa hàng nghìn năm nẩy nở đầy đủ qua 27 năm nhảy vọt trải rộng ra trong mọicon người miền Nam, ở những vùng đất còn u tối thì văn nghệ chúng ta sẽ làm cái gì? Nếu chính nghĩakhông đè bẹp được hung tàn, nếu "trung với nước, hiếu với dân" và "mọi người vì một người, một người vìmọi người" không đánh bạt lối suy tính ích kỷ, nhỏ nhen, đê tiện, nếu cái đẹp ở tâm hồn không thắng nổinhững thân thể lõa lồ, nếu nhân ái không đẩy lùi thù vơ oán chạ, nếu lạc quan chung thủy, yêu sự sống,

trọng thiên lương, v.v không giành được chỗ đứng so với yếm thế, bạc bẽo, ác độc, phản phúc, v.v nếu

trung thực, can trường không nghiền nát được gian trá, lật lọng - những ung thúi có khi được ngụy trangcái vẻ rất "chánh danh quân tử", tự giới thiệu như là đại diện cho công lý - thì làm sao có được một xã

hội mà chúng ta mơ ước và làm sao những người làm văn nghệ không hổ thẹn với trách nhiệm mà người

đời giao cho? Nhiều việc lắm Phải khắc họa cho kỳ được một kiểu mẫu người Việt Nam mới trong hoàibão của người miền Nam, trước hết, trong thanh niên Phải hàn gắn, xóa bỏ và phải gây dựng Có thểnhiều chục năm nữa công việc nầy vẫn còn nặng nhọc nhưng nó sẽ thuận chèo mát mái nếu chúng tahiểu, đứng về phía văn nghệ, ý nghĩa của thắng lợi lần nầy để cho đợt mở đầu giòn giã Trong phân phối

cụ thể, chúng ta chia ra nào văn nghệ quần chúng, nào văn nghệ chuyên nghiệp Cách tổ chức thì tùy yêucầu nhưng có điều là không có một thứ văn nghệ nào không quần chúng Tác phẩm viết, kể truyện dàiđến hàng ngàn chương, vẫn nhắm vào người đọc, là quần chúng Càng nhiều người đọc càng tốt Tấtnhiên, trong thực tế, có vấn đề phổ cập nhưng rõ ràng cách quy văn nghệ quần chúng vào những sáng tác

"nôm na", hời hợt, dễ dãi, theo tôi, là sai lầm Chất lượng của tác phẩm bao gồm nội dung và nghệ thuậtthể hiện, là trung tâm của văn nghệ Tính quần chúng cao hay thấp xem như mâu thuẫn giữa một đằng làtác phẩm có một trình độ khái quát nào đó và đằng khác là khả năng thưởng thức của quần chúng, chính

ra đó là mâu thuẫn giữa tác giả và cuộc sống, giữa tác giả và đối tượng mình phục vụ Trong trường hợp

đó, cái gọi khái quát chưa hẳn đã khái quát Tôi không hề phủ nhận yêu cầu nâng cao văn hóa trong quầnchúng là một trong những điều kiện để nâng cao thưởng thức văn học Và tôi cũng cảm thấy tầm quantrọng rất lớn lao của cách thức phổ biến tác phẩm - nhứt là những loại như truyện, họa Nhưng nếu vănnghệ không lấy sự biến động của đông đảo quần chúng làm cây thước để đo mức phục vụ của mình thìchúng ta đã xa rời từ cơ sở những cái gì đẹp đẽ nhứt của nền văn nghệ cách mạng

Ta biết ở các thành thị có nhiều "trường phái" văn nghệ Nhưng, văn nghệ cách mạng không đặt chomình nhiệm vụ chủ yếu là chạy đua với các "trường phái" ấy Nói cho chính xác chúng ta không cần phảilấy các "trường phái" ấy làm một thứ tiêu chuẩn để đánh giá việc làm của chúng ta Chúng ta cũng thiđua, nhưng giám khảo là quần chúng Hãy làm cho hàng triệu giám khảo ấy phê cho ưu điểm mặc kệ các

"trường phái" chê bai Có gì phải xấu hổ khi quần chúng công nhận chúng ta, còn những người nào đó chắc chắn không đông - nặng lời, thậm chí chửi bới chúng ta? Cũng như có gì phải xấu hổ khi chúng tamặc quần áo ka-ki, đội nón tai bèo, mang dép râu trong khi chen lẫn với những kẻ lúc nào cũng mũ cao

-áo dài? Không xấu hổ mà còn hãnh diện

Sở dĩ tôi nói điểm nầy "cù nhầy" là vì năm 1955, có một cán bộ văn nghệ kháng chiến về Sài Gòn phátbiểu với tôi: "Ta ở bưng biền lâu, không biết, chớ tụi ở ngoài nầy nó viết kỹ thuật cao lắm, coi lại tiểuthuyết của mình chẳng ăn nhằm gì" Khiêm tốn là đạo đức cần thiết nhưng quy hàng là phản đạo đức Ta sẽkhông bao giờ vỗ ngực cho văn nghệ giải phóng là tay tổ, chẳng cần thêm thắt điều gì nữa Chúng ta lạibiết ở thành phố có nhiều nhà văn, nghệ sĩ hoặc "thân tại Tào, tâm tại Hớn" hoặc với sự giác ngộ của bảnthân mà có những cống hiến tốt Ta cũng biết trào lưu văn nghệ tiến bộ là thực tế đã phát triển đến quy mô

nào đó, do quần chúng và những người yêu văn nghệ chân chính thể hiện ở các thành thị Ta quý trọng tràolưu và những người đó Nhưng, cũng phải xác định rằng cái gọi là nền văn nghệ chính thống được thiết lập

ở các thành phố trực tiếp hay gián tiếp là công cụ của Mỹ và tay sai, chỉ giỏi lừa bịp bằng kỹ thuật Sự chóamắt về hình dáng bề ngoài sẽ đưa đến kết quả bi đát là văn nghệ xám, bịnh hoạn đồng hóa một số người yếu bóng vía Anh cán bộ mà tôi nói trên, một thời gian sau hỏng luôn

Bây giờ, tôi nói về đội ngũ văn nghệ Vấn đề nầy sẽ gay go nếu chúng ta chỉ tính một số chuyênnghiệp trong Hội hiện nay Cũng như đường lối cán bộ của Đảng, chúng ta tìm cán bộ trong quần chúng.Biết bao nhiêu người ưa thích văn nghệ và biết bao nhiêu người làm văn nghệ mức nầy hay mức kháctrong công, nông, trong bộ đội, trong nhân viên cơ quan, trong học sinh, sinh viên, trong trí thức? Miễn

là chúng ta không đặt người làm văn nghệ như một "giai tầng" phải có "thiên tài", "năng khiếu đặc biệt"thì vấn đề tự nó đã giảm đi mức gay go khá nhiều Miền Bắc có kinh nghiệm dồi dào về việc hình thànhđội ngũ văn nghệ Tình hình sắp tới chắc thuận lợi hơn, mặc dầu chúng ta phải dày công, kiên trì, dứtkhoát Theo tôi, khuyến khích sáng tác có giá trị còn lớn hơn việc những nhà văn chuyên nghiệp sángtác, nếu chúng ta nghĩ đến lâu dài ở đây, thái độ toàn tâm toàn ý giúp đỡ nhau có một ý nghĩa đặc biệtquan trọng Tôi tin là, nếu được trang bị cho quan điểm văn học cách mạng, nhiều người sẽ nhanh chóng

có tác phẩm tốt bởi vì những người ấy có vốn sống, căm thù và giận dữ, phơi phới và day dứt một cách

tự nhiên, có khi hiểu kẻ thù và hiểu quần chúng sâu sắc hơn chúng ta Ta biết đấy, nhiều bản nhạc, bàithơ, truyện trong các phong trào tranh đấu ở Sài Gòn, Huế đạt chất lượng chẳng kém gì các sáng tác giảiphóng chính hiệu Trong những điều kiện nhứt định trước đây, nền văn nghệ giải phóng - theo một nghĩahẹp - và nền văn nghệ tiến bộ - hiểu theo thói quen - tạm thời có một cự ly Đã đến lúc làm cho hai nềnvăn nghệ ấy - nói cho chính xác, hai kiểu thể hiện hai hoàn cảnh - thống nhứt để thành một dòng thác, có

sức sống mãnh liệt Cho rằng những hạn chế, thậm chí lệch lạc là có thật, rải rác trong sáng tác và thể

hiện của một số anh chị văn nghệ yêu nước, tiến bộ ở các thành thị, nhưng đồng thời chúng ta cũng cho

rằng đó là điều khó tránh, là thiếu sót tất yếu của bất kỳ hoạt động nào, kể cả hoạt động chính trị Ai mà

chẳng thiếu sót? Đây không phải là cách ngó vấn đề theo kiểu "bao dung" mà chính là quan điểm cơ bảncủa chúng ta Cái duy nhứt cần lưu ý là sự thiếu sót do non trẻ trên trận địa và sự thiếu sót có ý thức Và,

sự chú ý đó không riêng gì với anh em ở các thành thị mà ngay với cả chúng ta

Giữa hai trận địa văn nghệ cách mạng (từ những hoạt động văn nghệ giải phóng đến văn nghệ tiến bộchân chính ở những vùng địch còn kiểm soát) và văn nghệ phản động (bao gồm loại chiến tranh tâm lý

và đồng lõa) trong thực tế ở ta còn có một dòng văn nghệ khác gọi là "khuynh hướng thứ ba" Đây là sự

tự do, giằng co, tìm lối đi, chập chờn của một lớp người có thật trong xã hội, chủ yếu là trí thức cải

hình thức văn nghệ Cái đầu cực hữu của dòng văn nghệ nầy gần gũi với nền văn nghệ chống Cộng và đồi trụy ngoại lai, trong khi cái đầu cực tả của nó có thể đồng minhđược trên mức nào đó với nền văn nghệ tiến bộ Đây là một hiện tượng có tính chất thế giới và nóichung, dòng văn nghệ nầy luôn luôn biến đổi, phân hóa, hoặc ngả về phía nầy hoặc ngả về phía khác Tachưa làm được một sự phân tích đầy đủ về dòng văn nghệ nầy và cũng chưa đo lường hết tác động của

nó trong quần chúng, nhưng về chính trị, chúng ta tin rằng văn nghệ cách mạng có khả năng thuyết phục.Với chánh sách đại hòa hợp dân tộc, chúng ta chân thành bắt tay với những người chưa hoàn toàn nhứttrí với chúng ta về mặt nầy hay mặt khác trong quan điểm văn nghệ, hết sức thông cảm với họ miễn lànội dung được thể hiện nói đến hòa bình, độc lập và hòa hợp dân tộc, lành mạnh và không cổ vũ cho chủnghĩa đế quốc bọn tay sai, không chống lại quân dân Sự hợp tác đó là cần thiết và chúng ta không có bất

kỳ một thứ ẩn ý nào Nhưng, chúng ta cũng không hề giấu giếm rằng "trăm dòng cũng về một mối" và hyvọng đó chỉ là cách mà những người có thiện chí đi đến chân lý trong điều kiện cụ thể và chính đáng

*

* *

Cuộc chiến đấu trước mắt, đối với những người làm công tác văn nghệ, là một cuộc thi.

Chúng ta đã thành công nhiều và vấp váp cũng không ít trên lĩnh vực văn nghệ Truy cho cùng, thànhcông hay vấp váp, một mặt dính đến các vấn đề cơ bản như văn nghệ phục vụ ai, thể hiện đường lốichánh sách của Đảng, xử lý yêu cầu đề cao và phổ cập, dài hơi và kịp thời như thế nào, hiểu mối tương

quan giữa nội dung, phong cách ra sao, v.v và mặt khác, văn nghệ sĩ nhập thân vào cuộc sống, tích lũy,

bồi dưỡng lập trường tình cảm, giải quyết cái chung và cái riêng cho bản thân như thế nào Cũng truycho cùng, thành công hay vấp váp không tách rời sự tổ chức để cho văn nghệ sĩ thực hiện chức năng củamình

Rồi đây, chúng ta phải chứng minh nhiều thứ lắm để bật nổi tính ưu việt của nền văn nghệ cách mạng.Nhưng, có lẽ cái phải chứng minh đầu tiên là con người văn nghệ của từng chúng ta

Tạp chí Văn nghệ Giải phóng, cuộc chuẩn bị hành quân của đơn vị, những ngày sắp tới thúc giụctôi viết bức thơ dài và chắc là chưa đủ nầy gởi cho anh Nếu như tôi lập lại những ý nào đó trong nhữngbài nào đó thì anh hiểu cho rằng trong nỗi hân hoan vẫn còn chen ít nhiều lo lắng

Sự lo lắng của tôi, nếu thừa, thì vui biết bao nhiêu

10-1972

NIềM VUI CủA ĐấT

"Niềm vui của đất", tập truyện và ký - có thể nói được là tập truyện và ký xuất bản đầu tay của Chihội Văn nghệ Giải phóng Sài Gòn Gia Định - gợi cho tôi nhiều suy nghĩ Tập truyện mỏng thôi, chữ in chưađẹp, trình bày thô sơ Tôi biết đó là mức nỗ lực cao nhứt của anh chị em làm công tác văn học nghệthuật ở một khu vực lúc nào cũng nóng bỏng Dầu sao, nó vẫn dễ đọc hơn bản in giấy sáp, in thạch bảnhay in bột, đánh máy và chép tay chẳng phải đã xa xôi gì với chúng ta Nội dung tập truyện phản ánh mộtvài khía cạnh của buổi "trùng hưng" mà vùng giải phóng sát Sài Gòn hơn hết - được giặc, chớ không phảichúng ta đâu nhé, tôn là vùng "tam giác sắt" - mới giành lại và tạo lập trong một vài mùa mì, thông quanhiều tháng năm dai dẳng đẩy lùi những bầy xe tăng lổm ngổm hơn trâu thả ra đồng lúc vừa sa mưa,khuất phục những đàn máy bay đặc như châu chấu, lấp vô số hố bom, dĩ nhiên rất nhiều hố bom B.52mỗi cái lớn cỡ cái đìa, bất chấp giàn pháo đủ cỡ và đủ hướng Các câu chuyện quanh quẩn trong dải đấthẹp chạy từ "mật khu Hố Bò" đã đi vào thần thoại đến rìa quận lỵ Củ Chi, một bên là con sông hối hảchạy về thành phố cùng tên với nó, một bên là quốc lộ đeo bảng số "anh chị", gạch đầu bằng con đườngmang số 6, gạch đích bằng con đường mang số 8, xắt ngang bằng con đường mang số 7 và xương sống làhai con đường tráng bằng sắt thép của các xe tăng, con đường số 15 và số 2

Một vùng đất nhỏ phát nguyên những sự tích lớn Cũng dễ hiểu thôi, không có một thiên anh hùng canào mà không trỗi lên từ một thôn ấp, một mái nhà, một con người, thậm chí một phần của con người,cánh tay hay đôi mắt chẳng hạn Trần Bình Trọng sống mãi với câu nói: "Ta thà làm quỷ nước Nam cònhơn làm vương đất Bắc" Huống chi, mảnh đất khiêm tốn nầy chứa chấp hàng ngàn dũng sĩ được tặng vàchưa được tặng danh hiệu

Tôi không định viết một bài phê bình văn học Có lẽ đó là việc nên làm, và hẳn các bạn Nguyễn KhắcThuần, Thạch Cương, Lê Văn Diệp, Trần Thị Thắng cũng mong muốn nhận những ý kiến đánh giá vàchỉ vẽ Nhưng, "Niềm vui của đất" thúc giục tôi về phía khác Tôi hiểu "Niềm vui của đất" thực sự là

"niềm vui của con người" Con người quanh năm lấy hầm và địa đạo làm nhà, đang tiếp tục lấn từng tấcđất để mở rộng khoảng trời thiết yếu cho hơi thở cả người lẫn cây Con người mà chưa mãn tang cha đãchịu tang chồng, chưa dứt khóc đứa con đầu lòng đã phải từ biệt mãi mãi đứa con út, những con người đãdâng cho Tổ quốc tất cả, từ đời ông đến đời cháu Bên cạnh tôi, một đồng chí trong một khoảng thời gianrất ngắn bị ba lần tai nạn: lần thứ nhứt vướng trái khiến đồng chí mất đi một chân và bị thương nặng mộtchân khác, lần thứ hai bị một trái pháo gãy một cánh tay, lần thứ ba bị trực thăng bắn bể cằm và lỗ mũi.Anh hai, chị ba, chị dâu của đồng chí ấy đều hy sinh, hai đứa em kế đồng chí cũng hy sinh Đồng chí ấyquê ở Ba Sòng Cho nên, không cần một tính từ và một trạng từ nào nữa cũng có thể nói trọn vẹn nhữngđiều cần nói: dân Củ Chi! Trong cái tự hào chung là dân Việt Nam, dân miền Nam, dân Nam Bộ, dânmiền Đông, có cái tự hào riêng của những người gây dựng cơ đồ bằng máu, theo cả nghĩa trắng lẫn nghĩađen của thành ngữ nầy, và "Niềm vui của đất" cũng chính là niềm vui của những con người, buổi sángchuẩn bị chống càn, buổi trưa học văn hóa và chính trị, buổi chiều xoay trần tưới cải, trồng mì, săn sóctừng bụi tầm vông, buổi tối đi tải gạo vượt qua những bẫy mìn và những ổ phục kích đôi khi bồng gạotrắng nhuộm hồng, suốt đêm canh gác, súng và viết, xẻng và ruột tượng, bản thảo và hột giống kè kè bênmình, vầng trán nhíu lại như không bao giờ dang ra để vắt những dòng chữ thật nóng hổi vẽ được trungthực và sinh động cái gì đang xảy ra quanh mình, trái tim nôn nã để đập theo những chứa chan, những nổi

giận, những ưu tư rộng rãi trên đất màu xanh đang nở vội nhưng vẫn còn nhiều màu úa, lỗ tai nhạy thínhbám sát những tiếng nói của hàng nghìn người đang ao ước và đang quyết tâm thực hiện ao ước, bám sátnhững chiếc phản lực có thể bất thần lao xuống và những trái pháo mồ côi… Họ cũng là những người CủChi chánh hiệu, họ xứng đáng được chia sẻ cái tự hào dầu họ từ tứ xứ về đây, có người chưa từng cùng CủChi xuôi ngược tất cả chặng đường, chưa từng cùng thăng trầm với mực nước bờ sông qua những mùanắng và mưa Dầu vậy, họ vẫn như anh Trường Thắng, hóa thân vào cái đẹp:

Đêm nay công tác qua sông Sài Gòn Cành tre lắt lẻo trăng tròn đòng đưa.

Mười lăm năm sau khi làm bài thơ nổi tiếng nầy, Trường Thắng vĩnh biệt chúng ta cũng ven con sông mà:

Nước bên ngoài như xoáy mãi trong tim.

Anh nằm xuống như dòng sông cuồn cuộn chảy về cái hướng mọi người đang ngó thẳng, hy vọng vàđinh ninh:

Sài Gòn ơi, trăm nhớ ngàn thương.

Người con trai sanh ra ở cái xứ Giảng - tiếng thường gọi tỉnh Vĩnh Long - bôn ba nhiều chỗ nhưng gắn

bó với đất Củ Chi và dòng sông như gắn bó với quận Vũng Liêm và con sông Măng Thít Hẳn, anhTrường Thắng chia niềm vui với đất trước khi anh hy sinh trong tư thế của một nhà thơ chân chính, mộtchiến sĩ Anh không còn có thể mua cho con bong bóng nữa1 nhưng anh đã để lại cho con anh một cái gìrất vĩnh cửu, to tát, qua nấm mộ đắp bằng đất pha cát Củ Chi

*

* *

Không có một dụng cụ nào để đo lường mềm vui và không có niềm vui nào giống niềm vui nào Cáinhỏ và cái lớn của niềm vui cũng chỉ có ý nghĩa tương đối, và với chúng ta, ngay sự khác biệt giữa niềm vuichung và niềm vui riêng - chữ riêng hiểu theo nghĩa cổ sơ của nó - cũng mất lần Đuổi Mỹ ra khỏi bờ cõi, đó

là niềm vui lớn Quét như quét rác bọn lấn chiếm ở Lệ Minh, men đường 14, Chánh phủ ta đón đồng chí đen rồi Mạc-se tại Đông Hà, đó là niềm vui không nhỏ Một ngày kia, đạp nhào lũ ngụy, hoàn thành Dichúc của Bác, vui biết chừng nào! Nhưng, làm chủ thêm một xóm, phát triển thêm một đoàn viên thanhniên, nổ ra một cuộc đấu tranh, dự một đám cưới, đón một cháu sơ sinh, đào một hố chông, niềm vui đókém gì? Và, vun gốc giàn bầu, bón phân đám cải, nói cho vài người nghe về trận Đống Đa, về Bác Hồ,

Phi-về những người anh hùng trước kia và hiện nay, góp phần tạo lập cuộc sống lành mạnh và tự do trênvùng đất mà ta làm chủ, không phải là niềm vui lớn hay sao? Luân lý cũ có một khái niệm về niềm vuikhác chúng ta Chủ nghĩa đế quốc Mỹ và bọn tôi tớ càng ngược hẳn với chúng ta hơn nữa

Niềm vui chân chính bắt nguồn từ thái độ đối với cuộc sống Tôi nghe một nhận xét của một người ởthành phố về chúng ta:

- Các ông trẻ quá vì lúc nào các ông cũng cười

Hẳn là người ấy không biết rằng có lúc chúng ta khóc, nhưng người ấy vẫn nói đúng: bao giờ chúng

ta cũng cười nhiều hơn

Có lần, tôi dự một buổi liên hoan của một đơn vị vừa diệt một cái đồn Câu chuyện râm ran và tất cảcười bò, có người cười muốn hụt hơi, nước mắt nước mũi choàm ngoàm Chiến công của một trận kỳ tậprất độc đáo - quân ta hóa trang đi trên một chiếc xe đò, định bất thần xông vào chiếm bót nhưng bị lộ vàbuộc phải nổ súng từ ngoài cổng, trận đánh rất ác liệt, suýt chút nữa thất bại và đương nhiên không thểkhông có một số hy sinh - lại rộn ràng ở một góc độ khác: tên đồn trưởng, lúc quýnh quáng, đã chui đầu

1 1 Theo ý một bài thơ của Trường Thắng.

vào cái cốt giã gạo trẹt lét, miệng la bài hãi "Thằng nào đóng bít cửa như vầy, mở ra, mở ra", cứt đáivung vãi, báo hại một chiến sĩ ta bắt hắn đi mà phải lấy khăn bịt mũi

Một cái lớn lao hẳn bắt đầu từ những cái nhỏ, mọi sự kỳ diệu sinh trưởng trên những hành động bìnhthường Dân tộc chúng ta nổi tiếng và sự nghiệp chúng ta lẫy lừng, nhờ những Trừ Văn Thố, những LaVăn Cầu, những Tô Thị Huỳnh nhưng nhờ nhiều hơn và chủ yếu hơn ở cái nền đầy phù sa và cái vòmđầy hoa sao nuôi dưỡng những thân cây đồ sộ, vun gốc những ngọn đại kỳ đỏ rực, nâng cao những ướcvọng

Cái quý của "Niềm vui của đất" là ở chỗ các tác giả trân trọng từng niềm vui đơn giản nhứt của từng

con người đơn giản nhứt như chắt chiu một cành hoa hương sắc ở đây, niềm vui đơn giản nhứt không có

nghĩa nó hời hợt bởi lẽ niềm vui ấy nẩy trong sức ép của bom pháo, trong hơi nóng như đất của lửa vàtrong mùi sặc sụa của thuốc độc Các tác giả có thái độ hòa hợp với thái độ không phải chỉ riêng của đất,của Củ Chi, của riêng những tháng cuối năm 1973, mà của cái gì cao rộng hơn, trong sáng và hồ hởi, của chân lý về cuộc sống Những truyện đó chưa hay, không sao cả, nó sẽ hay vì cái cần cho nó hay đã córồi, trong đất, trong con người và trong ngòi bút Nếu,

Thế thượng thiên tân hòa vạn khổ

Mạc như thất khước tự do quyền

(Trên đời ngàn cay và vạn đắng

Không như đánh mất tự do quyền)

như Bác chúng ta đã nói trong "Nhật ký trong tù" thì niềm vui chân chính có khi đến rất nhẹ nhàng:

Nắng sớm mặt trời soi cả ngục

Sương mù khói đặc bỗng tan hơi

Tràn đầy sinh khí trong trời đất

Tất cả tù nhân mặt nở tươi.

Bác reo mừng ánh nắng len vào ngục Ta há không reo mừng khi ánh nắng đang tràn trên phần quêhương mà chúng ta đang làm chủ? Những cụm mây đen chỉ làm cho ánh nắng thêm thiết yếu và thêm chóichang

"Niềm vui của đất" là niềm tự hào về những cái đã có khao khát những cái sẽ phải có Niềm vui làkhởi điểm, là chứa đựng và là mức ăn thua của toàn bộ cuộc hành trình

Niềm vui chỉ đi với niềm tin Sự việc có kích thước còn niềm vui, tiếng nói gạn lọc của tâm hồn thì bátngát

1-12-1973

Đường đi phải tới

(Nhân tháng Tám trở về)

Hai chục lớp rào bao quanh những căn trại nhỏ Đủ thứ loại rào: thô sơ như bờ đất, hào nước, lôngnhím; thông thường như kẽm gai, bùi nhùi; tân tiến như bãi mìn tự động, bãi pháo sáng, máy ghi tiếngđộng Tuần canh nghiêm mật Ngày và đêm như nhau, nơi xó xỉnh nhứt vẫn sáng trưng Dầu nhữngngười bị nhốt không biết bay, trực thăng rình rập thường xuyên trên trời

Bên ngoài khu nhà giam là những đồn lũy mà tất cả các họng súng đều chĩa về những căn trại lụp xụpnầy Bao quanh trại là một hệ thống đồn lũy dày đặc Và, đây là một hòn đảo Biển cũng là bức tườngvây hãm đối với những người không làm sao tìm được một mảnh be xuồng

Vẫn chưa yên tâm Mỗi ngày, bọn cai ngục điểm danh năm bảy lượt Và, dĩ nhiên, vài tên chó săn tràtrộn, mũi lúc nào cũng nhạy đối với những cái chúng cảm thấy bất thường

Buổi sáng kia, như các buổi sáng trên cái vịnh bát ngát nầy, tên thiếu tá phó quản đốc há hốc mồm,còn tên cố vấn Mỹ thì trán lấm tấm mồ hôi Một con đường hầm dài hơn một trăm thước đã đưa ra khỏitrại giam một số người

Chỉ mới chiều hôm qua thôi, chúng đã cho những chuyên viên mang máy dò hầm rà tới rà lui quanhtrại Chiếc máy điện tử do một bộ óc nào đó của Mỹ sáng chế đã không cục cựa Nó báo cho bọn chúangục yên lòng Cũng không nên trách cái máy Đường hầm như sợi dây thần kinh phát ra từ ý chí vàkhông có một loại máy nào kiểm soát nổi ý chí con người

Hơn năm trăm tù binh chen chúc ở đây Họ không được giữ bất cứ một cái gì có thể giúp họ vượtngục: con dao, cái xẻng Nhưng, lũ ngu ngốc kia làm gì biết được cái truyền thống của dân tộc ta từ taykhông làm nên tất cả Dựng nước còn được sá gì những cái cỏn con Bọn xâm lược và thuộc hạ luôn luôn

bị bất ngờ, từ những chuyển động lớn đến những sự việc bình thường Có thể nói được rằng dân tộcchúng ta có một cái thích thú riêng là gây cho kẻ thù sửng sốt Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, một MaiHắc Đế, một Ngô Quyền, một Lý Thường Kiệt, một trận Bạch Đằng… Rồi một Xô-Viết - Nghệ Tĩnh, một mùa thu tháng Tám, một Điện Biên Phủ… Rồi một ấp Bắc, một Vạn Tường,một Khe Sanh… Những tên bi quan nhứt trong bọn "thầy bói chính trị" ở phương Tây cũng không ướclượng nổi cơn bão táp đồng khởi mở đầu những năm 60 của thế kỷ nầy và càng không thể tưởng tượngnổi trong tám năm một dân tộc nhỏ bé quật đổ nghe một cái rầm khối thịt khổng lồ mà sức bạt sơn cửđỉnh của nó đang bận tâm cả thế giới

Một con đường hầm hơn một trăm thước! Hẳn là nó ngắn hơn nhiều so với những con đường hầmkhác Tuy nhiên, điều chắc chắn là những kẻ định làm cả một con đường hầm xuyên Đại Tây Dương phảilắc đầu trước con đường hầm ngắn ngủi nầy Những chiến sĩ quân giải phóng không có trong tay bất kỳmột thứ máy móc nào, một dụng cụ nào ý chí và trái tim yêu nước nóng bỏng đã soi sáng họ Chỉ cầnmột tí sơ hở của địch trong giờ họ bổ củi, chiếc búa đã giúp họ chặt cái tay cầm bằng thép gắn trong cái

ca uống nước kiểu Mỹ Mọi thứ bắt đầu từ mảnh thép nhỏ mọn ấy Nó biến thành cái đục để xẻ những vỏ

đồ hộp, những gàu mên và họ đã có được những cái cuốc Họ cần cù đào Tình hình vẫn không suôn sẻ ít

nhứt, chỉ trong khu vực nầy thôi, đã có bốn, năm cái hầm đào nửa chừng bị địch phát hiện Họ phải trảgiá cho việc làm của mình rất đắt: không ít người bị đánh chết, bị quẳng vào chuồng cọp và sự kềm kẹpcàng khắc nghiệt hơn Thế mà, trước mắt bọn chúng cái hầm vẫn lù lù ra đó và số tù binh vơi đi một ít

Chuyển cho được đất là một công trình, trên một ý nghĩa nào đó, cũng không kém những công trìnhA-pô-lô và Xít-ca-láp Đất được phân tán bằng nhiều kiểu: bôi xát vào người, ngậm vào miệng, nhét vào

tai, kẹp vào nách, vò từng viên nhỏ vùi dưới cát, cho nó tan ra khi rửa chén Một khối lượng đất khá đồ

sộ

Bên kia con đường hầm là ánh sáng Vì cần ánh sáng mà có con đường hầm và con đường hầm đãdẫn tới ánh sáng Ra khỏi hầm, ra cái vùng ánh sáng ấy không phải để trở về đoàn tụ với gia đình Đấtnước đang cần những người cầm súng Trong tư thế chiến đấu mà phải vào trại giam nầy, với ý chí chiếnđấu mà đánh thông con đường hầm và đánh thông con đường hầm để tiếp tục một cách bình thường cáibổn phận đã trở thành tập quán, và nỗi nhớ mong

Hòn đảo Phú Quốc luôn luôn xáo trộn không phải vì sóng gió của trùng khơi mà vì sự thèm khát được

tự do chiến đấu nung đốt những người tạm thời nằm trong vòng cương tỏa

Có người thành công Cũng không đơn giản đâu Họ còn phải vượt hàng hàng lưới bủa của quân thù

để tìm vào khu du kích Họ mò mẫm trong đêm, bám từng bụi cỏ, ăn lá cây và uống giọt sương Từ cái hònđảo nầy họ lại phải xuyên thủng màng lưới tuần tra mắc cửi trên mặt biển, chống chọi với sóng gió, bằngnhững chiếc bè hay những chiếc thuyền con Đất liền mà họ về đến, trời đất vẫn rung rinh vì cuộc chiếntranh đang hồi ác liệt

Có người không thoát ra khỏi trại giam, họ phải vật lộn liền với địch và hy sinh hoặc ngay cửa hầmhay trên đường tìm về căn cứ Không ít người chết đói ở triền núi, có đôi bộ xương khô và những hàngchữ mỏn hơi khắc bằng mảnh đá con vào thân cây, nguệch ngoạc: Nguyễn Văn A, Biên Hòa; Lê QuangTrường, Hưng Yên, cùng với lời thề và tiếng thét mãnh liệt: "Việt Nam nhứt định thắng! Bác Hồ sốngmãi!"

Cũng cần hiểu thêm một chi tiết nầy: những tù binh thương tật đầy mình, bị tra tấn đến tàn phế, bịngược đãi, vẫn giữ gìn đội ngũ như lúc đang đứng dưới cờ Bên cạnh họ, địch dựng lên cái gọi là trại Tânsinh hoạt Một ít tên phản bội, một ít kẻ mềm yếu cùng với lũ chó săn khoa trương cái sống thấp hèn đểlung lạc Nhưng, cái trại Tân sinh hoạt với kiểu sinh hoạt cũ xì và bẩn thỉu ấy nhiều lần đã là mục tiêucủa những cơn phẫn nộ Họ, dầu trong kềm tỏa, vẫn ưỡn ngực xưng tên là Giải phóng quân, đã làm chothằng Cự, thằng Chuyên kinh tâm táng đởm bằng mưa đá dữ dội như những quả lựu đạn thoát ra từ tay

họ khi đối diện với kẻ thù, đã buộc cái loa phóng thanh phải câm mồm

Bản trường ca của Phan Miên sinh nở trong vòng vây nhưng cũng là trận địa ấy Chúng ta rớt nướcmắt xem một đội kịch và ca múa gồm toàn nữ tù binh mà buổi biểu diễn khi họ trở về chính là một cuộcdiễu binh chiến thắng

Trên các nẻo đường của miền Nam, ta dễ dàng chào những người như thế Họ đang cầm súng, đangchỉ huy, đang dạy học, đang lăn lộn cùng quần chúng ở những nơi hiểm ác nhứt, đang đắp đường, bắccầu, trồng lúa, trồng khoai Nghĩa là họ đang làm tất cả những gì mà họ có thể làm được không phảiriêng cho họ, dầu họ mới thoát ra khỏi nơi u tối - một sự giải thoát có phần công lao của họ - với nhữngvết tích tàn phá còn ràng ràng trên thân thể