SÁCH THAM KHẢO về ĐỊNH HƯỚNG xã hội CHỦ NGHĨA ở VIỆT NAM một số vấn đề lý LUẬN và THỰC TIỄN

Cương lĩnh chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam trong giai đoạn cách mạng hiện nay đã được Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII thông qua là Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Từ đó đến nay, công cuộc đổi mới đất nước dưới ánh sáng chỉ đạo của cương lĩnh đã đạt được những thành tựu to lớn, nhiệm vụ của chặng đường đầu tiên trong thời kỳ quá độ đã hoàn thành, đất nước đã ra khỏi khủng hoảng kinh tế xã hội, cho phép chúng ta chuyển sang một thời kỳ phát triển mới đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

"Về định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam - lý luận và thực tiễn",

Cương lĩnh chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam trong giai đoạn cách mạng hiện nay đã được Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII thông qua là Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Từ đó đến nay, công cuộc đổi mới đất nước dưới ánh sáng chỉ đạo của cương lĩnh đã đạt được những thành tựu to lớn, nhiệm vụ của chặng đường đầu tiên trong thời kỳ quá độ đã hoàn thành, đất nước đã ra khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội, cho phép chúng ta chuyển sang một thời kỳ phát triển mới đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Trong quá trình thực hiện cương lĩnh, thuật ngữ "định hướng xã hội chủ nghĩa" được xuất hiện một cách phổ biến và rộng rãi trong các sách báo lý luận, trong mọi văn kiện của Đảng và Nhà nước Điều hiển nhiên là một đất nước quá độ lên chủ nghĩa xã hội thì mọi quá trình của đời sống phải vận động theo định hướng xã hội chủ nghĩa Thế nhưng, hoạt động lý luận cũng như hoạt động thực tiễn của chúng ta vẫn luôn có yêu cầu phải lý giải cho rõ hơn, sâu hơn định hướng xã hội chủ nghĩa Thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội trên đất nước ta đang đặt ra hàng loạt vấn

đề cơ bản cấp bách đòi hỏi lý luận phải trả lời Không phải mọi điều đã được trả lời

rõ ràng vì một lý do hiển nhiên là sự nghiệp đổi mới của chúng ta mới bắt đầu, cần phải có thời gian để thử nghiệm, tổng kết thực tiễn, tìm tòi phát triển lý luận Đảng ta phải tự mình trả lời cho vấn đề thế nào là một chủ nghĩa xã hội đã được đổi mới Đó cũng là một vấn đề chung cho cả phong trào cách mạng thế giới mà không ai trả lời thay chúng ta và sau đó phải trả lời vấn đề về con đường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

Như vậy vấn đề định hướng xã hội chủ nghĩa của chúng ta còn phải được tiếp tục làm rõ không ngừng trên cơ sở tổng kết thực tiễn, bổ sung hoàn thiện lý luận về con đường chúng ta đi Song không thể đồng tình với ý kiến cho rằng dường như chúng

ta đang mò mẫm tìm đường và cái hướng mà chúng ta đã xác định chưa chắc đã là hướng đúng, có thể có một hướng khác! Cần phải khẳng định rằng chúng ta đã có một một cương lĩnh xây dựng chủ nghĩa xã hội dựa trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Chúng ta đã

có thực tiễn chính trị trực tiếp của sự nghiệp đổi mới với những cái hay và cái dở, cái được và cái chưa được đã bộc lộ ra tương đối rõ nét Chúng ta cũng có thực tiễn

gián tiếp của những nước trước đây đã là xã hội chủ nghĩa, đã lựa chọn con đường phát triển khác, con đường đó đã đem lại những kết quả gì cho nhân dân, với cái giá phải trả như thế nào.

Chương một

Quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là phù hợp với xu thế phát triển

của thời đại hiện nay

1 Nhân loại đang đi về đâu?

Thế kỷ XXI đã bắt đầu Loài người bước vào một thiên niên kỷ mới Những biếnđộng dữ dội, đầy kịch tính của thế kỷ này đã làm nảy sinh nhiều suy nghĩ của conngười về tương lai của mình, về hướng đi của lịch sử nhân loại

Các giáo phái kỳ quái mọc ra như nấm với những lời tiên tri lặp lại lời phán bảo

cổ xưa của Chúa về ngày tận thế Những nhà sinh thái lo lắng về những vấn đề môisinh ngày càng tồi tệ có thể dẫn đến những thảm họa sinh thái trên trái đất Trong khi

đó những nhà kỹ trị lạc quan chủ nghĩa tiếp tục cất cao bài ca về thời đại thống trị củatrí tuệ con người Còn các nhà tư tưởng và lý luận chống cộng và xã hội - dân chủ cũ

và mới cả những kẻ hôm qua đã từng là cộng sản hôm nay đang "sám hối" về sự "khờdại" của mình, ra sức bác bỏ chủ nghĩa Mác - Lênin, bêu xấu lý tưởng xã hội chủnghĩa, hết lời ca ngợi chủ nghĩa tư bản Họ cho rằng chủ nghĩa tư bản ngày nay là xãhội tốt đẹp nhất của loài người, nhân loại trước đây có phát triển nhưng sẽ dừng lại ởchủ nghĩa tư bản giống như ông già Hêghen xưa kia đã cho rằng tất cả mọi sự pháttriển của lịch sử sẽ dừng lại ở nhà nước Phổ Trong con mắt họ, thế kỷ XXI là thế kỷtoàn thắng và phồn vinh của chủ nghĩa tư bản trên toàn thế giới

Tuy nhiên, ở thế giới phương Tây cũng có những học giả tỏ ra bi quan và dè dặthơn Là những người bảo vệ các giá trị phương Tây, họ có những lý do để lo âu về sựtồn vong của chế độ tư bản Họ thẳng thắn chỉ ra những mâu thuẫn và khuyết tật của

xã hội hiện đại, tìm cách khắc phục để làm cho xã hội đó hoàn thiện và tốt đẹp hơn.Rơnê Đuymông, một học giả người Pháp cho rằng chủ nghĩa tư bản là "một thế giớikhông thể chấp nhận được"

Anvin Tôphlơ, J.K Galbraith, Paul A.Samuelson, Peter F.Ducker thừa nhận cầnphải cải biến xã hội tư bản, thay vào đó bằng một xã hội khác Theo các ông đó là,

"xã hội hậu tư bản", "xã hội siêu công nghiệp", "xã hội hậu công nghiệp" Nhữngngười xã hội dân chủ các nước dù có mang mầu sắc khác nhau thì vẫn trương lên cáibiển về một "xã hội dân chủ", làm ồn ào về một con đường thứ ba, không phải chủnghĩa tư bản cũng không phải chủ nghĩa xã hội như những người cộng sản quanniệm, một xã hội muốn bảo vệ lợi ích người lao động nhưng lại vẫn giữ nguyên áchthống trị về kinh tế và chính trị của giai cấp tư sản.

Tất cả các trào lưu ấy đều phủ nhận các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác Lênin về hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa, về đấu tranh giai cấp và cáchmạng xã hội, về tính tất yếu của thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xãhội trên phạm vi toàn thế giới Đặc biệt, từ sau sự sụp đổ của các nước xã hội chủnghĩa Đông Âu và Liên Xô, họ càng lớn tiếng công kích chủ nghĩa Mác - Lênin, coiviệc ra đời của chế độ xã hội chủ nghĩa là một sai lầm lịch sử của loài người trong thế

-kỷ XX, là trái quy luật, là một không tưởng mới, do đó tất yếu chế độ đó phải thấtbại

Như vậy là trong buổi giao thời của hai thiên niên kỷ, nhân loại một lần nữa lại tựđặt cho mình câu hỏi: nhân loại sẽ đi về đâu? Những người mácxít Việt Nam phảigiải đáp câu hỏi đó một cách thuyết phục và điều đó có ý nghĩa lý luận và thực tiễncấp bách đối với nhân dân ta Con đường phát triển xã hội chủ nghĩa Việt Nam màchúng ta lựa chọn phải cùng đường với con đường phát triển của nhân loại chứ khôngthể ngược lại Bằng lý luận và thực tiễn, những người mácxít phải chứng minh đượcrằng chủ nghĩa tư bản không phải là đích cuối cùng của lịch sử, rằng lịch sử vẫn tiếptục đi lên, vượt qua chủ nghĩa tư bản tiến lên chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản.Như vậy là chủ trương vượt qua chủ nghĩa tư bản không còn là chủ trương riêngcủa những người mácxít Những nhà tư tưởng tư sản ít nhiều có tinh thần khách quankhoa học ngày nay đã nhận thấy sự cần thiết phải phủ định chủ nghĩa tư bản dướihình thức hiện nay, phủ định những ung nhọt, khuyết tật của nó để thay bằng một trật

tự xã hội tốt đẹp hơn, đáp ứng đầy đủ hơn ước mơ, nguyện vọng và quyền lợi chânchính của con người Điều khác nhau giữa những người mácxít và những nhà tưtưởng đó là ở mục đích và cách thức phủ định chủ nghĩa tư bản Những nhà lý luận tưsản, xã hội dân chủ chủ trương điều chỉnh và cải cách chủ nghĩa tư bản làm cho chủnghĩa tư bản tốt đẹp hơn mà về cơ bản không thay đổi bản chất kinh tế và giai cấpcủa xã hội tư bản Họ sợ nói đến cách mạng xã hội, đến việc thay đổi một cách cơbản trật tự của xã hội hiện tồn Thực chất những quan điểm của họ có nội dung tiến

bộ trong việc phê phán chủ nghĩa tư bản nhưng lại là những quan điểm cải lương, là

một kiểu biện hộ khá tinh vi cho chủ nghĩa tư bản dưới hình thức lý luận về sự "pháttriển".

Đã xuất hiện một quan điểm cho rằng chủ nghĩa tư bản ngày nay chính là chủnghĩa xã hội, là một chế độ xã hội tiến bộ và cao hơn chế độ tư bản thời cuối thế kỷXIX và đầu thế kỷ XX mà Mác và Lênin đã từng phê phán, là một xã hội đang quá

độ lên chủ nghĩa cộng sản với những đặc trưng mà Mác và Ăngghen đã nói tới Tuynhiên, những lý lẽ biện hộ cho chủ nghĩa tư bản ngày nay không thể đứng vững trướcnhững thực tế phức tạp, đầy mâu thuẫn của thế giới tư bản Người ta càng nhận thấymột nghịch lý không có lời giải đáp của chế độ tư bản; sự sản xuất càng phát triển, sự

xã hội hóa lao động càng cao, của cải càng dồi dào thì càng tạo ra nhiều ung nhọt vềmặt xã hội, càng làm cho con người bị tha hóa hơn bao giờ hết Sự bất công xã hội,

sự phân cực giàu nghèo và bất bình đẳng xã hội, sự tước đoạt các giá trị văn hóa tinhthần của loài người… là những điểm yếu chí mạng của chủ nghĩa tư bản mà dù giaicấp tư sản có cố gắng che đậy bao nhiêu vẫn cứ lộ ra Vì vậy, lương tri nhân loại dù

có trải qua phân vân xao xuyến giữa lựa chọn này hay lựa chọn khác, cuối cùng sẽphải hướng đến một xã hội tốt đẹp hơn xã hội tư bản là xã hội chủ nghĩa của chủnghĩa Mác - Lênin

ý niệm về thời kỳ quá độ trong sự phát triển của tự nhiên, xã hội và con ngườikhông phải đến Mác mới có Các nhà khoa học trước Mác cũng đã đề cập nhiều đến

ý niệm này trên trên nhiều mặt của quá trình phát triển của thế giới Mác chỉ vậndụng ý niệm về sự quá độ để nghiên cứu lĩnh vực xã hội loài người và phát hiện raquy luật thay thế lẫn nhau của các hình thái kinh tế - xã hội mà thôi Hơn nữa, Mác

và Ăngghen không đi sâu nghiên cứu về tất cả các thời kỳ quá độ trong lịch sử mà chỉtập trung phân tích tính tất yếu hợp quy luật của việc thay thế chủ nghĩa tư bản bằng

nghĩa cộng sản chính là sự vận động của hiện thực khách quan, là một phong tràothực tiễn nhằm thủ tiêu cái chế độ hiện tồn đã làm cho nhân loại bị tha hóa, trở thành

kẻ xa lạ với bản chất vốn có của mình Chủ nghĩa cộng sản là sự trở về với bản chấtngười của con người Mác gọi chủ nghĩa cộng sản là chủ nghĩa tự nhiên hoàn bị vàchủ nghĩa nhân đạo hoàn bị

Ngày nay, sau hơn 150 năm ra đời, những nhà tư tưởng của Mác về chủ nghĩacộng sản đã tỏ ra đứng vững trước những thử thách của thời gian Cho dù các học giả

tư sản cố tình phủ nhận những tư tưởng của Mác thì sự thật hiển nhiên của thế giới tưbản hiện nay đã minh chứng những luận điểm của Mác là đúng, là có tính phổ biếnkhông thể bác bỏ Có một điều kỳ lạ là các trào lưu xã hội - dân chủ đều xa lạ với chủnghĩa Mác, đều chống lại Mác và Lênin, nhưng những lãnh tụ nổi tiếng của các tràolưu đó lại vẫn phải đề cao Mác để tô vẽ cho uy tín chính trị và khoa học của mình.Chủ tịch Quốc tế xã hội chủ nghĩa người Đức đã quá cố W.Brant cũng phải thừa nhậnrằng: "Tất cả chúng ta đứng trên vai của Mác" Còn P.Míttơrăng, Chủ tịch Đảng xãhội Pháp thì nói: "Đảng xã hội không hề phụ thuộc vào một giáo điều nào… song cơ

sở lý luận của nó là chủ nghĩa Mác" Cho dù bước quá độ lên chủ nghĩa xã hội và chủnghĩa cộng sản trên toàn thế giới có khó khăn thế nào đi nữa, nhất là sau sự sụp đổcủa các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô thì xu hướng tất yếu của lịch

sử vẫn là đi tới chủ nghĩa cộng sản Chỉ có điều con đường phát triển của lịch sửkhông thẳng tắp mà luôn quanh co, khúc khủy, có lúc tạm thời thụt lùi

Do không nhận thức được tính phức tạp, lâu dài của thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tưbản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới nên nhiều người đã dao động,đánh mất niềm tin, cho rằng sự sụp đổ của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa ởĐông Âu là do đi trái quy luật lịch sử, là ảo tưởng, là sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội

cả trên bình diện lý luận lẫn trên bình diện thực tiễn Họ quên rằng trong lịch sử củamình, từ chế độ xã hội này quá độ sang chế độ xã hội khác, nhân loại cũng đã phảitrải qua những thời kỳ quá độ khá dài không phải diễn ra trong mấy chục năm màhàng mấy trăm năm Chế độ phong kiến châu Âu đã phải mất gần 200 năm mới thay đổi hoàn toàn chế độ chiếm hữu nô lệ Cách mạng tư sản Anh

- cuộc cách mạng tư sản đầu tiên trên thế giới cũng phải trải qua qua nhiều giai đoạn

vua Saclơ I bị lên đoạn đầu đài nhưng giai cấp phong kiến Anh vẫn còn thế lực tổchức phản công bằng hai cuộc nội chiến (1642-1646) và (1658) và phục hồi triều đại

Schiua vào năm 16601 Giai cấp tư sản Anh phải tiến hành một cuộc chính biến 1688mới giành lại được chính quyền Bản thân cuộc đại cách mạng tư sản Pháp cũng diễn

ra không suôn sẻ chút nào 25 năm sau khi cách mạng tư sản Pháp thắng lợi, các thếlực phản động phong kiến Pháp vẫn phản công quyết liệt và đã giành lại được chínhquyền với 15 năm trị vì của triều đại Buốcbông (1815-1830) Tiếp sau đó, các nềncộng hòa và các đế chế liên tiếp thay thế nhau, chỉ đến sau công xã Pari, chế độ tưbản ở Pháp mới đi vào thời kỳ ổn định Như vậy, nếu tính sự khởi đầu từ nước Anhđến nước Pháp và cả châu Âu, thời đại quá độ từ chủ nghĩa phong kiến lên chủ nghĩa

tư bản ở châu Âu, ở Bắc Mỹ cũng phải gần hai trăm năm Nếu tính đến quá trình thựcdân hóa sau này của chủ nghĩa tư bản trên toàn thế giới thì thời gian còn dài hơn nữa.Những bài học lịch sử đó diễn ra cách đây hàng mấy trăm năm vẫn còn có tínhthời sự khi được dùng để xem xét các sự kiện trong thế kỷ chúng ta Sự sụp đổ củachủ nghĩa xã hội ở Đông Âu và Liên Xô không bác bỏ học thuyết về đấu tranh giaicấp, về thời đại quá độ của chủ nghĩa Mác - Lênin Trái lại nó chứng minh hùng hồnnhất cho học thuyết đó Chủ nghĩa tư bản thế giới lo sợ trước thắng lợi của đại cáchmạng tháng Mười Nga, lo sợ sự hiện thực hóa trên một phần ba dân số thế giới "bóngma" chủ nghĩa cộng sản nên đã không ngừng tìm mọi cách phản kích cái thực thể cácnước xã hội chủ nghĩa cũng giống như giai cấp phong kiến xưa kia đã phản kích kiêntrì và điên cuồng chống lại sự ra đời của xã hội tư sản Trong thời đại quá độ từ chế

độ phong kiến lên chế độ tư bản, sự thay thế đó chẳng qua chỉ là sự thay thế giữa haichế độ bóc lột người mà thôi, sự thay thế chứa đựng khả năng thỏa hiệp, các nhà quýtộc tư sản hóa và các nhà tư sản quý tộc hóa, ấy thế mà sự phản kích đã quyết liệt vàdai dẳng đến gần hai trăm năm Vậy có gì là lạ khi thời đại quá độ từ chủ nghĩa tưbản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới, sự thay thế chế độ người bóc lộtngười cuối cùng trong lịch sử bằng một chế độ vĩnh viễn giải phóng con người khỏimọi ách áp bức bóc lột lại có thể diễn ra nhanh chóng bằng một con đường thẳng tắp.Thời đại đó tất yếu phải gồm nhiều giai đoạn, có tiến công và phòng ngự, rút lui, cócao trào và thoái trào, có thắng lợi có thất bại

Ngày nay, hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới không còn, phong trào cộng sản,phong trào cách mạng trên toàn thế giới đang gặp khó khăn Thế nhưng xu thế chungcủa phong trào đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội vẫn

1 Xem L ch s c n ịch sử cận đại thế giới, ử cận đại thế giới, ận đại thế giới, đại thế giới, i th gi i, ế giới, ới, quy n I, Nxb, ển I, Nxb, Đại học và trung học Đại học và trung học i h c và trung h c ọc và trung học ọc và trung học

ệp, Hà Nội 1986, tr 47 ội 1986, tr 47.

đang tìm đường đi cho mình Đây là giai đoạn các lực lượng cách mạng của thời đạirút kinh nghiệm đã qua, tìm con đường đi mới, tìm những nội dung và hình thức mớicủa cách mạng, đặc biệt là về mục tiêu xã hội chủ nghĩa và những con đường lịch sử

cụ thể đi tới mục tiêu đó, chuẩn bị cho các cuộc tiến công trong tương lai Ngay ở cácnước Liên Xô cũ và Đông Âu, người ta đang thấy sự xuất hiện nhiều dấu hiệu tíchcực mới, báo trước một sự phục hồi ý thức và tổ chức cách mạng của nhân dân khinhân dân trải qua kinh nghiệm chính trị khắc nghiệt của bản thân đang được gỡ bỏnốt những ảo tưởng cuối cùng

Những người cộng sản và nhân dân lao động ở các nước đó đã nhận rõ bản chấtcủa cái gọi là "cải tổ" phản cách mạng tiến hành ở đất nước họ Trong báo cáo tại Đạihội Liên đoàn các đảng cộng sản - Đảng Cộng sản Liên Xô ngày 2 tháng 7 năm 1995,

Ô Sênhin, ủy viên ban chấp hành của Liên đoàn đã nói, những người cải tổ phảncách mạng "hành động một cách xảo quyệt có tính toán" nhưng "giờ đây đại đa sốnhân dân đã nhìn thấy rõ tính chất thâm độc của trò lừa dối đó" Trong các năm 1993,

1994, các Đảng Xã hội - dân chủ ở Cộng hòa Ba Lan, Đảng Xã hội chủ nghĩaHungary, Đảng Xã hội chủ nghĩa Bungary đã giành được thắng lợi to lớn trong cáccuộc bầu cử và đã trở thành các đảng chủ trì liên minh cầm quyền Các đảng đó vẫnđứng trên lập trường mácxít đổi mới tư duy về chủ nghĩa xã hội hay đã chuyển sanglập trường xã hội - dân chủ, đó là điều chúng ta cần phải theo dõi Tuy nhiên, phảighi nhận một điều là cánh tả đang trỗi dậy trong đời sống chính trị ở Liên Xô, Đông

Âu và ngày càng được lòng dân Nhân dân ngày càng chán ghét các chính đảng vàchính khách tư sản mới nảy sinh từ sự phản bội có tổ chức trong những năm 1989-

1991, có sự đạo diễn và trợ giúp của chủ nghĩa tư bản thế giới Sự sụp đổ của Liên

Xô và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu không xóa hết được những thành tựu,những ký ức tốt đẹp của nhân dân lao động về cách mạng tháng Mười Nga, về thắnglợi của những năm xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Sự sụp đổ đó "càng không phải làphong trào cộng sản, tư tưởng của Mác, Ăngghen, Lênin đã chết"1

Chúng ta chưa thể nói đến việc những người cộng sản ở Liên Xô (cũ) và ở cácnước Đông Âu sắp quay trở lại nắm chính quyền Con đường đi tới còn gian khổ, thếnhưng tình hình cách mạng ở các nước đó quả là đã có những chuyển biến kháctrước Thực tế cho thấy chủ nghĩa tư bản thế giới chưa dễ dàng thắng ở Liên Xô (cũ)

và các nước Đông Âu Mọi việc đang còn ở phía trước

1 Xem Tuyên b C ố Cương lĩnh ương lĩnh ng l nh ĩnh c a ủa Đảng Cộng sản Phần Lan Đảng Cộng sản Phần Lan ng C ng s n Ph n Lan ội 1986, tr 47 ảng Cộng sản Phần Lan ần Lan.

ở các nước tư bản phát triển, giai cấp công nhân hiện đại vẫn tồn tại như là mộtlực lượng chính trị đối lập lớn nhất của chủ nghĩa tư bản, là lực lượng lao động chủyếu sản xuất ra những sản phẩm hữu hình và vô hình Trong những năm qua, cácchính sách xã hội của các nước tư bản nhằm tạo ra một sự hòa hợp giai cấp và ổnđịnh chính trị - xã hội có thể đạt những kết quả nhất định Tuy nhiên, những mâuthuẫn cơ bản kinh niên của xã hội tư bản không thể giải quyết triệt để trong khuônkhổ trật tự tư bản chủ nghĩa Những mâu thuẫn đó có thể lắng xuống tạm thời nhưnglại được tích tụ để chờ thời cơ bùng nổ dữ dội Giai cấp tư sản sẽ không lường được

sự bùng nổ đó

Mới đây, hàng triệu công nhân Pháp xuống đường, bãi công chống chính phủPháp, báo cho toàn thế giới biết rằng giai cấp công nhân hiện đại ở các nước tư bảnphát triển chưa biến mất, rằng giai cấp đó vẫn tồn tại và đã tỏ rõ sức mạnh của mình

Sứ mệnh lịch sử của nó không hề thay đổi Rồi đây, cuộc đấu tranh của giai cấp côngnhân chống chủ nghĩa tư bản có thể có những nội dung và hình thức rất mới Khó có

ai đoán trước được những dích dắc của lịch sử thế giới, nhất là khi thế giới bước vàothiên niên kỷ mới, mở đầu bằng thế kỷ XXI, thế kỷ mà mọi quá trình phát triển cả tựnhiên, xã hội và con người đều gia tăng tốc độ đến mức chóng mặt Rất có thể thế kỷXXI sẽ đem lại cho nhân loại một nền văn minh mới đồng thời một trật tự xã hội mớitiến bộ hơn Trật tự đó sẽ ra đời bằng các cuộc cách mạng xã hội, dù cho những nộidung và hình thức của các cuộc cách mạng đó đứng từ cuối thế kỷ này chúng ta chưathể nhận biết được

Những quá trình cách mạng diễn ra trước đây, hiện nay và sau này đã và sẽ minhchứng rằng cách mạng thế giới trong sự phát triển tổng hợp của nó đã tổng hợp luôn

cả các luận điểm của Mác, Ăngghen và Lênin về cách mạng vô sản thế giới Thựctiễn đó cũng chứng minh dự báo thiên tài của Hồ Chí Minh về hai đôi cánh của conchim cách mạng thế giới, cách mạng chính quốc và thuộc địa phải bổ sung cho nhau,mặc dù ngày nay cái hình hài của chủ nghĩa thực dân không còn giống như vào đầu

thế kỷ khi Hồ Chí Minh viết "Bản án chế độ thực dân ".

2 Chủ nghĩa tư bản ngày nay - thành tựu và khuyết tật

Sau những bước thăng trầm, chủ nghĩa tư bản ngày nay đã có những bước pháttriển mới Những thành tựu to lớn về kinh tế, khoa học và công nghệ mà nhân loại đãđạt được dưới chủ nghĩa tư bản là điều không thể phủ nhận

Do sự phát triển của lực lượng sản xuất, của khoa học và công nghệ hiện đại, nềnkinh tế của chủ nghĩa tư bản đã bước vào và sẽ còn tiếp tục quá trình quốc tế hóa và

ở mức độ cao Từ những năm sau chiến tranh thế giới lần thứ II, đặc biệt trong những thập kỷ 60 và 70, chủ nghĩa tư bản đã có những bước tựđiều chỉnh quan trọng, đã có bước phát triển mới, tạo ra một bộ mặt mới của chủnghĩa tư bản

Có một thời kỳ nhờ áp dụng lý thuyết của Keynes, chủ nghĩa tư bản đã khắc phụcđược một phần, không để diễn ra các cuộc khủng hoảng kinh tế nặng nề như cuộckhủng hoảng 1929-1933 Bằng sự can thiệp của nhà nước, với những đơn đặt hàngtạo công ăn việc làm, khắc phục tình trạng thất nghiệp, chủ nghĩa tư bản dường như

đã ổn định hơn trong các chu kỳ phát triển của nó Lý thuyết của Keynes đã một thờiđược chủ nghĩa tư bản ca ngợi nhiệt liệt Các nhà lý luận kinh tế tư sản coi học thuyếtKeynes là phương thuốc bách bệnh chữa cho chủ nghĩa tư bản qua khỏi ốm yếu vàlàm cho nền kinh tế mạnh lên Tuy nhiên, đến những năm 60-70 của thế kỷ XX, chủnghĩa tư bản từ bỏ thần tượng Keynes của mình và chuyển sang áp dụng lý thuyết củaM.Fridman với chủ trương tự do hóa nền kinh tế chống lại sự can thiệp quá sâu củanhà nước Fridman đề nghị nhà nước chỉ can thiệp ở mức tối thiểu và chỉ can thiệp ởcấp vĩ mô thông qua hệ thống các chính sách tài chính và tiền tệ Các chính sách đó

đã trở thành đòn bẩy quan trọng của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa những năm 70 vàđầu 80 ở các nước tư bản phát triển, sản phẩm xã hội có xu hướng tăng, giảm đượctốc độ lạm phát phi mã, suy thoái kinh tế đã được khắc phục một bước Các ngànhkinh tế chủ chốt của chủ nghĩa tư bản giữ được sự ổn định và tiếp tục phát triển Chủnghĩa tư bản cũng đã nhanh chóng ứng dụng có hiệu quả các thành tựu khoa học vàcông nghệ hiện đại vào sản xuất kinh doanh Trong chủ nghĩa tư bản hiện đại, một sốngành công nghệ có hàm lượng trí tuệ cao đang phát triển nhờ áp dụng khoa học kỹthuật tiên tiến như vi điện tử và thông tin, vật liệu mới với các tính năng định sẵn,công nghệ sinh học, kỹ thuật tái tạo gen di truyền, các dạng năng lượng mới v.v… ởcác nước tư bản phát triển, quy trình sản xuất sản phẩm đã xuất hiện xu hướng ngượclại không giống với quy trình cổ điển của một xã hội công nghiệp Đó là tính phi tiêuchuẩn hóa, phi chuyên môn hóa, phi tập trung hóa, phi tối đa hóa Ngày nay, phươngthức sản xuất của chủ nghĩa tư bản phát triển trở nên năng động hơn Việc tự độnghóa sản xuất đồng bộ với kỹ thuật điều khiển linh hoạt là cơ sở vật chất - kỹ thuật củachủ nghĩa tư bản cuối thế kỷ XX

Sự phát triển về lý thuyết kinh tế cộng với sự phát triển về khoa học, kỹ thuật vàcông nghệ đã cho phép chủ nghĩa tư bản hiện đại thay đổi phần lớn các cơ cấu kinh

tế Sản xuất công nghiệp cổ điển giảm dần tỷ trọng Các ngành sản xuất mới, tiên tiến,

có hàm lượng khoa học, kỹ thuật cao, các ngành dịch vụ kỹ thuật cho sản xuất đangphát triển mạnh mẽ và chiếm tỷ trọng hàng đầu Chính ngành dịch vụ mà phương Tâygọi là khu vực ba đã có những đóng góp đáng kể cho việc tăng trưởng của GDP Sựthay đổi cơ cấu các ngành kinh tế kéo theo những biến đổi trong cơ cấu lao động Xuhướng chung là lao động khoa học, kỹ thuật, lao động trí óc, lao động trong ngànhdịch vụ tăng lên Các loại ngành lao động có kỹ thuật thấp đã giảm dần vai trò và một

số dần dần bị loại bỏ khỏi danh mục nghề nghiệp Ví dụ ở Mỹ, từ năm 1960 đến năm

1980 số nhân công làm văn phòng tăng từ 15% đến 19% lao động toàn Liên bang, sốlao động có kỹ thuật tăng từ 11% đến 17%, số thợ đứng máy giảm từ 18% xuống12%, số lao động nông nghiệp cũng giảm từ 8% xuống còn 2%

Ngày nay, ở các nước tư bản phát triển đã có sự thay đổi mạnh trong tổ chức cácđơn vịi sản xuất Các đơn vị sản xuất nhỏ, thích ứng nhanh nhạy với nhu cầu thịtrường phát triển đi liền với việc tư nhân hóa và giải thể một số cơ sở kinh tế nhànước đã từng phát triển mạnh trong thời kỳ tư tưởng Keynes thống trị Nhiều công ty,

xí nghiệp sản xuất đã giảm giá thành quản lý xuống đến 40% Nhiều công ty lớn chophép công nhân làm việc tại nhà, giảm bớt các chi phí không cần thiết Tuy nhiên, xuhướng tổ chức các đơn vị sản xuất nhỏ, linh hoạt không làm giảm mức độ xã hội hóalao động và tư bản dưới chủ nghĩa tư bản Các công ty xuyên quốc gia với số vốnkhổng lồ chi phối nhiều ngành kinh tế quan trọng của thế giới đã làm cho tính chất xãhội hóa trong lao động tư bản tăng lên rất nhanh Theo Samir Amin, "thời kỳ hiện đạiđược đặc trưng bằng ba sự biến đổi quan trọng về cơ cấu trong hệ thống tư bản chủnghĩa: 1 Sự thành lập những hãng xuyên quốc gia khổng lồ, hoạt động trên quy môthế giới…, 2 Sự khẳng định một cuộc cách mạng công nghệ đang di chuyển trọngtâm của các công nghiệp tương lai sang những ngành mới (…), 3 Sự tập trung trithức công nghệ học vào trong tay những hãng xuyên quốc gia khổng lồ…"1

Michel Beaud thì đưa ra khái niệm "một nền kinh tế quốc tế - đa quốc gia - thếgiới"2 Những công ty xuyên quốc gia không ngừng tăng thêm Năm 1984, có 200

1 , 2, 3 Richard Bergron: Ph n phát tri n - cái giá c a ch ngh a t do, ảng Cộng sản Phần Lan ển I, Nxb, Đại học và trung học ủa Đảng Cộng sản Phần Lan ủa Đảng Cộng sản Phần Lan ĩa tự do, ự do,

ị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr 47-48 ốc gia, Hà Nội, 1995, tr 47-48 ội 1986, tr 47.

với doanh thu hàng năm là 3.000 tỷ đô la, chiếm 25% GNP Các công ty đa quốc gianày sử dụng 50 triệu người lao động trong năm 1982, 30% thương mại thế giới docác công ty này khống chế ở Mỹ, những công ty đa quốc giathực hiện 77% xuất khẩu54% nhập khẩu và năm 1983 chúng chiếm 75% trong

số 50 tỷ đô la chi cho nghiên cứu và phát triển dân dụng ở Mỹ3 Theo tài liệu thống

kê của Liên hợp quốc, năm 1990 toàn thế giới có 35.000 công ty xuyên quốc gia với150.000 chi nhánh ở 160 nước và khu vực trên thế giới, chiếm 40% tổng giá trị sảnxuất của thế giới tư bản Sự hình thành các công ty xuyên quốc gia, đa quốc gia này

đã làm thay đổi phân công lao động quốc tế Do sự bùng nổ của kỹ thuật thông tin vàcông nghệ sản xuất hiện đại, các công ty này là lực lượng chủ yếu tạo ra nền sản xuấtthế giới và thị trường thế giới Sự phân công lao động trong thế giới tư bản đã vượtqua biên giới một quốc gia, một nhóm nước khu vực Quy trình công nghệ theo đócũng được mở rộng và có sự phân công giữa các nhánh của các công ty xuyên quốcgia Mỗi sản phẩm làm ra đều có các chi tiết do được sản xuất ở nhiều nơi, nhiềuquốc gia Việc tính toán mẫu mã, quy trình công nghệ, tổ chức thi công chế tạo sảnphẩm, bán sản phẩm, tiêu thụ và thu hồi vốn…, đều được thực hiện trên toàn cầu và ởtrên nhiều nước khác nhau Xu hướng gắn chặt và liên kết nền kinh tế các nước thànhquy mô quốc tế đã có tác dụng tích cực trong việc giảm giá thành, nâng cao năng suấtlao động, giảm chi phí vận chuyển, tận dụng tối đa lao động tại chỗ, tiêu thụ nhanh vàrộng rãi Do vậy, giai cấp tư sản càng tăng thêm việc thu lợi nhuận đến những giớihạn chưa từng thấy

Trong báo cáo Tổng qua kinh tế thế giới mới đây, Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) đãđánh giá rằng tình trạng suy thoái kinh tế ở các nước tư bản chủ yếu đã có chiềuhướng chấm dứt Tốc độ tăng trưởng đã nhúc nhích đi lên Năm 1994 đạt 3% trongkhi năm 1991 chỉ đạt 0,3% Các nước thuộc nhóm G7 vẫn có nền kinh tế phát triểnmạnh nhất Tốc độ tăng trưởng của Mỹ đạt 3,7% năm 1994, Canađa 4,1%, Nhật Bản0,9% Nền kinh tế của các nước EU có chiều hướng phát triển khá GDP các nước

EU tăng từ 2,6% (1994) đến 2,9% (1995) và dự kiến 3,2% năm 19961

Trong vài thập kỷ trở lại đây, do sự phát triển của khoa học và công nghệ, hàmlượng trí tuệ kết tinh trong các sản phẩm khá cao Theo tính toán của nhiều nhà kinh

1 Xem Kinh t th gi i 1994; ế giới, ế giới, ới, đặc điểm và triển vọng, đ ểm và triển vọng, c i m v tri n v ng, à triển vọng, ểm và triển vọng, ọng, Nxb Khoa h c ọc và trung học

xã h i, Hà N i, 1995, tr 8 ội 1986, tr 47 ội 1986, tr 47.

tế học, trong một sản phẩm ở các nước tư bản phát triển nhất, tỷ lệ kết tinh các hàmlượng lao động như sau:

- Giá trị nguyên liệu 10%

- Giá trị năng lượng 10%

- Giá trị sức lao động cơ bắt 5%

- Giá trị lao động trí tuệ 75-85%

ở các nước tư bản phát triển cao, phần lớn lao động xã hội dành cho hoạt độngdịch vụ, khoa học và công nghệ, thu thập và xử lý thông tin, sáng tạo công nghệ mới,chế tạo sản phẩm mới… Con người ngày càng ít trực tiếp tác động đến đối tượng laođộng, chế tác sản phẩm mà dần dần đóng vai trò kiểm tra và điều hành dây truyền sảnxuất Máy tính điện tử đã bước sang thế hệ thứ 5 cho phép con người có thể thực hiện

25 tỷ phép tính trong một giây, ngày càng đóng vai trò quan trọng trong mọi hoạtđộng sản xuất, dịch vụ, quản lý

Ngày nay, sự phân công lao động chân tay và lao động trí óc có xu hướng khôngcòn rạch ròi như trước Trong một số lĩnh vực và chuyên ngành hẹp, quan hệ chủ -thợ cũng có những thay đổi nhất định căn cứ vào quyền làm chủ tri thức, vào kỹ năngcủa người lao động làm thuê Sự phụ thuộc lẫn nhau giữa chủ - thợ ít nhiều tạo nênmột sự "bình đẳng" nào đó, mâu thuẫn giữa chủ và thợ trong nhiều trường hợp cóphần dịu đi Mặt khác, do chính sách hạ thấp mệnh giá cổ phiếu và thu hút người laođộng thành những cổ đông, tham gia nhất định vào một số khâu quản lý xí nghiệp,người công nhân cũng có được những quyền nhất định trong sản xuất, quản trị kinhdoanh và phân phối Tình hình này dường như tạo ra một bộ mặt mới của chủ nghĩa

tư bản hiện đại Đây cũng là kết quả của các "chương trình đầu tư cho người laođộng" mà chủ nghĩa tư bản đã thực hiện nhiều năm qua ở Mỹ và ở Nhật, chủ nghĩa

tư bản dành một khoản ngân sách khá cao cho việc đào tạo cán bộ, đào tạo lại nhânviên, trang bị cho công nhân những tri thức và kỹ năng mới

Tuy có hạn chế so với trước, vai trò của nhà nước trong nền kinh tế tư bản chủnghĩa vẫn phát huy hiệu quả tích cực của nó ở một số nước tư bản phát triển như Mỹ,Đức, Nhật, Anh, Pháp, Thụy Điển, Phần Lan… nhà nước tư sản có nhiều chính sáchgiải quyết các phúc lợi xã hội bằng việc trích từ ngân sách một khoản để trợ cấp chonhững người lao động nghèo khổ, thất nghiệp, đầu tư xây dựng những công trình vănhóa, xã hội, lợi ích, công cộng… Trên thực tế, việc đầu tư cho y tế, giáo dục, nângcao hệ thống bảo hiểm xã hội, môi trường, chống tệ nạn xã hội… ở các nước tư bảnphát triển đã có những thành công đáng ghi nhận Do nhiều nguyên nhân, trong đó có

nguyên nhân hàng đầu nhằm tạo môi trường chính trị ổn định cho xã hội tư bản, chủnghĩa tư bản ngày nay đã phải tự điều chỉnh nhiều vấn đề kinh tế, chính trị và xã hộitrong đó có các vấn đề bảo đảm các quyền bình đẳng, dân chủ của con người, điềutiết lại thu nhập và phân phối lại mức thu nhập của các tầng lớp dân cư thông qua hệthống các chính sách kinh tế và xã hội, điều chỉnh quan hệ giữa chủ và thợ thông quacác luật lao động.

Những thay đổi đó chứng tỏ chủ nghĩa tư bản còn có khả năng kéo dài sự tồn tại

thời đại

Sự phát triển của lực lượng sản xuất, mà thực chất là sự xã hội hóa cao lao động

xã hội đòi hỏi phải có những sự thay đổi nhất định trong quan hệ sản xuất tư bản chủnghĩa Trên nền tảng của chế độ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa, chủ nghĩa tư bảnngày nay có nhiều hình thức sở hữu đa dạng hơn trước: sở hữu tập thể, sở hữu hỗnhợp, cổ phần hóa tư bản, thu hút toàn thể vốn tiền tệ nhàn rỗi trong mọi tầng lớp dân

cư thành tư bản… Những hình thức đó chứng tỏ rằng xu hướng xã hội hóa nền kinh

tế vẫn tự mở đường đi cho mình ngay trong những điều kiện tư bản chủ nghĩa và dĩnhiên theo lối tư bản chủ nghĩa

Chúng ta thừa nhận những sự phát triển đó của chủ nghĩa tư bản hiện đại, thừanhận vai trò lịch sử của chủ nghĩa tư bản đối với sự phát triển của nhân loại sau gần

400 năm tồn tại Trong những thành tựu chung của xã hội tư bản, dĩ nhiên có vai tròcủa giai cấp tư sản với tư cách là giai cấp thống trị về kinh tế và chính trị Tuynhiên, những thành tựu đạt được được dưới chế độ tư bản đó có công lao động tolớn của những người lao động làm thuê cả trí óc và chân tay, của giai cấp công nhân

và tầng lớp trí thức đầy tiềm năng sáng tạo

Những người cộng sản không có định kiến hẹp hòi, biệt phái trước những thànhtựu của chủ nghĩa tư bản, Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đó, chủ nghĩa tưbản cũng không ít khuyết tật, nhiều ung nhọt nhức nhối, nhiều căn bệnh trầm kha

mà chủ nghĩa tư bản không thể tự mình khắc phục được

Trong tác phẩm Phản phát triển - cái giá của chủ nghĩa tự do, Richard Bergeron

viết: tất cả các xã hội của thế giới thứ ba cũng như của tất cả các xã hội phương Tâyhiện đại "hiện đang phải đối phó với điều lừa phỉnh lớn nhất trong những năm cuốithế kỷ này, đó là sự khẳng định lai một cách đắc thắng của chủ nghĩa tụ do Mỗingười chúng ta hãy suy nghĩ xem xã hội ở nước mình trước đây là gì và sau này có

thể trở thành cái gì, và có lẽ mỗi người theo cách của mình, chúng ta có thể làm xẹpđược cái bong bóng rỗng này đi"1

Đoạn văn ngắn này dường như thâu tóm toàn bộ thực chất cái gọi là phát triển củachủ nghĩa tư bản ngày nay một cách sâu sắc và bóng bẩy Nó cho chúng ta thấy mộtnghịch lý trớ trêu là những điều mà nhiều người vẫn tưởng phát triển của một thế giớiđược tuyên truyền, khuyến khích tiêu dùng tới mức tối đa, là sự suy thoái kinh tế, cạnkiệt môi trường, phân cực giàu nghèo, bất bình đẳng gay gắt, là sự suy đồi đạo đức,văn hóa, xã hội và bế tắc về lối sống Những mâu thuẫn về kinh tế, xã hội, những ungnhọt, khuyết tật của chủ nghĩa tư bản hiện đại dù được che đậy bằng cách nào cũngvẫn bộc lộ ra làm nhức nhối nhân loại

Chúng ta thừa nhận trong những năm gần đây chủ nghĩa tư bản có nhiều mặt pháttriển Song chủ nghĩa tư bản ngày nay vẫn vận động trong khuôn khổ của xã hội tưsản với những tính quy định vốn có của nó, với những hình thức bóc lột mới, tinh vihơn, được ngụy trang khéo hơn, làm cho nhiều người lầm tưởng rằng chủ nghĩa tưbản ngày nay không còn bản chất bóc lột Nhưng mục đích của các sự điều chỉnhkinh tế và xã hội của chủ nghĩa tư bản là nhằm tăng thêm lợi nhuận cho chủ nghĩa tưbản, xoa dịu các mâu thuẫn và đối kháng giai cấp, tạo ra cho xã hội tư bản có mộtvùng đệm an toàn, những van xả hơi để kéo dài sự tồn tại của nó trong lịch sử Các sựđiều chỉnh đó không xâm phạm đến những quyền lợi cơ bản của giai cấp tư sản.Trong thế giới tư bản, phát triển không phải là mục tiêu mà vấn đề gia tăng sự tiêuthụ mới là mục tiêu chủ yếu "Phát triển chỉ là phương tiện chính của một hoạt độngtheo ý thức hệ nhằm bảo đảm gia tăng sự tiêu thụ" - Richard Bergeron đã nhận xét vềchủ nghĩa tư bản ngày nay như vậy Mặc dù hiện nay, một số nước tư bản phát triển

có những bước phát triển mới về kinh tế, nhưng chủ nghĩa tư bản vẫn ở trong vòngluẩn quẩn Trong giai đoạn tự do cạnh tranh và bước đầu hình thành các tổ chức độcquyền, chủ nghĩa tư bản đã áp dụng nhiều hình thức tổ chức sản xuất theo kiểu cổđiển mong bóc lột nhiều giá trị thặng dư của người công nhân Sự bóc lột đó đã bịnhững người lao động chống lại bằng việc bãi công, đình công, biểu tình, phá máymóc Có một thời kỳ chủ nghĩa tư bản đã sử dụng lý thuyết về tổ chức lao động của

kỹ sư người Mỹ Taylor Phương pháp Taylor đã tỏ ra có hiệu quả Tuy nhiên, lýthuyết của Taylor cũng không cứu được chủ nghĩa tư bản Thay vì gắn lợi ích của cácbên tham gia sản xuất, lý thuyết Taylor đã làm mất trình độ nghiệp vụ lao động củacông nhân, biến công nhân thành những người máy sinh học đem khoa học về tổ

chức lao động thay thế chế độ gia trưởng nhưng lại càng củng cố quyền lực và tăngcường chế độ gia trưởng tư bản chủ nghĩa.

Trong những thập kỷ đầu thế kỷ XX, nền sản xuất tư bản chủ nghĩa lâm vàonhững cuộc khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng, điển hình là cuộc khủng hoảng kinh

tế thế giới những năm 1929-1933 Học thuyết về chủ nghĩa tư bản có điều tiết củaJ.M.Keynes đã ra đời và có những đóng góp lớn vào việc cứu chủ nghĩa tư bản khỏinhững cuộc khủng hoảng kinh tế chết người

Nhờ áp dụng học thuyết Keynes, nền sản xuất tư bản chủ nghĩa khắc phục đượcmột phần tình trạng vô chính phủ, khủng hoảng và các hậu quả của cạnh tranh tànbạo Nhà nước tư sản, trước đây chỉ làm chức năng giám hộ sản xuất thì nay đảmnhiệm cả điều tiết sản xuất Trong chừng mực nhất định, nền kinh tế tư bản có sựđiều tiết của nhà nước là một phát triển mới, tiến bộ so với trước Tuy nhiên, do bảnchất của chủ nghĩa tư bản, việc nhà nước can thiệp quá sâu vào quá trình sản xuất đãbộc lộ nhiều mâu thuẫn khó có thể khắc phục Nền kinh tế thị trường, cơ chế thịtrường tư bản chủ nghĩa có xu hướng tự do hóa trong lúc xu hướng điều tiết của nhànước lại hạn chế nó Bởi vậy, sự xung đột giữa thị trường tự do và sự can thiệp củanhà nước lại trở nên gay gắt Nền kinh tế tư bản chủ nghĩa lại rơi vào những đợt suythoái mới Trong những năm 80 của thế kỷ XX, nước Mỹ rơi vào một cuộc khủnghoảng kinh tế chu kỳ kéo dài có sức tànphá mạnh hơn nhiều so với những cuộc khủng hoảng những năm 74-75 Sản xuấtcông nghiệp trong thời gian khủng hoảng 80-82 giảm 12,4%, trong đó sản xuất hàngtiêu dùng giảm 8,3%, sản xuất máy móc thiết bị giảm 23% Năng suất lao động xãhội hầu như không tăng Hàng loạt xí nghiệp bị phá sản và thất nghiệp tăng mạnh.Tuy nhiên, như Ăngghen đã từng nhận xét rằng sản xuất tư bản chủ nghĩa khôngthể dẫm chân tại chỗ, nó phải phát triển, mở rộng hoặc chết… Do đó, thay vào họcthuyết Keynes là học thuyết trọng tiền của I.Fisher và thuyết trọng tiền hiện đại củaMiltơn Friedman làm cơ sở cho sự điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản hiện đại Nếu nhưKeynes đề cao vai trò điều tiết của nhà nước tư sản đối với nền kinh tế thị trường thìthuyết trọng tiền lai hạn chế đến mức tối đa sự can thiệp của nhà nước Họ chủtrương để mặc cho "bàn tay vô hình" là thị trường điều tiết nền kinh tế chứ khôngphải bằng "bàn tay hữu hình" là nhà nước Học thuyết mới này đã được giai cấp tưsản hân hoan chào đón, vận dụng rộng rãi vào nền kinh tế nhằm khắc phục sự giatăng của lạm phát và phần nào chống được lạm phát do bảo đảm được sự phù hợp

giữa khối lượng tiền tệ với tốc độ tăng thu nhập quốc dân danh nghĩa Nhờ đó, nềnkinh tế tư bản chủ nghĩa lại được hồi phục và có chiều hướng tăng trưởng.

Tuy vậy cơ chế "cân đối tự phát" và "định giá tự do" của phái trọng tiền cũngkhông làm cho nền kinh tế tư bản phát triển mạnh mẽ hơn lên Sau một thời gian cónhững kích thích nhất định, những mẫu thuẫn vốn có của chủ nghĩa tư bản lại trở nêngay gắt hơn, lạm phát cao, kinh tế trì trệ, đời sống của người lao động bị giảm sút Chủnghĩa tư bản lại đứng trước những luẩn quẩn và lúng túng mới việc giải quyết mốiquan hệ giữa nhà nước và thị trường, giữa xã hội hóa cao với tư nhân hóa, giữa các

mô hình kinh tế tự do kiểu Ănglôsắcxông với mô hình kinh tế xã hội kiểu Rênan, giữatăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội Chủ nghĩa tự do kinh tế cũng không phải làliều thuốc hiệu nghiệm của chủ nghĩa tư bản Nó có thể dẫn nền kinh tế tư bản đến bờvực thẳm Trong những năm gần đây, để khắc phục cuộc khủng hoảng cơ cấu, chủnghĩa tư bản lại phải điều chỉnh trên nhiều lĩnh vực mô hình tổ chức sản xuất, tàichính tiền tệ, vai trò của nhà nước, quan hệ chủ thợ, chế độ sở hữu, phúc lợi xã hội…Theo Richard Bergeron, "Sự thủ tiêu nhà nước trung ương ắt sẽ có nghĩa là sự kếtthúc của những chương trình quốc gia đồ sộ, điều này sẽ nhanh chóng thể hiện ở sựbộc lộ những bất bình đẳng gay gắt trên lãnh thổ nước Mỹ"1

Cho đến hiện nay chủ nghĩa tư bản vẫn chưa giải quyết ổn thỏa mối quan hệ giữathị trường tự do và sự điều tiết của nhà nước, người ta vẫn cần đến nhà nước nhưnglại coi nhà nước là kẻ "ăn không biết no", là "nhà nước thiên vị", "nhà nước ápbức"… Trong khi bài xích nhà nước, chủ nghĩa tư bản vẫn không bỏ nhà nước, vẫncần nhà nước với tên gọi mới "nhà nước cần thiết", "nhà nước có hiệu lực", "nhànước khiêm tốn", hoặc "nhà nước khoan dung", "nhà nước tối thiểu"2 Nhưng chủnghĩa tư bản chỉ cần nhà nước với tính chất là người trọng tài, có những hành độngphối hợp các tác nhân kinh tế, chống lại nguy cơ tan rã xã hội, kiểm soát và hạn chếnhững thái quá của một thị trường sinh ra nhiều bất bình đẳng Ngoài ra, quy môquốc tế của nền kinh tế đòi hỏi giai cấp tư sản vẫn phải sử dụng nhà nước để tăng sứccạnh tranh trong kinh tế đối ngoại… Công thức "nhà nước càng ít thì nhà nước càngtốt" là một ảo tưởng của chủ nghĩa tư bản khi mà sự phát triển của nền kinh tế vềkhách quan đòi hỏi phải tăng cường vai trò nhà nước Mâu thuẫn này quả là khó giải

1 Richard Bergeron: S d, tr 65 đd, tr 65.

2 Xem M ười vấn đề lớn về kinh tế hiện đại, ấn đề lớn về kinh tế hiện đại, đề lớn về kinh tế hiện đại, ới, i v n l n v kinh t hi n ề lớn về kinh tế hiện đại, ế giới, ện đại, đại thế giới, Vi n Nghiên c u qu n lý i, ệp, Hà Nội 1986, tr 47 ứu quản lý ảng Cộng sản Phần Lan.

kinh t Trung ương - Trung tâm Thông tin tư liệu, Hà Nội, 1995, tr 182- ng - Trung tâm Thông tin t li u, Hà N i, 1995, tr 182- ư ệp, Hà Nội 1986, tr 47 ội 1986, tr 47.

quyết đối với chủ nghĩa tư bản Bởi vậy, chỉ có thể đồng thời phát huy hiệu quả củanhà nước lẫn nền kinh tế thị trường xã hội khi thay đổi phương thức sản xuất và mụcđích của sản xuất xã hội Điều đó có nghĩa là phải thay phương thức sản xuất tư bảnchủ nghĩa bằng phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa Ngày nay, thực tiễn kinh tế ởcác nước tư bản cho thấy rằng chính chủ nghĩa tư bản vốn lớn lên cùng với thị trườnglại tỏ ra không đáp ứng được các yêu cầu của một thị trường đạt đến một trình độ xãhội hóa cao.

Dưới chế độ tư bản, ngay trong giai đoạn hiện đại, "phi cổ điển", những khuyết tật

cố hữu của nó vẫn tồn tại và có những biểu hiện cực đoan mới Sự tăng trưởng vìđộng cơ lợi nhuận bên cạnh tác động tích cực cũng làm nảy sinh những lệch lạc,trong sản xuất kinh doanh, tiêu dùng, tạo thành cái gọi là xã hội tiêu thụ kiểu phươngTây Tiêu dùng với những thị hiếu vô giới hạn và giả tạo trở thành mục tiêu và độnglực của tăng trưởng của sản xuất tư bản chủ nghĩa Sự tiêu dùng đã có những hìnhthái phi lý, bệnh hoạn và người ta tìm cách hợp lý hóa cái phi lý đó bằng nhiều thủđoạn, nhiều trò "ảo thuật công nghiệp" Đó là một xã hội tiêu dùng được kích độngbởi các hệ thống quảng cáo, vượt quá xa cái ngưỡng cần thiết của thông tin thươngmại Hệ thống này được hình thành như một công nghiệp đồ sộ đặc trưng cho chủnghĩa tư bản ngày nay ở Mỹ, chi cho quảng cáo lên đến 92 tỷ đô la thông qua vôtuyến truyền hình Quảng cáo làm ra các nhu cầu giả và sức ép của nó không chophép con người tự do lựa chọn Người ta quảng cáo rằng con bú sữa mẹ là không cógiá trị, quảng cáo cho việc trẻ sơ sinh ăn đồ hộp, quảng cáo cho bác sĩ, bệnh viện, cáchãng đa quốc gia sản xuất thuốc trị tả cho trẻ em, và cuối cùng lại quảng cáo dạy chocác bà mẹ trở lại cho con bú như thế nào Richard Bergeron đã dẫn lời ClaudeAlverés về thủ đoạn gây sức ép tiêu thụ của xã hội tư bản tinh vi và vô bổ như thếnào Tiêu dùng kiểu phương Tây đi liền với lãng phí của cải tài nguyên xã hội Xã hộitiêu dùng đó dựa trên nền sản xuất tự do cạnh tranh có xu hướng thoát khỏi sự điềutiết của nhà nước Tình hình đó làm cho xã hội phân cực sâu sắc Ngay trong giớichủ, người bị phá sản, kẻ thì giàu lên Trong thời gian cạnh tranh tự do, giai cấp tưsản dùng mọi thủ đoạn tàn bạo dung tục, thô lậu để cạnh tranh chèn ép nhau, phá hoạinhau Còn trong thời kỳ hiện đại, hình thức cạnh tranh tuy có vẻ "văn minh" hơn, sobản chất vẫn là sự cạnh tranh rất gay gắt, tinh vi và tàn bạo Sự cạnh tranh đó khôngchỉ diễn ra trong một vài xí nghiệp, trong một vài lĩnh vực mà diễn ra trên phạm viquốc gia, quốc tế, trên mọi lĩnh vực, tác động xấu đến đạo đức, lối sống, văn hóa

xã hội Bên ngoài có vẻ hào nhoáng, sạch sẽ của ông chủ hiện đại vẫn lộ hiện lên

bộ mặt gớm ghiếc của các ông chủ - thú dữ thời tích lũy nguyên thủy sẵn sàng cắn

xé nuốt chửng nhau

Ngày nay, không chỉ giai cấp công nhân làm thuê cho giai cấp tư bản mà hầu hếtnhững người lao động đều có ông chủ của mình Sự sản xuất ra giá trị thặng dư tuytồn tại nguyên vẹn và vẫn là nền tảng của xã hội tư sản hiện tồn nhưng phương thứcbóc lột cụ thể đã có những hình thức rất mới, không còn giống với thời kỳ Mác mô tả

trong tác phẩm Tư bản Nhiệm vụ nặng nề của các nhà lý luận mácxít ngày nay là

phải tổng kết những thực tiễn mới mẻ đó của ách thốngtrị kinh tế của tư bản Việc nhiều học giả tư sản rêu rao về việc giai cấp tư sản ngàynay đã "hiền" hơn, nhân đạo hơn, không còn là giai cấp bóc lột nữa, rằng giai cấp tưsản cũng tham gia lao động (!) chỉ là một sự bào chữa vụng về, lừa dối quần chúng.Bằng các hình thức cổ phần hóa một phần xí nghiệp và chế độ tham dự một phầntrong quản lý sản xuất và phân phối, giai cấp tư sản cố làm mờ dần ý thức giai cấp và

ý thức bị bóc lột của giai cấp công nhân Lý thuyết "vận may cho tất cả mọi người, aicũng có cơ hội làm giàu" không phải không ít nhiều xâm nhập vào đầu óc giai cấpcông nhân Ngày nay, giai cấp tư sản tuy có nhượng bộ giai cấp công nhân và ngườilao động khác về một số vấn đề như việc làm, lương bổng, đào tạo tay nghề, phúc lợicho xã hội, mở rộng quyền tham quyết… thì ở những khía cạnh khác, phương diệnkhác họ lại áp bức bóc lột công nhân nặng nề hơn, tinh vi hơn Chủ nghĩa tư bản ngàynay cột chặt người lao động vào bánh xe của chủ nghĩa tư bản Để tránh thất nghiệp,

để có đủ phương tiện sinh hoạt thì người lao động phải làm mọi cách để có việc làm

Mà muốn có việc làm thì phái có trình độ cao, có tay nghề giỏi, phải chịu sự đàotạo, giáo dục của chủ nghĩa tư bản, chịu ơn huệ của chủ nghĩa tư bản Giai cấp tưsản ngày nay đã biết trả lại một mức tối thiểu trong số tối đa lợi nhuận mà chúngtước đoạt lao động của công nhân để xoa dịu những xung đột giai cấp, để kiềm tỏagiai cấp công nhân trong những xiềng xích mới, những xiềng xích có khi vô hình

và do đó không dễ đập tan

Ngày nay, giai cấp tư sản tạo ra sự công bằng giả trên cơ sở những bất công thật.Nạn thất nghiệp tăng lên và theo chu kỳ không sao khắc phục nổi ở các nước tư bảnphát triển, tình trạng "lạm phát thất nghiệp" rất cao Nguyên nhân của thất nghiệp thì

có vô số và tồn tại thường trực Nạn thất nghiệp không chỉ tăng lên trong thời giansuy thoái mà ngay cả trong thời gian tăng trưởng, phồn vinh Chủ nghĩa tư bản ngàynay đã tạo ra một năng suất đủ để xóa bò hoàn toàn nạn thất nghiệp Chỉ cần giảm giờlàm và ngày làm hơn nữa thì nền kinh tế đủ sức hấp thụ hết mọi người lao động, làm

cho người lao động có thời gian để phát triển và hoàn thiện nhân cách của mình Thếnhưng, làm như vậy thì còn gì là chủ nghĩa tư bản nữa Làm như vậy thì xã hội đãchuyển sang một trật tự mới mà Mác đã dự báo rồi Việc chuyển biến đó phải thôngqua cách mạng chứ còn bản thân giai cấp tư sản không bao giờ tự nguyện làm việcđó.

Với sự phát triển của khoa học và công nghệ, giai cấp tư sản cũng có ý thức thựchiện sự bất bình đẳng trong việc làm và thu nhập của các tầng lớp lao động Số laođộng có kỹ năng cao, có tri thức được trọng dụng và trả lương hậu, được ưu đãi tronglúc đó đại đa số những người lao động khác vẫn bị ngược đãi cách này hay cáchkhác Giai cấp tư sản cố tạo ra một tầng lớp trung lưu, có thu nhập khá, làm lớp đệmgiữa nhà tư bản với những người lao động nghèo khổ nhằm nhiều mục đích kíchthích ảo vọng làm giàu, chia rẽ hàng ngũ công nhân Quả thật là mấy thập kỷ 70, 80,

90, chủ nghĩa tư bản có vẻ như "yên ổn" hơn, các phong trào đấu tranh của giai cấpcông nhân có phần lắng xuống

Cần thấy rằng trong xã hội tư bản ngày nay, không chỉ có mâu thuẫn tư sản - côngnhân mà còn có mâu thuẫn giữa các thiết chế tư sản với toàn bộ xã hội Giai cấp tưsản huyênh hoang về thế giới tự do của mình nhưng nhìn sâu vào bản chất, chế độ xãhội tư sản hiện đại đang đe dọa sự tồn tại và phát triển của cá nhân, đang tạo ra mộtphản ứng của những cá nhân dưới hình thức này hay hình thức khác chống lại cácthiết chế tư sản Chủ nghĩa tư bản đề cao chủ nghĩa cá nhân nhưng chính cá nhân lại

bị cả xã hội tư sản bóp nghẹt bởi những thiết chế tàn bạo và phi nhân về kinh tế,chính trị, luật pháp, văn hóa, đạo đức… Ngày nay trong xã hội tư bản, con người dầndần mất niềm tin Họ đi từ sự đổ vỡ này đến đổ vỡ khác về tinh thần, sự trống rỗngtrong tâm hồn và sự cô đơn ngự trị một cách phổ biến Ngay cả niềm tin vào Chúa,

họ cũng cạn dần, nạn mê tín dị đoan hiện đại ở những xã hội công nghiệp cao đangdiễn ra dưới những hình thức quái gở

ở nước Mỹ, tự bảo vệ mạng sống của mình là câu trả lời mang tính quần chúng,việc giữ một khẩu súng cho cá nhân là một đối sách tự nhiên nhằm thực hiện quyền

tự vệ chính đáng như đã ghi trong hiến pháp (!) Người ta tính có 200 triệu vũ khí cánhân tại Mỹ Louis Richman đã nêu lên: Thiếu niên ở Mỹ đang lâm vào tình trạngkhủng hoảng sâu sắc chưa từng có, bạo lực, nghiện ngập ma túy, trường học tồi tàn, nghèo đói, cha mẹ ly dị, hoặc cha mẹ đi làm, không

ai chăm sóc con cái và chẳng ai quan tâm đến tình trạng

này cả1 Cuốn sách trên cho biết ở Mỹ, mỗi ngày cha mẹ của gần 2.750 trẻ em ly thânhoặc ly hôn, 500 trẻ em từ 10 đến 14 tuổi bắt đầu sử dụng ma túy bất hợp pháp và

1000 em bắt đầu uống rượu Gần một nửa học sinh trung học dùng ma túy hay uốngrượu, hoặc làm tình mà không có phòng bị… Mỗi ngày có hơn 1400 thiếu nữ, 2/3 emchưa có chồng - bắt đầu làm mẹ2 Gia đình không còn là tổ ấm của con người nhưtrước đây nữa Hình ảnh cụ thể của xã hội Mỹ là nhà tù nhiều hơn, nhiều nhà nuôi trẻhơn, nhiều tội ác hơn, nhiều chết chóc hơn và nhiều sợ hãi hơn3

Nếu như những vấn đề xã hội là một nhức nhối của chủ nghĩa tư bản thì vấn đềmôi trường sinh thái cũng đang ở mức báo động Do sản xuất phát triển ồ ạt, chạytheo lợi nhuận tối đa, chủ nghĩa tư bản đã làm cạn kiệt tài nguyên môi trường thiênnhiên, phá hoại bầu khí quyển của trái đất Trong tiến trình phát triển của mình, mỗithành tựu về kinh tế của chủ nghĩa tư bản bao giờ cũng kèm theo sự tàn phá, tàn phá

xã hội, tàn phá con người và tàn phá thiên nhiên Nhiều học giả đã lên tiếng phản đốichính sách kinh tế hiện nay của chủ nghĩa tư bản

Do những chất độc hóa học, hàng triệu hécta rừng bị chết trụi, nhiều loại động vật

quý hiếm bị tuyệt chủng Trong cuốn Một thế giới không cây cối, Erich Eccôm đã

cho ta thấy sự tàn phá của con người đối với môi trường thiên nhiên như thế nào.Những trận mưa axít, những cánh rừng nhiệt đới sắp biến mất, hệ sinh thái bị pháhoại, nước biển phủ dầu, không khí nhiễm độc… đã làm cho môi trường sống hiệnnay của con người trở nên khắc nghiệt Trong các thành phố lớn người ta cảm thấyngột ngạt, thiếu không khí trong lành Chuyện bán túi dưỡng khí cá nhân sẽ dần dầntrở thành phổ biến Đã xuất hiện hiện tượng hàng chục vạn người rời bỏ các trungtâm đô thị đi về các vùng ven, vùng nông thôn sinh sống vì sợ bầu không khí của cácthành phố lớn

Hàng năm, chế độ khí hậu thế giới thay đổi trông thấy không có lợi cho sự sống.Theo tính toán của các nhà khoa học, trái đất nóng dần lên Thời tiết những thập kỷgần đây quả là khắc nghiệt hơn Hạn hán, mưa, bão, rét, động đất, bệnh tật thế kỷnhiều hơn trước Các tai họa tự nhiên gây ra dường như đồng hành với các tai họa docon người gây ra trong xã hội tư bản Một tâm lý lo sợ, hoang mang trước nguy cơtận thế lan tràn trong dân chúng Nhiều tiếng kêu cứu đã vang lên Rơnê Duymông đãnói rằng người ta đang chứng kiến một "sự phá hủy môi trường thật sự Sự phá hủy

1 Xem Davit Haberstam: Th k XXI ỷ XXI n ưới, c M t nhìn l i, ỹ tự nhìn lại, ự nhìn lại, ại thế giới, Nxb

Thành ph H Chí Minh, 1992, tr 119, 121 ốc gia, Hà Nội, 1995, tr 47-48 ồ Chí Minh, 1992, tr 119, 121.

đd, tr 65.

này ngày càng mở rộng và đe dọa toàn thể trái đất"1 Và ông kêu gọi: "Ngày mai, cần bảo đảm sự trường tồn cho nhân loại, nhân loại sẽ chết dần chết mòn nếu có chấp nhận những bất công và những điểm

vô lý, đặc trưng cho thời đại chúng ta, thời đại mà kết cục là bất công hơn và "lãngphí" hơn là "vinh quang"2

Daisaku Ikeda và Aurelie Peccei trong Tiếng chuông cảnh tỉnh cho thế kỷ XXI

cũng lên tiếng phản đối nền sản xuất tư bản chủ nghĩa tàn phá môi trường Hai ôngcoi việc tàn phá môi trường sinh thái là một khủng hoảng thật sự về kinh tế, xã hội vàvăn hóa

Trước đây Mác đã từng nói rằng, chủ nghĩa cộng sản là sự trở lại bản chất ngườicủa con người, là sự trở lại chủ nghĩa nhân đạo hoàn bị và chủ nghĩa tự nhiên hoàn bị.Định đề đó ngày nay vang lên thật đúng đắn và đúng lúc Chủ nghĩa tư bản đã táchcon người ra khỏi bản chất tự nhiên của họ, làm cho con người đối lập với thiênnhiên và bị thiên nhiên trả thù dữ dội Ngày nay, con người tuy sống giữa thiên nhiênnhưng bị tách rời khỏi thiên nhiên Đó chính là một tai họa, một hậu quả tất yếu củamột nền kinh tế chủ yếu phục vụ cho những lợi ích cá nhân ích kỷ Daisaku Ikeda vàAurelio Peccei tự suy nghĩ: "Tôi cho rằng, có thể tóm tắt tình hình như sau: mặc dù ở giai đoạn này của sự tiến hóa của con người chúng ta đã biết phảithương yêu và che chở thiên nhiên, nhưng chúng ta còn bị mê hoặc bởi lòng hammuốn quyền lực đến mức điên cuồng, còn không biết lo xa, còn có những ý thích thấtthường và lòng tham lam không đáy Chúng ta phá hoại, đầu độc, làm bẩn thế giớithiên nhiên… chúng ta đang đi trên con đường dẫn tới sự đối đầu trực tiếp với thiênnhiên Nếu không đổi hướng đi, chúng ta sẽ phải gánh chịu sự thua thiệt nhất"1

Như vậy, nhìn một cách toàn diện và thật khách quan, chúng ta, những ngườimácxít cần có nhận thức đúng về chủ nghĩa tư bản ngày nay Về bản chất, chủ nghĩa

tư bản ngày nay vẫn là chủ nghĩa tư bản, Chỉ có điều nó phát triển lên một giai đoạnmới, với những điều chỉnh để tự thích nghi nếu nó không tự sụp đổ

3 "Trật tự thế giới mới", trật tự của ai và vì ai?

1 , 2 R nê Duymông: ơng - Trung tâm Thông tin tư liệu, Hà Nội, 1995, tr 182- M t th gi i không th ch p nh n ột thế giới không thể chấp nhận được, ế giới, ới, ểm và triển vọng, ấn đề lớn về kinh tế hiện đại, ận đại thế giới, được, Hà c,

N i, 1990, tr 15-16 ội 1986, tr 47.

1 Daisaku Ikeda và Aurelio Peccei: Ti ng chuông c nh t nh cho th ế giới, ảnh tỉnh cho thế ỉnh cho thế ế giới,

k XXI ỷ XXI. Nxb Chính tr qu c gia, Hà N i, 1993, tr 41-42 ị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr 47-48 ốc gia, Hà Nội, 1995, tr 47-48 ội 1986, tr 47.

Khi bàn về chủ nghĩa tư bản ngày nay có một cách tiếp cận thường chỉ xem xétđến các nước tư bản phát triển, mà không tính đến các nước thế giới thứ ba, khôngtính đến chủ nghĩa tư bản vẫn còn là một hệ thống thế giới.

Hệ thống tư bản chủ nghĩa thế giới là một tồn tại khách quan đóng vai trò to lớntrong sự vận động của đời sống quốc tế cũng như từng quốc gia hiện nay Không thểphớt lờ cái thực thể thế giới đó Các nhà tư tưởng tư sản tìm một cách tiếp cận "khéoléo", lái dư luận vào những vấn đề tuy là quan trọng thật nhưng không phải bản chấtcủa thế giới ngày nay Thay vì phân tích chủ nghĩa tư bản như một hệ thống thế giớidưới sự thống trị của chủ nghĩa tư bản độc quyền với những hình thức rất mới thìngười ta lại chỉ bàn đến trật tự thế giới mới sau "chiến tranh lạnh", xem đó là trật tựmột siêu cường hay trật tự nhiều trung tâm, hay là trật tự kết hợp một siêu cường vàtrung tâm và nếu nhiều trung tâm thì ba trung tâm (Mỹ, Tây Âu, Nhật) hay năm trungtâm v.v… và v.v…? Các vấn đề có cần phải xem xét không? Cần! Những ngườimácxít cũng cần phải nghiên cứu vấn đề này để xác định đúng chiến lược và sáchlược đấu tranh của mình Thế nhưng đó không phải là toàn bộ vấn đề nói lên bản chấtcủa thế giới ngày nay Đó chỉ là vấn đề về mâu thuẫn giữa các thế lực đế quốc chủnghĩa, hay rộng hơn giữa các nước lớn với nhau Các thế lực này có tiếng nói quyếtđịnh thật nhưng dù sao thế giới ngày nay không phải chỉ có họ mà thôi, còn có nhândân, các lực lượng dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội, còn có tương quan giữa cáchmạng và phản cách mạng ở từng quốc gia cũng như trên phạm vi toàn thế giới Cáclực lượng này có cần phải được tính đến trong trật tự thế giới mới không?

Dựa trên tác động khách quan của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiệnđại, xu hướng quốc tế hóa trong sự phân công lao động trên thế giới, người ta kháiquát xu thế hòa bình, hợp tác và phát triển như là xu thế thống trị trong quan hệ giữacác quốc gia dân tộc Dường như ngày nay, các quốc gia đều tùy thuộc lẫn nhau vàbình đẳng với nhau, cùng cạnh tranh lành mạnh với nhau trong sự phát triển của kinh

tế, khoa học và công nghệ Trong cuộc cạnh tranh đó, mỗi dân tộc bằng trí tuệ củamình mà khẳng định chỗ đứng của mình trên thế giới Xu thế hòa bình, hợp tác vàphát triển đang tồn tại một cách khách quan, nhưng cần phải nói rằng bên cạnh xu thế

đó, chiến tranh và xung đột vũ trang, chủ nghĩa bá quyền, chính sách kiềm chế và nôdịch dân tộc vẫn tồn tại Hơn nữa cần phải phân tích sâu thêm xem vì sao mà xu thếhòa bình, hợp tác và phát triển đang nổi lên? Vấn đề không phải là chủ nghĩa đế quốc

đã thay đổi bản chất, sói và cừu đã chung sống hữu nghị với nhau Xu thế đó là

nguyện vọng chủ quan nhưng có cơ sở khách quan của các quốc gia dân tộc kém vàchậm phát triển, đồng thời cũng phù hợp với lợi ích và chính sách thích nghi của cáccường quốc tư bản Nói một cách khác, khi đề cập đến vấn đề xu thế trong quan hệquốc tế ngày nay, chúng ta phải thấy sự xuất hiện của những nhân tố rất mới thuận lợicho công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước ta nhưng không bao giờ được quên nộidung giai cấp, quên bản chất của thời đại chúng ta.

Su sự sụp đổ của các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu và Liên Xô, đúng là trật tựthế giới đã có nhiều thay đổi Việc Liên Xô, một siêu cường xã hội chủ nghĩa sụp đổ

đã tạo cho Mỹ có cơ hội vươn lên làm bá chủ thế giới, chỉ huy thế giới bằng sứcmạnh quân sự, kinh tế của mình Những nhà tư tưởng Mỹ nói đến thế kỷ XXI như làthế kỷ của Mỹ Lại có những nhà tư tưởng khác cho rằng thế kỷ XXI sẽ là thế kỷ củachâu á - Thái Bình Dương, của Trung Quốc hoặc của Nhật Bản Các dự báo khácnhau đó phản ánh những lập trường khác nhau, đại biểu cho các thế lực kinh tế vàchính trị khác nhau Dự báo nào là đúng thì chỉ có tương lai mới cho ta một trả lờichính xác Tuy nhiên, trong các dự báo đó ít nhiều đều có những hạt nhân hợp lý Cómột điều chắc chắn là phát hiện của Lênin về quy luật phát triển không đềucủa chủ nghĩa tư bản ngày nay càng được chứng minh rõ rệt hơn bao giờ hết, nhất là trong điều kiện có sự xúc tác của cuộc cách mạng khoahọc và công nghệ đang phát triển như vũ bão

Có một tình hình đã nảy sinh ngoài dự đoán của nhiều người Sau khi Liên Xô sụp

đổ, đáng lẽ Mỹ đương nhiên sẽ làm bá chủ, thế giới sẽ phải theo cái gậy chỉ huy của

Mỹ thì thực tế diễn ra lại không hoàn toàn như vậy Mỹ tuy hiện nay vẫn là siêucường quân sự và kinh tế nhưng không còn đóng vai trò ông chủ sai khiến hoàn toànthế giới như trước nữa Nhiều người đã thiên về nhận định rằng thế giới hiện nay làmột thế giới phức tạp, đa cực, nhiều chiều; một thế giới chứa nhiều ẩn số, nhiều khảnăng chưa thể lường hết được Điều đó có nghĩa là trật tự thế giới mới là một trật tựcòn chưa thật có trật tự và điều đó xét về một phương diện nào đấy có lợi cho phongtrào cách mạng, cho phép các lực lượng cách mạng trên thế giới một địa bàn vậndụng sách lược đấu tranh rộng rãi hơn để tồn tại và phát triển

Sau chiến tranh thế giới lần thứ II, Mỹ nổi lên như một cường quốc số 1 của thếgiới tư bản và thật sự đã là trung tâm chi phối thế giới tư bản Lúc đó Tây Âu, NhậtBản, châu á, châu Mỹ latinh còn non yếu, chỉ có Liên Xô và các nước xã hội chủnghĩa Đông Âu (sau này có thêm Việt Nam, Trung Quốc, Triều Tiên, Cuba) mới làlực lượng đối trọng chủ yếu của Mỹ Thế giới lưỡng cực bắt đầu từ đó Thế nhưng,

trong thời kỳ chiến tranh lạnh bao gồm cả những chiến tranh cực nóng như chiếntranh ở Việt Nam, trong bản thân thế giới tư bản, so sánh lực lượng giữa các cườngquốc đế quốc đã có những thay đổi bất lợi cho Mỹ.

Từ những thập kỷ 70, 80, 90, Tây Âu vươn lên khá mạnh mẽ, đủ sức cạnh tranhvới Mỹ trên nhiều lĩnh vực Trong lúc Mỹ lâm vào khủng hoảng, suy thoái kinh tế -

xã hội do hậu quả của các cuộc chiến tranh xâm lược thì khối các nước công nghiệpTây Âu, Đức, Pháp, Anh…, đã có nhiều bước phát triển mới Khối thị trường chungchâu Âu trở thành đối thủ đáng gờm của khối Bắc Mỹ Nền kinh tế của khối Tây Âuphát triển với tốc độ nhanh, trên một số lĩnh vực đã vượt Mỹ hoặc cạnh tranh gay gắtvới Mỹ, Mỹ không còn có thể đóng vai trò chi phối hoàn toàn về kinh tế đối với cácnước Tây Âu Thêm vào đó, trong một thời gian dài, tình hình chính trị - xã hội cácnước Tây Âu có sự ổn định nhất định Người châu Âu đã ngẩng cao đầu và bắt đầuphê phán thể thế chính trị, xã hội và văn hóa của Mỹ Trên chính trường quốc tế, cácnước Tây Âu đang ngày càng có uy tín và vị thế hơn trước

Các nước Bắc Âu cũng có nhiều phát triển tích cực về chính trị, kinh tế và xã hội

thứ II, các nước này cũng gặp nhiều khó khăn và phần lớn phụ thuộc Mỹ Thế nhưngchỉ qua vài thập kỷ, họ đã vượt lên mạnh mẽ Nền kinh tế tăng trưởng nhanh chóng,tình hình chính trị - xã hội tương đối ổn định Một số quyền lợi của nhân dân laođộng được chăm lo thỏa đáng, đời sống của đại đa số nhân dân các nước Bắc Âukhá cao so với các nước phát triển khác trên thế giới Bắc Âu thoát dần sự lệ thuộc

và vòng ảnh hưởng của Mỹ Ngày nay khối Bắc Âu cũng

là một khối kinh tế mạnh, đủ sức cạnh tranh với các khối kinh tế khác Đặc biệtsau khi thành lập khối thị trường chung châu Âu và thực hiện quá trình nhất thểhóa châu Âu trên một số mặt như xóa bỏ hàng rào thuế quan, mậu dịch, tiền tệ,thiết chế chính trị - xã hội thì vai trò của Tây Âu, Bắc Âu được tăng lên hơn trước

và là một đối thủ đáng gờm của Mỹ

Nhật Bản sau chiến tranh thế giới lần thứ II đã trở thành một cường quốc về kinh

tế từ đống tro tàn đổ nát Những thành tựu về kinh tế của Nhật Bản làm cả thế giớikinh ngạc Hàng hóa của Nhật Bản tràn khắp thế giới, đánh bại nhiều loại hàng hóacủa Mỹ, Pháp, Đức… Cuộc chiến tranh kinh tế giữa Mỹ và Nhật đã thực sự nổ ra vàngười chiến thắng thường lại là Nhật Bản Trên nhiều lĩnh vực kinh tế, Nhật Bản đãvượt xa Mỹ về tốc độ tăng trưởng, về chất lượng hàng hóa, về công nghệ, về khoa

học quản lý sản xuất Trên một ý nghĩa nào đó, Nhật Bản đã "xâm lược" Mỹ về kinh

tế Vì thế ngày nay, Nhật Bản vừa là bạn hàng của Mỹ, vừa là đối trọng của Mỹ, có

uy tín, vị thế quốc tế không kém Mỹ Tương quan Mỹ - Nhật trên trường quốc tếcũng đã thay đổi Và không chỉ đối với Mỹ, các nước khác trên thế giới cũng phảithay đổi quan niệm và quan hệ với Nhật

Trung Quốc phát triển mạnh mẽ vào những năm cuối của thế kỷ XX Với một dân

số đáng kể và một đường lối cải cách kinh tế phù hợp, khá năng động, Trung Quốctrong những năm gần đây đã làm cho thế giới kinh ngạc về tốc độ tăng trưởng kinh

tế, về nâng cao đời sống xã hội và ổn định tình hình chính trị Vai trò của Trung Quốctrên trường quốc tế càng được củng cố và tăng cường Nhiều nhà nghiên cứu vềTrung Quốc cho rằng, trong thế kỷ XXI, Trung Quốc sẽ là cường quốc số một, vượt

xa Mỹ, Nhật, Tây Âu Những dự đoán này tuy chưa đủ sức thuyết phục nhưng cũngphản ánh một thực tế là hiện nay Trung Quốc đang trở thành một trong nhữngquốc gia mạnh về kinh tế, quân sự, một đối thủ nặng cân của Mỹ, Nhật Bản và Tây

Âu Châu á - Thái Bình Dương sau những bước đi chập chững, khó khăn cũng đãvươn mình đứng dậy với những kỳ tích của các nước công nghiệp mới (NIC) ĐàiLoan, Hồng Công, Hàn Quốc, Xinhgapo… Khối ASEAN đang được tăng sức mạnh

do việc kết nạp thêm nhiều thành viên mới Sự liên kết khu vực giữa các nước châu á

- Thái Bình Dương thông qua tổ chức ASEAN đã tạo nhiều điều kiện thuận lợi để cácnước thành viên như Inđônêxia, Thái Lan, Việt Nam phát triển mạnh mẽ nền kinh tế

và ổn định tình hình chính trị - xã hội, tăng cường an ninh khu vực Châu á - TháiBình Dương là một khu vực có nhiều tiềm năng mạnh mẽ, có thể là khu vực pháttriển năng động nhất trong thế kỷ XXI

Như vậy, cục diện kinh tế và chính trị quốc tế ngày nay đã có nhiều biến đổi khác

Đó là một thế giới hình thành nhiều khu vực kinh tế, nhiều tổ chức kinh tế quốc tế,nhiều mối quan hệ cả song phương lẫn đa phương mà mỗi khu vực, mỗi thành viênđều có những ưu thế nhất định, ràng buộc nhất định, chế ước lẫn nhau, vừa phụ thuộcvừa cạnh tranh và đấu tranh lẫn nhau Tính phức tạp của trật tự thế giới mới này là ởchỗ không có một quốc gia nào đủ mạnh, ngay cả như Mỹ còn có thể đủ sức đứng rachỉ huy hoàn toàn thế giới Trong khi đó vai trò của các quốc gia kể cả các quốc gianhỏ, các nhóm quốc gia, các khu vực ngày càng có tiếng nói độc lập của mình, buộccác cường quốc tuy vẫn giữ vai trò khống chế chi phối nhưng không thể coi thườngmuốn làm gì thì làm Ngay cả việc Mỹ thông qua Liên hợp quốc để áp đặt quyền lực

của mình đối với các nước khác trên thực tế cũng đã bị hạn chế nhiều so với trước.Điều đó chứng tỏ rằng trật tự thế giới mới hiện nay là trật tự tuy vẫn còn cái gậy chỉhuy của Mỹ nhưng đang trở thành một trật tự đa cực, nhiều chiều, trong các cực đókhông phải chỉ có các cường quốc mà bắt đầu có các cực của những quốc gia vốntrước đây thấp cổ bé họng.

Xu hướng vừa có hòa dịu vừa có đấu tranh là đặc trưng chủ yếu của trật tự thế giớimới hiện nay Ngày nay, nhìn bề ngoài thế giới có vẻ yên ổn hơn nhưng bên trongchứa đựng nhiều mâu thuẫn, nhiều yếu tố bất ổn mà sự bùng nổ của nó có thể kéo dàisang thập kỷ đầu của thế kỷ XXI Mặc dù các mâu thuẫn này chưa dẫn đến chiếntranh thế giới nhưng lại là nguyên nhân của các cuộc chiến tranh sắc tộc, bộ lạc,chủng tộc, tôn giáo, chiến tranh kinh tế, bao vây, cấm vận, can thiệp quân sự, bạoloạn, lật đổ…

ở một phương diện khác, chúng ta cũng có thể xem xét thế giới hiện nay trong mộttrật tự của các nước giàu và các nước nghèo, của các nước phát triển và các nướcchậm phát triển (thế giới thứ ba), trật tự của kẻ bóc lột và người bị bóc lột

Việc đầu tư, viện trợ cho thế giới thứ ba, cho các nước chậm phát triển một mặt là

sự thể hiện của xu hướng hòa bình, hợp tác và phát triển, mặt khác lại nói lên sự bóclột nặng nề và tinh vi của thế giới giàu đối với thế giới nghèo Thông qua các tổ chứctài chính quốc tế như Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng thế giới (WB)…thường nhiều nước vay nợ càng bị mắc nợ, càng nhận đầu tư càng thêm nợ Nguồn tưbản cho vay chảy từ các nước tư bản phát triển sang các nước thuộc thế giới thứ balại đảo ngược dòng chảy Hai phần ba tổng sản phẩm quốc dân ở các nước chậm pháttriển làm ra lại quay trở trở lại vào tay các chủ cho vay, quay trở lại hệ thống cácngân hàng của WB

Hiện nay trên thế giới có 120 nước nghèo thuộc thế giới thứ ba Giáo sư Bradley

R chiller ở Đại học Hoa Kỳ cho biết, dấu hiệu xác nhận tiêu chuẩn "thế giới thứ ba"

là mức thu nhập và tốc độ tăng trưởng thấp, là sự khác biệt thái quá giữa nghèo khổcủa các nước thuộc "thế giới thứ ba" và sự dồi dào của cải của các nước công nghiệp

giới thứ ba vốn là thuộc địa cũ của các đế quốc tư bản, do nhiều hậu quả tác hại lâu

nên nền kinh tế các nước này phát triển chậm so với nhiều nước khác trên thế giới

Có thể nêu thêm các dấu hiệu cơ bản của các nước kém phát triển bằng thu nhập

bình quân thấp (dưới 1500 USD GDP/đầu người), tình trạng thiếu ăn (dưới 1700calo ngày/người), GDP âm hoặc rất thấp trong lúc tỷ lệ tăng dân số cao dẫn đến "dảithu nhập" thấp ở các nước kém phát triển, sự tiêu dùng năng lượng hoàn toàn dựavào năng lượng của bản thân con người, dựa vào sức cơ bắp của họ trong lúc đó cácnước phát triển, người ta dựa vào các nguồn năng lượng khác nhau ngoài con người

để sản xuất và tiêu dùng Những trở lực chủ yếu làm cho các nước kém phát triểnchậm phát triển là thiếu vốn, thiếu công nghệ, thất nghiệp hữu hình và thất nghiệp tráhình, nợ nước ngoài và lãi xuất cao, khủng hoảng nợ và cái vòng luẩn quẩn của nó.Dưới nhiều hình thức tinh vi, các nước phát triển đã bóc lột các nước chậm phát triểnmột cách tàn bạo thông qua các chính sách đầu tư, viện trợ, cho vay, xuất khẩu kỹthuật… Có thể nói ngày nay, trật tự thế giới mới là trật tự của sự bóc lột và thống trịcủa các nước phát triển đối với các nước kém phát triển, các nước thuộc thế giới thứ

ba Trong lúc một số nước giàu lên thì nhiều nước càng ngày càng nghèo đi

Ngày nay không một nước nào trên thế giới muốn phát triển kinh tế mà lại không

của IMF và WB Trừ một vài nước (như các nước thuộc NICS) là phát triển nhanhcòn hầu hết các nước chậm phát triển ở châu á, Phi, Mỹ latinh vẫn ở trong vòng luẩnquẩn vay để trả nợ, xuất khẩu để trả nợ Rốt cuộc nợ cũ không trả hết mà lãi mới lạicàng thêm nhiều, dẫn đến tình trạng nhiều nước không có khả năng thanh toán nợ.Trước việc Mêhicô (1982) Braxin (1987) và những nước nghèo ở Mỹ latinh đột ngộttuyên bố không có khả năng trả nợ nước ngoài, một số nước tư bản phát triển nhưCộng hòa liên bang Đức (1978) Canađa (1987), Pháp, Bỉ, Mỹ (1989) đã chuyển sangphương thức mới xóa nợ công cộng cho một số nước mắc nợ Theo phân tích của cácchuyên gia kinh tế thì các nước tư bản phát triển sẽ có lợi hơn khi xóa giảm nợ so vớiviệc bắt các nước đó trả nợ

Do chính sách cho vay nợ của IMF và WB mà các nước kém phát triển càng tụtsâu xuống hố nghèo nàn, lạc hậu Luis Ignacio Silva, một lãnh tụ công đoàn Braxinnói: "Chiến tranh thế giới thứ ba đã bắt đầu… Cuộc chiến tranh này tàn phá Braxin,Châu Mỹ latinh và nói chung cả thế giới thứ ba Lính không chết, nhưng trẻ em phảichết, không có hàng triệu người bị thương thì có hàng triệu người thất nghiệp,người ta không phá cầu, nhưng được chứng kiến cảnh đóng cửa các nhà máy,trường học, bệnh viện, hủy diệt từng mảng nền kinh tế… Đây là chiến tranh nợ

nước ngoài, vũ khí chủ yếu là tiền lãi"1 Như vậy, trong trật tự thế giới mới hiện nayđang tồn tại một quan hệ thống trị và bị trị, bóc lột và bị bóc lột.

Giống như tổ chức Liên hợp quốc, IMF và WB là những tổ chức thế giới có quyềnlực to lớn về kinh tế, có khả năng chi phối và sắp xếp thế giới theo một trật tự mà nómong muốn Đó là trật tự của kẻ giàu thống trị kẻ nghèo, của nước giàu bóc lột nướcnghèo, của tư bản, đế quốc thống trị, bóc lột các nước dân tộc chậm phát triển Xétcho đến cùng, trật tự mới này cũng do giai cấp tư sản tạo ra, vì lợi ích của các tậpđoàn tư bản tài chính Theo Richard Bergeron, "IMF và WB không hành động vì hệ

hành động để kiếm lợi nhuận và siêu lợi nhuận do các chính sách tin dụng lắt léo,tinh vi đối với các nước chậm phát triển Cho dù, theo kế hoạch Brady, các chủ nợ có

đến 35% thì rốt cuộc IMF và WB vẫn thu được nhiều lợi nhuận hơn là bắt các nước

nợ phải trả nợ Theo các nhà kinh tế Daul.A.Baras và P.Sweezy (Mỹ) "nguyên nhânchính của tình trạng kém phát triển là sự chuyển giao thặng dư kinh tế của các nướcnghèo sang các nước giàu"1

Ngay trong một nước chậm phát triển, sự phân hóa giàu nghèo cũng diễn ra rấtnhanh chóng Có kẻ giàu lên nhờ các thủ đoạn bóc lột tinh vi, nhờ các món siêu lợinhuận khổng lồ, lại có kẻ bị phá sản, thất nghiệp, bán sức lao động, rơi xuống đáy xãhội Vì vậy, mặc dù mấy chục năm trở lại đây, ở các nước đang phát triển, chủ nghĩa

tư bản cũng có sự điều chỉnh theo mô hình của phương Tây nhưng đời sống của cáctầng lớp nhân dân lao động vẫn không được cải thiện bao nhiêu so với một nhóm ítnhà tư bản kếch sù Như vậy, trật tự thế giới mới ngày nay, xét theo góc độ đó thì về

cơ bản vẫn là trật tự thế giới cũ với những biểu hiện mới mà thôi Trật tự thế giới mớingày nay vẫn là trật tự của chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa độc quyền nhànước nhằm mục đích bảo vệ quyền lợi của giai cấp tư sản đem lại lợi ích cho tầng lớp

tư sản kếch sù Trật tự đó không phải vì lợi ích của nhân dân lao động, không phải vìlợi ích của sự bình đẳng dân tộc

Cùng với sự thay hình đổi dạng của chủ nghĩa tư bản thì trật tự thế giới do chủnghĩa tư bản thiết lập cũng có những biến đổi theo Trật tự thế giới mới có vẻ ôn hòahơn, ách áp bức bóc lột dân tộc được che đậy hơn Những kẻ thiết lập trật tự mới

1 Richard Bergeron: S d, tr 223 đd, tr 65.

ười vấn đề lớn về lớn về kinh tế hiện đại: Sđd, tr 94 ấn đề lớn về lớn về kinh tế hiện đại: Sđd, tr 94 đd, tr 65.ề lớn về lớn về kinh tế hiện đại: Sđd, tr 94 ớn về lớn về kinh tế hiện đại: Sđd, tr 94 ề lớn về lớn về kinh tế hiện đại: Sđd, tr 94 ớn về lớn về kinh tế hiện đại: Sđd, tr 94 ề lớn về lớn về kinh tế hiện đại: Sđd, tr 94 ệp, Hà Nội 1986, tr 47 đd, tr 65.ại học và trung học đd, tr 65.

cũng được che đậy dưới những hình thức tinh vi hơn, "tự do bình đẳng" thuận muavừa bán của cơ chế thị trường thế giới nhưng thực ra vẫn là những hình thức mới củachủ nghĩa thực dân Nếu như trước đại chiến thế giới lần thứ II, trật tự thế giới đượcphân định chủ yếu bằng sức mạnh quân sự thì ngày nay, trật tự thế giới mới lại đượcphân định chủ yếu nhờ sức mạnh kinh tế Trật tự đó sinh ra trên nền tảng bất bìnhđẳng về kinh tế Do vậy, trật tự đó không phải là trật tự mà nhân dân lao động thếgiới mong muốn Lịch sử đòi hỏi xây dựng một trật tự xã hội mới trong đó người laođộng thực sự làm chủ vận mệnh của mình, các dân tộc có quyền tự chủ và bình đẳngvới nhau trên mọi phương diện.

Hiện nay, Việt Nam là một quốc gia độc lập Tuy nhiên, do xu thế thời đại, dokinh tế chưa phát triển nên dù muốn hay không, đất nước ta vẫn chịu ảnh hưởng trựctiếp hoặc gián tiếp của trật tự thế giới mới đó Chúng ta phải biết thích ứng với trật tự

đó Trong quá trình tìm con đường riêng cho dân tộc mình, Việt Nam không thểkhông tận dụng những lợi thế, những thời cơ để phát triển kinh tế, xây dựng đất nướcgiàu mạnh Chúng ta vẫn có thể hội nhập với thế giới, tham gia vào các tổ chức khuvực và quốc tế để phát triển đất nước Tuy nhiên, những bài học của các nước chậmphát triển châu á, châu Phi, châu Mỹ latinh trong sự hòa nhập vào trật tự thế giới mới,trong làm ăn với các nước phát triển vẫn cho chúng ta những bài học nóng hổi.Chúng ta không thể vì phát triển kinh tế mà phải buộc chấp nhận các điều kiện chínhtrị, vi phạm chủ quyền quốc gia Trong lúc tận dụng tối đa sự hợp tác quốc tế, chúng

ta vẫn phải luôn đề cao ý thức dân tộc tự chủ, tự lực tự cường, phát huy trí tuệ của cảdân tộc và thời đại vào xây dựng và phát triển kinh tế

4 Quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là sự lựa chọn duy nhất đúng

Như vậy là chủ nghĩa tư bản không phải là tương lai và niềm hy vọng của loài người.Tương lai và niềm hy vọng đó, loài người chỉ có thể trông đợi vào chủ nghĩa cộngsản với những đặc trưng mà các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã pháchọc

Sau sự tan rã và sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa, chủ nghĩa chống cộng thếgiới cất cao bài ca về sự cáo chung của chủ nghĩa cộng sản Xưa nay, trong cuộc đấutranh với chủ nghĩa cộng sản, từ khi chủ nghĩa cộng sản mới chỉ là bóng ma thôi thìmỗi một thất bại bộ phận nào đó của phong trào cộng sản thế giới đã được giai cấp tưsản thế giới ăn mừng và tung hô các chiến thắng của họ Huống hồ ngày nay là sự sụp

đổ của cả một hệ thống các quốc gia xã hội chủ nghĩa thì làm sao họ lại không phấnkhích say sưa vì thắng lợi Thế nhưng, niềm phấn khích đó cũng nhanh chóng qua đi

Những tư tưởng và chính khách sừng sỏ của giai cấp tư sản bắt đầu thấy rằng chưanên ăn mừng thắng lợi quá sớm Chủ nghĩa tư bản thế giới đã giành được một thắnglợi to lớn, làm thay đổi so sánh lực lượng trên toàn cầu bất lợi cho phong trào cộngsản và phong trào công nhân thế giới Thế nhưng những mâu thuẫn và khuyết tật củachủ nghĩa tư bản vẫn còn nguyên đó và cùng với thời gian càng có những biểu hiệntrầm trọng hơn, có những khuyết tật trở nên kinh niên và vô phương cứu chữa.

Những khuyết tật của chủ nghĩa xã hội thế giới (những khuyết tật có thật và cảnhững khuyết tật bị thổi phồng thậm chí được bịa đặt ra) mà chủ nghĩa chống cộng rasức phanh phui trong những năm qua có thể tạo ra một sự hụt hẫng, mất lòng tintrong quần chúng nhân dân thậm chí có thể tạm thời phủ định cả cái xã hội đã từngđem lại cuộc sống vật chất và tinh thần tốt đẹp cho mình và gia đình con cái mình.Tâm trạng đó trong những năm gần đây cũng nhanh chóng biến đổi bởi vì trước thực

tế khắc nghiệt của bước quá độ sang chế độ tư bản người ta trở lại bình tĩnh và côngbằng hơn, biết phân biệt đúng sai, thật giả Từ sự chối bỏ chủ nghĩa xã hội, chuyểnsang sự lựa chọn chủ nghĩa tư bản, ngày nay không ít người muốn thay đổi sự lựachọn mà trước đây họ đã từng hết lời ngợi ca Thế nhưng muốn làm điều đó không dễdàng nữa Cần phải có thời gian và sự tập hợp của các điều kiện Cuộc cách mạng dù

là làm lại cũng phải có tình thế cách mạng của nó và phải biết kiên nhẫn chờ đợi.Những bài học chính trị đó của các nước nguyên là xã hội chủ nghĩa, tuy không phải

là trực tiếp của bản thân ta mà là gian tiếp của bạn bè ta cũng đủ để làm cho nhân dân

ta thấm thía phải suy ngẫm

Sự tan rã và sụp đổ của Đông Âu và Liên Xô có làm cho con đường của nhân loạivượt qua chủ nghĩa tư bản, tiến lên chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản trở nênquanh co, phức tạp hơn nhưng không chặn đứng được con đường lớn đi lên của nhânloại, càng không thể lái nhân loại đi sang một con đường khác, không làm thay đổinội dung của thời đại Đúng như văn kiện của Đại hội VII cũng như Đại hội VIII củaĐảng ta nhận định, nội dung cơ bản của thời đại chúng ta vẫn là sự quá độ từ chủnghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi thế giới mở đầu bằng cách mạngtháng Mười Nga vĩ đại Đó là vì xét trong từng quốc gia cũng như trong toàn bộ hệthống tư bản thế giới, các mâu thuẫn cơ bản của thời đại vẫn còn tồn tại nguyên vẹn,chúng chưa được giải quyết mà chỉ biến đổi mang những biểu hiện mới, đặt ra nhữngyêu cầu giải quyết mới mà thôi

Một khi nội dung thời đại và xu hướng tiến lên của nhân loại như vậy thì tại saonhân dân ta đã lựa chọn con đường xã hội chủ nghĩa rồi, lựa chọn từ cương lĩnh đầutiên khi Đảng ra đời cũng như khẳng định sự lựa chọn vào năm 1954 trên nửa nước,năm 1975 trên cả nước, lại dại dột thay đổi sự lựa chọn của mình để bên trong thìphản lại nguyện vọng cơ bản, sâu xa của nhân dân, bên ngoài thì ngược lại trào lưucủa nhân loại Nội dung thời đại, xu thế chung của nhân loại đòi hỏi Đảng ta, nhândân ta không có con đường phát triển xã hội chủ nghĩa mà mình đã lựa chọn và bác

bỏ con đường tư bản chủ nghĩa trước bất cứ hình thù và mầu sắc nào

Hiện nay, đang có một quan niệm phân kỳ chủ nghĩa tư bản thành hai giai đoạn:chủ nghĩa tư bản cổ điển (nằm vào thế kỷ XIX và nửa đầu thế kỷ XX) và chủ nghĩa

tư bản hiện đại (nằm nửa sau thế kỷ XX và bước sang thế kỷ XXI) Chủ nghĩa xã hội

cổ điển còn được gọi là chủ nghĩa tư bản dã man và điều đó hàm nghĩa rằng chủnghĩa tư bản hiện đại không còn những nét dã man nữa Những người có quan niệmnày cho rằng đúng là con đường phát triển lên tư bản chủ nghĩa là con đường đau khổcủa nhân dân lao động, con đường đầy máu và nước mắt, nhưng điều đó chỉ đúng vớichủ nghĩa tư bản cổ điển, còn ngày nay chủ nghĩa tư bản đã vượt qua giai đoạn cổđiển dã man để trở thành chủ nghĩa tư bản hiện đại thì kết luận đó không còn đúngnữa Dường như các tác giả của quan điểm đó muốn gợi ra một ý tưởng rằng nếunhân dân ta tiếp tục đi theo con đường xã hội chủ nghĩa thì con đường đó đầy trắc trở,chông gai, rất phiêu lưu, nếu không nói là ảo tưởng không thể đạt được; còn nếu lựachọn con đường tư bản chủ nghĩa thì vì chủ nghĩa tư bản thế giới đã sang gia đoạnhiện đại, vượt qua giai đoạn dã man, cho nên chúng ta có thể tránh được những đaukhổ mà nhân dân lao động đã trải qua trong giai đoạn đó

Hãy khoan chưa thảo luận về phương pháp phân kỳ chủ nghĩa tư bản, về đánh giábản chất chủ nghĩa tư bản trong hai giai đoạn của quan niệm trên Cách phân kỳ này

rõ ràng khác với cách phân kỳ của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác - Lênin về giaiđoạn tự do cạnh tranh và giai đoạn độc quyền của chủ nghĩa tư bản Nếu trung thànhvới cách phân kỳ của các nhà kinh điển thì chúng ta phải tìm tòi để xét xem chủ nghĩa

tư bản ngày nay so với hồi đầu thế kỷ tuy có những biến đổi mới nhưng những biếnđổi đó vẫn là nằm trong khuôn khổ của chủ nghĩa tư bản độc quyền hay đã trở thànhmột giai đoạn mới và nếu là giai đoạn mới thì có những thuộc tính cơ bản nào khácvới giai đoạn độc quyền

Giả sử như chúng ta chấp nhận quan niệm phân biệt giữa cổ điển và hiện đại, dãman và văn minh, chấp nhận rằng chủ nghĩa tư bản hiện đại đã đạt đến thành tựu của

văn minh, làm cho nó không giống với chủ nghĩa tư bản cổ điển với thời kỳ tích lũynguyên thủy man rợ, với những hình thức bóc lột tư bản chủ nghĩa và sự bần cùnghóa người công nhân đến mức cùng kiệt thì vấn đề đặt ra vẫn là liệu chủ nghĩa tư bảnhiện đại có thay đổi bản chất tư bản của nó không hay chỉ là thay đổi hình thức bóclột của nó mà thôi, sự đối lập giữa dã man và văn minh có tuyệt đối đến mức nhữngngười có quan điểm trên nghĩ hay không? Tuy cần phải thừa nhận rằng chủ nghĩa tưbản hiện đại là một bước tiến lịch sử so với chủ nghĩa tư bản cổ điển; thế nhưng, nếuđất nước ta cũng như các nước chậm phát triển đi con đường tư bản chủ nghĩa thì liệu

có thể bỏ qua giai đoạn chủ nghĩa tư bản cổ điển để đi thẳng lên chủ nghĩa tư bảnhiện đại, văn minh không?

Ngày nay, sau khi Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, thế giới trở nên đồng nhất hơn vềmặt chế độ xã hội Trừ một số nước đang xây dựng chủ nghĩa xã hội, còn lại hầu nhưtoàn bộ thế giới là một hệ thống các quốc gia tư bản chủ nghĩa Nằm trong hệ thốngnày, trước hết phải tính đến các nước tư bản chủ nghĩa phát triển ở Mỹ, ở Tây Âu, ởNhật Các cường quốc kinh tế tạo thành ba trung tâm quyền lực kinh tế chính trị củachủ nghĩa tư bản thế giới Bên cạnh các nước tư bản phát triển đó, còn tồn tại rấtđông các nước tư bản chủ nghĩa họp thành cái gọi là thế giới thứ ba với những mức

độ phát triển hết sức khác nhau, từ những nước chậm phát triển mà nạn đói nghèodiễn ra thường trực, thê thảm đến những nước đang phát triển rất khó khăn để vượtqua sự lạc hậu của mình, cho đến cả một số nước đã chớp được những cơ hội lịch sử

để phát triển nhanh, tiếp cận trình độ các nước phát triển Trong hệ thống tư bản chủnghĩa thế giới, còn phải kể đến những nước xã hội chủ nghĩa trước đây, bây giờ đangchuyển sang con đường phát triển tư bản chủ nghĩa

Nhìn nhận chủ nghĩa tư bản ngày nay không phải theo cách phiến diện, chỉ thấymột bộ phận phát triển của nó mà theo cách nhìn toàn diện, xét cả hệ thống toàn cầucủa nó thì sẽ thấy rằng luận điểm cho rằng chủ nghĩa tư bản đã vượt qua giai đoạn cổđiển, dã man là không đúng Do sự toàn cầu hóa của chủ nghĩa tư bản, sự xâm nhậpcủa các công ty siêu quốc gia vào nền kinh tế của tất cả các nước nên ở các nướcđang phát triển, trong một số bộ phận, một số ngành mũi nhọn nào đó của nền kinh tếquốc dân chúng ta đã thấy ít nhiều dáng vẻ của nền kinh tế tư bản hiện đại, hàmlượng trí tuệ tăng lên, thời gian lao động giảm, tiền lương của người lao động tănglên… Thế nhưng, đó chỉ là một bộ phận, còn đại bộ phận nền kinh tế ở các nước đóvẫn nằm trong giai đoạn cổ điển với các lề thói bóc lột tư bản chủ nghĩa không kháclắm so với thế kỷ XIX ở châu Âu: ngày lao động bị kéo dài vô độ, lao động phụ nữ

và trẻ em bị bóc lột tàn bạo, sự bất bình đẳng về giới tính, về chủng tộc giữa ngườibản địa và người nhập cư, sự chuyên quyền của ông chủ, sự thiếu vắng các bảo hiểmđối với người lao động và các điều kiện vệ sinh môi trường lao động tối thiểu… Nhưvậy là cái thực tế tồn tại đồng thời của các quan hệ bóc lột tư bản chủ nghĩa cả dướihình thức "văn minh" cũng như dã man đã minh chứng cho quan điểm cho rằng chủnghĩa tư bản xét trong hệ thống thế giới của nó vừa có những hình thức bóc lột hiệnđại vừa có những hình thức bóc lột kiểu cổ điển, tất cả những hình thức này đều đồngthời tồn tại và bổ sung cho nhau.

Ngay tại khu vực các nước tư bản phát triển mà những hình thức bóc lột hiện đạinổi trội thì những hình thức bóc lột cổ điển vẫn cứ tồn tại dai dẳng và thích ứng vớinhững điều kiện lịch sử mới Nếu phân tích kỹ những quan hệ kinh tế, văn hóa, xãhội ở những nước tư bản phát triển, chúng ta sẽ thấy rằng chủ nghĩa tư bản hiện đại,

dù có "văn minh" hơn so với giai đoạn cổ điển trước đây nhưng nhân tố dã man vẫnluôn gắn bó hữu cơ với nó Dã man không mất đi, dã man chỉ thay đổi hình thức biểuhiện mà thôi! Chừng nào chủ nghĩa tư bản còn là chủ nghĩa tư bản, còn là chế độngười bóc lột người thì sự dã man vẫn cứ tồn tại trong mối quan hệ giữa người trongsản xuất cũng như trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong quan hệ giữa ngườivới tự nhiên bao quanh con người

Sự tồn tại đồng thời của cả hai khu vực của chủ nghĩa tư bản thế giới, khu vực bắc

và khu vực nam, sự toàn cầu hóa tư bản chủ nghĩa cũng có nghĩa là sự dã man tư bảnchủ nghĩa cũng được toàn cầu hóa Người ta đang chứng kiến những công ty siêuquốc gia kinh doanh tội ác trên cả hai bán cầu, những tập đoàn maphia kinh doanh

ma túy, vũ khí, gái mại dâm… Những tập đoàn này tuy bị các nước tư bản lên ánnhưng vẫn tồn tại và phát triển đến mức độ người ta phải nghĩa rằng chế độ tư bản dù

là hiện đại không thể thanh toán được các tổ chức và hoạt động dã man đó Lý do xétcho cùng lại khá đơn giản Các tổ chức và hoạt động đó là những tổ chức và hoạtđộng kinh doanh tư bản chủ nghĩa đặc thù, kinh doanh những ngành đem lại tỷ suấtlợi nhuận cao nhất Phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa là cớ sở kinh tế kháchquan cho sự tồn tại của những tổ chức và hoạt động đó Cái ranh giới giữa tội ác vàlương thiện không phải được phân biệt một cách nghiêm ngặt nữa Ta đã thấy nhữngđồng tiền bẩn thỉu sau khi được lau, rửa thì các ông chủ của đồng tiền từ kẻ tội phạm lại trở thành các ngài đáng kính trong giới thượng lưu xã hội.Chính vì vậy, trong xã hội tư sản hiện đại, cái ranh giới giữa cổ điển và hiện đaịi, vănminh và dã man cũng không được phân định một cách rạch ròi như người ta tưởng

Như vậy ngay cả hình mẫu xã hội tư bản hiện đại cũng không đáng hấp dẫn đếnmức độ nhân dân ta phải từ bỏ sự lựa chọn xã hội chủ nghĩa của mình để dấn thânvào con đường tư bản chủ nghĩa, con đường mà ngay cả những người bảo vệ trungthành cho chủ nghĩa tư bản cũng đang cảm thấy những bế tắc chưa có lối thoát Mộtvấn đề được đặt ra là, chúng ta phải trả lời câu hỏi là nếu đất nước ta thay đổi sự lựachọn định hướng phát triển xã hội của mình thì có thể đi thẳng lên chủ nghĩa tư bảnhiện đại, bỏ qua chủ nghĩa tư bản cổ điển, dã man và do đó đỡ đau khổ hơn đượckhông? Các nước tư bản phát triển mà người ta gọi là chủ nghĩa tư bản hiện đại đó đã

có lịch sử phát triển hàng ba, bốn thế kỷ, là kết quả của một quá trình "lịch sử - tựnhiên" của các lực lượng sản xuất xã hội, đã trải qua những biến thiên xã hội, nhữngcuộc đấu tranh giai cấp và đấu tranh dân tộc lâu dài lúc âm ỷ, lúc bùng nổ, nhữngcuộc đấu tranh đã buộc giai cấp tư sản cầm quyền phải liên tục điều chỉnh, thích nghimới có được nền văn minh như hiện nay, mới có được bộ mặt kinh tế, chính trị, xãhội như hiện nay Quả thật là xã hội tư bản hiện đại tuy có những khuyết tật chếtngười, nhưng đó vẫn là một bước tiến lịch sử so với xã hội tư bản thế kỷ XIX và đầuthế kỷ XX Do đó, những nước lựa chọn con đường tư bản chủ nghĩa nếu đi thẳngvào trình độ hiện đại, bỏ qua giai đoạn dã man thì đúng là đỡ phải gánh chịu nhữngtai họa tất yếu gắn liền với chủ nghĩa tư bản

Nhưng liệu có khả năng đó không? Có thể khẳng định rằng không, hoặc nếu có thìrất hãn hữu Chúng ta hãy lấy thực tiễn của các nước đang hoặc chậm phát triển đểxem xét Trừ một số nước có hoàn cảnh phát triển rất đặc biệt, tuyệt đại bộ phận cácnước đó về cơ bản đều đang ở giai đoạn phát triển đầu của chủ nghĩa tư bản vớinhững hình thức bóc lột cổ điển, những hình thức đó còn nặng nề hơn do các quan hệtiền tư bản thời trung cổ còn tồn tại dai dẳng và đan xen với các hình thức đó Cácnước đó đều đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa với các mức độ khácnhau Quá trình đó đã diễn ra trong nhiều thập kỷ rồi nhưng triển vọng tiến lên chủnghĩa tư bản hiện đại vẫn còn khá mù mịt Đó là vì sự lạc hậu, chậm phát triển củathế giới thứ ba, cái vùng ngoại vi của các trung tâm tư bản hiện đại một mặt có hạnchế sự phân công lao đọng quốc tế có lợi cho việc làm ăn của các tập đoàn siêu quốcgia, mặt khác lại là điều kiện kinh tế khách quan của sự tồn tại của chủ nghĩa tư bảnhiện đại Cũng giống như hồi đầu thế kỷ, chủ nghĩa tư bản hiện đại vẫn rất cần nhữngsiêu lợi nhuận khai thác từ các vùng lạc hậu này để có thể thực hiện chính sách phúclợi xã hội, tạo ra sự ổn định chính trị - xã hội ở khu vực trung tâm của nó Do đó, cácnước phát triển chỉ giúp đỡ các nước lạc hậu các công nghệ và tổ chức quản lý hiện

đại trong giới hạn đủ để phát huy hiệu quả của đầu tư và xuất khẩu tư bản chứ khôngbao giờ để các nước đó trở thành hiện đại như mình, trở thành kẻ cạnh tranh vớimình.

Các nước vốn trước đây là xã hội chủ nghĩa nay đang chuyển sang nền kinh tế tưbản chủ nghĩa cũng cho ta kết luận tương tự Liên Xô và Đông Âu vón là những nước

xã hội chủ nghĩa, tuy có những mặt trì trệ, yếu kém so với phương Tây nhưng vốn làcác nước phát triển Cái nền tảng vật chất - kỹ thuật đã có đó lẽ ra là chỗ dựa để cácnước đó hòa nhập nhanh chóng vào thế giới tư bản phát triển Có thể rồi đây sau mộtthời gian xáo trộn và lực lượng cách mạng chưa phục hồi đủ sức lập lại thế cờ, cácnước đó có thể bước sang một thời kỳ phát triển tư bản chủ nghĩa ổn định và cáimộng của các ông chủ mới muốn là thành viên thứ tám, dù là ở thế đàn em của cáinhóm G7 có thể trở thành hiện thực Thế nhưng trước mắt chúng ta đang diễn ra mộtquá trình chuyển đổi từ xã hội xã hội chủ nghĩa sang xã hội tư bản chủ nghĩa đầy khókhăn Nổi lên trong xã hội không phải là một chủ nghĩa tư bản "văn minh" mà mộtchủ nghĩa tư bản cực kỳ hoang dã, một xã hội mà tầng lớp thượng lưu mới lại là bọnlưu manh mà vì lưu manh nên giàu lên một cách nhanh chóng bằng các thủ đoạncướp bóc có tổ chức Bọn trọc phú này đi ra thế giới để làm ăn và hưởng thụ với sựkệch cỡm, thiếu văn hóa đến mức độ mà chính các thế hệ tư bản ở phương Tây vốnxuất thân từ các trọc phú đó cách đây hàng thế kỷ cũng không chấp nhận nổi Thế làthực tiễn trước mắt chứng tỏ rằng đa số các nước vốn là xã hội chủ nghĩa nay đổihướng, đổi dòng chuyển sang con đường phát triển tư bản chủ nghĩa vẫn cứ phải bắtđầu bằng chủ nghĩa tư bản dã man, sự dã man càng tăng lên gấp lên gấp bội trongđiều kiện hiện đại với những hình thức tích lũy tư bản nguyên thủy kiểu mới Điều đóđang làm cho sự đau khổ của nhân dân lao động, nhất là bộ phận ít được bảo vệ nhấtcàng tăng lên đến mức độ tạo ra những mâu thuẫn xã hội mới làm tiền đề cho cáccuộc cách mạng sẽ được làm lại trong tương lai

Việc xem xét nội dung thời đại và bối cảnh quốc tế của các cuộc cách mạng nước

ta, xem xét quy luật phát triển của chủ nghĩa tư bản cho phép ta vững tin vào sự lựachọn định hướng phát triển của đất nước ta Đó là sự lựa chọn đúng, đúng với xu thếcủa thời đại, đúng vì đã đối chiếu so sánh các thực tiễn lựa chọn các quốc gia trên thếgiới, đúng với bối cảnh trong nước ta

Hy vọng vào một sự phát triển tư bản chủ nghĩa của đất nước theo mô hình củacác nước tư bản phát triển, nghĩ rằng sự quốc tế hóa và nhất thể hóa kinh tế mà các

nước tư bản phát triển do lợi ích của họ sẽ giúp ta nhanh chóng hiện đại hóa nền kinh

tế ngang trình độ của họ là một ảo tưởng Nếu đất nước ta đổi hướng sang sự pháttriển tư bản chủ nghĩa thì chắc chắn chúng ta sẽ có một thời kỳ phát triển chủ nghĩa

tư bản hoang dã Đó là vì cái nền tảng kinh tế và điều kiện chính trị xã hội bên trong

đã quy định tính tất yếu đó rồi Từ một nền kinh tế kém phát triển mà lại muốn đinhanh theo phương thức tư bản chủ nghĩa thì không thể hoang dã, hoang dã trongthực hiện tích lũy nguyên thủy, hoang dã trong bóc lột con người cũng như bóc lột tàinguyên Nền dân chủ đại nghị tư sản vốn cũng chẳng có gì đáng thèm muốn nhưngcũng sẽ không có đâu; chủ nghĩa tư bản hoang dã sẽ sản sinh ra trạng thái vô chínhphủ, sự cướp bóc tài sản quốc gia và tài sản công dân một cách trắng trợn và vô sỉhoặc là một chế độ độc tài cá nhân với bao tai ương cho xã hội một khi việc cướp bóc

đã làm xong và cần được hợp thức hóa Về mặt quan hệ đối ngoại, riêng đối với ViệtNam, các thế lực thù địch bên ngoài lại rất cần cái chủ nghĩa tư bản hoang dã này.Biện chứng của lịch sử là: ở Việt Nam hôm nay, chỉ có kiên trì định hướng xã hộichủ nghĩa, quán triệt triệt để định hướng đó trong mọi mặt của cuộc sống, chúng tamới có thể khai thác cái hiện đại và văn minh của chủ nghĩa tư bản như vốn liếng,công nghệ và kinh nghiệm tổ chức quản lý nó; đồng thời hạn chế tối đa mặt hoang dãcủa chủ nghĩa tư bản Chỉ có một hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa mạnh mẽ, vữngchắc, trong sạch, chúng ta mới có thể trong khi sử dụng tối đa chủ nghĩa tư bản và cơchế thị trường vì mục đích dân giàu, nước mạnh, chấp nhận tính hợp pháp của sự bóclột tư bản chủ nghĩa, biết hạn chế mặt tiêu cực chủ nghĩa tư bản và cơ chế thị trường,biết hạn chế sự bóc lột giá trị thặng dư trong những giới hạn có thể chấp nhận được,xóa đói giảm nghèo, tiến tới xóa nghèo, hạn chế sự chênh lệch giàu nghèo giữa cáctầng lớp dân cư, giữa các vùng, giữa thành thị và nông thôn trong mức độ hợp lý, vìmục đích xã hội công bằng, văn minh, làm cho đại đa số nhân dân đỡ phải chịu taiương do khu vực kinh doanh tư bản chủ nghĩa đem lại Chỉ có một hệ thống chính trịnhư vậy mới đủ sức mạnh để làm ăn với chủ nghĩa tư bản thế giới, với các chính phủ

và tổ chức phi chính phủ, với các nhà kinh doanh, buộc các đối tác đó phải tôn trọngchủ quyền và luật pháp của ta, hai bên đều có lợi, chấp hành các thông lệ quốc tế.Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội là một sự ngiệp cách mạng lâu dài, gian khổnhưng nhất định thắng lợi Những khó khăn gian khổ càng tăng lên sau khi hệ thống

xã hội chủ nghĩa thế giới tan rã, so sánh lực lượng giữa cách mạng và phản cáchmạng trên phạm vi thế giới thay đổi tạm thời bất lợi cho ta Nhưng cách mạng xã hộichủ nghĩa Việt Nam cũng có những điều kiện thuận lợi mới, cả hoàn cảnh quốc tế

cũng như điều kiện trong nước Tiền đề cơ bản của thắng lợi của công cuộc xây dựngchủ nghĩa xã hội ở nước ta nằm ở chính đường lối chính trị đúng đắn của Đảng ta,đường lối đổi mới vì mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, một đường lối đủsức động viên và tổ chức toàn bộ sức mạnh của dân tộc, tạo ra một nội lực đủ sức đểtranh thủ được mọi khả năng của thời đại, sử dụng được toàn bộ ngoại lực chi việncho cách mạng Việt Nam.

Đường lối đổi mới là sự tiếp nối của toàn bộ đường lối cách mạng của Đảng từ khi

ra đời đến nay Đường lối đó tiếp tục giương cao ngọn cờ độc lập dân tộc và chủnghĩa xã hội và chính điều đó làm cho cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam cóđầy đủ sức mạnh để vượt qua những khó khăn mới tưởng như không thể vượt quađược, làm cho cách mạng ở nước ta có những nét riêng mà nước khác không thể cóđược

Chính phương Tây đã tổng kết rằng ở Việt Nam đã diễn ra điều kỳ diệu mà chođến nay nhiều người vẫn còn ngỡ ngàng chưa hiểu Đó là việc một sức mạnh vật chất

kỹ thuật khổng lồ đã bị sức mạnh tinh thần Việt Nam đánh bại Theo cách khái quátcủa phương Tây, ở Việt Nam, dân tộc và cộng sản là một và chính điều đó đã tạo nên

sự vô địch của sức mạnh Việt Nam Cách hiểu đó của một số người ở phương Tây vềphong trào dân tộc và phong trào cộng sản chắc chắn có nhiều điểm khác chúng tanhưng ít nhiều họ đã tiếp cận đến chân lý về sức mạnh Việt Nam

Vậy thì cái sức mạnh đã từng làm nên một trong những thần kỳ của thế kỷ XX:một dân tộc nhỏ yếu, kinh tế kỹ thuật lạc hậu đã đánh thắng những đế quốc to, giảiphóng hoàn toàn và triệt để đất nước, vậy thì nay liệu có thể làm nên một thần kỳ nữatrong thế kỷ XXI hay không? Dân tộc ta sau khi giành được độc lập, thống nhất đấtnước lại tiếp tục tiến công vào nghèo nàn và lạc hậu Trải qua những thử nghiệm phảitrả giá đắt, đã tìm ra con đường đúng đắn đi lên chủ nghĩa xã hội, đem lại hạnh phúccho nhân dân, đúng như khẩu hiệu đầu tiên trong 8 khẩu hiệu của Đại hội đại biểutoàn quốc lần thứ VIII đã được nêu lên cho toàn dân: "Đại hội VIII của Đảng - Đạihội tiếp tục đổi mới vì sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, vìhạnh phúc của nhân dân"

Sự gặp gỡ giữa chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa Mác - Lênin, giữa độc lập dântộc và chủ nghĩa xã hội là ngọn cờ dẫn đường cho dân tộc ta giành thắng lợi trong cáccuộc chiến tranh giải phóng thì nay cũng sẽ là ngọn cờ dẫn đường cho dân tộc ta tiếntới tương lai, dĩ nhiên với những yêu cầu nội dung và hình thức đấu tranh mới phù

hợp với những điều kiện lịch sử đã biến đổi, khi loài người bước từ thế kỷ này sangthế kỷ khác.

Công cuộc xây dựng lại đất nước ta thực sự là một cuộc cách mạng, cuộc cáchmạng xã hội chủ nghĩa, giai đoạn thứ hai của cách mạng Việt Nam, cuộc cách mạngchứa đựng trong lòng nó ba cuộc giải phóng có liên quan với nhau và làm điều kiệncho nhau: giải phóng dân tộc, giữ vững chủ quyền quốc gia; giải phóng xã hội khỏimọi chế độ người bóc lột người; giải phóng con người để con người vươn lên địa vịlàm chủ của mình

Chương II

Định hướng xã hội chủ nghĩa mục tiêu

và con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

1 Thời đại quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Đảng ta đã đề ra Cương lĩnh xây dựng

đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Đó là một cương lĩnh đúng đắn

dựa trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, phù hợp với hoàncảnh thực tế của đất nước và bối cảnh quốc tế

Mác và Ăngghen tập trung chứng minh rằng chủ nghĩa tư bản phải nhường bướccho chủ nghĩa cộng sản như là "một quá trình lịch sử - tự nhiên"1 Trong Hệ tư tưởng

Đức, hai ông đã nhấn mạnh tính khách quan của sự vận động lịch sử lên chủ nghĩa

cộng sản "Chủ nghĩa cộng sản không phải là một trạng thái cần phải sáng tạo ra, không phải là một lý tưởng mà hiện thực phải khuôn theo Chúng ta gọi chủ nghĩa cộng sản là một phong trào hiện thực, nó xóa bỏ trạng thái hiện nay"2 Trong Phê

phán cương lĩnh Gôta, Mác viết: "Giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội cộng sản

chủ nghĩa là một thời kỳ cải biến cách mạng từ xã hội nọ sang xã hội kia Thích ứngvới thời kỳ ấy là một thời kỳ quá độ chính trị, và nhà nước của thời kỳ ấy không thể

là cái gì khác hơn là nền chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản"1

1 C Mác và Ph ngghen: Ăngghen: To n t p, à triển vọng, ận đại thế giới, t p 23, Nxb Chính tr qu c gia,ập 23, Nxb Chính trị quốc gia, ị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr 47-48 ốc gia, Hà Nội, 1995, tr 47-48.

Các ông cũng nêu lên lý tưởng về hai giai đoạn của chủ nghĩa cộng sản, giai đoạnthấp và giai đoạn cao Trong giai đoạn thấp, chủ nghĩa cộng sản mới thoát thai từ xãhội tư sản nên không thể không còn đầy rẫy những tàn dư của xã hội cũ, chỉ đến giaiđoạn phát triển cao thì những nguyên tắc của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản mới

có thể trở thành hiện thực trong đời sống Các ông không đi sâu dự kiến kinh tế vàgiai cấp của thời kỳ đó Có thể nghĩ rằng tư duy của hai nhà kinh điển về thời kỳ quá

độ gắn rất chặt với tư duy của các ông về cách mạng xã hội chủ nghĩa, cho rằng cáchmạng đó sẽ xảy ra trước hết ở những nước chủ nghĩa tư bản phát triển nhất, nơi mâuthuẫn kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản đã tín muồi và điều kiện để cách mạngthắng lợi là cách mạng phải nổ ra đồng thời ở tất cả các nước đó Trong những điềukiện ấy, đúng là sự quá độ lên chủ nghĩa cộng sản ở các nước đó diễn ra tương đốithuận lợi hơn so với ở các nước tư bản kém phát triển Nhưng dù sao các ông vẫn chorằng việc xây dựng xã hội cộng sản phải là kết quả của một quá trình cải tạo cáchmạng sâu sắc, đòi hỏi những điều kiện phát triển nhất định

Tuy quan điểm cơ bản của Mác và Ăngghen về cách mạng xã hội chủ nghĩa là nhưvậy, nhưng các ông cũng đã đề cập đến khả năng quá độ từ một nước lạc hậu lên chủnghĩa xã hội, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa Lúc đầu, dựa trên cơ sở phát triển chínmuồi của những mâu thuẫn trong lòng chủ nghĩa tư bản, Mác và Ăngghen nói đếnkhả năng nổ ra cách mạng vô sản trước tiên ở các nước tư bản phát triển nhất nhưAnh, Pháp, Đức Nhưng trong những năm sau này, do hoàn cảnh thế giới có nhiềuthay đổi, Mác đã có lúc dự đoán: lần này, cuộc cách mạng sẽ bắt đầu nổ ra ở phươngĐông, một nơi cho đến tận bây giờ vẫn là thành trì còn nguyên vẹn và là đội quân hậu

Trong lời tựa bản tiếng Nga tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, Mác

-Ăngghen đã khẳng định rằng "nước Nga đang là đội quân tiên phong của phongtrào cách mạng ở châu Âu"2 Trong thư gửi ban biên tập Tạp chí Ký sự nước nhà

Mác có viết: "nếu nước Nga cứ tiếp tục đi theo con đường mà nó đã đeo đuổi từ

1 Xem: C Mác và Ph ngghen, Ăngghen: To n t p, à triển vọng, ận đại thế giới, t p 34, Nxb Chính trập 23, Nxb Chính trị quốc gia, ị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr 47-48.

ốc gia, Hà Nội, 1995, tr 47-48 ơng - Trung tâm Thông tin tư liệu, Hà Nội, 1995, tr