- Nêu được vai trò của hệ đệm trong cân bằng pH nội môi 2.. THIẾT BỊ DẠY HỌC Tranh vẽ Sơ đồ cơ chế cân bằng duy trì cân bằng nội môi Sơ đồ cơ chế cân bằng huyết áp Sơ đồ cơ chế điều hòa
Trang 1Tuần Tiết
A MỤC TIÊU BÀI HỌC
1 Kiến thức
- Nêu được định nghĩa, ý nghĩa của cân bằng nội môi, hậu quả của mất cân
bằng nội môi
- Vẽ và giải thích được sơ đồ cơ chế duy trì cân bằng nội môi
- Nêu được vai trò của gan và thận trong cân bằng áp suất thẩm thấu của máu
- Nêu được vai trò của hệ đệm trong cân bằng pH nội môi
2 Kĩ năng
Vẽ sơ đồ, làm việc theo nhóm, vận dụng kiến thức vào thực tế
3 Thái độ
Có thái độ tích cực trong việc bảo vệ sức khỏe của bản thân và cộng đồng
B THIẾT BỊ DẠY HỌC
Tranh vẽ
Sơ đồ cơ chế cân bằng duy trì cân bằng nội môi
Sơ đồ cơ chế cân bằng huyết áp
Sơ đồ cơ chế điều hòa hấp thụ nước ở thận
Sơ đồ cơ chế hấp thụ Na+ở thận
PHT
C TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC
Trang 21 Đặt vấn đề:
GV: Dựa vào kiến thức đã học ở lớp 8, em hãy cho biết môi trường trong cơ thể
là gì? Vai trò? Gồm những thành phần nào?
HS: MTT cơ thể gồm: máu, nước mô, bạch huyết
Máu: gồm tế bào máu (45%) và huyết tương (55%) Trong huyết tương nước chiếm 90% còn lại 10% là các chất khác(gluco, hoocmôn, kháng thể, muối khoáng, chất thải…)
GV: Bổ sung MTT giúp các tế bào liên hệ thường xuyên với môi trường ngoài thông qua quá trình TĐC Nước mô do huyết tương của máu tạo thành, nước mô sau khi TĐC với TB tạo thành bạch huyết (thành phần chất trong huyết tương, nước mô và bạch huyết tương tự giống nhau chỉ khác nhau ở tỉ lệ các chất)
Khi thành phần, tỉ lệ các chất trong MTT không ổn định (thay đổi) → dẫn đến hậu quả gì? Cho ví dụ?
HS: Dựa vào kiến thức đã học trả lời:
Khi thành phần, tỉ lệ các chất trong MTT thay đổi → các tế bào, cơ quan của cơ thể hoạt động không bình thường, nếu cơ thể không tự điều chỉnh được có thể dẫn tới bị bệnh hoặc tử vong
Ví dụ: Khi lượng glucô trong máu giảm cơ thể không tự điều chỉnh được → hạ đường huyết
Khi glucô trong máu quá cao, cơ thể không tự điều chỉnh được → thận buộc phải bớt glucô ra ngoài nước tiểu → bệnh đái tháo đường
GV: Môi trường trong cơ thể còn gọi là “nội môi” → cân bằng nội môi là gì? Chúng ta sẽ nghiên cứu chúng kĩ hơng trong bài này
2 Hướng dẫn bài học mới
GV cho HS nghiên cứu SGK mục I → I Khái niệm và cân bằng nội môi
Trang 3trả lời câu hỏi:
Cân bằng nội môi là gì? Ý nghĩa?
Mất cân bằng nội môi là gì? Cho ví
dụ?
HS: Trả lời dựa vào kiến thức đã biết
và nghiên cứu SGK
GV: Vậy cơ chế nào đã giúp cơ thể
duy trì cân bằng nội môi?
GV: Cho HS nghiên cứu SGK mục II,
sơ đồ H.19.1 → trả lời câu hỏi:
Những bộ phận nào tham gia vào cơ
chế cân bằng nội môi?
Chức năng của từng bộ phận?
Liên hệ ngược là gì?
HS: Trả lời câu hỏi → GV nhận xét,
bổ sung
- Cân bằng nội môi là duy trì sự ổn định của MTT cơ thể, ví dụ: SGK
- Ý nghĩa của cân bằng nội môi: Các TB, các cơ quan trong cơ thể chỉ có thể hoạt động bình thường khi các điều kiện lý hóa của MTT thích hợp và ổn định
- Mất cân bằng nội môi: khi các điều kiện lý hóa của MTT biến động và không duy trì được sự ổn định → rối loạn hoạt động của các TB, các cơ quan, thậm chí gây tử vong
II Sơ đồ khái quát cơ chế cân bằng duy trì nội môi
Cơ chế duy trì cân bằng nội môi có sự tham gia của:
+ Bộ phận tiếp nhận kích thích (thụ thể hoặc cơ quan thụ cảm) → chức năng tiếp nhận kích thích từ MT → hình thành xung thần kinh truyền về bộ phận điều khiển
+ Bộ phận điều khiển (TWTK hoặc tuyến nôi tiết) → điều khiển hoạt động của các cơ quan bằng cách gửi đi các tín hiệu thần kinh hoặc hoocmôn
+ Bô phận thực hiện (các cơ quan: gan, thận, tim, phổi…) → nhận các tín hiệu thần kinh hoặc hoocmôn → tăng hoặc giảm hoạt động đưa MTT trong trở về trạng thái cân bằng và ổn định
+ Liên hệ ngược: Sự trả lời của bộ phận
Trang 4GV: Các em đã học cung phản xạ điều
hòa hoạt động tim, nghiên cứu H.20.3
SGK → thực hiện lệnh trang 87 và
giải thích sơ đồ
HS: Trao đổi nhóm, mỗi nhóm cử 1
đại diện báo cáo kết quả
GV: Dựa vào kiến thức đã học → cho
biết thận có những chức năng gì?
HS:
+ Bài tiết nước tiểu
+ Giúp ổn định MTT (điều hòa muối
và đường)
GV cho HS đọc SGK mục III.1 → trả
lời câu hỏi:
+ Áp suất thẩm thấu của máu là gì?
Phụ thuộc vào những yếu tố nào?
+ Thận có vai trò gì trong điều hòa áp
suất thẩm thấu?
HS trả lời → GV nhận xét và bổ sung
GV: Dựa vào kiến thức đã học ở lớp 8
cho biết
thực hiện trở thành kích thích tác dụng ngược trở lại bộ phận tiếp nhận kích thích và bộ phận điều khiển
III Vai trò của thận và gan trong cân bằng áp suất thẩm thấu:
1 Vai trò của thận:
- Áp suất thẩm thấu của máu phụ thuộc vào: lượng nước, nồng độ các chất hòa tan trong máu, đặc biệt là nồng độ Na+
- Thận có vai trò quan trọng là điều hòa nồng độ Na+ và điều hòa nước trong máu → qua đó điều hòa áp suất thẩm thấu
2 Vai trò của gan
- Gan có vai trò quan trọng trong điều hòa nồng độ của nhiều chất trong huyết tương → duy trì cân bằng áp suất thẩm thấu của máu (đặc biệt là điều hòa nồng độ gluco trong máu)
- Tuyến tụy tiết ra 2 loại hoocmôn insulin và glucagons có tác dụng trái ngược nhau → kích thích gan chuyển hóa gluco → ổn định nồng
độ gluco trong máu
Trang 5+ Gan có vai trò gì?
+ Tụy có vai trò gì?
HS: Tụy có chức năng ngoại tiết (tiết
dịch tụy) và chức năng nội tiết (tiết 2
loại hoocmôn)
Isulin có tác dụng chuyển hóa glucô
thành glycogen dự trữ trong gan và
làm tăng tính thấm của tế bào → giảm
đường huyết
Glucagôn có tác dụng chuyển
glycogen trong gan thành glucô →
tăng đường huyết
Gan có chức năng tiết mật giúp quá
trình tiêu hóa ở ruột non, điều hòa
glucô trong máu, khử độc
GV: Nhận xét và kết luận
Trong cơ chế ổn định gluco trong máu,
tuyến tụy đóng vai trò là bộ phận điều
khiển, gan là bộ phận thực hiện
GV: Các TB trong cơ thể đều hoạt
động trong môi trường pH nội môi là
nhờ hệ đệm (chúng lấy đi H+ hoặc OH
-khi các ion này xuất hiện trong máu)
→ cho HS đọc SGK mục IV và trả lời
câu hỏi:
+ Có những hệ đệm nào trong máu?
+ Hệ đệm nào mạnh nhất?
+ Thận, phổi có vai trò gì trong điều
IV Vai trò của hệ đệm trong cân bằng
pH nội môi
Trong máu có các hệ đệm chủ yếu là: + Hệ đệm bicacbonat: H2CO3/NaHCO3
+ Hệ đệm phôtphat: NaH2PO4/NaHPO4
+ Hệ đệm proteinat (prôtêin)
Hệ đệm protêinat là mạnh nhất
Phổi tham gia điều hòa pH máu bằng cách thải CO2
Thận tham gia điều hòa pH nhờ khả năng thải H+, tái hấp thụ Na+
Trang 6hòa pH nội môi?
GV nhận xét bổ sung
Giáo viên cho mỗi nhóm hpc5 sinh giải thích 1 sơ đồ → HS cử đại diện lên trình bày trước lớp
+ Sơ đồ 1: Cơ chế duy trì gluco trong máu khi nồng độ gluco cao
+ Sơ đồ 2: Cơ chế duy trì gluco trong máu khi nồng độ gluco thấp
+ Sơ đồ 3: Cơ chế điều hòa hấp thụ nước ở thận
+ Sơ đồ 4: Cơ chế điều hòa hấp thụ Na+ ở thận
E DẶN DÒ
- Đọc phần em có biết ở cuối bài và trả lời câu hỏi SGK