Biện pháp phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong việc dạy học một định luật vật lý

Chính vì những lẽ đó, tôi muốn đưa ra một số vấn đề về việc đổi mới phương pháp dạy học trong việc phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học một định luật vật lý ở trường THCS. Song vì thời gian và trình độ có hạn nên vấn đề đưa ra chắc chắn không tránh khỏi khiếm khuyết. Tôi mong BGK cùng bạn đọc góp ý, bổ sung vấn đề để đề tài được hoàn thiện hơn.

Phần I: PHẦN MỞ ĐẦU

- Hưởng ứng cuộc thi viết sáng kiến kinh nghiệm do Công đoàn ngành GD&ĐT huyện đề ra hằng năm, đồng thời để góp một chút kinh nghiệm nhỏ trong việc đánh giá chất lượng học sinh một cách khách quan và có hiệu quả cao trong việc dạy học môn Vật lý ở trường THCS Tôi xin đưa ra một sáng kiến nhỏ mong đồng nghiệp đọc

và bổ sung ý kiến để tôi hoàn thiện hơn trong công tác của mình

- Ở nước ta mục tiêu giáo dục THCS trong giai đoạn hiện nay đã được ghi rõ trong chương trình các môn học (ban hành kèm theo quyết định số 03/2002/QĐ-BGD&ĐT) Cùng với các môn học khác, môn Vật lý có nhiệm vụ thực hiện mục tiêu của giáo dục THCS, trong đó có nhấn mạnh đến một số yêu cầu giáo dục mới mà học sinh phải đạt được sau khi học hết chương trình THCS như: việc vận dụng các khái niệm, định luật, hiện tượng vật lý để giải được các bài tập định tính và định lượng từ mức độ thấp đến cao trong chương trình vật lý THCS Tuy nhiên trong quá trình đổi mới giáo dục ở THCS bao gồm việc thực hiện đổi mới mục tiêu, nội dung, phương pháp … tất yếu phải đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) của giáo viên Để thực hiện tốt việc đổi mới phương pháp dạy học thì giáo viên cần nắm vững mục tiêu dạy học chung và chuẩn kiến thức kỹ năng cụ thể của chương trình môn học, cần biết rõ những yêu cầu mới trong mục tiêu, thực trạng của việc đánh giá ở trường THCS, những định hướng đổi mới việc dạy học nhằm định hướng đúng trong việc đánh giá kết quả, thông qua việc tiếp thu, lĩnh hội tri thức của học sinh trong quá trình học tập vào việc vận dụng kiến thức đã học để giải bài tập

- Chính vì những lẽ đó, tôi muốn đưa ra một số vấn đề về việc đổi mới phương pháp dạy học trong việc phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học một định luật vật

lý ở trường THCS Song vì thời gian và trình độ có hạn nên vấn đề đưa ra chắc chắn không tránh khỏi khiếm khuyết Tôi mong BGK cùng bạn đọc góp ý, bổ sung vấn đề

để đề tài được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

I.1 Lý do chọn đề tài:

a Lý do khách quan.

- Định luật vật lý phản ánh những mối quan hệ bản chất, phổ biến, tất yếu và khách quan giữa các thuộc tính của các sự vật, hiện tượng và quá trình vật lý, được thể hiện trong những điều kiện nhất định

- Trong sự nhận thức hình thành định luật vật lý khá phức tạp, cùng một lúc đòi hỏi người học phải vận dụng nhiều phương pháp của riêng bộ môn vật lý cũng như

phương pháp của môn khoa học khác Muốn người học hiểu rõ và vận dụng được định luật vật lý để giải quyết vấn đề đòi hỏi người học phải có kỹ năng, kỹ xảo, có phương pháp suy luận, có khả năng tư duy trừu tượng, tư duy logic, tư duy sáng tạo, biết đưa ra giả thuyết sau đó thực nghiệm giả thuyết, chứng minh lại định luật là đúng

từ đó xây dựng công thức theo các đại lượng vật lý để áp dụng vào thực tế

- Mặt khác các định luật vật lý không chỉ phản ánh những mối quan hệ quy luật về mặt định tính, mà hơn thế Còn phản ánh những mối quan hệ về mặt định lượng giữa các đại lượng vật lý và được thể hiện bằng các hệ thức toán học

- Chính vì thế mà thông qua việc dạy học một định luật vật lý giáo viên có thể đánh giá quá trình thực hành thí nghiệm và xử lý kết quả thí nghiệm để kiểm tra lại định luật trong từng nhóm đối tượng học sinh trong lớp học, từ đó giáo viên kịp thời hệ thống thông tin để tìm hiểu về thực trạng, khả năng hay nguyên nhân của chất lượng

và hiệu quả giáo dục căn cứ vào mục tiêu giáo dục, làm cơ sở cho những chủ trương, biện pháp và hành động giáo dục tiếp theo nhằm phát huy kết quả, sửa chữa thiếu sót Đánh giá được kết quả học tập của học sinh trong quá trình thu thập và xử lý thông tin

về trình độ, khả năng đạt được mục tiêu học tập của học sinh cùng với tác động và nguyên nhân của tình hình đó, tạo cơ sở cho những quyết định sư phạm của giáo viên

và nhà trường để học sinh học tập ngày một tiến bộ hơn

b Lý do chủ quan.

- Bản thân tôi hiện nay đang công tác tại nơi có nhiều khó khăn trong việc đổi mới PPDH để đánh giá kết quả học tập của học sinh Vì nơi đây đa số HS thuộc diện dân tộc thiểu số nên cách nhìn nhận các vấn đề vật lý còn sai lệch.Vì bộ môn Vật Lý có nhiều hiện tượng khó giải thích bằng ngôn ngữ mà phải giải thích bằng hình ảnh trực quan, bằng kết quả thí nghiệm hay bằng những hiện tượng thực tế trong tự nhiên, mới làm rõ được vấn đề Nhưng nhìn chung đa số HS trong lớp thuộc diện dân tộc Êđê chữ viết không rõ ràng, lời văn không chặt chẽ không thành câu, vì vậy việc phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh; để tìm ra những hiện tượng vật

lý hay cách giải quyết thí nghiệm xây dựng công thức theo các đại lượng vật lý còn gặp rất nhiều khó khăn Là giáo viên vật lý khối THCS ở trường THCS , tôi nhận thấy bộ môn vật lý có vai trò quan trọng trong đời sống và kĩ thuật Nó không chỉ cung cấp cho học sinh những kiến thức phổ thông cơ bản mà còn tạo hướng nghiệp cho học sinh gắn với cuộc sống Nhằm chuẩn bị tốt cho các em tham gia vào lao động sản xuất hoặc tiếp tục học lên phổ thông trung học Thực tế trong giảng dạy cho thấy

đa số học sinh học xong khái niệm, định luật vật lý nhưng các em hầu như chưa vận dụng áp dụng được một cách có hiệu quả Chính vì những lý do trên, tôi xin đưa ra đề

tài nghiên cứu “Biện pháp phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong việc

dạy học một định luật vật lý” tôi đã từng áp dụng trong việc dạy học, mà tôi cho là

có hiệu quả trong phương pháp dạy học ở những vùng khó khăn.

I.2 Mục tiêu, nhiệm vụ đề tài:

a Mục tiêu nghiên cứu.

- Đề tài nghiên cứu về việc dạy học trong tiết học định luật vật lý, thông qua đó giúp học sinh có một số kỹ năng xây dựng cách học tập theo nhóm từ đó tìm ra

nguyên nhân và kết quả định luật vật lý sẽ được hình thành qua công thức vật lý theo các đại lượng vật lý, nhờ đó giúp các em hiểu sâu hơn trong cách học

b Nhiệm vụ của đề tài

- Đưa ra một số biện pháp, phương pháp, dạy học có hiệu quả trong việc dạy học một định luật vật lý, để học sinh dễ hiểu, dễ vận dụng, nhằm nâng cao chất lượng dạy cho giáo viên, chất lượng học cho học sinh

I.3 Đối tượng nghiên cứu.

- Học sinh khối 8 và khối 9 tại trường THCS Trong năm học 2012 – 2013 và năm học 2013 - 2014

I.4 Giới hạn phạm vi nghiên cứu.

- Đề tài nghiên cứu về một số kỹ năng dạy học trong tiết định luật vật lý ở trường THCS

- Đưa ra một số biện pháp cụ thể tiêu biểu cho việc dạy học trong những tiết định luật, thông qua đó giáo viên đánh giá kết quả học tập cho từng đối tượng học sinh, tôi

đã áp dụng cho việc giảng dạy từ trước đến nay mà tôi cho là phù hợp đối với học sinh nơi đây Và được thực hiện rõ nội dung cho các bài học cụ thể ở sách giáo khoa Vật Lý 8 và 9 trong trường THCS:

I.5 Phương pháp nghiên cứu.

Trong quá trình nghiên cứu đề tài tôi đã sử dụng một số phương pháp sau:

- Phương pháp hoạt động cá nhân

- Phương pháp thí nghiệm, thực hành trải nghiệm

- Phương pháp học theo nhóm

- Phương pháp quan sát hiện tượng Vật lý

- Phương pháp tổng hợp, thống kê, so sánh, mô tả một định luật hay một khái niệm vật lý

- Phương pháp điều tra giáo dục thông qua việc thiết lập phiếu đánh giá trắc

nghiệm khách quan về sự nhận thức của học sinh đối với môn vật lý

Phần II: NỘI DUNG II.1 Cơ sở lý luận:

- Nghị quyết Hội nghị lần thứ 2 của Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII về những giải pháp chủ yếu trong giáo dục và đào tạo đã chỉ rõ: “ Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục – đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian dạy học, tự nghiên cứu cho học sinh”

- Việc tìm tòi, khám phá các định luật vật lý là một trong những nhiệm vụ hàng đầu của khoa học Vật lý Mỗi định luật vật lý được khám phá là một bước tiến quan trọng của việc phát triển khoa học vật lý nói riêng và nhận thức của nhân loại nói chung Vì vậy khi học sinh trải qua quá trình học tập theo phương pháp này sẽ tạo cho học sinh niềm hứng thú và say mê trong quá trình nhận thức nói chung và trong quá trình học tập môn vật lý nói riêng “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” là định hướng đổi mới PPDH, được khẳng định trong nghị quyết của Ban chấp hành Trung ương Đảng lần 4 khóa VII, trong nghị quyết của Ban chấp hành Trung ương Đảng lần 2 khóa VIII

Vấn đề đặt ra ở đây là dạy như thế nào? Học như thế nào? đề nâng cao chất lượng của học sinh ở từng địa phương, từng vùng miền, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội Chính vì vậy để giúp học sinh nơi tôi đang công tác vận dụng được kiến thức để giải được các bài tập vật lý thì bản thân người giáo viên phải luôn tìm tòi suy nghĩ, sáng tạo trong việc dạy học của mình Vì nơi tôi đang công tác đa số học sinh thuộc diện dân tộc thiểu số nên nhiều khi các em học thuộc những định nghĩa, khái niệm, quy tắc nhưng không vận dụng được công thức vật lý để giải được một bài tập vật lý từ đơn giản đến phức tạp

Với cơ sở lý luận trên, bản thân tôi luôn tự học hỏi, nghiên cứu vấn đề thực tế ở địa phương để tìm ra giải pháp tối ưu nhất trong công việc dạy học của mình

Dưới đây tôi xin trình bày một số kỹ năng dạy học trong tiết định luật vật lý ở

trường THCS mà tôi đã áp dụng rất hiệu quả

II.2 Thực trạng.

a) Thuận lợi – khó khăn:

* Thuận lợi

- Được sự quan tâm của chính quyền địa phương, sự phối hợp của Ban đại diện cha

mẹ học sinh cũng như sự quan tâm chỉ đạo của Ban lãnh đạo trường THCS , đã xây dựng tương đối đầy đủ các phòng học kiên cố phục vụ cho việc dạy học

- Học sinh được tham gia lớp học 2 buổi/ngày, nên có nhiều thời gian luyện tập củng cố kiến thức và giải bài tập tại lớp

- Giáo viên được tham gia tập huấn các lớp dạy học áp dụng cho vùng đặc biệt khó khăn nhất

- Giáo viên tự học tập nghiên cứu làm đồ dùng dạy học, cũng như việc tự học để tìm

ra phương án tối ưu nhất, hiệu quả nhất cho tất cả các đối tượng học sinh nơi công tác, nhằm nâng cao chất lượng công tác giảng dạy của mình

* Khó khăn:

- Đối với học sinh khối khối 8 đa số là bài tập định lượng, các khái niệm, định luật mới hình thành Mỗi bài học trong chương trình vật lý 8 là một khái niệm mới, một định luật mới, một đại lượng vật lý mới nên đa số các em học sinh khó nhớ, khó áp dụng chính xác Từ đó dẫn đến các em không yêu thích môn học, không chú ý tập trung để ghi nhớ kiến thức Vì vậy dẫn đến sự chây lười trong học tập, nên đa số các

em học sinh nơi đây học tập rất yếu môn vật lý.

- Mặt khác số học sinh trong lớp thuộc nhiều dân tộc khác nhau, nên việc học tập theo hình thức thảo luận nhóm hay nhóm thực hành thí nghiệm không đồng đều Vì vậy cũng một phần làm cho việc tiếp thu kiến thức ở các em còn chậm, dẫn đến sự lĩnh hội một đơn vị kiến thức trong lớp học không đồng bộ Đặc biệt là tình trạng học sinh hiện nay rất chây lười trong việc học tập ở nhà, phần lớn các em chỉ thích tìm tòi khám phá những trò chơi trên mạng chứ không chú ý trong học tập

- Bên cạch đó sự quan tâm của phụ huynh học sinh còn thờ ơ, không chú trọng đến việc học của con ở nhà, mà phần lớn là giao phó cho giáo viên ở trên trường

b) Thành công – hạn chế.

* Thành công của đề tài:

- Đưa ra được phương pháp dạy học mới nhằm kích thích sự hứng thú học tập của học sinh thông qua việc làm theo nhóm, hay việc thực hành thí nghiệm để xây dựng

hệ thức vật lý thông qua các đại lượng vật lý

- Rèn luyện ở học sinh khả năng tổng hợp, khái quát hóa quy nạp và suy luận toán học từ các dữ liệu, các gía trị đo đạc thu được từ thí nghiệm để tìm tòi, phát hiện mối quan hệ quy luật, định lượng giữa các đại lượng vật lý được khảo sát

- Rèn luyện cho học sinh kĩ năng quan sát các hiện tượng và diễn biến của quá trình thí nghiệm Nếu được trực tiếp tiến hành thí nghiệm, còn có tác dụng rèn luyện ở học sinh kĩ năng lắp ráp, tiến hành thí nghiệm, kĩ năng sử dụng các dụng cụ đo, tác phong làm việc cẩn thận, tỉ mỉ, kĩ năng làm việc theo nhóm

* Hạn chế của đề tài:

- Song bên cạnh những thành công không tránh khỏi những hạn chế trong khi thực hiện đề tài như:

+ Ở trường THCS định luật vật lý còn ít

+ Phương tiện dạy học không đầy đủ

+ Nhận thức học sinh không đồng đều

c) Mặt mạnh – mặt yếu.

* Mặt mạnh:

- Đề tài nghiên cứu thể hiện rõ được mức độ nhận thức của từng đối tượng học sinh, qua quá trình thực hiện, tôi nhận thấy chất lượng học sinh tăng lên rõ rệt, thông qua việc đánh giá bài kiểm tra thường xuyên, kiểm tra định kì và bài kiểm tra học kì I của học sinh

- Việc yêu thích môn học của học sinh ngày càng nhiều

- Đa số học sinh hiểu rõ hơn về khái niệm, định luật, hiện tượng vật lý để giải quyết vấn đề hay vận dụng được kiến thức, công thức đã học, giải được bài tập vật lý từ đơn giản đến phức tạp

* Mặt yếu:

Song bên cạnh đề tài nghiên cứu không tránh khỏi những mặt yếu sau:

- Việc thiết lập lớp học, nhóm học theo mô hình học tập mới còn gặp nhiều khó khăn chẳng hạn như việc cho học sinh áp dụng thực hành trong thực tế Nên đòi hỏi người giáo viên phải nghiên cứu, tìm hiểu, nắm bắt từng bài dạy có thể áp dụng cho học sinh thực hành được một cách đơn giản trong lớp học

- Giáo viên cần phải sắp xếp lại kiến thức trong bài dạy, đưa ra cách thức thực hiện thí nghiệm để xây dựng định luật, từ đó xây dựng công thức vật lý, để áp dụng giải được bài tập hay sự vận dụng trong thực tế để học sinh có thể hiểu sâu rộng hơn trong môn học

d) Nguyên nhân, yếu tố tác động:

* Nguyên nhân khách quan :

- Phong trào học tập ở các em còn quá thấp, phương pháp học nhóm, thảo luận nhóm

để giải quyết vấn đề đối với các em còn nhiều lúng túng Ý thức học tập chưa cao việc trình bày, diễn đạt chưa rõ ràng, bên cạnh đó dân trí nơi đây còn rất thấp nên việc quan tâm đôn đốc con em đi đến trường còn hạn chế, song vẫn còn tình trạng phụ huynh yêu cầu học sinh ở nhà đi làm để thu nhập kinh tế gia đình Vì vậy khi đến trường các em rất mệt mỏi, buồn ngủ không chú ý tiếp thu được bài

- Bên cạnh đó còn có một số em không yêu thích môn học vì khó hiểu, khó diễn đạt, khó vận dụng

* Nguyên nhân chủ quan

- Bộ môn Vật Lý 8 và 9 phần lớn là các bài tập định lượng cao, các công thức tính toán cũng như các đại lượng vật lý quá nhiều và mới mẻ, nhiều đại lượng dường như

lặp lại vì học sinh chưa hiểu rõ chẳng hạn như: ( vận tốc là v; thể tích là V; trọng lượng là P; áp suất là p, công suất là P ; chiều dài là l; quảng đường là s ) Chính

vì vậy mà khả năng tư duy trừu tượng, khái quát , cũng như những yêu cầu về mặt định lượng trong việc hình thành các khái niệm và định luật Vật Lý cũng như việc thực hiện các thí nghiệm vật lý để đưa ra kết quả còn rất khó khăn

- Bộ môn vật lý 9thì các định luật có nhiều tình tiết cần phải phân tích để hiểu rõ bản chất định luật Vì vậy mà khi vận dụng thì bài tập vật lý 9 đa số là các bài tập ở mức độ định lượng cao, nên đa số học sinh không phân tích tìm ra được các mối liên quan để từ đó tìm ra phương hướng giải, hay cách giải quyết một vấn đề

- Bản thân HS chưa biết cách học, phương pháp học đa số các em học theo kiểu học thuộc lòng, học vẹt không có sáng tạo, học mang tính thụ động, đối phó Vì vậy chất lượng học tập của HS nơi đây thật sự chưa thể đạt được chỉ tiêu và yêu cầu mà ngành

GD đã đề ra

- Từ những nguyên nhân trên tôi nhận thấy qua việc dạy học nơi đây muốn đạt được chỉ tiêu mà ngành đã đề ra , tôi cũng tích cực tìm tòi nghiên cứu tài liệu giảng dạy đồng thời cũng rút ra được một số kinh nghiệm dạy học cho bản thân, để giúp các

em HS nơi đây hiểu thêm về kiến thức Vật Lý hơn

e) Phân tích đánh giá các vấn đề về thực trạng mà đề tài đã đặt ra:

* Lập phiếu điều tra khi chưa áp dụng phương pháp dạy học mới, về các sự việc sau:

- Sự hiểu biết định luật, vận dụng công thức, thực hiện nhóm, sự thực hành trong thực tế, ghi nhớ các đại lượng vật lý

- Qua 4 lớp 8A,B,C,D: Năm học 2013 – 2014 ở trường THCS với tổng số 170 em

Mức độ

Số HS

Sự hiểu biết định luật

Vận dụng công thức

Thực hiện nhóm

Thực hành

Ghi nhớ đại lượng vật lý

Tỉ lệ %

170

Ghi chú: Tỉ lệ (%) được tính theo số học sinh thống nhất yêu thích trên tổng số học

sinh được khảo sát

- Với kết quả như trên bản thân tôi nhận thấy đa số học sinh đều cho rằng các định luật vật lý khó hiểu, khó vận dụng, sự thực hiện nhóm hay việc thực hành còn nhiều lúng túng, từ đó dẫn đến học sinh không yêu thích môn học

* Vấn đề trên bản thân nhận thấy có một số nguyên nhân sau:

+ Trong các định luật vật lý đòi hỏi ở học sinh khả năng tổng hợp, khái quát hóa quy nạp và khả năng suy luận toán học cao Nhiều khi yêu cầu này vượt quá khả năng của học sinh Trong những trường hợp như thế đòi hỏi giáo viên phải chuẩn bị trước những gợi ý để làm giảm bớt yêu cầu này và đặt ra những yêu cầu trong vùng phát triển gần, phù hợp với khả năng và trình độ nhận thức hiện có của học sinh Điều này phụ thuộc vào đối tượng học sinh cụ thể và vào kinh nghiệm xử lý tình huống sư phạm của giáo viên Nếu trong tình huống này mà giáo viên thông báo một cách áp đặt, về mối quan hệ định lượng giữa các đại lượng vật lý thì hạn chế đáng kể tác dụng rèn luyện ở học sinh khả năng nhận thức, hạn chế hứng thú và niềm tin khoa học ở họ

Từ đó dẫn đến học sinh khó hiểu, những hiện tượng, định luật vật lý khó có thể giải thích bằng lời mà đòi hỏi phải thông qua thí nghiệm thực hành mới giải thích được trong khi đó người dạy hầu như ít sử dụng thí nghiệm, hay dụng cụ thí nghiệm ở trường học còn thiếu, phòng học bộ môn lại không có

+ Việc truyền đạt của giáo viên theo kiểu một chiều, mang tính áp đặt học sinh phải nghe theo Hay trong quá trình luyện tập, giải bài tập vận dụng giáo viên chỉ áp dụng công thức một cách máy móc, không đặt câu hỏi gợi mở để học sinh tư duy, tìm ra mối quan hệ qua lại của các đại lượng vật lý

+ Điều kiện nhận thức của địa phương còn yếu kém nên việc quan tâm đến học tập của con em về phía phụ huynh chưa cao

- Với tình hình thực tế trên và qua việc giảng dạy ở địa phương, việc nghiên cứu tình hình học tập của học sinh mà tôi đảm nhiệm, tôi nhận thấy kết quả học tập của học sinh khi chưa áp phương pháp dạy học tích cực trong tiết dạy định luật vật lý theo PPDH mới thì đa số các em còn nhàm chán môn học và lơi là trong học tập dẫn đến kết quả học tập của các em còn yếu kém nhiều như đã khảo sát ở trên

II.3 Giải pháp, biện pháp:

a) Mục tiêu của giải pháp, biện pháp.

- Đưa ra PPDH mới, kỹ năng quan sát các hiện thượng vật lý, kĩ năng thực hành thí

nghiệm để tìm ra mối liên hệ trong các đại lượng vật lý để xây dựng lại các biểu thức liên quan, một cách sáng tạo trong việc dạy học của mình thông qua đó, giúp học sinh

có sự tư duy lập luận để giải quyết một số hiện tượng vật lý liên quan trong cuộc sống

- Nhằm phát huy tính tích cực học tập cho các đối tượng học sinh, kích thích được sự hứng thú trong học tập từ đó dẫn đến học sinh yêu thích môn học nhiều hơn

- Giúp học sinh vận dụng, phân tích hiện tượng vật lý cũng như việc áp dụng công thức một cách dễ hiểu, có sự sáng tạo trong việc giải bài tập

- Nâng cao chất lượng môn học

b) Nội dung và cách thức thực hiện các giải pháp, biện pháp.

* Có ba cách để khám phá được định luật vật lý là:

+ Khái quát hóa quy nạp các dữ liệu thí nghiệm: Trên cơ sở mối quan hệ giữa các

đại lượng vật lý thu được qua một số thí nghiệm mà suy luận tới mối quan hệ này cho mọi trường hợp tương tự Mức độ tin cậy và tính đúng đắn của suy luận quy nạp này càng tăng nếu dựa trên càng nhiều các thí nghiệm riêng lẻ và mối quan hệ rút ra từ những thí nghiệm riêng lẻ này phản ánh càng đúng bản chất

+ Phương pháp thực nghiệm: Từ các sự kiện thực tế và thực nghiệm mà đề xuất

giả thuyết, có chức năng lý giải các sự kiện này Tổ chức các thí nghiệm để kiểm tra giả thuyết hoặc các hệ quả của giả thuyết Nếu được các thí nghiệm xác nhận thì đi tới phát biểu các định luật

+ Phương pháp suy luận lý thuyết: Theo phương pháp này thì quá trình suy luận

chủ yếu là suy luận diễn dịch Trong đó xuất phát từ những kết luận khái quát chung

mà tiến hành suy luận về một trường hợp riêng lẻ Tính đúng đắn của những kết luận thu được bằng phương pháp này đòi hỏi trước hết rằng kết luận khái quát dùng làm tiền đề xuất phát của quá trình suy luận phải là chân thực, đúng đắn Sau đó là việc suy luận phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc của suy luận lôgic và suy luận toán học Cuối cùng mọi kết luận thu được như là kết quả của quá trình suy luận này phải được kiểm tra bằng hàng loạt các thí nghiệm

Để khắc phục những hạn chế trên đồng thời giúp học sinhvận dụng kiến thức đã học để giải thích được các hiện tượng, khái niệm, vận dụng tính toán trong việc xây dựng định luật vật lý Tôi xin đưa ra một số giải pháp thực hiện việc dạy học phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong tiết dạy định luật vật lý ở trường THCS như sau:

3.1 Tổ chức lớp học:

- Trình bày các định luật vật lý theo phương pháp khái quát hóa quy nạp các dữ liệu thí nghiệm

cập trong định luật sẽ được khảo sát

3.2 Tổ chức tình huống học tập:

- Thiết lập và tiến hành các thí nghiệm trong đó có thể lần lượt tác động làm thay đổi trị số của hai trong số các đại lượng vật lý, còn các đại lượng vật lý khác được giữ không đổi Trong mỗi lần thí nghiệm, khi chủ động làm thay đổi trị số của một đại lượng này sẽ dẫn tới sự thay đổi trị số của đại lượng kia Lập bảng ghi lại trị số phụ

thuộc và tương ứng của hai đại lượng này.

- Từ bảng các trị số đo được, lập đồ thị biểu diễn mối quan hệ phụ thuộc giữa hai đại lượng này Từ đó suy luận lôgic và suy luận toán học để tìm ra mối quan hệ định lượng giữa hai đại lượng này

- Nếu định luật phản ánh mối quan hệ giữa nhiều đại lượng vật lý thì lập lại thí nghiệm tương tự đối với một cặp hai đại lượng khác và suy luận về mối quan hệ định lượng giữa cặp đại lượng này

- Cuối cùng, tiến hành tổng hợp, khái quát hóa quy nạp và suy luận toán học, trên

cơ sở mối quan hệ định lượng giữa các cặp hai đại lượng đã tìm được để đi tới mối quan hệ định lượng tổng quát giữa các đại lượng được đề cập trong định luật được khảo sát Mối quan hệ định lượng này thường được thể hiện dưới dạng một hệ thức toán học

- Phát biểu định luật, viết hệ thức toán học biểu thị mối quan hệ định lượng giữa các đại lượng vật lý, trong đó lưu ý mối quan hệ về đơn vị đo các đại lượng này và phạm vi áp dụng của định luật

- Áp dụng định luật cho một số trường hợp cụ thể, từ đơn giản đến phức tạp

3.3 Tổ chức mở rộng nâng cao kiến thức.

- Khi định luật vật lý đã được xây dựng xong, các đại lượng vật lý liên quan có trong hệ thức, thì giáo viên nên đưa ra bài tập nhằm kiểm tra lại kiến thức của học sinh thông qua các bài tập vận dụng từ đơn giản đến phức tạp

- Giáo viên đưa ra dạng bài tập nâng cao có liên quan đến các đại lượng vật lý đã học nhằm phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh khá giỏi

- Cuối mỗi bài, giáo viên tổng kết và nêu cách giải hợp lí và ngắn gọn nhất cũng như đáp số đúng của bài tập đó để học sinh hiểu rõ vấn đề

3.4 Tổ chức kiểm tra đánh giái kết quả.

* Ví dụ minh họa dạy học một định luật vật lý.

* Ví dụ 1: Dạy học trích đoạn “ Khảo sát định luật ôm” tiết 2 “Điện trở dây dẫn –

Định luật ôm” ( bài 2, SGK Vật lí 9)

- Ôn tập để nắm vững các đại lượng vật lí đề cập trong định luật là cường độ dòng điện (I) và hiệu điện thế (U) giữa hai đầu dây dẫn, giới thiệu sơ đồ mạch điện ( hình 1.1 SGK vật lý 9) đồng thời ôn lại các dụng cụ Ampe kế đo cường độ dòng điện và vôn kế đo hiệu điện thế, nguồn điện, dây dẫn,

- Giáo viên hướng dẫn học sinh xem lại kết quả thí nghiệm ở bảng 1 trong tiết học trước

- Từ các số liệu đo được hướng dẫn học sinh vẽ đồ thị biểu diễn mối quan hệ sự phụ thuộc của cường độ dòng điện và hiệu điện thế Từ suy luận toán học tìm ra mối quan hệ quy luật về mặt định lượng: Tỉ lệ thuận giữa cường độ dòng điện và hiệu điện thế giữa hai đầu dây

- Giáo viên yêu cầu học sinh làm việc theo nhóm thiết lập và tiến hành thí nghiệm

đo cường độ dòng điện chạy qua dây dẫn khác ứng với các hiệu điện thế khác nhau đặt vào hai đầu dây dẫn: Tiến hành mắt mạch điện theo sơ đồ, đo cường độ dòng điện (I) tương ứng với mỗi hiệu điện thế Ghi lại giá trị trong bảng 2

- Giáo viên yêu cầu học sinh tính thương số U

I đối với mỗi dây dẫn trong bảng 1 và

2 ở bài 1, nhận xét giá trị thương số U

I đối với mỗi dây dẫn và hai dây dẫn khác nhau Hình thành khái niệm điện trở

+ Trị số R U

I

 không đổi đối với mỗi dây dẫn và được gọi là điện trở của dây dẫn

đó

+ Trong hệ thức trên Nếu U được tính bằng vôn, I được tính bằng ampe thì R được tính bằng ôm, kí hiệu 

1 1

1

V A

 

Người ta dùng các bội số cử ôm như: kilôôm  k ;1k  1000 

Mêgaôm M;1M  1000000 

- Giáo viên thông báo ta đã biết, đối với mỗi dây dẫn, cường độ dòng điện (I) tỉ lệ thuận với hiệu điện thế (U) Mặt khác, với cùng một hiệu điện thế đặt vào hai đầu dây dẫn có điện trở khác nhau thì cường độ dòng điện (I) tỉ lệ nghịch với điện trở (R) Vậy từ hệ thức R U I U

Kết quả, ta có hệ thức tính định luật Ôm: I U

R



- Giáo viên yêu cầu học sinh phát biểu định luật Ôm về mối quan hệ giữa cường độ dòng điện chạy qua dây dẫn và hiệu điện thế giữa hai đầu dây

Giáo viên lưu ý cho học sinh hiểu thêm: Phạm vi áp dụng hệ thức định luật Ôm ở

trên chỉ đúng đối với một điện trở thuần ( chỉ tỏa nhiệt khi có dòng điện chạy qua) và nhiệt độ của nó không đổi

* Với cùng một hiệu điện thế đặt vào hai đầu dây dẫn có điện trở khác nhau thì cường độ dòng điện (I) tỉ lệ nghịch với điện trở (R)

Ta có: 1 2

I  R

Bài tập vận dụng và mở rộng:

Bài 1: Hiệu điện thế đặt vào hai đầu dây dẫn 6V, dòng điện chạy qua nó có cường

độ 300mA Tính điện trở dây dẫn

* Giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Tìm hiểu, tóm tắt đề bài, đổi đơn vị đo hợp pháp.

Cho: U = 6V; I = 300mA = 0,3A

Tính: R = ?

Bước 2: Phân tích tìm công thức liên quan đến các đại lượng cần tìm.

R U

I



Bước 3: Vận dụng công thức để giải bài tập.

Điện trở dây dẫn là: