Quan niệm nghệ thuật về con người trong một người hà nội cua nguyễn khải

Đổi mới quan niệm về nhà văn, đổi mới cách viết, đổi mới đề tài… và đặc biệt nhất là đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người với nội dung dân chủ và nhân bản sâu sắc.. Nghệ thuật khẳng

MỞ ĐẦU

Nguyễn Minh Châu đã từng nói:“Văn học và cuộc sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người”, nhận xét trên nói lên được sứ mệnh cao cả

của văn chương là phản ánh một cách sinh động và trung thực về con người Khi hoàn cảnh lịch sử xã hội thay đổi thì văn học cũng có một sự chuyển mình mạnh

mẽ từ quỹ đạo chiến tranh sang quỹ đạo hòa bình sau năm 1975 Các nhà văn dành tất cả tâm lực của mình cho một cuộc đổi mới toàn diện văn chương Đổi mới quan niệm về nhà văn, đổi mới cách viết, đổi mới đề tài… và đặc biệt nhất là đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người với nội dung dân chủ và nhân bản sâu sắc Từ năm 1945 đến năm 1975, phát triển trong điều kiện chiến tranh, văn học nhìn con

người bằng cái nhìn lý tưởng, lấy lịch sử làm điểm quy chiếu con người Cho nên

con người xuất hiện trong giai đoạn văn học này chủ yếu là con người cộng đồng, con người giai cấp, con người dân tộc Những con người đơn giản, dễ hiểu được xây dựng theo những công thức nhất định Nhưng từ sau năm 1975, yêu cầu đổi mới văn học đòi hỏi nhà văn phải nhìn con người trong những mối quan hệ đời thường đa đoan và phức tạp, khám phá con người ở khía cạnh đời tư bằng cặp mắt nhiều chiều và bằng cách viết đa thanh

Chúng ta đã biết bản chất của văn học là phản ánh đời sống bằng hình tượng, chính vì vậy mà hình tượng nghệ thuật là linh hồn của tác phẩm văn học nghệ thuật Nghệ thuật khẳng định vẻ đẹp tâm hồn con người, do đó nghiên cứu tác phẩm văn học là nghiên cứu thế giới tinh thần do con người sáng tạo ra và đó cũng chính là hình thức tồn tại của tác phẩm nghệ thuật Cho nên khi nghiên cứu tác phẩm văn học dưới góc độ thi pháp sẽ giúp chúng ta tránh được và hạn chế được việc chia tách tác phẩm theo cấu trúc văn bản để nghiên cứu mà phải nhìn một cách vừa cụ thể vừa tổng quát về hình tượng nghệ thuật ở từng mảng của nó , chẳng hạn như quan niệm nghệ thuật về con người, thời gian nghệ thuật, không

gian nghệ thuật, màu sắc nghệ thuật, hình tượng tác giả trong tác phẩm Chẳng hạn khi tìm hiểu con người trong văn học Việt Nam hiện đại ta sẽ thấy mỗi tác giả

có cách quan niệm riêng về con người trong tác phẩm của mình Con người trong tác phẩm của Ngô Tất Tố có hai dạng con người là con người oan trái ( nhưng rất đẹp ) và con người tạo ra oan trái Con người trong tác phẩm Nam Cao là con người bán dần sự sống để duy trì sự sống vì vậy mà con người trong tác phẩm của Nam Cao luôn có ý thức về tâm trạng Và nó sẽ khác hoàn toàn với con người vũ trụ, con người chí khí, con người tỏ lòng trong văn học trung đại Như ai cũng biết Kiều bị bán vào lầu xanh chịu bao tủi nhục ê chề Nhưng khi Từ Hải xuất hiện cứu nàng thì cái " lầu xanh" ấy lập tức biến thành "lầu hồng" Vì màu hồng có cảm giác đem lại sự hạnh phúc ấm áp cho con người và người con gái kia vẫn là một con người danh giá trong tâm khảm tác giả Ngược lại màu trắng sẽ biểu hiện đầy

đủ sự tang tóc thê lương, lạnh lẽo và cả sự trong trắng của linh hồn người trinh nữ

Sau hơn một nửa thế kỷ lao động sáng tạo, Nguyễn Khải đã để lại một khối lượng khá lớn tác phẩm, thuộc nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, ký, tạp văn Dù thuộc thể loại nào thì ngay từ khi mới ra đời tác phẩm của ông cũng thường tạo được dư luận và được giới lý luận phê bình chú ý Bạn đọc chờ đợi ở ông một thái độ mạnh dạn, nhìn thẳng vào những vấn đề quan trọng và phức tạp của thực tiễn Giới nghiên cứu phê bình nhận thấy ở nhà văn một cách tiếp cận hiện thực độc đáo, cái nhìn sắc sảo và tinh tế nhiều khía cạnh của đời sống, đặc biệt những thân phận, những trạng thái tâm lý của con người Tác phẩm của ông là

đề tài cuốn hút sự suy nghĩ, tìm hiểu của nhiều cây bút thuộc thế hệ nghiên cứu phê bình trẻ tuổi xuất hiện vào những năm đất nước mở ra thời kỳ đổi mới; là đề tài nghiên cứu của nhiều luận án tiến sĩ, thạc sĩ ở các viện nghiên cứu và trường đại học

NỘI DUNG

1 Lý thuyết chung về quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học

1.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người

Văn học là nhân học, là nghệ thuật miêu tả, biểu hiện con người Con người

là đối tượng chủ yếu của văn học Dù miêu tả thần linh, ma quỉ, đồ vật, hoặc đơn giản là miêu tả các nhân vật, văn học đều thể hiện con người Mặt khác, người ta không thể miêu tả về con người, nếu không hiểu biết, cảm nhận và có các phương tiện, biện pháp nhất định Điều này tạo thành chiều sâu, tính độc đáo của hình tượng con người trong văn học Trần Đình Sử định nghĩa: “Quan niệm nghệ thuật

về con người là cách cắt nghĩa lí giải hiện thực của nghệ sĩ về hệ quy ciếu, thể hiện tầm lí giải, tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn

về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình Qua đó quan niệm nghệ thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật trong đó”

Quan niệm nghệ thuật về con người hướng người ta khám phá cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khi miêu tả con người giống hay không giống so với đối tượng

Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học là một việc làm

có ý nghĩa lớn trong nghiên cứu văn học Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học càng phong phú, đa dạng bao nhiêu thì càng làm cho việc thể hiện con người trong văn học phong phú đa dạng bấy nhiêu Quan niệm nghệ thuật về con người sẽ hướng nhà văn đi vào khám phá chiều sâu của con người nó hạn chế việc dùng nhân vật minh họa cho tư tưởng Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con

người của nhà văn giúp ta có cơ sở khoa học hơn để phân tích nhân vật và hiểu hơn

về phong cách tác giả

1.2 Cơ sở lịch sử xã hội và văn hóa của quan niệm nghệ thuật con người

Quan niệm nghệ thuật về con người là nguyên tắc cảm thấy, hiểu và miêu tả con người trong văn học Nhưng các nguyên tắc đó có cơ sở sâu xa trong thực tế lịch sử trong Hệ tư tưởng Đức, Mác nói: “Trong tất cả các hình thái xã hội có trước chủ nghĩa tư bản các đặc điểm đẳng cấp và tầng lớp được từng cá nhân riêng

lẻ thời đó cảm nhận như là cá tính không thể tách rời của họ” Ngược lại, “Trong các xã hội có sự thống trị của tư hữu ruộng đất, thì các quan hệ tự nhiên chiếm ưu thế Nơi nào tư bản thống trị thì các yếu tố được tạo thành bằng phương thức xã hội và lịch sử chiếm ưu thế” Hiểu như vậy thì quan niệm nghệ thuật về con người

là một sản phẩm của lịch sử

Quan niệm nghệ thuật về con người cũng là sản phẩm của văn hóa tư tưởng

“Quan niệm con người là hình thức đặc thù nhất cho sự phản ánh nghệ thuật, trong

đó thể hiện sự tác động qua lại của nghệ thuật với các hình thái ý thức xã hội khác” Thời trung đại phương Tây, người ta xem con người là sản phẩm sáng tạo của Chúa Trời; từ thời Phục Hưng đến Khai Sáng thì con người được xem là sản phẩm của tự nhiên; từ thế kỷ XIX thì xem con người là sản phẩm vừa của tự nhiên, vừa của xã hội

Quan niệm con người chính là sự khám phá về con người Nó phản ánh cấu trúc của nhân cách con người và các hình thức phức tạp tương ứng trong quan

hệ con người đối với thế giới

Quan niệm nghệ thuật về con người tất nhiên cũng mang dấu ấn sáng tạo của cá tính nghệ sĩ, gắn liền với cái nhìn nghệ sĩ Đây là điều đã được phổ biến công nhận Chẳng hạn, chúng ta dễ dàng nhận thấy sự khác biệt trong quan niệm nghệ thuật về con người trong sáng tác của Nam Cao so với Vũ Trọng Phụng hoặc Ngô Tất Tố

Trong các thể loại văn học khác nhau, do chức năng và hệ thống phương tiện biểu hiện khác nhau, quan niệm nghệ thuật cũng có sự khác nhau quan trọng

1.3 Ý nghĩa của quan niệm nghệ thuật về con người

Quan niệm con người tạo thành cơ sở, thành nhân tố vận động của nghệ thuật, thành bản chất nội tại của hình tượng nghệ thuật Sự vận động của thực tế làm nảy sinh những con người mới, và miêu tả những con người ấy sẽ làm văn học đổi mới Nhưng còn một khía khác là đổi mới cách giải thích và cảm nhận con người cũng làm cho văn học thay đổi căn bản trong lịch sử văn học sử dụng lại các

đề tài, cốt truyện, nhân vật truyền thống là rất phổ biến Vẫn là con người đã biết, nhưng hôm qua được nhìn ở một góc độ, hôm nay nhìn sang góc độ mới cũng tạo thành sáng tác văn học mới

Quan niệm nghệ thuật về con người không phải bất cứ cách cắt nghĩa, lý giải nào về con người, mà là cách cắt nghĩa có tính phổ quát, tột cùng mang ý vị triết học, nó thể hiện cái giới hạn tối đa trong việc miêu tả con người

Quan niệm nghệ thuật về con người luôn hướng vào con người trong mọi chiều sâu của nó, cho nên đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trị nhân văn vốn

có của văn học Nghệ sĩ là người suy nghĩ về con người, cho con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu về con người, do đó càng khám phá nhiều quan niệm nghệ thuật về con người thì càng đi sâu vào thực chất sáng tạo của họ, càng đánh giá đúng thành tựu của họ

2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong Một người Hà Nội của Nguyễn

Khải

2.1 Vài nét về tác giả Nguyễn Khải và tác phẩm Một người Hà Nội

Nguyễn Khải là nhà văn luôn luôn có ý thức, có trách nhiệm với thời đại, với

xã hội, với con người Ông luôn nhìn cuộc sống trong sự vận động và biến đổi và bao giờ cũng muốn khám phá, lôi tuột ra những vấn đề của hiện thực

Nguyễn Khải là nhà văn nổi tiếng với những tác phẩm “Mùa lạc”,“Một chặng đường”,“Tầm nhìn xa” Trước năm 1978, tác phẩm của Nguyễn Khải là cái nhìn tỉnh táo, sắc lạnh, luôn khai thác hiện thực trong thế xung đột, đối lập cũ - mới, tốt

- xấu, ta – địch Từ năm 1978 trở về sau, tác phẩm của ông là cái nhìn trăn trở, chiêm nghiệm, cảm nhận cái hiện thực xô bồ, hối hả, đổi thay nhưng cũng đầy hương sắc Chuyển mạnh từ hướng ngoại sang hướng nội Nhà văn nhìn con người trong mối quan hệ chặt chẽ với lịch sử, quá khứ dân tộc, gia đình và sự tiếp nối thế

hệ Từ đó nhà văn khẳng định những giá trị nhân văn cao đẹp của cuộc sống và con người hôm nay Nhân vật bà Hiền trong tác phẩm tiêu biểu cho hướng tiếp cận ấy của nhà văn

Tác phẩm Một người Hà Nội tiêu biểu cho các tác phẩm của Nguyễn Khải sau giai

đoạn 1978, vẻ đẹp của hình tượng của cô Hiền tiêu biểu cho nét đẹp và sức sống bất diệt của Hà thành Qua nhân vật này, nhà văn Nguyễn Khải đã nói lên biết bao nhiêu điều có tính triết lý về sự thay đổi của thời gian, không gian nhưng vẻ đẹp của con người và vốn văn hóa cùng tính cách người Hà Nội mãi là giá trị tinh thần không thay đổi

Nguyễn Khải là cây bút hết sức độc đáo, ở vị trí hàng đầu của nền văn học cách mạng Việt Nam Ông thuộc thế hệ những nhà văn trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đặc biệt có nhiều thành tựu văn học gắn liền với những bước phát triển của cách mạng và sự đổi thay của lịch sử dân tộc Tác phẩm của ông luôn đem lại những cách nhìn mới và sâu thẳm về con người, về cõi vô tận

của đời sống vốn rất mênh mông và khó nắm bắt, giàu tính triết luận và tính nhân văn cao cả

2.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong tác phẩm Một người Hà Nội

2.2.1 Con người với truyền thống văn hóa Hà Nội

Nhân vật trung tâm trung truyện ngắn là cô Hiền , một người Hà Nội bình thường Cũng như những người Hà Nội bình thường khác, cô đã cùng Hà Nội , cùng đất nước trải qua những biến động, thăng trầm nhưng vẫn giữ được cốt cách

Hà Nội, cái bản lĩnh văn hoá của người Hà Nội Cô sống thẳng thắn, chân thành, không giấu giếm quan điểm, thái độ của mình với mọi hiện tượng xung quanh Thời trẻ, cô Hiền là một người tài hoa, yêu thích văn chương, giao du với đủ loại thanh niên con nhà giàu, nghệ sĩ văn nhân, nhưng khi chọn chồng cô không hề lãng mạn mà chọn ông anh giáo dạy cấp Tiểu học hiền lành, chăm chỉ Cô tính toán kĩ lưỡng khi quản lí gia đình, dạy dỗ con cái từ cách ăn nói, đi đứng… sao cho thể hiện được nét văn hoá của người Hà Nội

Hoà bình lập lại ở miền Bắc, cô Hiền nói về niềm vui và cả những cái có phần máy móc, cực đoan của cuộc sống xung quanh: vui hơi nhiều, nói cũng hơi nhiều, theo

cô chính phủ can thiệp vào nhiều việc của dân quá Cô tính toán mọi việc trước sau rất khôn khéo và đã tính là làm, đã làm là không để ý đến những đàm tiếu của thiên hạ

Miền Bắc bước vào thời kì ương đầu với chiến tranh phá hoại bằng không quân

của Mĩ Cô Hiền dạy con cách sống “biết tự trọng, biết xấu hổ”, biết sống đúng

với bản chất người Hà Nội Đó cũng là lí do vì sao cô sẵn sàng cho con trai ra trận:

“Tao đau đớn mà bằng lòng, vì tao không muốn nó sống bám vào sự hi sinh của bạn Nó dám đi cũng là biết tự trọng”

Sau chiến thắng mùa xuân 1975, đất nước trong thời kì đổi mới, giữa không khí xô

bồ của thời kinh tế thị trường, cô Hiền vẫn là “một người Hà nội của hôm nay,

thuần tuý Hà Nội, không pha trộn” Từ chuyện cây si cổ thụ ở đền Ngọc Sơn, cô

Hiền nói về niềm tin vào cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn

Nhân vật bà Hiền mang vẻ đẹp thanh lịch của người đất kinh kỳ Đó là vẻ đẹp có trong bản thân nhân vật và được nhân vật không ngừng ý thức vun đắp Đúng như câu ca xưa viết về con người Hà Nội:

“Chẳng thơm cũng thể hoa lài Chẳng lịch cũng thể con người Tràng An”

Vẻ đẹp thanh lịch đó được thể hiện ở cách bà nuôi dạy con, uốn nắn cho chúng từ thói quen nhỏ nhất như cách cầm bát đũa, cách múc canh, cách nói chuyện trong bữa ăn, cách đi đứng… Điều này thật khác với cách sinh hoạt của gia đình nhân

vật xưng tôi “Cứ việc sục muôi, sục đũa vào, vừa ăn vừa quát mắng con cái, nhồm nhoàm, hả hê, không phải theo một quy tắc nào cả” Với bà Hiền đây không

phải là chuyện sinh hoạt vặt vãnh mà là văn hóa sống, văn hóa ứng xử của người

Hà Nội “Là người Hà Nội thì cách đi đứng nói năng phải có chuẩn, không được sống tùy tiện buông tuồng” Bà còn nói làm người Hà Nội thì phải “Biết lòng tự trọng, biết xấu hổ” Đây không phải là biểu hiện của sự kỹ tính mà thể hiện nét

tinh tế của một người có văn hóa

Vẻ đẹp thanh lịch ấy còn thể hiện qua lối sống, qua những thói quen lịch lãm rất Hà Nội Dường như sự lịch lãm ấy như dòng máu chảy trong huyết quản của bà qua bao thời gian Thời thiếu nữ thì mở xalông văn chương, khi về già thì tĩnh tâm hưởng ngoạn cái đẹp, trang trọng giữa nhịp sống xô bồ, náo nhiệt với hình ảnh

ngồi “Tỉa thủy tiên mỗi khi xuân về”, qua không khí căn phòng khách cổ kính, trang trọng với “Bình phong bằng gỗ chạm… Cái sạp gụ chân quỳ … Cái lư hương đời Hán” Tất cả đều tinh tế và quý phái đậm hồn Hà Nội.

Sau chiến tranh, giữa đời thường là vẻ đẹp của một bà Hiền bình dân như

bao con người khác “Áo bông ngắn, quần thâm, đi dép hoặc đi guốc, khăn len buộc đầu” Nhưng điều đáng quý ở bà là quan niệm sống “Xã hội lúc nào cũng

phải có một gia tầng thượng lưu của nó để làm chuẩn cho mọi giá trị” Đây là một

quan niệm đẹp về cái chuẩn thanh lịch Khác với kiểu buông tuồng Bữa tiệc chiêu đãi hai anh lính từ chiến trường miền Nam trở về đã giúp tác giả nói lên được vẻ

đẹp ấy, đó là vẻ đẹp thanh lịch đúng chuẩn của con người Hà Nội “Các ông mũ

dạ, áo ba-đờ-xuy, cổ thắt caravat, các bà lược giắt trâm cài hoa hột lấp lánh, áo nhung, áo dạ, đeo ngọc, đeo dây đi lại uyển chuyển” Vẻ đẹp này không chỉ là vẻ

đẹp một thời mà là cả một đời, nó sẽ là vẻ đẹp trầm tích văn hóa cho một thời vàng son của lịch sử

Ngoài vẻ đẹp thanh lịch quý phái, ở bà còn toát lên vẻ đẹp của bản lĩnh cá nhân, bản lĩnh sống của người Hà Nội, hiểu biết, nhận thức về cuộc sống hết sức thực tế Là người phụ nữ nhưng bà mạnh mẽ, chủ động, tự tin, dám là chính mình Trong hôn nhân bà chủ động lấy một ông giáo tiểu học hiền lành chăm chỉ Bà nào

chọn ai trong số đám văn nhân một thời vui chơi ? Sự kiện ấy làm cả Hà Nội “kinh ngạc” Bà tính toán việc sinh con đẻ cái sao cho hợp lý, đảm bảo tương lai con cái.

Nếu trong thời kỳ phong kiến vai trò của người phụ nữ bị xem nhẹ thì trong xã hội

hôm nay, bà Hiền luôn đề cao người phụ nữ “Người đàn bà không là nội tướng thì cái gia đình ấy cũng chả ra sao” Bà cũng quyết định luôn cái kinh tế gia đình

trong cái buổi giao thời đầy phức tạp Ông chồng định mở tiệm máy in trong khi

nhà nước đang có ý “không thích cá nhân làm giàu” Bà nhanh chóng cản ngăn

“Ông muốn làm ông chủ ở cái chế độ này à?” Đây chính là cái nhìn tỉnh táo, sáng

suốt của con người biết nhìn xa trông rộng

Bản lĩnh ở bà còn là tính thẳng thắn Bà bày tỏ rất thẳng nhận xét của mình

về cuộc sống với bao vấn đề Theo bà “Chính phủ can thiệp quá nhiều vào việc của dân quá, nào là phải tập thể dục mỗi sáng, sinh hoạt văn nghệ mỗi tối” Bà cũng nhận ra cái gì đó không phù hợp trong cách nghĩ “không thích cá nhân làm giàu” Đây chính là thái độ nói thẳng nói thật của con người trung thực, có cái nhìn

sâu sắc với thời cuộc

Vẻ đẹp của bà Hiền còn là vẻ đẹp của một nhân cách sống cao thượng, vẻ đẹp của con người Hà Nội luôn coi lòng tự trọng là thước đo phẩm giá của mình Lòng tự trọng ấy được thể hiện rõ nét nhất qua câu chuyện của bà về hai người con

đi bộ đội Khi anh Dũng xin đi bộ đội vào Nam chiến đấu, bà nói với nhân vật

“tôi” : “Tao đau đớn mà bằng lòng, vì tao không muốn nó sống bám vào sự hi sinh của bạn bè Nó dám đi cũng là biết tự trọng” Đến lượt thằng con thứ hai lên đường bà cũng nói “Tao không khuyến khích cũng không ngăn cản, ngăn cản tức

là bảo nó tìm con đường sống để các bạn nó phải chết, cũng là một cách giết chết nó” Bà muốn sự công bằng như bao bà mẹ khác “Tao cũng muốn sống bình đẳng với các bà mẹ khác, hoặc sống cả, hoặc chết cả, vui lẻ có hay hớm gì” Là người

mẹ ai mà không yêu con, không muốn con gặp gian nguy, bất trắc nhưng ở đây bà Hiền muốn dạy con đừng bao giờ sống đớn hèn, sống bám vào sự hi sinh của người khác là sống đáng hổ thẹn Lòng tự trọng không cho phép con bà sống hèn nhát, ích kỷ Ở đây bà còn hiện lên vẻ đẹp của người mẹ thời chiến có ý thức trách nhiệm với đất nước với dân tộc, biết sẻ chia trước đau thương mất mát của biết bao người mẹ khác Lòng tự trọng giúp con người ta sống có trách nhiệm với cộng đồng Ở bà Hiền, lòng tự trọng của cá nhân đã hòa vào lòng tự trọng của dân tộc Đây là một cách ứng xử rất nhân bản

Bà còn là con người luôn lưu giữ những niềm tin vào cuộc sống Dù sống trong cơn lốc thị trường làm xói mòn đi nếp sống của người Hà Nội ngàn năm văn vật nhưng nó không làm lay chuyển được ý thức của con người luôn tin vào giá trị

văn hóa bền vững của Hà Nội không thể mất đi Bà quan niệm rằng “Với người già, bất kể ai, cái thời đã qua luôn là thời vàng son, mỗi thế hệ đều có thời vàng son của họ Hà Nội thì không thế Thời nào nó cũng đẹp, một vẻ đẹp riêng cho mọi lứa tuổi” Đấy chính là niềm tin mãnh liệt vào những giá trị cổ truyền Nhà văn

còn đem hình ảnh cây si cổ thụ vào phần cuối của truyện với thái độ ngợi ca nhân vật với sự trân trọng những giá trị tâm linh Cây si bật gốc đổ lên mái đền Ngọc