Không gian nghệ thuật trong sống mòn của nam cao

Không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống, do đó không thể quy nó về sự phản ảnh giản đơn không gia

MỞ ĐẦU

Không gian nghệ thuật là một hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật Không

gian nghệ thuật là mô hình thế giới độc lập có tính chủ quan và mang ý nghĩa tượng trưng của tác giả Không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống, do đó không thể quy nó về sự phản ảnh giản đơn không gian địa lý hay không gian vật lý, vật chất Trong tác phẩm ta thường bắt gặp sự miêu tả con đường, căn nhà, dòng sông Nhưng bản thân các sự vật chưa phải là không gian nghệ thuật chúng chỉ được xem là không gian nghệ thuật trong chừng mực chúng biểu hiện mô hình thế giới của tác giả Không gian nghệ thuật là mô hình thế giới của tác giả cụ thể, được biểu hiện bằng ngôn ngữ của các biểu tượng không gian Không gian nghệ thuật trong tác phẩm là sự mô hình hóa các mối liên hệ về thời gian, xã hội, đạo đức của bức tranh thế giới thể hiện quan niệm về trật tự thế giới và sự lựa chọn của nhà văn Trong thơ và văn không gian nghệ thuật thể hiện các ranh giới mang ý nghĩa và ở mỗi liên hệ của tiểu không gian Giữa các kiểu không gian có các đường ranh giới có thể vượt qua hoặc không thể vượt qua

Có thể xem không gian nghệ thuật trong tác phẩm như là một hệ thông mà không gian nhân vật như là một yếu tố Không gian nghệ thuật trong tác phẩm mang tính biểu trưng và tính quan niệm Tất cả các cặp đối lập không gian trong thế giới đều có nội hàm tư tưởng đạo đức, khu vực và thời đại, nguyên tắc lịch sử cũng cần thiết

Không gian nghệ thuật luôn gắn liền với cảm xúc và ý nghĩa nhân sinh Nó luôn mang tính chủ quan Chính yếu tố này giúp ta phát hiện được thực t ại đối với con người Trong các tác ph ẩm của Nam Cao, không gian nghệ thuật vừa là phương thức tồn tại, biểu đạt thế giới nghệ thuật, vừa là hình tượng nghệ thuật để tái tạo đời sống

Không gian nghệ thuật trong “sống mòn” là nơi nhân vật sống, hành động, suy nghĩ Không gian nghệ thuật trong “sống mòn” cũng là một hình tượng nghệ thuật biểu

hiện cuộc sống tù túng, bế tắc, của tầng lớp trí thức Việt Nam trước Cách mạng tháng tám Tìm hiểu thi pháp không gian nghệ thuật của Nam Cao không chỉ giúp chúng ta hiểu được cách hiểu, cách thể hiện thế giới của Nam Cao mà còn thấy được những băn khoăn trăn trở, những vấn đề của cuộc sống được nhà văn quan tâm, cũng như tư tưởng và thái độ sống rất nhân văn của ông Cũng như hầu hết những tác phẩm văn học giai đo ạn 30-45, không gian nghệ thuật được xây dựng trong tác phẩm c ủa Nam Cao hoặc là không gian làng quê hoặc là không gian thành thị với những xóm, những khu dân nghèo chật chội, bẩn thỉu

Trong khuôn khổ bài tiểu luận này tôi phân tích không gian nghệ thuật của tiểu

thuyêt “sống mòn” để thấy rõ tầm quan trọng của không gian nghệ thuật trong một

tác phẩm văn học Vì những hạn chế về thời gian, vốn hiểu biết của bản thân, đề tài sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự chỉ bảo, đóng góp của quý thầy cô và các bạn để bài tiểu luận này được hoàn thiện hơn

NỘI DUNG

Chương I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT

1.1 Khái niệm không gian nghệ thu

1.1.1 Khái niệm không gian

Trong cuốn Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê đã cắt nghĩa, lí giải về không gian

như sau: “Không gian là khoảng không bao la trùm lên tất cả sự vật hiện tượng xung quanh đời sống con người” [1tr.633]

1.1.2 Khái niệm không gian nghệ thuật

Để hiểu được khái niệm không gian nghệ thuật một cách cơ bản và khái quát nhất, tôi xin được viện dẫn cách hiểu của Lê Bá Hán trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học: “Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó” [2.tr.162]

Trần Đình Sử lí giải thêm: “không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại cùng thế giới nghệ thuật” [3.tr.88].Ông còn khẳng định một cách hết sức chắc chắn: “không có hình tượng nghệ thuật nào không có không gian, không có một nhân vật nào không nào không có một nền cảnh nào đó”, và “không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống” [3.tr.88 - 89] Như vậy, không gian nghệ thuật là phương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật Không gian nghệ thuật trở thành phương tiện chiếm lĩnh đời sống, “mang ý nghĩa biểu tượng nghệ thuật” Và sự miêu tả, trần thuật bên trong tác phẩm văn học bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, ta xác định được vị trí của chủ thể trong không - thời gian, thể hiện ở phương hướng nhìn, diễn ra trong một trường nhìn nhất định Căn cứ vào điểm nhìn mà xác định được vị trí của chủ thể trong không - thời gian, thể hiện ở phương hướng nhìn, khoảng cách nhìn, ở đặc điểm của khách thể được nhìn Điểm nhìn không gian được thể hiện qua các từ chỉ phương

vị (phương hướng, vị trí), để tạo thành “viễn cảnh nghệ thuật”

Tóm lại, không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của hình tượng nghệ thuật Không gian nghệ không những cho thấy cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học, các ngôn ngữ tượng trưng, mà còn cho thấy những quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụ của tác giả hay một giai đoạn văn học Nó cung cấp cơ sở khách quan để khám phá tính độc đáo cũng như nghiên cứu loại hình của các hình tượng nghệ thuật Vì vậy không thể tách hình tượng ra khỏi không gian mà nó tồn tại

1.2 Đặc điểm của không gian nghệ thuật

1.2.1 Không gian nghệ thuật thống nhất nhưng không đồng nhất với không gian khách thể

Bản thân không gian vật chất tồn tại khách quan, nghĩa là sự tồn tại của nó không phụ thuộc vào ý thức của con người, mà không gian vật chất chỉ trở thành không gian nghệ thuật khi được tác giả cảm nhận về nó và qua đó thể hiện cách cảm cách nghĩ của nhà văn về thế giới, là một quan niệm nhân sinh, một thái độ sống trước cuộc đời:

“Em đi để lại tiếng cười Tim tôi vỡ một khoảng trời pha lê Trăng vàng đêm ấy bờ đê

Có người ngồi gỡ lời thề cỏ may”

(Lời thề Cỏ may- Phạm Công Trứ) Thật vậy, đêm trăng chỉ là đêm trăng sáng vằng vặc hay hao khuyết như bản thân nó tồn tại không một chút cảm xúc, tâm trạng nếu không được “thẩm thấu” qua tâm hồn tác giả, không mang suy nghĩ chủ quan của người nghệ sĩ Nhà thơ Phạm Công Trứ hồi tưởng lại không gian đêm trăng ở bờ đê mà nuối tiếc cho tình yêu không thành

1.2.2 Không gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học có một ranh giới phân biệt với không gian vật chất bên ngoài.

Giữa không gian nghệ thật trong tác phẩm với thế giới bên ngoài có sự phân biệt, nhưng không dễ thấy như cái khung của một bức tranh, cái sân khấu của một vở diễn Mà có lẽ ranh giới ấy chỉ mờ nhạt mong manh như “sợi tóc” (chữ của Thạch Lam), một làn khói mơ hồ, giống như cái sân khấu của chèo sân đình không gian chiếu chèo và thế giới bên ngoài dường như không có khoảng cách mà đôi khi lại hoà làm một Không gian nghệ thuật là một hình tượng nghệ thuật sinh động chứ không khô cứng Nó không đơn giản chỉ là cảm nhận bằng tư duy tỉnh táo mà nó còn được cảm nhận bằng óc chủ quan, bằng cảm xúc, bằng tâm trạng của nhà văn Không gian trong văn học chia thành những ranh giới giá trị thể hiện quan niệm về trật tự thế giới

và sự lựa chọn của con người Đó là sự tách biệt về ranh giới của không gian, giữa không gian bên trong và không gian bên ngoài, giữa ranh giới bất biến và khả biến

Nó có thể là sự phân chia giữa cuộc sống bên ngoài theo đúng nghĩa của nó và

“địa ngục trần gian” như trong tác phẩm Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài Hình ảnh lỗ vuông ô cửa sổ trong tác phẩm chính là ranh giới phân biệt thành hai không gian đối lập nhau hoàn toàn Trong cảm nhận của Mị: “Ở cái buồng Mị nằm, kín mít, có một chiếc cửa sổ một lỗ vuông bằng bàn tay Lúc nào trông ra cũng chỉ thấy trăng trắng, không biết là sương hay là nắng” , là hình ảnh của ngục thất tinh thần, địa ngục chốn trần gian đã cầm cố tuổi xuân của cuộc đời người con gái bản cao Chúng ta cũng dễ dàng nhận diện được kiểu không gian này trong các truyện ngắn của M.Gorki Đó là không gian tầng hầm, là không gian của những con người chân đất, nó luôn là không gian chật chội, tù túng và ẩm thấp như chính cuộc sống của những con người “khốn nạn” này nằm trong sự đối lập với không gian rộng lớn, bao la ngoài xã hội, như các truyện: Vợ chồng Ốrlov, Hai mươi sáu và một…

1.2.3 Không gian nghệ thuật mang tính ước lệ, mang ý nghĩa cảm xúc

Không gian trong văn học được biểu hiện bằng không gian điểm mang tính ước

lệ tượng trưng: Ôlimpơ, Tây Trúc, Thiên đình, thượng giới, làng quê, trong nhà, ngoài vườn, bến sông, tha hương, thành phố, biển khơi… Ví thử mỗi khi nhắc đến nỗi nhớ quê hương của khách lữ thứ, người ta lại mượn không gian sông nước mênh mông với làn khói lam chiều:

“Nhật mộ hương quan hà xứ thị Yên ba giang thượng sử nhân sầu”

(Quê hương khuất bóng hoàng hôn Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai)

( Hoàng Hạc lâu - Thôi Hiệu) Cũng như cứ nhắc đến quê hương là người ta lại nhắc tới hai từ “hương quan” Nghĩa ban đầu của hai từ này là để chỉ cánh cửa và chiếc then cài, bởi ngày xưa mỗi làng thường có cổng làng, nó như là biểu tượng của làng quê

Không gian biểu thị bằng các từ chỉ không gian vốn đã mã hoá sẵn trong đời sống, như: trên cao, dưới thấp, nghiêng Về tính chất thì có thể là: rộng - hẹp, dài - ngắn, phóng khoáng…:

“Nắng xuống trời lên sâu chót vót Sông dài trời rộng bến cô liêu”

(Tràng giang - Huy Cận)

Không gian nghệ thuật trong văn học mang tính tượng trưng và mang tính quan niệm Tính quan niệm này xuất phát từ nguyên tắc mô phỏng thiên nhiên trong hội hoạ, đó là luật thấu thị - nhìn sự vật theo tỉ lệ xa gần, sáng tối trong hội hoạ phương Tây Vì thế trong văn học cổ, con người nhìn không gian theo cách hiểu chứ không theo cái nhìn thấy Ví dụ như trong tranh đời Đường, nhân vật quan trọng thì vẽ to, nhân vật phụ thì vẽ nhỏ

Chính khoảng cách xa - gần trong cách nhìn cũng góp phần thể hiện quan niệm, tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Hình tượng chiếc thuyền ngoài xa trong truyện ngắn cùng tên của nhà văn Nguyễn Minh Châu được khám phá dần cũng theo khoảng cách

xa gần Ban đầu khi chiếc thuyền ở ngoài xa thì người nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng nhìn thấy đó là cảnh tượng đẹp, thơ mộng giống như một bức tranh cổ, một “cảnh đắt” Nhưng Nguyễn Minh Châu đã thật sâu sắc, ông kéo con thuyền nghệ thuật lại gần hơn

để tìm hiểu Cảnh tượng diễn ra khi chiếc thuyền không còn ở ngoài xa nữa thật đối lập với cảnh tượng ban đầu, thì ra đằng sau vẻ đẹp ấy lại là hiện thực cuộc sống đầy cay đắng của con người, là những “vết xước trong tâm hồn con người”

1.3 Các hình thức không gian nghệ thuật trong văn học

Như ở trên đã trình bày, bao phủ lên không gian nghệ thuật là quan niệm của nhà văn Điều đó mới làm không gian vật chất trở thành không gian nghệ thuật Mà quan điểm của nhà văn lại luôn biến đổi theo thời đại, giống như nước triều dâng nó mang

đi những gì là cũ, và sau mỗi lần trở về lại làm cho bờ cát thêm mới Vì vậy mà việc

tổ chức không gian nghệ thuật trong tác phẩm luôn chịu sự chi phối và tác động trực tiếp từ quan niệm thời đại và yếu tố thể loại

1.3.1 Không gian nghệ thuật trong văn học dân gian

Những tác phẩm văn học dân gian là những suy nghĩ hồn nhiên, là tình cảm chân thật của những con người lao động hàng ngày Bởi thế cái nhìn mang tính quan niệm của họ cũng rất đơn giản, ít phức tạp hơn so với các giai đoạn sau - khi tư duy con người đã phát triển ở mức cao Đặc điểm chung của không gian văn học trong những sáng tác dân gian là mô hình ba giới, ba tầng, ba cõi: thượng giới, trần gian và địa ngục với thần linh, người, ma quỷ Ở đó, con người có thể tự do đi lại trong ba cõi mà

ít gặp sự trở ngại nào (nếu như không muốn nói là không hề có sự trở ngại) Đó chính

là tính chất tôn giáo của không gian nghệ thuật trong văn học dân gian Tuy nhiên ở mỗi thể loại khác nhau, thì không gian nghệ thuật lại có những nét khác biệt so vớí thể loại khác

Không gian thần thoại: không gian có tính chất đặc thù là tính nguyên sơ, hoang

dã của nơi xuất phát đầu tiên của sự kiện (như trời đất chưa phân, trời sụp phía Đông Nam…) Điều này có thể lí giải bởi: thần thoại là một trong những thể loại văn

học sớm nhất của loài người, “nó ra đời vào thời kì thơ ấu của con người và một đi không trở lại” (K.Mark) Không gian sử thi: nền tảng của không gian sử thi là không gian thần thoại có tính chất hư ảo, kì diệu, không gian thay đổi theo ý thức của thần linh Song không gian sử thi lại mang tính địa vực Trong Iliat và Ôđixê của Homer, nổi bật lên không gian vùng biển với các hòn đảo, không gian của chiến trường rộng lớn, trời đất bao la, nghề hàng hải phát triển Bài ca cuộc hành quân của binh đoàn Igor mang không gian nước Nga cổ xưa với từng đoàn kị binh, xe ngựa với những cỗ

xe tam mã, tứ mã Đến không gian hùng vĩ của bạt ngàn núi rừng cùng những tiếng thét gào của những dòng thác trong sử thi Tây Nguyên, mà tiêu biểu là sử thi Đam San, mỗi không gian đặc trưng của từng vùng miền đã thể hiện tình yêu quê hương và lòng tự hào xứ sở

Không gian truyện cổ tích có đặc tính là ít tính chống đối (cản trở) của môi trường vật chất - tính siêu dẫn của không gian Ở đó, con người có thể tự do hoạt động, tự do

di chuyển mà không gặp trở ngại, và luôn có sự giúp đỡ của lực lượng thần kì, siêu nhiên Chính vì thế mà đã có những phương tiện đi lại kì diệu như: chiếc thảm bay, đôi hài bảy dặm, nồi cơm ăn mãi không hết, viên ngọc quý giúp nghe được tiếng nói của muôn loài và có thể rẽ nước đi xuống biển…

Không gian ca dao: Ca dao là tiếng nói chân thật của tình cảm những người dân lao động, là cây đàn muôn điệu, là dòng sữa trong lành đã nuôi ta khôn lớn Là người Việt Nam, ai chẳng từng lớn lên bên vành nôi cánh võng với lời ru của bà của mẹ Trong lời ru, ta bắt gặp hình ảnh của con cò, của dòng sông, của “thời gian đằng đẵng, không gian mênh mông”(Nguyễn Khoa Điềm) Không gian trong ca dao không còn yếu tố hư ảo như các thể loại trước đó, mà thay vào đó là không gian sinh hoạt, không gian lao động của con người:

“ Bao giờ cho đến tháng hai Con gái làm cỏ, con trai be bờ”

Qua những bài ca dao đó, chúng ta thấy được những sắc thái, những cung bậc tình cảm khác nhau của người lao động

1.3.2 Không gian nghệ thuật trong văn học viết trung đại

Trung đại là một phạm trù văn học lớn, sự đa dạng của không gian nghệ thuật trong các thể loại với các tác giả khác nhau Song về mặt tư tưởng - thế giới quan của các tác gia trung đại lại tương đối thống nhất Cho nên, không gian nghệ thuật cũng có tính thống nhất Nền văn học Trung Quốc và Việt Nam do chịu ảnh hưởng từ những học thuyết Nho, Phật, Đạo nên có chung một mô hình vũ trụ Vì vậy, nét chung của không gian nghệ thuật là không gian vũ trụ, gắn liền với tính bất biến của không gian Không gian vũ trụ được tạo thành bởi nhật, nguyệt, mây, sao, sông, núi, chim, muông,

cây cỏ Mỗi khi “con người bất đắc chí thì tìm về thiên nhiên, vũ trụ như tìm về nguồn cội Khi ngắm cảnh trời mây, giang hồ họ cũng như mơ màng về nguồn cội” (Trần Đình Sử) Bởi quan niệm của con người thời kì này xem vũ trụ là căn bản tồn tại của

cá thể Không gian mang tính nhàn tản thoát tục, gợi lên cuộc sống bình dị thanh nhàn của con người trong thế giới tự nhiên như bài thơ Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm:

“Một mai, một cuốc, một cần câu

Thơ thẩn dầu ai vui thú

Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ, Người khôn, người đến chốn lao xao

Thu ăn măng trúc, đông ăn giá Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao Rượu, đến cội cây, ta sẽ uống

Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao”

Không gian nghệ thuật mang tính ước lệ, tượng trưng cho thế giới, nó có tính gợi nhiều hơn là tả Và nó có sự đối lập giữa không gian cố hương với tha hương, mang ý

vị đồng quê ngọt ngào với xa lạ, lạnh lùng:

“Quê hương khuất bóng hoàng hôn

Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai”

(Hoàng Hạc lâu- Thôi Hiệu) Theo dòng chảy của thời gian, không gian vũ trụ trong văn học trung đại đã dần được “trần tục hoá”, “thế tục hoá” gắn với không gian sinh hoạt đời thường Có thể nói, khi trước, con người ta phóng tầm mắt vào vũ trụ bao la rộng lớn để chinh phục

vũ trụ thì khi xã hội với những biến động mạnh mẽ, cuộc sống của con người đang rên siết trong những cảnh đói khổ, chết chóc đã kéo các nhà thơ trở về với cuộc sống hiện thực, yêu cầu họ phải là những người sáng tác ra những tác phẩm văn chương bám rễ vào cuộc đời Trong trường hợp này có thể thấy rõ nhất ở nhà thơ Đỗ Phủ, người được coi là chiếc gạch nối của hai thời kì thịnh Đường và suy Đường, là nhà thơ hiện thực sớm nhất của Trung Quốc, thơ của ông nóng bỏng tính thời sự Nói như tác giả Tiêu Điều Phi, “máu và nước mắt của nhân dân đã tưới đẫm cho vườn thơ của

Đỗ Phủ”

Không gian “trần tục hoá” trong thơ Hồ Xuân Hương đã được thể hiện thông qua việc miêu tả những địa danh trong cảm quan “văn hoá phồn thực”, như đèo Ba Dội, hang Cắc Cớ, hang Thánh Hoá… Và không gian “thế tục hoá” trong thơ của Nguyễn Khuyến, Tú Xương với không gian làng quê yên tĩnh cùng những cảnh phố xá, cao lâu, nơi buôn bán sinh hoạt chợ búa Có thể nói, Tú Xương với những vần thơ của ông

đã đánh dấu sự phai nhạt của không gian nghệ thuật truyền thống, mở ra không gian sinh hoạt đời thường, đô thị

1.3.3 Không gian trong văn học hiện đại

Do sự đổi thay trong quan niệm về xã hội, cá nhân, hoạt động của con người mà

không gian nghệ thuật trong văn học đã thay đổi Bên cạnh việc kế thừa các kiểu không gian nghệ thuật trên, ở giai đoạn này, không gian nghệ thuật đa dạng và phong phú hơn Với đại biểu cuối cùng của thời kì văn học trung đại, ông đã kéo không gian nghệ thuật lại gần với cuộc sống của con người hơn Và đến các tác giả văn học hiện đại, không gian nghệ thuật mang tính khái quát cao, phạm vi phản ánh rộng lớn Đó là toàn bộ đời sống xã hội - không gian của con người phải vật lộn với cuộc sống đầy sóng gió Trong Tấn trò đời của Banzắc, ông đã xem xã hội như một cái biển lớn, rộng vô cùng, một vực sâu đầy bí ẩn với giông bão bên trong của xã hội Pháp lúc bấy giờ Mà trong đó không gian con đường là ý nghĩa khái quát hơn cả, nó trải dài theo mọi miền đất nước và nó còn là hình ảnh của đường đời Iu.Lốtman đã nhận xét: muốn trở thành cao cả thì không gian không chỉ cần bao la ( hoặc vô bờ bến) mà phải

có phương hưóng và con người ở trong đó cũng phải vận động về một mục đích Không gian ấy phải trở thành con đường Song song với hình ảnh của con đường là người đi, không gian được mở rộng theo từng bước chân của khách bộ hành, đó là không gian mang tính xã hội

Không gian nghệ thuật mang tính cá nhân, văn học trong thời đại này đã đi sâu phản ánh cuộc sống, số phận của từng cá nhân, trong mối quan hệ hữu cơ với cuộc sống nhân dân Vì vậy không gian văn học mang đậm dấu ấn cá nhân Đến với các tác giả thơ mới, chúng ta được đắm chìm trong những không gian cá nhân nhỏ hẹp, quẩn quanh bế tắc Với Xuân Diệu thì không gian luôn gắn với tình yêu và nỗi buồn, với Chế Lan Viên lại là không gian nghệ thuật đầy hư ảo mộng mị, ma quái, kinh dị với những máu, tuỷ, sọ dừa cùng những tiếng rỉ rên than…, hay lạc vào không gian của những cơn say trong thơ Vũ Hoàng Chương, về lại chốn quê bình yên thơ mộng trong thơ Nguyễn Bính với hoa cỏ may, giậu mồng tơi, những đàn bướm lượn vòng, những ngày mưa xuân cùng nụ cười mong mùa xuân của tình yêu:

“Bữa ấy mưa xuân phơi phới bay

Hoa xoan lớp lớp rụng vơi đầy”

Khi tình yêu lỡ dở không thành, không gian mưa xuân ấy lại mang một nỗi buồn đến tái tê:

“Bữa ấy mưa xuân đã ngại bay Hoa xoan đã nát dưới chân giày”

(Mưa xuân - Nguyễn Bính)

Không gian nghệ thuật trở về gần hơn với cuộc sống của con người, phản ánh cuộc sống khổ cực của những con người lao động, những số phận kém may mắn Hình ảnh con người hiện lên với vai trò là nhân vật trung tâm của bức tranh cuộc sống xã hội Nhà văn đã bám sâu vào hiện thực cuộc sống để phản ánh chân thật những nỗi nhọc nhằn vất vả của cuộc sống con người trên hành trình mưu sinh và kiếm tìm hạnh phúc đầy nhọc nhằn Tác giả Nguyễn Minh Châu, trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa, ông đã khám phá về cuộc sống của con người ẩn sau những vỏ bọc của cuộc sống, đồng thời là sự khám phá, phát hiện và chiếm lĩnh không gian cuộc sống, không gian nghệ thuật theo khoảng cách gần - xa Khi chiếc thuyền ở ngoài xa, cuộc sống hiện lên thật đẹp giống như một bức tranh đẹp lãng mạn và thơ mộng nhưng khi nhà văn kéo con thuyền nghệ thuật lại gần bờ để nhìn ngắm kĩ hơn, thì lại hiện lên một bức tranh hoàn toàn đối lập với ban đầu Nguyễn Minh Châu nhận ra rằng, cuộc sống của con người còn rất nhiều những khó khăn, thiếu thốn, những vết xước trong tâm hồn

để từ đó với tư cách là nhà văn, người cầm bút đứng giữa cuộc đời, ông gióng lên những hồi chuông thức tỉnh: hãy cứu lấy nhân tính của con người

Văn học không chỉ phản ánh đơn lẻ, rời rạc, mà nó luôn hướng tới tầm khái quát

Từ những không gian mang đậm tính cá nhân đã được mở rộng, khái quát thành không gian xã hội vô cùng rộng lớn Khi nói đến không gian xã hội rộng lớn, nó gắn liền với đặc trưng thể loại tiểu thuyết, mà thời kì văn học hiện đại tiểu thuyết phát triển rất mạnh mẽ Tiểu thuyếtChiến tranh và hoà bình của Leptonxtoi, với số lượng nhân vật đồ sộ (khoảng 558 nhân vật) cùng với nó là rất nhiều mối quan hệ khác nhau

mà không gian được mở rộng, đa dạng Có khi là không gian của những căn phòng nhỏ hay những toà nhà rộng lớn, có khi là không gian của một khu rừng và rộng lớn hơn là không gian của chiến trường, tất cả những không gian đó chính là không gian của nước Nga đương thời

Tóm lại, không gian nghệ thuật là một phạm trù nghệ thuật có vai trò quan trọng trong việc thể hiện tính cách nhân vật, tư tưởng chủ đề của tác phẩm Không gian nghệ thuật là một phạm trù quan trọng của thi pháp học, là phương tiện chiếm lĩnh đời sống, là mô hình nghệ thuật về cuộc sống Không gian nghệ thuật góp phần thể hiện quan điểm nghệ thuật của mỗi nhà văn Không gian nghệ thuật luôn có sự biến đổi theo dòng chảy văn học Ở mỗi thời kì, giai đoạn văn học, không gian nghệ thuật mang những đặc trưng riêng làm nên dấu ấn thời đại trong không gian nghệ thuật Không gian nghệ thuật trong văn học dân gian mang đậm màu sắc tôn giáo huyền bí

với mô hình không gian ba giới, ba tầng, ba cõi Đến văn học Trung đại, không gian nghệ thuật mang tính rộng lớn bất biến của kiểu không gian vũ trụ, sau đó không gian được trở về gần hơn với cuộc sống của con người, đó là kiểu không gian trần tục hóa, không gian thế tục hóa Chỉ đến văn học hiện đại, không gian nghệ thuật mới thực sự gần gũi với cuộc sống của cá nhân con người, đi sâu phản ánh hiện thực cuộc sống đầy nhọc nhằn vất vả, không gian nghệ thuật được cá thể hóa

Chương II: KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT

“SỐNG MÒN” CỦA NAM CAO

Không gian nghệ thuật trong “Sống mòn” gồm cả không gian hiện thực và không gian tâm tưởng Dòng tâm tưởng của Thứ liên kết hai không gian, hai phần đời của Thứ: phần đời ở làng quê - phần đời ở thành thị Không gian hiện thực được miêu

tả trực tiếp chủ yếu là không gian thành thị: ngôi nhà, cửa sổ, căn buồng, sân, ngõ, giường chiếu, thức ăn, đồ vật… của nơi ở, đường đi, phố xá, con người, trường học… Khoảng không gian đó phơi bày hình ảnh về đời thườ ng của Thứ: ăn ở kham khổ, công việc bấp bênh, vô nghĩa Đó thật là một cuộc sống thảm hại đối với một trí thức đầy lương tri và ước vọng như Thứ Không gian nghệ thuật trong “sống mòn” là yếu

tố quan trọng góp phần khắc họa nên bức tranh cuộc sống tăm tối của tầng lớp trí thức lúc bấy giờ

2.1 Không gian hiện thực

2.1.1Không gian làng quê

Không gian làng quê được miêu tả là không gian của một cuộc sống nông thôn nghèo, vất vả với những con người đáng thương luôn tất bật, vất vả với đồng ruộng để kiế m mi ếng ăn và khổ s ở vì thuế má Không gian nhỏ hẹp gắn với cuộc sống nghèo khổ song vẫn giữ, vẫn có cái gì đó thuần chất, trong lành biểu hiện ở những chi tiết ki

ểu như: chi tiết bữa ăn tối của gia đình khi Thứ về thăm nhà: bữa ăn là bát cơm từ bữa

tr ưa để phần lại, ủ trong chăn, cả nhà nh ường cho Thứ: bà không ăn vì lấy cớ già rồi, không cần ăn nhiều; Liên (vợ Thứ) cũng không ăn vì nghĩ chồng cần phải ăn hơn… Lớp không gian này cho thấy nguồn gốc con người lương thiện, nhân bản trong Thứ,

là nơi neo đậu của tâm hồn Thứ, giữ và khẳng định, chứng minh anh ta “sống” mà không đánh mất lương tri, không đánh mất nhân phẩm Không gian làng quê gắn với vùng nông thôn, những căn nhà nơi thôn dã… Khác với làng Đông Xá huyên náo, dồn dập tiếng trống thúc sưu trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố, nông thôn trong Sống mòn có