Trong tiến trình phát triển lịch sử xã hội loài người, cùng với sự phát triển của con người và các hình thức cộng đồng người, thì các mối quan hệ xã hội ngày càng đa dạng và phức tạp. Khi giai cấp và Nhà nước xuất hiện, cũng là thời điểm đánh dấu sự hình thành một hình thức quan hệ xã hội mới; quan hệ giữa các quốc gia quan hệ quốc tế.Lịch sử của quan hệ quốc tế cho thấy, tham gia vào đời sống quốc tế không chỉ có những quốc gia, mà còn bao gồm nhiều chủ thể quốc tế khác với tính cách là những thực thể chính trị xã hội có tính độc lập tương đối. Đồng thời, nội dung, hình thức, quan hệ cũng ngày càng phong phú và đa dạng; quy mô và phạm vi quan hệ ngày càng sâu rộng.
Trang 1CỤC DIỆN CHÍNH TRỊ THẾ GIỚI TRONG THẬP NIÊN TỚI
VÀ TÁC ĐỘNG ĐẾN NHIỆM VỤ BẢO VỆ TỔ QUỐC VIỆT NAM
XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
1 Xu thế hình thành trật tự thế giới đa cực
1.1 Quan niệm về trật tự thế giới
Trong tiến trình phát triển lịch sử xã hội loài người, cùng với sự pháttriển của con người và các hình thức cộng đồng người, thì các mối quan hệ xãhội ngày càng đa dạng và phức tạp Khi giai cấp và Nhà nước xuất hiện, cũng
là thời điểm đánh dấu sự hình thành một hình thức quan hệ xã hội mới; quan
hệ giữa các quốc gia - quan hệ quốc tế
Lịch sử của quan hệ quốc tế cho thấy, tham gia vào đời sống quốc tếkhông chỉ có những quốc gia, mà còn bao gồm nhiều chủ thể quốc tế khác vớitính cách là những thực thể chính trị - xã hội có tính độc lập tương đối Đồngthời, nội dung, hình thức, quan hệ cũng ngày càng phong phú và đa dạng; quy
mô và phạm vi quan hệ ngày càng sâu rộng Toàn bộ các chủ thể và mối quan
hệ tác động qua lại, đan xen nhau giữa các chủ thể đó tạo nên một hệ thốngcấu trúc quan hệ quốc tế trong một giai đoạn lịch sử nhất định
Các mối quan hệ quốc tế mặc dù diễn biến phức tạp và biến đổi khôngngừng, với những tác động nhiều chiều, song vẫn gắn bó với nhau trong mộtchỉnh thể có tính hệ thống và tuân theo quy luật xã hội khách quan Chính vìvậy, cũng như mọi hiện tượng tự nhiên và hiện tượng xã hội khác, thế giớiloài người với tính hệ thống chỉnh thể của nó là những quá trình vận độngkhông ngừng theo những quy luật nhất định Quá trình vận động đó, đến mộtgiới hạn nào đó sẽ đạt tới trạng thái ổn định tương đối - trạng thái cân bằngđộng Lúc đó các thành tố nằm trong hệ thống mà ở đây là các chủ thể trong
hệ thống quan hệ quốc tế có mối liên hệ bền vững, tác động, chi phối lẫnnhau, tạo nên trạng thái ổn định bền vững của cả hệ thống quan hệ quốc tế
Trang 2Trong hệ thống quan hệ quốc tế tồn tại và vận động ổn định bền vững
đó, các chủ thể có vị thế và vai trò, ảnh hưởng khác nhau Từ vị thế và vai tròảnh hưởng đó, mỗi chủ thể tham gia vào đời sống quốc tế, chi phối các mốiquan hệ quốc tế và lựa chọn các đối sách đối ngoại phù hợp lợi ích của mình
Do đó, trong hệ thống quan hệ quốc tế, thông thường các chủ thể có tiềm lựckinh tế, vị thế chính trị và các lợi thế hơn các chủ thể khác, dĩ nhiên sẽ có vịtrí và vai trò chi phối mạnh mẽ đến đời sống kinh tế, chính trị trên thế giới
Sự vận động, biến đổi cục diện quốc tế trong các thời điểm lịch sử xácđịnh, sẽ dần dần tạo nên sự hình thành trật tự thế giới Trật tự thế giới phảnánh trạng thái tồn tại, tính tương đối ổn định, vị thế, vai trò cũng như sự ràngbuộc, chế định lẫn nhau giữa các chủ thể cấu thành hệ thống quan hệ quốc tế
Sự biến đổi của cục diện quốc tế dần dần phá vỡ, sự ổn định của trật tự đó đểlại tạo nên một trật tự thế giới mới Sự tồn tại của trật tự thế giới quy định tính
ổn định bền vững tương đối trong cấu trúc của hệ thống chủ thể quan hệ quốc
tế Sự phá vỡ trật tự thế giới tất nhiên cũng là sự sụp đổ các hệ thống quan hệquốc tế
Trật tự thế giới được hình thành và tồn tại trong một giai đoạn lịch sửnào đó có vai trò chi phối, chế định các hoạt động của các chủ thể thông quacác điều kiện, nhân tố, chuẩn mực thích ứng mà nó tạo ra Cho nên, khi trật tựthế giới cũ bị phá vỡ thì không thể không tạo nên sự biến đổi các điều kiện,các nhân tố và chuẩn mực nguyên tắc quan hệ quốc tế tương ứng của trật tựquốc tế đó
Như vậy, khái niệm trật tự thế giới dùng để chỉ trạng thái ổn định tương đối của kết cấu hệ thống quan hệ quốc tế do tương quan so sánh lực lượng giữa các chủ thể cấu thành hệ thống đó tạo nên, quy định vị trí, vai trò của các chủ thể; đồng thời chế định các chuẩn mực, nguyên tắc quan hệ quốc tế
và các hành vi của các chủ thể trong đời sống quốc tế ở một giai đoạn lịch sử nhất định.
Cơ sở hình thành một trật tự thế giới
Trang 3Sự hình thành trật tự thế giới trong một giai đoạn lịch sử - cụ thể được quy định bởi xung lực tương tác giữa các lực lượng chính trị - xã hội trên thế giới Do đó, tiềm lực sức mạnh tổng hợp của mỗi chủ thể và sự tham gia vào
đời sống quốc tế của nó là nhân tố trực tiếp tạo nên kết quả tổng hoà trongtương quan so sánh lực lượng giữa các chủ thể Đồng thời, chính tương quan
so sánh lực lượng này tạo nên trạng thái cân bằng ổn định tương đối của hệthống cấu trúc Trong hệ thống cấu trúc đó, các chủ thể có vị thế, vai trò vàảnh hưởng lớn hơn sẽ trở thành những mắt khâu chủ yếu, những điểm nút cáccấu trúc hệ thống quan hệ quốc tế Vì vậy, sự rung chuyển, đứt gãy của cácđiểm nút, các mắt khâu chủ yếu sẽ gây nên sự chấn động, rung chuyển của kếtcấu trật tự thế giới
"Trật tự thế giới" là kết quả phản ánh tương quan so sánh lực lượng giữachủ thể Do đó, dù có tính độc lập, ổn định trong một giai đoạn lịch sử cụ thểtương đối dài, song trật tự thế giới không thể vượt ra khỏi phạm vi và tính quy
định của thời đại Nội dung, tính chất, đặc điểm, các mâu thuẫn cơ bản và xu thế của thời đại là nhân tố suy đến cùng - quyết định nội dung, tính chất, đặc điểm của trật tự thế giới Tuy nhiên, trong quan hệ giữa thời đại và trật tự thế
giới ở một giai đoạn lịch sử nhất định, có thể thấy trật tự thế giới không phảnchiếu nội dung, tính chất thời đại một cách đơn giản, mà rất quanh co, phứctạp Song, sự tồn tại và vận động của trật tự thế giới vẫn chỉ là biểu hiện tínhlịch sử - cụ thể của thời đại trong một giai đoạn xác định mà không thể phủđịnh được nội dung, tính chất và xu thế thời đại Trật tự thế giới mặc dù cóvai trò chi phối sự vận động, phát triển của thế giới trong một giai đoạn lịch
sử mà nó tồn tại, nhưng nó vẫn là sự phản ánh các mối liên hệ, quan hệ,những đặc trưng và mâu thuẫn cơ bản, xu thế chủ yếu của thời đại trong giaiđoạn lịch sử đó Để nhìn nhận, đánh giá một trật tự thế giới đang tồn tại, hoặc
bị phá vỡ, hoặc đang dần dần được xác lập một cách đúng đắn, cần phảiđứng vững trên thế giới quan, phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biệnchứng Mác xít Mọi sự nhìn nhận một cách chủ quan, phiến diện, siêu hình,
Trang 4đều sẽ dẫn đến những nhận định, đánh giá sai lầm về trật tự thế giới, nhất làkhi trật tự thế giới cũ đã tan rã, trật tự thế giới mới chưa định hình rõ nét Bởivậy, trong những thời kỳ đó, có thể xuất hiện rất nhiều quan điểm khác nhau
về trật tự thế giới Những quan điểm khác nhau về trật tự thế giới phản ảnhdưới lăng kính chủ quan, bị chi phối bởi lập trường, lợi ích giai cấp, và lợi íchdân tộc nhất định Song, trật tự thế giới hiện thực chỉ có một, nó là hiện thực khách quan, không tuỳ thuộc vào ý muốn chủ quan Bởi vậy, cần có thái độkhách quan, khoa học khi phân tích, đánh giá về trật tự thế giới hiện thực Tuynhiên, trong quan hệ quốc tế, trật tự thế giới lại là kết quả tổng hoà các xunglực tác động giữa các chủ thể, kết quả của tương quan so sánh lực lượng trêntrường quốc tế, kết quả hoạt động thực tiễn của con người, giai cấp, quốc giaxác định với ý đồ, mục tiêu, lợi ích, tiềm năng và sức mạnh khác nhau Vìvậy, phân tích đánh giá trật tự thế giới phải mang tính lịch sử - cụ thể; phảiđứng trên một lập trường lợi ích giai cấp và dân tộc nhất định Có như vậy,mới thấy hết được tính đa dạng, phức tạp trong cuộc đấu tranh giữa các lựclượng chính trị - xã hội trên thế giới cho một trật tự thế giới mới
Phân tích đặc điểm, xu thế biến đổi của trật tự thế giới hiện nay, chúng tacần thiết phải phân tích sự biến đổi của phương thức sản xuất, trước hết là củalực lượng sản xuất, các quan hệ kinh tế trong phạm vi mỗi nước và toàn cầu,cùng với nó là những biến đổi về cơ cấu xã hội và đời sống chính trị quốc gia
và quốc tế Chính sự vận động của đời sống kinh tế - xã hội và đời sống chínhtrị xã hội ở mỗi nước, các khu vực và toàn thế giới, trực tiếp góp phần tạo nêntương quan so sánh lực lượng giữa các chủ thể quan hệ quốc tế, từ đó dầndần dẫn đến trạng thái bền vững của các thứ bậc về vị trí, vai trò và ảnhhưởng của các chủ thể trong quan hệ quốc tế Như vậy, chỉ có đi vào nghiêncứu sự phát triển của lực lượng sản xuất, của cách mạng khoa học - côngnghệ, của các quan hệ kinh tế; đồng thời phân tích nội dung, đặc điểm cuộcđấu tranh giai cấp, đấu tranh dân tộc, các mâu thuẫn xã hội đang diễn ra trong
Trang 5phạm vi mỗi quốc gia và trên thế giới mới có thể rút ra kết luận khách quan,khoa học về một trật tự thế giới.
Những luận chứng trên đây lại càng được khẳng định trong khi đời sốngquốc tế hiện thực, một trật tự thế giới bao hàm trật tự kinh tế thế giới và trật
tự chính trị thế giới, phản ánh quan hệ chính trị quốc tế và quan hệ kinh tếquốc tế Hiện nay, cuộc đấu tranh cho trật tự kinh tế quốc tế cũng không kémphần gay go, quyết liệt, phức tạp so với cuộc đấu tranh cho trật tự chính trịquốc tế
1.2 Trật tự thế giới 2 cực sau chiến tranh thế giới thứ hai (1945) đến cuối những năm 80 (thế kỷ XX)
Như vậy, sự biến đổi to lớn và sâu sắc của cục diện quốc tế sau chiếntranh thế giới thứ hai dần tạo nên trật tự thế giới hai cực: CNXH do Liên Xôđứng đầu và CNTB do Mỹ cầm đầu Đây là hai thế giới đối lập nhau Mâuthuẫn giữa CNXH và CNTB là mâu thuẫn cơ bản, chủ yếu chi phối tới toàn
bộ tiến trình thế giới, đến quan hệ quốc tế và các chiến lược đối ngoại của cácchủ thể trong quan hệ quốc tế suốt mấy thập niên của thế kỷ XX
Có thể nói, sự hình thành trật tự thế giới 2 cực sau CTTG lần thứ 2 là kếtquả của sự biến đổi to lớn của cục diện quốc tế sau CTTG lần thứ nhất Sự rađời của nhà nước Xô Viết đã phá vỡ trật tự thế giới cũ và mở đầu cho sự hìnhthành của trật tự thế giới mới hai cực Đặc biệt, cục diện quốc tế sau cuộcCTTG lần thứ 2 đã đẩy nhanh quá trình xác lập và định hình rõ nét trật tự thếgiới 2 cực mà rõ rệt nhất là vào những năm 60, 70 của thế kỷ XX - khi Liên
Xô và hệ thống XHCN lập được sự cân bằng về chiến lược và quân sự so với
Mỹ và Phương Tây
Trật tự thế giới 2 cực: CNXH hiện thực do Liên Xô đứng đầu và CNTB
do Mỹ cầm đầu có một số đặc điểm chủ yếu sau:
Thứ nhất, sự tồn tại của trật tự thế giới 2 cực được duy trì do có sức
mạnh tổng hợp to lớn của các lực lượng cách mạng và tiến bộ Mặc dù sự rađời và tồn tại của nhà nước XHCN Xô Viết, sự lớn mạnh của phong trào
Trang 6cách mạng trên thế giới sau cách mạng XHCN Tháng 10 Nga 1917 đã phá vỡtrật tự thế giới do sự thống trị độc tôn của CNĐQ và mở đầu cho sự định hìnhtrật tự thế giới 2 cực của 2 hệ thống chính trị - xã hội đối lập Song chỉ đếnsau chiến tranh thế giới thứ 2, với sự ra đời của hệ thống XHCN thế giới, sựphát triển như vũ bão của phong trào giải phóng dân tộc, độc lập dân tộc vàcác lực lượng cách mạng khác, ba dòng thác cách mạng ở thế tiến công.CNXH hiện thực ngày càng trở thành nhân tố quyết định chiều hướng pháttriển của xã hội loài người, nhất là khi các lực lượng cách mạng, tiến bộ tạođược thế cân bằng chiến lược, đủ sức răn đe, ngăn chặn âm mưu, hành độnghiếu chiến của CNĐQ do Mỹ cầm đầu, thì trật tự thế giới 2 cực mới được xáclập rõ ràng ổn định và tồn tại trong mấy thập kỷ qua Đồng thời hơn thế nữa,sức mạnh đấu tranh của các lực lượng cách mạng và tiến bộ trên thế giới do
hệ thống XHCN làm nòng cốt, chống CNĐQ và các lực lượng phản độngkhác đã mở ra một xu thế mới, những nhân tố và điều kiện mới cho sự hình
thế giới mới trong tương lai Trật tự thế giới hoà bình, công bằng, dân chủ vàtiến bộ
- Thứ hai, trật tự thế giới hai cực bị tác động thường xuyên bởi cuộc
"chiến tranh lạnh" do CNĐQ phát động và tiến hành Mặc dù nguyên tắc quan
hệ Đông - Tây đã đạt được những thoả thuận quan hội nghị Ianta và Pốtxđamcũng như được khẳng định trong Hiến chương Liên Hiệp quốc Song Mỹ vàPhương Tây với bản chất hiếu chiến, phản động không bao giờ từ bỏ âm mưuxoá bỏ Liên Xô và CNXH trên thế giới, ngăn chặn sự phát triển của các lực lượng cách mạng và tiến bộ Vì vậy, sau chiến trnh thế giới thứ 2, Mỹ
và Phương Tây đã tiến hành cuộc "chiến tranh lạnh" chống Liên Xô và cácnước XHCN, gây căng thẳng, đối đầu giữ hai hệ thống, tìm mọi thủ đoạnthâm độc, xảo quyệt để chống CNXH thế giới Cuộc "chiến tranh lạnh" và cácchính sách thù địch của Mỹ và Phương Tây chống lại các nước XHCN làmcho sự phân cực, phân tuyến các chủ thể quan hệ quốc tế về 2 cực càng rõ rệt,
Trang 7mang tính đối lập triệt để và làm cho đời sống quốc tế luôn bị đe doạ bởi cuộcchiến tranh thế giới mới.
Thứ ba, trật tự thế giới 2 cực tồn tại trong trạng thái cân bằng bên miệng
hố chiến tranh
Với sự tồn tại và lớn mạnh của CNXH hiện thực, sự phát triển của cuộcđấu tranh chống CNĐQ và các thế lực phản động của 3 dòng thách cáchmạng, làm cho thế giới hình thành hai lực lượng đối lập nhau, tìm cách phủđịnh nhau Trong tư duy chính trị và hành động thực tiễn, cả CNXH và CNTBđều theo đuổi các biện pháp loại bỏ nhau, không chấp nhận sự tồn tại củanhau Vì vậy, CNĐQ luôn muốn tạo ra ưu thế sức mạnh hơn CNXH, nhất là
về quân sự, để khi cần thiết và điều kiện có lợi sẽ loại bỏ CNXH Ngược lại,
để đối phó với Mỹ và Phương Tây nên Liên Xô và các nước XHCN phải tăngcường sức mạnh phòng thủ của mình Từ đó, dẫn đến các vòng xoáy của cuộcchạy đua vũ trang, bao gồm cả vũ khí chiến tranh thông thường và vũ khí huỷdiệt hàng loạt Đặc biệt, nhờ sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoahọc - công nghệ hiện đại, sự ứng dụng rộng rãi và nhanh chóng của các thànhtựu khoa học công nghệ vào lĩnh vực quân sự, làm cho cuộc chạy đua vũtrang trở nên cực kỳ tốn kém và vô cùng nguy hiểm Cả 2 siêu cường Xô, Mỹ
và 2 khối chính trị - quân sự đối lập, trong các kho tàng đầy ắp các vũ khíhiện đại, công nghệ cao mà sức công phá của nó có thể huỷ diệt nhiều lần tất
cả sự sống trên trái đất Loài người đứng trước nguy cơ huỷ diệt nếu cuộcCCTG mới nổ ra Tuy vậy, xét trên một góc độ nào đó, chính sự cần bằng về
vũ khí chiến lược, về vũ trang giữa 2 siêu cường và hai hệ thống cũng chiphối tới sự tồn tại của trật tự thế giới hai cực Nhưng đồng thời trong nhữngthập kỷ vừa qua, trên thế giới đã diễn ra hàng chục cuộc chiến tranh cục bộ,xung đột vũ trang, tạo ra các điểm nóng lâu dài Cùng với đó là cuộc đấutranh tư tưởng - lý luận, đấu tranh ý thức hệ rất gay gắt, quyết liệt, phức tạp,chi phối các quan hệ quốc tế
Trang 8Nhìn vào tổng thể, kể từ sau CTTG thứ 2 đến những năm 70, tính 2 cựccủa trật tự thế giới thể hiện rất rõ nét Trật tự thế giới này chi phối đời sốngchính trị thế giới Mặc dù trật tự thế giới giữa 2 cực bị phá vỡ với sự kiện chế
độ XHCN ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ cuối thập niên 80 đến thập niên 90;nhưng trong thập niên 70, 80, thế 2 cực cũng đã có sự suy giảm, do sự biếnđổi của cục diện thế giới của thời kỳ này là sự suy giảm của Liên Xô và Mỹ
và sự lớn mạnh của Nhật, Đức, Pháp (EU) và Trung Quốc Nói cách khác,ngay trong thập niên 70, 80, cục diện thế giới đa trung tâm cũng đang định hình
Thực tế lịch sử đã cho thấy, trong khi cuộc chiến tranh lạnh đang diễn ragay gắt, Xô, Mỹ đều lâm vào suy thoái kinh tế, thì trái lại CHLB Đức, NhậtBản lại đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế cao trong thập niên 60, 70 Từcuối thập niên 70 và suốt cả thập niên 80 đến nay nhờ cải cách, nền kinh tếTrung Quốc tăng trưởng với tốc độ rất cao, trung bình > 10% năm
Rõ ràng trên thế giới thời kỳ này đang nổi lên nhiều trung tâm kinh tếmới Đồng thời với sức mạnh kinh tế, các trung tâm này cũng không dấu giếmnhững tham vọng chính trị, xác lập và củng cố vị trí, vai trò, ảnh hưởng củamình đến đời sống quốc tế, cạnh tranh với hai siêu cường
Sự biến đổi vị thế đó của các trung tâm kinh tế - chính trị mới, đã tácđộng đến hai siêu cường Cả Liên Xô và Mỹ đều phải có sự điều chỉnh chiếnlược Từ 1983 Xô - Mỹ đàm phán về cắt giảm vũ khí chiến lược; từ 1984 Xô -
Mỹ và 2 khối Nato - Vácsava đàm phán về giảm lực lượng thông thường ởChâu Âu và diễn tập quân sự Năm 1987, Liên Xô và Mỹ ký hiệp ước huỷ bỏtên lửa tầm trung trên đất liền, và hai bên đều có giảm chi phí quân sự
Mặt khác, do sự lớn mạnh của Tây Âu, Nhật Bản, Trung Quốc trongquan hệ quốc tế, các quan hệ song phương và đa phương giữa các nước lớncũng có những biến đổi mang tính đa dạng hơn Đồng thời, trong cả hai hệthống XHCN và TBCN, xu hướng độc lập, tự chủ trong quan hệ quốc tế, đadạng, đa phương trong quan hệ quốc tế của các chủ thể cũng phát triển và
Trang 9vượt ra ngoài sự kiểm soát và khống chế của Xô, Mỹ như trước kia để tìmkiếm và theo đuổi lợi ích dân tộc của mình, và do đó làm cho QHQT đa dạng,phong phú hơn.
1.3 Xu hướng hình thành trật tự thế giới đa cực từ khi chế độ XHCN
ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ (1991) đến nay.
Cuối thập niên 80 đầu thập niên 90, chế độ XHCN ở Liên Xô và Đông
Âu sụp đổ sau hơn 70 năm tồn tại (ở các nước Đông Âu là gần 1/2 thế kỷ).Đây là một trong những sự kiện làm rung chuyển thế giới, tác động trực tiếp
và sâu xa đến cục diện thế giới Trật tự thế giới 2 cực với tính đối đầu trựctiếp và phân tuyến triệt để giữa 2 lực lượng Xô, Mỹ và hai hệ thống XHCN vàTBCN, thực tế đã bị phá vỡ do sự tan rã của một cực là Liên Xô và CNXH ởĐông Âu Tuy nhiên, cũng cần chỉ ra rằng, sự tan vỡ của trật tự thế giới 2 cực
Xô, Mỹ không có nghĩa là sự tan vỡ của CNXH trên thế giới với tính cách làchế độ chính trị - xã hội đối lập với CNTB; và do đó không làm thay đổi nộidung, tính chất thời đại hiện nay - thời đại quá độ từ CNTB lên CNXH trênphạm vi toàn thế giới Mặt khác, cũng cần khẳng định rằng, sự sụp đổ củaCNXH ở Liên Xô và Đông Âu không phải là tất yếu khách quan, là địnhmệnh của CNXH Sự sụp đổ đó có nguyên nhân sâu sa và trực tiếp, nguyênnhân khách quan và chủ quan, trong đó nguyên nhân quan trọng nhất là do sailầm về đường lối chính trị, tư tưởng và tổ chức cán bộ, sự suy yếu vai trò lãnhđạo của các đảng cộng sản, sự phá hoại của chủ nghĩa cơ hội, xét lại và chủnghĩa chống cộng trong quá trình cải tổ ở Liên Xô và Đông Âu
Sự tan rã của CNXH ở Liên Xô và Đông Âu, thúc đẩy xu thế đa trungtâm và đa cực của trật tự thế giới trong những thập niên đầu của thế kỷ XXI.Như đã phân tích ở trên, tính đặc trưng tiêu biểu của trật tự thế giới 2 cựcthể hiện đậm nét nhất trong thập niên 60, 70 của thế kỷ này Cuối thập niên
70, 80 đến trước khi CNXH ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, trên thực tế, trongkết cấu của hệ thống quốc tế, trật tự thế giới hai cực đã có suy yếu, do xuấthiện và nổi lên một số lực lượng có xu hướng hạn chế sự phụ thuộc vào Xô,
Trang 10Mỹ; thậm chí cạnh tranh với Xô, Mỹ trong quan hệ quốc tế Chẳng hạn, NhậtBản, Tây Âu đối với Mỹ; Trung Quốc đối với Liên Xô; cũng như xu hướngđộc lập tìm kiếm các quan hệ song phương hoặc đa phương trong quan hệĐông - Tây, dựa trên lợi ích quốc gia của các chủ thể.
Vì vậy, trong thập niên 80, trật tự thế giới đã có khuynh hướng "táncực", đang hình thành các trung tâm mới làm giảm "lực hấp dẫn" của hai cực
Xô - Mỹ
Sự sụp đổ của CNXH ở Liên Xô và Đông Âu được coi là sự kiện có tínhquyết định thời điểm đánh dấu sự kết thúc thế giới hai cực, mở ra và pháttriển xu hướng đa trung tâm, đa cực của trật tự thế giới mới
Sau khi Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, với tham vọng bá chủ thế giới vàvới tiềm lực kinh tế, chính trị, quân sự của một siêu cường duy nhất, Mỹ coiđây là thời cơ thuận lợi nhất để thực hiện giấc mơ bá chủ thế giới, có thể sắpđặt và điều khiển thế giới theo ý muốn của Mỹ ở thập kỷ cuối cùng của thế
kỷ XX, những âm mưu và hành động của Mỹ đã cho thấy, Mỹ không hề dấudiếm tham vọng đó Dư luận thế giới đã có sự lo ngại, trật tự thế giới hìnhthành theo xu hướng một cực do Mỹ khống chế
Những thái độ trịch thượng, kẻ cả, chà đạp lẽ phải và công lý của Mỹ thểhiện trắng trợn qua cuộc chiến tranh I rắc (1991); Mỹ trực tiếp can dự hoặc lợidụng danh nghĩa LHQ để can thiệp vào các khu vực trên khắp thế giới; gầnđây nhất là việc Mỹ phớt lờ cả LHQ tiến hành cuộc chiến tranh chống Nam
Tư (1999), lợi dụng chống khủng bố, tình hình xâm lược Ápganixtan, tiếncông xâm lược I rắc 3/2003, vi phạm độc lập, chủ quyền toàn vẹn lãnh thổcủa một quốc gia có chủ quyền là thành viên của LHQ bằng vũ khí, phươngtiện chiến tranh công nghệ cao đã chứng tỏ tham vọng bá chủ thế giới của
Mỹ Thực tế cho thấy, hiện nay, Mỹ vẫn có tiềm lực rất mạnh, vẫn có khảnăng nhất định khuyếch trương bạo lực, dùng áp lực kinh tế, chính trị, quân
sự áp đặt ý đồ của Mỹ với các dân tộc, buộc các đồng mình cùng Mỹ bao vây,cấm vận, can thiệp, thậm chí tiến hành chiến tranh, hòng thực hiện vai trò